अर्जुन उवाच।
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम्
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयम् विगतो मम ।।11.1।।
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ।।11.2।।
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानम् परमेश्वर
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ।।11.3।।
मन्यसे यदि तच्छक्यम् मया द्रष्टुमिति प्रभो
योगेश्वर ततो मे त्वम् दर्शयात्मानमव्ययम् ।।11.4।।
श्रीभगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ।।11.5।।
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ।।11.6।।
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नम् पश्याद्य सचराचरम्
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुम् इच्छसि ।।11.7।।
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ।।11.8।।
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ।।11.9।।
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानिकोद्यतायुधम् ।।11.10।।
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ।।11.11।।
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ।।11.12।।
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ।।11.13।।
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिः अभाषत ।।11.14।।
आर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् किरीटिनं गदिनं चक्रिनं च त्वमक्षरं परमं वेदितव्यम् अनादिम्ध्यान्तमनन्तवीर्यम् द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि अमी हि त्वा सुर्सङ्घा विशन्ति रुद्रादित्या वसवो ये च साध्याः रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रम् नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णम् दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गाः लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात् आख्याहि मे को भवानुग्ररूपः
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्
ब्रह्माणामीशं कमलासनस्थम्
ऋषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ।।11.15।।
पश्यामि त्वा सर्वतोनन्तरूपम्
नान्तम् न मध्यम् न पुनस्तवादिम्
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ।।11.16।।
तेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात्
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ।।11.17।।
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ।।11.18।।
अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्
पश्यामि त्वां दिप्तहुताशवक्त्रम्
स्वतेजसा विश्वमिदम् तपन्तम् ।।11.19।।
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदम्
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ।।11.20।।
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ।।11.21।।
विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः
वीक्षन्ते त्वा विस्मिताश्चैव सर्वे ।।11.22।।
महाबाहो बहुबाहूरुपादम्
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालम्
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ।।11.23।।
व्यात्ताननं दिप्तविशालनेत्रम्
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ।।11.24।।
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।11.25।।
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ।।11.26।।
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ।।11.27।।
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति
तथा तवामी नरलोकवीराः
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ।।11.28।।
विशन्ति नाशाय समृद्दवेगाः
तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः
तवापि वक्त्राणि समृद्दवेगाः ।।11.29।।
लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रम्
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ।।11.30।।
नमोस्तु ते देववर प्रसीद
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यम्
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ।।11.31।।
श्रीभगवानुवाच
कालोस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृत्तः
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः
ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे
येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ।।11.32।।
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्दम्
मयैवेते निहताः पूर्वमेव
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ।।11.33।।
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठाः
युध्यस्व जेतसि रणे सपत्नान् ।।11.34।।
सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णम्
सगद्गदम् भीतभीतः प्रणम्य ।।11.35।।
अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च
रक्षांसि भीतानि दिशोद्रवन्ति सर्वे
नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ।।11.36।।
कस्मात् च ते न नमेरन् महात्मन्
गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे
अनन्त देवेश जगन्निवास
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ।।11.37।।
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।11.38।।
वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च
नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते ।।11.39।।
नमः पुरस्तात् पृष्ठतस्ते
नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व
अनन्तवीर्याअमितविक्रमस्त्वम्
सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः ।।11.40।।
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तम्
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति
अजानता महिमानं तवेदम्
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ।।11.41।।
यच्चावहासार्थमसत्कृतोसि
विहारशय्यासनभोजनेषु
एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षम्
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ।।11.42।।
पितासि लोकस्य चराचरस्य
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्
न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः
लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव ।।11.43।।
तस्मात्प्रणम्य प्राणिधाय कायम्
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ।।11.44।।
अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा
भयेन च प्रव्यथितम् मनो मे
तदेव मे दर्शय देव रूपम्
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।11.45।।
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम्
इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ।।11.46।।
श्रीभगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदम्
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यम्
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ।।11.47।।
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः
न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ।।11.48।।
मा ते व्यथा मा च विमूढभावः
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वम्
तदेव मे रूपमिदम् प्रपश्य ।।11.49।।
सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनम् वासुदेवस्तथोक्त्वा
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः
आश्वासयामास च भीतमेनम्
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ।।11.50।।
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ।।11.51।।
श्रीभगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ।।11.52।।
नाहम् वेदैः न तपसा न दानेन न चेज्यया
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।।11.53।।
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ।।11.54।।
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पान्डव ।।11.55।।