3.1.A	ज्यायसी
3.1.B	ज्यायसी
3.1.C	ज्यायस्{नपुं}{1;द्वि}/ज्यायस्{नपुं}{2;द्वि}/ज्यायस्{नपुं}{8;द्वि}/ज्यायसी{स्त्री}{1;एक}
3.1.D	ज्यायसी{स्त्री}{1;एक}
3.1.E	-
3.1.F	-
3.1.G	कर्तृसमानाधिकरणम् 8
3.1.H	-
3.1.I	श्रेष्ठ
3.1.J	as_superior
3.1.K	-
3.1.L	-
3.1.M	GLG

चेत्

चेत्कर्मणस्ते

चेत्{अव्य}

सम्बन्धः 10

यदि

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGLGG

कर्मणः

कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

कर्मन्{नपुं}{5;एक}

विभक्तम् 4

कर्म_की_अपेक्षा

than_action

ते

तद्{पुं}{1;बहु}/तद्{स्त्री}{1;द्वि}/तद्{स्त्री}{2;द्वि}/तद्{नपुं}{1;द्वि}/तद्{नपुं}{2;द्वि}/युष्मद्{4;एक}/युष्मद्{6;एक}

युष्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

आपको

you

मता

मता{स्त्री}{1;एक}/मता{स्त्री}{1;एक}

मन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;मनँ;दिवादिः;स्त्री}{1;एक}

प्रतियोगी 7

मान्य

consider

बुद्धिः

बुद्धिर्जनार्दन

बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 8

ज्ञान

Knowledge

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLGLL

जनार्दन

जनार्दन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 8

हे_जनार्दन

O_Krsna

जनान् जनं जननं वा अर्दयति नाशयतीति जनार्दनः

तत्

तत्किं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

अनुयोगी 17

तो

then

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

किम्

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{2;एक}

प्रयोजनम् 17

क्यों

why

कर्मणि

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 17

कर्म_में

in_action

GLL

घोरे

घोर{पुं}{7;एक}/घोर{नपुं}{1;द्वि}/घोर{नपुं}{2;द्वि}/घोर{नपुं}{7;एक}/घोर{नपुं}{8;द्वि}/घोरा{स्त्री}{1;द्वि}/घोरा{स्त्री}{2;द्वि}/घोरा{स्त्री}{8;एक}/घोरा{स्त्री}{8;द्वि}

घोर{नपुं}{7;एक}

विशेषणम् 15

भयंकर

dreadful

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

प्रयोज्यकर्ता 17

मुझे

नियोजयसि

नि_युज्1{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;युजँ;चुरादिः}/युज्3{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;युजँ;चुरादिः}

नि_युज्_णिच्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;नि_युजँ_णिच्;चुरादिः}

लगाते_हैं

urge

LGLLL

केशव

केशव{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 17

हे_केशव

O_Krsna

कश्च ईशश्च केशौ तौ वर्तयति प्रवर्तयतीति केशवः

GLL

3.2.A	व्यामिश्रेण
3.2.B	व्यामिश्रेणेव
3.2.C	व्यामिश्र{पुं}{3;एक}/व्यामिश्र{नपुं}{3;एक}
3.2.D	व्यामिश्र{नपुं}{3;एक}
3.2.E	-
3.2.F	-
3.2.G	प्रतियोगी 2
3.2.H	-
3.2.I	मिले_हुए
3.2.J	conflicting
3.2.K	-
3.2.L	गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))
3.2.M	GGGGL

इव

इव{अव्य}

अनुयोगी 3

से

seemingly

वाक्येन

वाक्य{नपुं}{3;एक}

करणम् 6

वचनों_से

expressions

GGL

बुद्धिम्

बुद्धिं

बुद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 6

बुद्धि_को

mind

मोहयसि

मोहयसीव

मुह्1_णिच्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;मुहँ;दिवादिः}

मुह्_णिच्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;मुहँ_णिच्;दिवादिः}

प्रतियोगी 7

मोहित_कर_रहे_हैं

puzzling

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLLGL

इव

इव{अव्य}

अनुयोगी 11

मानो

as_it_were

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 5

मेरी

तत् (तस्माद्)

तदेकं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

हेतुः 11

उस

therefore

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGG

एकम्

एक{पुं}{2;एक}/एक{नपुं}{1;एक}/एक{नपुं}{2;एक}

एक{पुं}{2;एक}

कर्म 10

एक_बात_को

the_one

वद

वद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;वदँ;भ्वादिः}

वद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;वदँ;भ्वादिः}

कहिये

tell

निश्चित्य

निश्चित्य{अव्य}/निस्_चि1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;चिञ्;स्वादिः}

निस्_चि{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;निस्_चिञ्;स्वादिः}

पूर्वकालः 11

निश्चित_करके

definite_discipline

GGL

येन

येन{अव्य}/यद्{पुं}{3;एक}/यद्{नपुं}{3;एक}

यद्{नपुं}{3;एक}

करणम् 15

जिससे

by_which

श्रेयः

श्रेयोऽहमाप्नुयाम्

श्रेय{पुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{2;एक}/श्रेयस्{नपुं}{8;एक}

श्रेयस्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

कल्याण_को

the_highest_good

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGGLG

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 15

मैं

आप्नुयाम्

आप्1{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

आप्{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_हो_जाऊँ

may_obtain

3.3.A	लोके
3.3.B	लोकेऽस्मिन्द्विविधा
3.3.C	लोक{पुं}{7;एक}/लोक्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;लोकृँ;भ्वादिः}
3.3.D	लोक{पुं}{7;एक}
3.3.E	-
3.3.F	-
3.3.G	अधिकरणम् 8
3.3.H	-
3.3.I	लोक_में
3.3.J	in_world
3.3.K	-
3.3.L	पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))
3.3.M	GGGLLG

अस्मिन्

इदम्{पुं}{7;एक}/इदम्{नपुं}{7;एक}

इदम्{पुं}{7;एक}

विशेषणम् 3

इस

this

द्वि-विधा

द्विविधा{स्त्री}{1;एक}

<द्वि-विधा>Bs6

द्वे विधे यस्याः सा = द्विविधा

विशेषणम् 7

दो_प्रकार_की

two_courses_of

निष्ठा

निष्ठा{स्त्री}{1;एक}

कर्म 8

निष्ठा

Sadhana_(spiritual_discipline)

पुरा

पुरा{अव्य}/पुर्{स्त्री}{3;एक}/पुरा{स्त्री}{1;एक}

पुरा{अव्य}

अधिकरणम् 8

पहले

in_the_past

प्रोक्ता

प्रोक्ता{स्त्री}{1;एक}

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वचँ;अदादिः}{स्त्री}{1;एक}

कही_गयी_है

have_been_enunciated

मया

मयानघ

अस्मद्{3;एक}

कर्ता 8

मेरे_द्वारा

by_me

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGLL

अन्-अघ

अनघ{पुं}{8;एक}/अनघ{नपुं}{8;एक}

अनघ{पुं}{8;एक}

<न-अघ>Bsmn

न अघम् यस्य = अनघः सम्बोधने अनघ

सम्बोध्यः 8

हे_निष्पाप

O_sinless_one

ज्ञान-योगेन

ज्ञानयोगेन

ज्ञान-योग{पुं}{3;एक}

<ज्ञान-योगेन>K6

ज्ञानम् एव योगः = ज्ञानयोगः तेन ज्ञानयोगेन

समुच्चितम् 11

ज्ञानयोग_से

along_the_path_of_Knowledge

GLGGL

साङ्ख्यानाम्

साङ्ख्यानां

साङ्ख्य{पुं}{6;बहु}/साङ्ख्य{नपुं}{6;बहु}/साङ्ख्या{स्त्री}{6;बहु}

साङ्ख्य{नपुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 10

साङ्ख्ययोगियों_की

the_case_of_the_Sankhyayogi

GGG

कर्म-योगेन

कर्मयोगेन

कर्मन्-योग{पुं}{3;एक}

<कर्म-योगेन>K6

कर्म एव योगः = कर्मयोगः तेन कर्मयोगेन

समुच्चितम् 11

कर्मयोग_से

along_the_path_of_Action

GLGGL

योगिनाम्

योगिन्{पुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 13

योगियों_की

the_case_of_the_Karmayogi

GLG

3.4.A	न
3.4.B	न
3.4.C	न{अव्य}
3.4.D	न{अव्य}
3.4.E	-
3.4.F	-
3.4.G	सम्बन्धः 3
3.4.H	-
3.4.I	न
3.4.J	not
3.4.K	-
3.4.L	-
3.4.M	L

कर्मणाम्

कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं

कर्मन्{नपुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 4

कर्मों_का

from_action_(culmination_of_the_discipline_of_Action)

अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GLGLGGGGGG

अन्-आरम्भात्

अनारम्भ{पुं}{5;एक}/अनारम्भ{नपुं}{5;एक}

न-आरम्भ{पुं}{5;एक}

<न-आरम्भात्>Tn

न आरम्भः = अनारम्भः तस्मात् अनारम्भात्

हेतुः 6

आरम्भ_किये_बिना

without_entering_upon_action

नैष्-कर्म्यम्

नैष्कर्म्य{नपुं}{1;एक}/नैष्कर्म्य{नपुं}{2;एक}

नैष्कर्म्य{नपुं}{2;एक}

<नैष्-कर्म्यम्>Bvp

निर्गतं कर्म यस्मात् सः = निष्कर्मा, निष्कर्मणो भावः = नैष्कर्म्यं

कर्म 6

निष्कर्मता_को_यानी_योगनिष्ठा_को

freedom_from_action

पुरुषः

पुरुषोऽश्नुते

पुरुष{पुं}{1;एक}

कर्ता 6

मनुष्य

man

LLGLG

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

न

nor

अश्नुते

अश्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अशूँ;स्वादिः}

अश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अशूँ;स्वादिः}

प्राप्त_होता_है

does_attain

च

च{अव्य}

और

also

सन्न्यसनात्

सन्न्यसनादेव

सन्न्यसन{नपुं}{5;एक}

हेतुः 13

कर्मों_के_त्यागमात्र_से

by_ceasing_to_act

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLLGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 10

केवल

merely

सिद्धिम्

सिद्धिं

सिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 13

सिद्धि_यानि_साङ्ख्यनिष्ठा_को

perfection_(culmination_of_the_discipline_of_Knowledge)

समधिगच्छति

सम्_अधि_गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

सम्_अधि_गम्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;सम्_अधि_गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_होता_है

does_reach

GLLGLL

3.5.A	न
3.5.B	न
3.5.C	न{अव्य}
3.5.D	न{अव्य}
3.5.E	-
3.5.F	-
3.5.G	सम्बन्धः 8
3.5.H	-
3.5.I	नहीं
3.5.J	not
3.5.K	-
3.5.L	-
3.5.M	L

हि

हि{अव्य}

निःसन्देह

surely

कश्चित्

कश्चित्क्षणमपि

कश्चित्{अव्य}/किञ्चित्{पुं}{1;एक}

किञ्चित्{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

कोई_भी

none

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGLGLL

क्षणम्

क्षण{पुं}{2;एक}/क्षण{नपुं}{1;एक}/क्षण{नपुं}{2;एक}

क्षण{पुं}{2;एक}

क्रियाविशेषणम् 8

क्षणमात्र

even_for_a_moment

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 4

भी

also

जातु

जातु{अव्य}

अधिकरणम् 8

किसी_भी_काल_में

ever

तिष्ठति

तिष्ठत्यकर्मकृत्

तिष्ठत्{पुं}{7;एक}/तिष्ठत्{नपुं}{7;एक}/स्था1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

स्था{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

रहता

remain

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGLL

अ-कर्म-कृत्

अ-कर्मन्-कृत्{पुं}{1;एक}

न-कर्मन्-कृत्{पुं}{1;एक}

<अ-<कर्म-कृत्>U>Tn

कर्म करोतीति = कर्मकृत्, न कर्मकृत् = अकर्मकृत्

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

बिना_कर्म_किये

inactive

कार्यते

कार्यता{स्त्री}{1;द्वि}/कार्यता{स्त्री}{2;द्वि}/कार्यता{स्त्री}{8;एक}/कार्यता{स्त्री}{8;द्वि}

कृ_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्_णिच्;तनादिः}

बाध्य_किया_जाता_है

driven

GLG

हि

ह्यवशः

हि{अव्य}

क्योंकि

for

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LLG

अ-वशः

अ-वश{पुं}{1;एक}

अवश{पुं}{1;एक}

<न-वशः>Tn

न वशः = अवशः

कर्तृसमानाधिकरणम् 15

परवश_हुआ

helplessly

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्म 15

कर्म_करने_के_लिये

to_action

सर्वः

सर्व{पुं}{1;एक}

प्रयोज्यकर्ता 15

सब_(सारा_मनुष्य_समुदाय)

everyone

प्रकृति-जैः

प्रकृतिजैर्गुणैः

प्रकृतिज{पुं}{3;बहु}/प्रकृतिज{नपुं}{3;बहु}

प्रकृतिज{पुं}{3;बहु}

<प्रकृति-जैः>U

प्रकृतेः जायन्ते इति = प्रकृतिजाः तैः प्रकृतिजैः

विशेषणम् 12

प्रकृतिजनित

by_modes_of_Prakrti

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LLLGLG

गुणैः

गुण{पुं}{3;बहु}

कर्ता 15

गुणों_द्वारा

by_qualities

3.6.A	कर्म-इन्द्रियाणि
3.6.B	कर्मेन्द्रियाणि
3.6.C	कर्मन्-इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}
3.6.D	कर्मन्-इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}
3.6.E	<कर्म-इन्द्रियाणि>T6
3.6.F	कर्मणः इन्द्रियम् = कर्मेन्द्रियम् तानि कर्मेन्द्रियाणि
3.6.G	कर्म 4
3.6.H	-
3.6.I	समस्त_इन्द्रियों_को
3.6.J	the_organs_of_sense_and_action
3.6.K	-
3.6.L	-
3.6.M	GGLGL

संयम्य

सम्_यम्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमोँ;भ्वादिः}/सम्_यम्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;भ्वादिः}/सम्_यम्3{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;चुरादिः}

सम्_यम्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_यमोँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 8

रोककर

outwardly_restraining

GGL

यः

य

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 9

जो

he_who

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

आस्ते

आस्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;आसँ;अदादिः}

आस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;आसँ;अदादिः}

प्रतियोगी 1

रहता_है

sits

मनसा

मनस्{नपुं}{3;एक}/मनसा{स्त्री}{1;एक}

मनस्{नपुं}{3;एक}

करणम् 7

मन_से

mentally

LLG

स्मरन्

स्मरत्{पुं}{1;एक}/स्मरत्{पुं}{8;एक}

स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;स्मृ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 8

चिन्तन्_करता

dwelling

इन्द्रिय-अर्थान्

इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा

इन्द्रिय-अर्थ{पुं}{2;बहु}

<इन्द्रिय-अर्थान्>T6

इन्द्रियाणाम् अर्थाः = इन्द्रियार्थाः तान् इन्द्रियार्थान्

कर्म 7

इन्द्रियों_के_विषयों_का

on_the_objects_of_senses

GLGGGGGG

वि-मूढ-आत्मा

विमूढ-आत्मन्{पुं}{1;एक}

<<वि-मूढ>Tp-आत्मा>Bs6

विशेषेण मूढः = विमूढः, विमूढः आत्मा यस्य सः = विमूढात्मा

कर्ता 8

मूढ़बुद्धि_मनुष्य

the_man_of_deluded_intellect

मिथ्या-आचारः

मिथ्याचारः

मिथ्या-आचार{पुं}{1;एक}

<मिथ्या-आचारः>Bs6

मिथ्या आचारः यस्य सः = मिथ्याचारः

कर्ता 11

मिथ्याचारी_अर्थात्_दम्भी

a_hypocrite

GGGG

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 11

वह

उच्यते

उच्यत्{पुं}{4;एक}/उच्यत्{नपुं}{4;एक}/उच्1{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उचँ;दिवादिः}/वच्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}/ब्रू1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहा_जाता_है

is_called

GLG

3.7.A	यः
3.7.B	यस्त्विन्द्रियाणि
3.7.C	यद्{पुं}{1;एक}
3.7.D	यद्{पुं}{1;एक}
3.7.E	-
3.7.F	-
3.7.G	सम्बन्धः 11
3.7.H	-
3.7.I	जो_(पुरुष)
3.7.J	he_who
3.7.K	-
3.7.L	सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
3.7.M	GGLGL

तु

तु{अव्य}

किंतु

on_the_other_hand

इन्द्रियाणि

इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}

इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}

कर्म 6

इन्द्रियों_को

the_organs_of_sense_and_action

मनसा

मनस्{नपुं}{3;एक}/मनसा{स्त्री}{1;एक}

मनस्{नपुं}{3;एक}

करणम् 6

मन_से

by_the_power_of_his_will

LLG

नियम्य

नियम्यारभतेऽर्जुन

नि_यम्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमोँ;भ्वादिः}/नि_यम्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;भ्वादिः}/नि_यम्3{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;चुरादिः}

नि_यम्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;नि_यमोँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 10

वश_में_करके

controlling

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

LGGLLGLL

आरभते

आङ्_रभ्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;आङ्_रभँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 3

आचरण_करता_है

undertakes

अर्जुन

अर्जुन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 10

हे_अर्जुन

O_Arjuna

कर्म-इन्द्रियैः

कर्मेन्द्रियैः

कर्मन्-इन्द्रिय{पुं}{3;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{3;बहु}

कर्मन्-इन्द्रिय{पुं}{3;बहु}

<कर्म-इन्द्रियैः>T6

कर्मणः इन्द्रियम् = कर्मेन्द्रियम् तैः कर्मेन्द्रियैः

करणम् 10

समस्त_इन्द्रियों_द्वारा

through_those_organs

GGLG

कर्म-योगम्

कर्मयोगमसक्तः

कर्मन्-योग{पुं}{2;एक}

<कर्म-योगेन>K6

कर्म एव योगः = कर्मयोगः तम् कर्मयोगम्

कर्म 10

कर्मयोग_का

the_Yoga_of_selfless_Action

GLGGLGG

अ-सक्तः

अ-सक्त{पुं}{1;एक}

असक्त{पुं}{1;एक}

<न-सक्तः>Tn

न सक्तः = असक्तः

कर्ता 10

अनासक्त_हुआ

unattached

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 12

वही

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

विशिष्यते

विशिष्यता{स्त्री}{1;द्वि}/विशिष्यता{स्त्री}{2;द्वि}/विशिष्यता{स्त्री}{8;एक}/विशिष्यता{स्त्री}{8;द्वि}/वि_शास्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;शासुँ;अदादिः}/वि_शिष्2{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;शिषॢँ;रुधादिः}

वि_शास्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वि_शासुँ;अदादिः}

श्रेष्ठ_है

excels

LGLG

3.8.A	नियतम्
3.8.B	नियतं
3.8.C	नियत{पुं}{2;एक}/नियत{नपुं}{1;एक}/नियत{नपुं}{2;एक}
3.8.D	नियत{नपुं}{2;एक}
3.8.E	-
3.8.F	-
3.8.G	विशेषणम् 3
3.8.H	-
3.8.I	शास्त्रविहित
3.8.J	alloted
3.8.K	-
3.8.L	-
3.8.M	LLG

कुरु

कृ3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कर

perform

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 4

कर्तव्यकर्म

duty

त्वम्

त्वं

युष्मद्{1;एक}

कर्ता 4

तू

you

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 9

कर्म_करना

action

ज्यायः

ज्यायो

ज्यायस्{नपुं}{1;एक}/ज्यायस्{नपुं}{2;एक}/ज्यायस्{नपुं}{8;एक}

ज्यायस्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 9

श्रेष्ठ

superior

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

हि

ह्यकर्मणः

हि{अव्य}

क्योंकि

for

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGLG

अ-कर्मणः

अ-कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

न-कर्मन्{नपुं}{6;एक}

<न-कर्मणः>Tn

न कर्म = अकर्म तस्मात् अकर्मणः

विशेषणम् 12

कर्म_न_करने_से

desisting_from_action

शरीर-यात्रा

शरीरयात्रापि

शरीर-यातृ{स्त्री}{3;एक}/यात्रा{स्त्री}{1;एक}

शरीर-यात्रा{स्त्री}{1;एक}

<शरीर-यात्रा>T6

शरीरस्य यात्रा = शरीरयात्रा

कर्ता 16

शरीर-निर्वाह

maintenance_of_body

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGLGGL

ते

युष्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 13

तेरा

your

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 13

भी

even

च

च{अव्य}

तथा

also

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

नहीं

cannot

प्रसिद्ध्येत्

प्रसिद्ध्येदकर्मणः

प्रसिद्ध्येत्

प्र_सिध्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;प्र_षिधुँ;दिवादिः}

सिद्ध_होगा

maintain

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGGLGLG

अ-कर्मणः

अ-कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

न-कर्मन्{नपुं}{5;एक}

<न-कर्मणः>Tn

न कर्म = अकर्म तस्मात् अकर्मणः

विभक्तम् 7

कर्म_न_करने_की_अपेक्षा

to_inaction

3.9.A	यज्ञ-अर्थात्
3.9.B	यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र
3.9.C	यज्ञ-अर्थ{पुं}{5;एक}/अर्थ{नपुं}{5;एक}
3.9.D	यज्ञ-अर्थ{पुं}{5;एक}
3.9.E	<यज्ञ-अर्थात्>T4
3.9.F	यज्ञाय इदम् = यज्ञार्थम् तस्मात् यज्ञार्थात्
3.9.G	विशेषणम् 4
3.9.H	-
3.9.I	यज्ञ_के_निमित्त_किये_जानेवाले
3.9.J	for_the_sake_of_sacrifice
3.9.K	-
3.9.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))
3.9.M	GGGGLGGL

कर्मणः

कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

कर्मन्{पुं}{5;एक}

उपपदसम्बन्धः 5

कर्मों_से_अतिरिक्त

other_than_actions

अन्यत्र

अन्यत्र{अव्य}

अधिकरणम् 7

दूसरे_कर्मों_में

other_actions

लोकः

लोकोऽयं

लोक{पुं}{1;एक}

कर्ता 7

मनुष्य-समुदाय

world

GGG

अयम्

अय{पुं}{2;एक}/इदम्{पुं}{1;एक}

इदम्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 2

यह

this

कर्म-बन्धनः

कर्मबन्धनः

कर्मन्-बन्धन{पुं}{1;एक}

<कर्म-बन्धनः>Bs6

कर्म बन्धनम् यस्य सः = कर्मबन्धनः

कर्तृसमानाधिकरणम् 7

कर्मों_से_बँधता

bound_by_his_own_action

GLGLG

तत्-अर्थम्

तदर्थं

तद्-अर्थ{पुं}{2;एक}/अर्थ{नपुं}{1;एक}/अर्थ{नपुं}{2;एक}

तद्-अर्थ{नपुं}{2;एक}

<तत्-अर्थम्>T4

तस्मै इदम् = तदर्थम्

प्रयोजनम् 13

उस_यज्ञ_के_निमित्त

for_the_sake_of_sacrifice

LGG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

कर्तव्यकर्म

your_duty

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 13

हे_अर्जुन

O_son_of_Kunti

GGL

मुक्त-सङ्गः

मुक्तसङ्गः

मुक्त-सङ्ग{पुं}{1;एक}

<मुक्त-सङ्गः>Bs3

मुक्तः सङ्गः येन सः = मुक्तसङ्गः

विशेषणम् 10

आसक्ति_से_रहित_होकर

free_from_attachment

GLGG

समाचर

सम्_आङ्_चर्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;सम्_आङ्_चर1;भ्वादिः}

सम्_आङ्_चर्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;सम्_आङ्_चरँ;भ्वादिः}

कर

efficiently_perform

GGLL

3.10.A	सह-यज्ञाः
3.10.B	सहयज्ञाः
3.10.C	सह-यज्ञ{पुं}{1;बहु}/यज्ञ{पुं}{8;बहु}
3.10.D	सह-यज्ञ{पुं}{1;बहु}
3.10.E	<सह-यज्ञाः>BvS
3.10.F	यज्ञेन सहित = सहयज्ञम्, सहयज्ञम् अस्ति यस्य सः = सहयज्ञः ते सहयज्ञाः
3.10.G	विशेषणम् 4
3.10.H	-
3.10.I	यज्ञसहित
3.10.J	along_with_(the_spirit_of)_sacrifice
3.10.K	-
3.10.L	-
3.10.M	LLGG

सृष्ट्वा

सृज्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;सृजँ;दिवादिः}/सृज्2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;सृजँ;तुदादिः}

सृज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;सृजँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 6

रचकर

having_created

पुरा

पुरोवाच

पुरा{अव्य}/पुर्{स्त्री}{3;एक}/पुरा{स्त्री}{1;एक}

पुरा{अव्य}

अधिकरणम् 6

कल्प_के_आदि_में

at_the_beginning_of_creation

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

LGGL

प्रजा-पतिः

प्रजापतिः

प्रजा-पति{पुं}{1;एक}

<प्रजा-पतिः>T6

प्रजायाः पतिः = प्रजापतिः

कर्ता 6

प्रजापति_ब्रह्मा_ने

the_creator_(Brahma)

LGLG

उवाच

वच्1{कर्तरि;लिट्;उ;एक;परस्मैपदी;वचँ;अदादिः}/वच्1{कर्तरि;लिट्;प्र;एक;परस्मैपदी;वचँ;अदादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लिट्;उ;एक;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लिट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्तरि;लिट्;प्र;एक;परस्मैपदी;वचँ;अदादिः}

कहा

said

प्रजाः

प्रज{पुं}{1;बहु}/प्रज{पुं}{8;बहु}/प्रजा{स्त्री}{1;बहु}/प्रजा{स्त्री}{2;बहु}/प्रजा{स्त्री}{8;बहु}

प्रजा{स्त्री}{2;बहु}

कर्म 5

प्रजाओं_को

mankind

अनेन

अन{पुं}{3;एक}/इदम्{पुं}{3;एक}/इदम्{नपुं}{3;एक}

इदम्{पुं}{3;एक}

करणम् 9

इस_यज्ञ_के_द्वारा

by_this

LGL

प्रसविष्यध्वम्

प्रसविष्यध्वमेष

प्रसविष्यध्वम्

प्र_सू{कर्तरि;लृट्;म;बहु;आत्मनेपदी;प्र_षूञ्;स्वादिः}

वृद्धि_को_प्राप्त_होओ

shall_prosperous

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

LLGGGGL

एषः

एतद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

यह_(यज्ञ)

this_(sacrifice)

वः

वोऽस्त्विष्टकामधुक्

व{पुं}{1;एक}/युष्मद्{2;बहु}/युष्मद्{4;बहु}/युष्मद्{6;बहु}

युष्मद्{2;बहु}

कर्म 13

तुमलोगों_को

you

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGLL

अस्तु

अस्तु{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लोट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लोट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हो

may_yield

इष्ट-काम-धुक्

इष्ट-काम-धुक्{स्त्री}{1;एक}

<<इष्ट-काम>K1-धुक्>U

इष्टः सः कामः = इष्टकामः, इष्टकामं दोग्धि = इष्टकामधुक्

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

इच्छित_भोग_प्रदान_करनेवाला

the_enjoyments_you_seek

3.11.A	देवान्
3.11.B	देवान्भावयतानेन
3.11.C	देव{पुं}{2;बहु}
3.11.D	देव{पुं}{2;बहु}
3.11.E	-
3.11.F	-
3.11.G	कर्म 4
3.11.H	-
3.11.I	देवताओं_को
3.11.J	the_gods
3.11.K	-
3.11.L	सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))
3.11.M	GGGLLGGL

भावयत

भुव्1{कर्तरि;लोट्;म;बहु;परस्मैपदी;भुवोँ;चुरादिः}/भू1_णिच्{कर्तरि;लोट्;म;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भू2_णिच्{कर्तरि;लोट्;म;बहु;परस्मैपदी;भू;चुरादिः}

भू_णिच्{कर्तरि;लोट्;म;बहु;परस्मैपदी;भू_णिच्;भ्वादिः}

उन्नत_करो

foster

अनेन

अन{पुं}{3;एक}/इदम्{पुं}{3;एक}/इदम्{नपुं}{3;एक}

इदम्{पुं}{3;एक}

करणम् 4

इस_यज्ञ_के_द्वारा

through_this_sacrifice

ते

तद्{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 6

वे

those

देवाः

देवा

देव{पुं}{1;बहु}/देव{पुं}{8;बहु}

देव{पुं}{1;बहु}

कर्ता 8

देवता

gods

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

वः

व{पुं}{1;एक}/युष्मद्{2;बहु}/युष्मद्{4;बहु}/युष्मद्{6;बहु}

युष्मद्{2;बहु}

कर्म 8

तुमलोगों_को

to_you

भावयन्तः

भू_णिच्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;भू_णिच्;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

समानकालः 15

उन्नत_करते_हुए

fostering

GLGG

(यूयम्)

(युष्मद्{1;बहु})

(युष्मद्){1;बहु}

कर्ता 15

(तुमलोग)

you

परस्परम्

परस्परं

परस्परम्{अव्य}/परस्पर{पुं}{2;एक}/परस्पर{नपुं}{1;एक}/परस्पर{नपुं}{2;एक}

परस्परम्{अव्य}

विशेषणम् 11

एक-दूसरे_को

mutual

LGLG

भावयन्तु

भुव्1{कर्तरि;लोट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भुवोँ;चुरादिः}/भू1_णिच्{कर्तरि;लोट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भू2_णिच्{कर्तरि;लोट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;चुरादिः}

भू_णिच्{कर्तरि;लोट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू_णिच्;भ्वादिः}

उन्नत_करें

let_be_gracious

GLGL

परम्

परमवाप्स्यथ

परम्{अव्य}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}

पर{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 14

परम

the_highest

LGLGLL

श्रेयः

श्रेय{पुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{2;एक}/श्रेयस्{नपुं}{8;एक}

श्रेयस्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

कल्याण_को

good

अवाप्स्यथ

अव_आप्1{कर्तरि;लृट्;म;बहु;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

अव_आप्{कर्तरि;लृट्;म;बहु;परस्मैपदी;अव_आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_हो_जाओगे

will_attain

3.12.A	इष्टान्
3.12.B	इष्टान्भोगान्हि
3.12.C	इष्ट{पुं}{2;बहु}
3.12.D	इष्ट{पुं}{2;बहु}
3.12.E	-
3.12.F	-
3.12.G	विशेषणम् 5
3.12.H	-
3.12.I	इच्छित
3.12.J	desired
3.12.K	-
3.12.L	-
3.12.M	GGGGL

भोगान्

भोग{पुं}{2;बहु}

कर्म 7

भोग

enjoyments

हि

हि{अव्य}

सम्बन्धः 5

निश्चय_ही

surely

वः

वो

व{पुं}{1;एक}/युष्मद्{2;बहु}/युष्मद्{4;बहु}/युष्मद्{6;बहु}

युष्मद्{4;बहु}

सम्प्रदानम् 7

तुमलोगों_को

unto_you

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

देवाः

देवा

देव{पुं}{1;बहु}/देव{पुं}{8;बहु}

देव{पुं}{1;बहु}

कर्ता 7

देवता

the_gods

दास्यन्ते

दा1{कर्मणि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;दाण्;भ्वादिः}/दा2{कर्मणि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;दाप्;अदादिः}/दा3{कर्तरि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;डुदाञ्;जुहोत्यादिः}/दा3{कर्मणि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;डुदाञ्;जुहोत्यादिः}/दो1{कर्मणि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;दो;दिवादिः}/दे1{कर्तरि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;देङ्;भ्वादिः}/दे1{कर्मणि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;देङ्;भ्वादिः}/दी1{कर्तरि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;दीङ्;दिवादिः}/दी1{भावे;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;दीङ्;दिवादिः}/दास्1{कर्मणि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;दासृँ;भ्वादिः}

दा{कर्तरि;लृट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;डुदाञ्;जुहोत्यादिः}

देते_रहेंगे

bestow

GGG

यज्ञ-भाविताः

यज्ञभाविताः

यज्ञभावित{पुं}{1;बहु}/यज्ञभावित{पुं}{8;बहु}/यज्ञभाविता{स्त्री}{1;बहु}/यज्ञभाविता{स्त्री}{2;बहु}/यज्ञभाविता{स्त्री}{8;बहु}

यज्ञभावित{पुं}{1;बहु}

<यज्ञ-भाविताः>T3

यज्ञेन भावितः = यज्ञभावितः ते यज्ञभाविताः

विशेषणम् 2

यज्ञ_के_द्वारा_बढ़ाये_हुए

fostered_by_sacrifice

GLGLG

तैः

तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो

तद्{पुं}{3;बहु}/तद्{नपुं}{3;बहु}

तद्{पुं}{3;बहु}

कर्ता 9

उन_देवताओं_के_द्वारा

by_them

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGGLGGG

दत्तान्

दत्त{पुं}{2;बहु}

दा{कृत्_प्रत्ययः:क्त;डुदाञ्;जुहोत्यादिः;पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

दिये_हुए

bestowed

अ-प्रदाय

अप्रदाय

न-प्र_दा{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;प्र_डुदाञ्;जुहोत्यादिः}

पूर्वकालः 14

बिना_दिये

without_offering_anything_in_return

एभ्यः

इदम्{पुं}{4;बहु}/इदम्{पुं}{5;बहु}/इदम्{नपुं}{4;बहु}/इदम्{नपुं}{5;बहु}

इदम्{पुं}{4;बहु}

कर्म 13

इनको

to_them_(gods)

यः

यो

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 15

जो_(पुरुष)

he_who

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

भुङ्क्ते

भुज्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;भुजँ;रुधादिः}

भुज्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;भुजँ;रुधादिः}

प्रतियोगी 11

भोगता_है

enjoys

स्तेनः

स्तेन

स्तेन{पुं}{1;एक}

कर्ता 18

चोर

thief

सः

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 18

वह

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 16

ही

undoubtedly

3.13.A	यज्ञ-शिष्टा-अशिनः
3.13.B	यज्ञशिष्टाशिनः
3.13.C	यज्ञ-शिष्टा-अशिन्{पुं}{1;बहु}/अशिन्{पुं}{2;बहु}/अशिन्{पुं}{5;एक}/अशिन्{पुं}{6;एक}/अशिन्{पुं}{8;बहु}/अशिन्{नपुं}{5;एक}/अशिन्{नपुं}{6;एक}/अशिन{पुं}{1;एक}
3.13.D	यज्ञ-शिष्टा-अशिन्{पुं}{1;बहु}
3.13.E	<<यज्ञ-शिष्टा>T6-अशिनः>U
3.13.F	यज्ञस्य शिष्टः = यज्ञशिष्टः, यज्ञशिष्टम् अश्नन्ति = यज्ञशिष्टाशी तान् यज्ञशिष्टाशिनः
3.13.G	विशेषणम् 2
3.13.H	-
3.13.I	यज्ञ_से_बचे_हुए_अन्न_को_खोनेवाले
3.13.J	who_partake_of_what_is_left_over_after_sacrifice
3.13.K	-
3.13.L	-
3.13.M	GLGGLG

सन्तः

सन्तो

सत्{पुं}{1;बहु}/सत्{पुं}{8;बहु}/सन्त{पुं}{1;एक}

सन्त{पुं}{1;बहु}

कर्ता 4

श्रेष्ठ_पुरुष

the_virtuous

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

मुच्यन्ते

मुच्1{कर्मणि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;मुचॢँ;तुदादिः}

मुच्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;मुचॢँ;तुदादिः}

मुक्त_हो_जाते_हैं

are_absolved

GGG

सर्व-किल्बिषैः

सर्वकिल्बिषैः

सर्व-किल्बिष{पुं}{3;बहु}/किल्बिष{नपुं}{3;बहु}

सर्व-किल्बिष{नपुं}{3;बहु}

<सर्व-किल्बिषैः>K1

सर्वाणि च तानि किल्बिषाणि = सर्वकिल्बिषाणि तैः सर्वकिल्बिषैः

करणम् 4

सब_पापों_से

of_all_sins

GLGLG

भुञ्जते

भुज्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;भुजँ;रुधादिः}

भुज्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;भुजँ;रुधादिः}

खाते_हैं

partake

GLG

ते

तद्{पुं}{1;बहु}

अनुयोगी 12

वे

they

तु

त्वघं

तु{अव्य}

सम्बन्धः 9

तो

only

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

अघम्

अघ{पुं}{2;एक}/अघ{नपुं}{1;एक}/अघ{नपुं}{2;एक}

अघ{नपुं}{2;एक}

कर्म 12

पाप_को

of_sin

पापाः

पापा

पाप{पुं}{1;बहु}/पाप{पुं}{8;बहु}/पापा{स्त्री}{1;बहु}/पापा{स्त्री}{2;बहु}/पापा{स्त्री}{8;बहु}

पाप{पुं}{1;बहु}

कर्ता 8

पापीलोग

sinful_ones

पापं एषां अस्तीति पापाः

ये

यद्{पुं}{1;बहु}/यद्{स्त्री}{1;द्वि}/यद्{स्त्री}{2;द्वि}/यद्{नपुं}{1;द्वि}/यद्{नपुं}{2;द्वि}

यद्{पुं}{1;बहु}

सम्बन्धः 9

जो

those

पचन्ति

पचन्त्यात्मकारणात्

पचत्{नपुं}{1;बहु}/पचत्{नपुं}{2;बहु}/पचत्{नपुं}{8;बहु}/पचन्ती{स्त्री}{8;एक}/पच्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;डुपचँष्;भ्वादिः}

पच्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;डुपचँष्;भ्वादिः}

प्रतियोगी 5

पकाते_हैं

cook

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGGLGLG

आत्म-कारणात्

आत्मन्-कारण{नपुं}{5;एक}

<आत्म-कारणात्>T6

आत्मानः कारणम् = आत्मकारणम् तस्मात् आत्मकारणात्

हेतुः 8

अपना_शरीर_पोषण_करने_के_लिये_ही

for_the_sake_of_nourishing_their_bodies_alone

3.14.A	अन्नात्
3.14.B	अन्नाद्भवन्ति
3.14.C	अन्न{नपुं}{5;एक}
3.14.D	अन्न{नपुं}{5;एक}
3.14.E	-
3.14.F	-
3.14.G	अपादानम् 3
3.14.H	-
3.14.I	अन्न_से
3.14.J	from_food
3.14.K	-
3.14.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))
3.14.M	GGLGL

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 19

कर्मसमुदाय_को

prescribed_action

भवन्ति

भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भवन्ती{स्त्री}{8;एक}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

उत्पन्न_होते_हैं

are_evolved

ब्रह्म-उद्भवम्

ब्रह्मोद्भवं

ब्रह्मन्-उद्भव{पुं}{2;एक}

<ब्रह्म-उद्भवम्>Bs6

ब्रह्मणः उद्भवः यस्य तत् = ब्रह्मोद्भवः तम् ब्रह्मोद्भवम्

समुच्चितम् 16

वेद_से_उत्पन्न

has_its_origin_in_the_Vedas

GGLG

भूतानि

भूत{नपुं}{1;बहु}/भूत{नपुं}{2;बहु}/भूत{नपुं}{8;बहु}

भूत{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 3

सम्पूर्ण_प्राणी

all_beings

GGL

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

know

पर्जन्यात्

पर्जन्यादन्नसम्भवः

पर्जन्य{पुं}{5;एक}

अपादानम् 6

वृष्टि_से

by_rain

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGGGLGLG

ब्रह्म

ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्

ब्रह्म{नपुं}{8;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 19

वेद_को

the_Vedas

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLLGGLL

अन्न-सम्भवः

अन्न-सम्भव{पुं}{1;एक}

<अन्न-सम्भवः>T6

अन्नस्य सम्भवः = अन्नसम्भवः

कर्ता 6

अन्न_की_उत्पत्ति

production_of_food

अक्षर-समुद्भवम्

अक्षर-समुद्भव{पुं}{2;एक}

<अक्षर-समुद्भवम्>Bs6

अक्षरं समुद्भवो यस्य तत् = अक्षरसमुद्भवः तम् अक्षरसमुद्भवम्

समुच्चितम् 16

अविनाशी_परमात्मा_से_उत्पन्न_हुआ

proceed_from_the_Indestructible_(God)

यज्ञात्

यज्ञाद्भवति

यज्ञ{पुं}{5;एक}

अपादानम् 9

यज्ञ_से

from_sacrifice

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGLLL

तस्मात्

तस्मात्सर्वगतं

तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}

तद्{पुं}{5;एक}

हेतुः 25

इससे

hence

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGLLG

भवति

भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

होती_है

ensues

सर्व-गतम्

सर्व-गत{पुं}{2;एक}/गत{नपुं}{1;एक}/गत{नपुं}{2;एक}

सर्व-गत{नपुं}{1;एक}

<सर्व-गतम्>K1

सर्वम् तत् गतम् = सर्वगतम्

विशेषणम् 22

सर्वव्यापी

the_all-pervading

पर्जन्यः

पर्जन्यो

पर्जन्य{पुं}{1;एक}

कर्ता 9

वृष्टि

rain

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGG

ब्रह्म

ब्रह्म{नपुं}{8;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 25

परम_अक्षर_परमात्मा

Infinite

यज्ञः

यज्ञ{पुं}{1;एक}

कर्ता 12

यज्ञ

sacrifice

नित्यम्

नित्यं

नित्य{पुं}{2;एक}/नित्य{नपुं}{1;एक}/नित्य{नपुं}{2;एक}

नित्य{नपुं}{2;एक}

क्रियाविशेषणम् 25

सदा_ही

always

कर्म-समुद्भवः

कर्मसमुद्भवः

कर्मन्-समुद्भव{पुं}{1;एक}

<कर्म-समुद्भवः>T5

कर्मभ्यः समुद्भवः = कर्मसमुद्भवः

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

विहित_कर्मों_से_उत्पन्न

in_prescribed_action

GLGGLG

यज्ञे

यज्ञ{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 25

यज्ञ_में

in_sacrifice

प्रतिष्ठितम्

प्रतिष्ठित{पुं}{2;एक}/प्रतिष्ठित{नपुं}{1;एक}/प्रतिष्ठित{नपुं}{2;एक}

प्र_स्था{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_ष्ठा;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

प्रतिष्ठित_है

present

LGLL

3.15.A	एवम्
3.15.B	एवं
3.15.C	एवम्{अव्य}
3.15.D	एवम्{अव्य}
3.15.E	-
3.15.F	-
3.15.G	क्रियाविशेषणम् 5
3.15.H	-
3.15.I	इस_प्रकार
3.15.J	thus
3.15.K	-
3.15.L	-
3.15.M	GG

प्रवर्तितम्

प्रवर्तितं

प्रवर्तित{पुं}{2;एक}/प्रवर्तित{नपुं}{1;एक}/प्रवर्तित{नपुं}{2;एक}

प्र_वृत्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वृतुँ;भ्वादिः;नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

प्रचलित

prescribed

LGLG

चक्रम्

चक्रं

चक्र{पुं}{2;एक}/चक्र{नपुं}{1;एक}/चक्र{नपुं}{2;एक}

चक्र{नपुं}{2;एक}

कर्म 8

सृष्टिचक्र_के

the_wheel_of_creation

न

नानुवर्तयतीह

न{अव्य}

सम्बन्धः 8

नहीं

does_not

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGLLGL

अनुवर्तयति

अनु_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अनु_वृतुँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 2

अनुकूल_बरतता

इह

इह{अव्य}

अधिकरणम् 8

यहाँ_(इस_लोक_में)

in_this_(world)

यः

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 9

जो_(पुरुष)

he_who

अघ-आयुः

अघायुरिन्द्रियारामो

अघायु{पुं}{1;एक}

अघायुस्{पुं}{1;एक}

<अघ-आयुः>Bs6

अघाय आयुः यस्य सः = अघायुः

कर्ता 13

पापायु

sinner

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGLGLGGG

इन्द्रिय-आरामः

इन्द्रिय-आराम{पुं}{1;एक}

<इन्द्रिय-आरामः>Bs6

इन्द्रियैः आरामः यस्य सः = इन्द्रियारामः

विशेषणम् 11

इन्द्रियों_के_द्वारा_भोगों_में_रमण_करनेवाला

leading_a_sinful_and_sensual_life

मोघम्

मोघं

मोघ{पुं}{2;एक}/मोघ{नपुं}{1;एक}/मोघ{नपुं}{2;एक}

मोघ{नपुं}{2;एक}

क्रियाविशेषणम् 13

व्यर्थ

in_vain

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 8

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha_(Arjuna)

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 13

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

जीवति

जीवत्{पुं}{7;एक}/जीवत्{नपुं}{7;एक}/जीव्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;जीवँ;भ्वादिः}

जीव्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;जीवँ;भ्वादिः}

जीता_है

lives

GLL

3.16.A	यः
3.16.B	यस्त्वात्मरतिरेव
3.16.C	यद्{पुं}{1;एक}
3.16.D	यद्{पुं}{1;एक}
3.16.E	-
3.16.F	-
3.16.G	विशेषणम् 3
3.16.H	-
3.16.I	जो
3.16.J	he_who
3.16.K	-
3.16.L	सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))
3.16.M	GGLLLGL

तु

तु{अव्य}

परंतु

however

आत्म-रतिः

आत्मन्-रति{स्त्री}{1;एक}

<आत्म-रतिः>Bs6

आत्मनि एव रतिः यस्य सः = आत्मरतिः

समुच्चितम् 6

आत्मा_में_रमण_करनेवाला

takes_delight_in_the_Self

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 4

ही

alone

च

च{अव्य}

तथा

and

स्यात्

स्यादात्मतृप्तश्च

अस्2{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हो

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGLGGL

आत्म-तृप्तः

आत्मन्-तृप्त{पुं}{1;एक}

<आत्म-तृप्तः>T7

आत्मनि तृप्तः = आत्मतृप्तः

समुच्चितम् 6

आत्मा_में_ही_तृप्त

gratified_with_the_Self

च

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

और

and

मानवः

मानव{पुं}{1;एक}

कर्ता 12

मनुष्य

a_man

यः मनुते इति मानवः

GLG

आत्मनि

आत्मन्येव

आत्मन्{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 11

आत्मा_में

in_the_Self

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 9

ही

only

सन्तुष्टः

सन्तुष्टस्तस्य

सन्तुष्ट{पुं}{1;एक}

सम्_तुष्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_तुषँ;दिवादिः;पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

संतुष्ट

contented

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGGL

तस्य

तद्{पुं}{6;एक}/तद्{नपुं}{6;एक}

तद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 14

उसके_लिये

for_him

कार्यम्

कार्यं

कार्य{नपुं}{2;एक}

कार्य{नपुं}{1;एक}

कर्ता 16

कोई_कर्तव्य

duty

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

नहीं

विद्यते

विद्यता{स्त्री}{1;द्वि}/विद्यता{स्त्री}{2;द्वि}/विद्यता{स्त्री}{8;एक}/विद्यता{स्त्री}{8;द्वि}/विद्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;अदादिः}/विद्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्2{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्4{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;रुधादिः}/विद्3{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}

है

has

GLG

3.17.A	न
3.17.B	नैव
3.17.C	न{अव्य}
3.17.D	न{अव्य}
3.17.E	-
3.17.F	-
3.17.G	सम्बन्धः 4
3.17.H	-
3.17.I	न
3.17.J	no
3.17.K	-
3.17.L	वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))
3.17.M	GL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 9

ही

certainly

तस्य

तद्{पुं}{6;एक}/तद्{नपुं}{6;एक}

तद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

उसका_(महापुरुष_का)

that_(great_soul)

कृतेन

कृतेनार्थो

कृत{पुं}{3;एक}/कृत{नपुं}{3;एक}

कृत{नपुं}{3;एक}

करणम् 7

कर्म_करने_से

by_action

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGGG

कश्चन

किञ्चन{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

कोई

whatever

GLL

न

नाकृतेनेह

न{अव्य}

सम्बन्धः 9

न

nor

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GLGGL

अर्थः

अर्थ{पुं}{1;एक}

कर्ता 7

प्रयोजन

to_gain

अ-कृतेन

अ-कृत{पुं}{3;एक}/कृत{नपुं}{3;एक}/कृ1{कृत्_प्रत्ययः:क्त;कृञ्;भ्वादिः;नपुं}{3;एक}/कृत{नपुं}{3;एक}/कृ2{कृत्_प्रत्ययः:क्त;कृञ्;स्वादिः;नपुं}{3;एक}/कृत{नपुं}{3;एक}/कृ3{कृत्_प्रत्ययः:क्त;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{3;एक}/कृत{नपुं}{3;एक}

न-कृत{नपुं}{3;एक}

<न-कृतेन>Tn

न कृतम् = अकृतम् तेन अकृतेन

करणम् 13

कर्मों_के_न_करने_से

by_abstaining_from_action

(कश्चन)

(किञ्चन{पुं}{1;एक})

(किञ्चन){पुं}{1;एक}

विशेषणम् 12

(कोई)

whatever

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 20

नहीं

not

च

चास्य

च{अव्य}

तथा

and

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

अस्य

इदम्{पुं}{6;एक}/इदम्{नपुं}{6;एक}/अस्3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;असुँ;दिवादिः}

इदम्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बऩ्धः 18

इसका

of_his

सर्व-भूतेषु

सर्वभूतेषु

सर्व-भूत{पुं}{7;बहु}/भूत{नपुं}{7;बहु}

सर्व-भूत{नपुं}{7;बहु}

<सर्व-भूतेषु>K1

सर्वाणि च तानि भूतानि = सर्वभूतानि तेषु सर्वभूतेषु

अधिकरणम् 20

सम्पूर्ण_प्राणियों_में

on_any_creature

GLGGL

कश्चित्

कश्चिदर्थव्यपाश्रयः

कश्चित्{अव्य}/किञ्चित्{पुं}{1;एक}

किञ्चित्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 18

किंचिन्मात्र_भी

of_any_kind

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLGGLGLG

अर्थ-व्यपाश्रयः

अर्थ-व्यपाश्रय{पुं}{1;एक}

<अर्थ-व्यपाश्रयः>T7

अर्थे व्यपाश्रयः = अर्थव्यपाश्रयः

कर्ता 20

स्वार्थ_का_सम्बन्ध

selfish_dependence

3.18.A	तस्मात्
3.18.B	तस्मादसक्तः
3.18.C	तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}
3.18.D	तद्{नपुं}{5;एक}
3.18.E	-
3.18.F	-
3.18.G	हेतुः 7
3.18.H	-
3.18.I	इसलिये
3.18.J	therefore
3.18.K	-
3.18.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
3.18.M	GGLGG

अ-सक्तः

अ-सक्त{पुं}{1;एक}

असक्त{पुं}{1;एक}

<न-सक्तः>Tn

न सक्तः = असक्तः

विशेषणम् 4

आसक्ति_से_रहित_होकर

without_attachment

सततम्

सततं

सततम्{अव्य}/सतत{पुं}{2;एक}/सतत{नपुं}{1;एक}/सतत{नपुं}{2;एक}

सततम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 3

निरन्तर

constantly

LLG

कार्यम्

कार्यं

कार्य{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

कर्तव्य

as_duty

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

कर्म_को

work

समाचर

सम्_आङ्_चर्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;सम्_आङ्_चर1;भ्वादिः}

सम्_आङ्_चर्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;सम्_आङ्_चरँ;भ्वादिः}

भलीभाँति_करता_रह

perform

GGLL

अ-सक्तः

असक्तो

अ-सक्त{पुं}{1;एक}

असक्त{पुं}{1;एक}

<न-सक्तः>Tn

न सक्तः = असक्तः

विशेषणम् 10

आसक्ति_से_रहित_होकर

nonattached

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGG

हि

ह्याचरन्कर्म

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGGL

आचरन्

आङ्_चर्1{कर्तरि;लङ्;प्र;बहु;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

आङ्_चर्{कर्तरि;लङ्;प्र;बहु;परस्मैपदी;आङ्_चरँ;भ्वादिः}

समानकालः 14

करता_हुआ

performing

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

कर्म

work

परम्

परमाप्नोति

पर{नपुं}{2;एक}

कर्म 14

परमात्मा_को

the_Supreme

LGGGL

आप्नोति

आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_हो_जाता_है

achieves

पूरुषः

पूरुष{पुं}{1;एक}

कर्ता 14

मनुष्य

a_man

GLG

3.19.A	कर्मणा
3.19.B	कर्मणैव
3.19.C	कर्मन्{नपुं}{3;एक}
3.19.D	कर्मन्{नपुं}{3;एक}
3.19.E	-
3.19.F	-
3.19.G	करणम् 5
3.19.H	-
3.19.I	कर्म_द्वारा
3.19.J	by_work
3.19.K	-
3.19.L	वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))
3.19.M	GLGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 2

ही

even

हि

हि{अव्य}

इसलिये

certainly

संसिद्धिम्

संसिद्धिमास्थिता

संसिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 5

परमसिद्धि_को

perfection

GGGGLG

आस्थिताः

आस्थित{पुं}{1;बहु}/आस्थित{पुं}{8;बहु}/आस्थिता{स्त्री}{1;बहु}/आस्थिता{स्त्री}{2;बहु}/आस्थिता{स्त्री}{8;बहु}

आङ्_स्था{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_ष्ठा;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

प्राप्त_हुए_थे

situated

जनक-आदयः

जनकादयः

जनक-आदि{पुं}{1;बहु}/आदि{पुं}{8;बहु}

जनक-आदि{पुं}{1;बहु}

<जनक-आदयः>Bs6

जनकः आदि यस्य सः = जनकादिः ते जनकादयः

कर्ता 5

जनकादि_ज्ञानीजन_भी

Janaka_and_other_kings

LLGLG

लोक-सङ्ग्रहम्

लोकसङ्ग्रहमेवापि

लोक-सङ्ग्रह{पुं}{2;एक}

<लोक-सङ्ग्रहम्>T6

लोकानां सङ्ग्रहः = लोकसङ्ग्रहः तम् लोकसङ्ग्रहम्

कर्म 8

लोकसंग्रह_को

educating_the_people_in_general

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGLGGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 10

ही

also

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 8

कर्म_करने_को

for_the_sake_of

सम्पश्यन्

सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि

सम्पश्यन्

सम्_दृश्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;सम्_दृशिँर्;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 12

देखते_हुए

by_considering

GGGGGGLL

कर्तुम्_अर्हसि

अर्ह्1{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;अर्हँ;भ्वादिः}/अर्ह्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;अर्हँ;चुरादिः}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;डुकृञ्;तनादिः}_अर्ह्1{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;अर्हँ;भ्वादिः}

योग्य_है

deserve_to_act

3.20.A	यत्
3.20.B	यद्यदाचरति
3.20.C	यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}
3.20.D	यद्{नपुं}{2;एक}
3.20.E	-
3.20.F	-
3.20.G	वीप्सा 3
3.20.H	-
3.20.I	जो
3.20.J	whatever
3.20.K	-
3.20.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
3.20.M	GLGLLL

यत्

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

सम्बन्धः 8

जो

and_whichever

आचरति

आङ्_चर्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

आङ्_चर्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आङ्_चरँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 3

आचरण_करता_है

does_he_act

श्रेष्ठः

श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो

श्रेष्ठ{पुं}{1;एक}

कर्ता 4

श्रेष्ठ_पुरुष

a_respectable_leader

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGLGGLG

तत्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

वीप्सा 8

वैसा

that

तत्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

अनुयोगी 10

वैसा

and_that_alone

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 8

ही

certainly

इतरः

इतर{पुं}{1;एक}/इतर{पुं}{1;एक}

इतर{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

अन्य

common

जनः

जन{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

पुरुष

person

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 14

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

यत्

यत्प्रमाणं

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

सम्बन्धः 16

जो

whichever

जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55))

GGGG

प्रमाणम्

प्रमाण{पुं}{2;एक}/प्रमाण{नपुं}{1;एक}/प्रमाण{नपुं}{2;एक}

प्रमाण{नपुं}{2;एक}

कर्म 14

प्रमाण

evidence

कुरुते

कुरुता{स्त्री}{1;द्वि}/कुरुता{स्त्री}{2;द्वि}/कुरुता{स्त्री}{8;एक}/कुरुता{स्त्री}{8;द्वि}/कृ3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

प्रतियोगी 12

कर_देता_है

does_perform

LLG

लोकः

लोकस्तदनुवर्तते

लोक{पुं}{1;एक}

कर्ता 17

समस्त_मनुष्य_समुदाय

all_the_world

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGLLLGLG

तत्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

अनुयोगी 17

उसीके

that

अनुवर्तते

अनु_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

अनु_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अनु_वृतुँ;भ्वादिः}

अनुसार_बरतने_लग_जाता_है

follow_in_the_footsteps

3.21.A	न
3.21.B	न
3.21.C	न{अव्य}
3.21.D	न{अव्य}
3.21.E	-
3.21.F	-
3.21.G	सम्बन्धः 8
3.21.H	-
3.21.I	न
3.21.J	not
3.21.K	-
3.21.L	-
3.21.M	L

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 7

मुझे

mine

पार्थ

पार्थास्ति

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 8

हे_अर्जुन

O_son_of_Prtha

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGL

अस्ति

अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

there_is

कर्तव्यम्

कर्तव्यं

कर्तव्य{पुं}{2;एक}/कर्तव्य{नपुं}{1;एक}/कर्तव्य{नपुं}{2;एक}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{1;एक}

कर्ता 8

कर्तव्य

any_prescribed_duty

GGG

त्रिषु

त्रि{पुं}{7;बहु}/त्रि{पुं}{7;बहु}/त्रि{नपुं}{7;बहु}

त्रि{पुं}{7;बहु}

विशेषणम् 4

तीनों

in_the_three

लोकेषु

लोक{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 8

लोकों_में

planetary_systems

GGL

किञ्चन

किञ्चन{नपुं}{1;एक}/किञ्चन{नपुं}{2;एक}

किञ्चन{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 7

कुछ

anything

GLL

अन्-अवाप्तम्

अन्-{अव्य}-अवाप्तम्

न-अव_आप्{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;अव_आपॢँ;स्वादिः;नपुं}{1;एक}

<न-अवाप्तव्यं>Tn

न अवाप्तव्यं = अनवाप्तव्यं

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

प्राप्त_करनेयोग्य

in_want

अवाप्तव्यम्

अवाप्तव्य{पुं}{2;एक}/अवाप्तव्य{नपुं}{1;एक}/अवाप्तव्य{नपुं}{2;एक}

अव_आप्{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;अव_आपॢँ;स्वादिः;नपुं}{1;एक}

कर्ता 13

न

to_be_gained

अवाप्तुं योग्यं अवाप्तव्यं

च

च{अव्य}

और

also

न

नानवाप्तमवाप्तव्यं

न{अव्य}

सम्बन्धः 13

अप्राप्त

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGLGGG

वर्ते

वर्त

वर्त{पुं}{7;एक}/वृत्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

वृत्{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

बरतता_हूँ

engaged

यान्तवान्त-लोप-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 15

ही

certainly

कर्मणि

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 17

कर्म_में

in_one's_prescribed_duty

GLL

3.22.A	यदि
3.22.B	यदि
3.22.C	यदि{अव्य}
3.22.D	यदि{अव्य}
3.22.E	-
3.22.F	-
3.22.G	सम्बन्धः 10
3.22.H	-
3.22.I	यदि
3.22.J	if
3.22.K	-
3.22.L	-
3.22.M	LL

हि

ह्यहं

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 9

मैं

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 9

न

do_not

वर्तेयम्

वर्तेयं

वर्तेयम्

वृत्{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 3

बरतूँ

thus_engage

GGG

जातु

जातु{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 9

कदाचित्

ever

कर्मणि

कर्मण्यतन्द्रितः

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 9

कर्मों_में

in_the_performance_of_prescribed_duties

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGLG

अ-तन्द्रितः

अ-तन्द्रित{पुं}{1;एक}

अतन्द्रित{पुं}{1;एक}

<न-तन्द्रितः>Tn

तन्द्रा सा सञ्जाता अस्य = तन्द्रितः, न तन्द्रितः = अतन्द्रितः

कर्तृसमानाधिकरणम् 9

सावधान_होकर

with_great_care

मम

अस्मद्{6;एक}/मा1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;मा;अदादिः}

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 14

मेरे

वर्त्म

वर्त्मानुवर्तन्ते

वर्त्मन्{नपुं}{1;एक}/वर्त्मन्{नपुं}{2;एक}/वर्त्मन्{नपुं}{8;एक}

वर्त्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

मार्ग_का

path

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLGGG

अनुवर्तन्ते

अनु_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

अनु_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;अनु_वृतुँ;भ्वादिः}

अनुसरण_करते_हैं

would_follow

मनुष्याः

मनुष्य{पुं}{1;बहु}/मनुष्य{पुं}{8;बहु}

मनुष्य{पुं}{1;बहु}

कर्ता 15

मनुष्य

all_men

LGG

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 9

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha

सर्वशः

सर्वशः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 15

सब_प्रकार_से

in_all_respects

GLG

3.23.A	उत्सीदेयुः
3.23.B	उत्सीदेयुरिमे
3.23.C	उत्सीदेयुः
3.23.D	उत्_सद्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;बहु;परस्मैपदी;उत्_षदॢँ;भ्वादिः}
3.23.E	-
3.23.F	-
3.23.G	प्रतियोगी 5
3.23.H	-
3.23.I	नष्ट-भ्रष्ट_हो_जायँ
3.23.J	put_into_ruin
3.23.K	-
3.23.L	रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))
3.23.M	GGGLGG

इमे

इदम्{पुं}{1;बहु}/इदम्{स्त्री}{1;द्वि}/इदम्{स्त्री}{2;द्वि}/इदम्{नपुं}{1;द्वि}/इदम्{नपुं}{2;द्वि}

इदम्{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 7

ये

all_these

लोकाः

लोका

लोक{पुं}{1;बहु}/लोक{पुं}{8;बहु}

लोक{पुं}{1;बहु}

कर्ता 8

सब_मनुष्य

worlds

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 4

न

do_not

कुर्याम्

कुर्यां

कृ3{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

करूँ

perform

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 4

कर्म

prescribed_duties

चेत्

चेदहम्

चेत्{अव्य}

अनुयोगी 4

यदि

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLL

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 4

मैं

सङ्करस्य

सङ्कर{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 12

संकरता_का

of_unwanted_population

GLGL

च

च{अव्य}

और

and

कर्ता

कर्तृ{पुं}{1;एक}/कृ3{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}/कृ3{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कर्तृ{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

करनेवाला

creator

स्याम्

स्यामुपहन्यामिमाः

अस्2{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

होऊँ

shall_be

GLLGGGG

उपहन्याम्

उप_हन्1{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;हनँ;अदादिः}

उप_हन्{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;उप_हनँ;अदादिः}

नष्ट_करनेवाला_बनूँ

destroy

इमाः

इदम्{स्त्री}{1;बहु}/इदम्{स्त्री}{2;बहु}

इदम्{स्त्री}{2;बहु}

विशेषणम् 16

इस

all_these

प्रजाः

प्रजा{स्त्री}{2;बहु}

कर्म 17

समस्त_प्रजा_को

living_entities

3.24.A	सक्ताः
3.24.B	सक्ताः
3.24.C	सक्त{पुं}{1;बहु}/सक्त{पुं}{8;बहु}/सक्ता{स्त्री}{1;बहु}/सक्ता{स्त्री}{2;बहु}/सक्ता{स्त्री}{8;बहु}
3.24.D	सक्त{पुं}{1;बहु}
3.24.E	-
3.24.F	-
3.24.G	विशेषणम् 4
3.24.H	-
3.24.I	आसक्त_हुए
3.24.J	being_attached
3.24.K	-
3.24.L	-
3.24.M	GG

कर्मणि

कर्मण्यविद्वांसो

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 3

कर्म_में

prescribed_duties

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLGGG

अ-विद्वांसः

अ-विद्वस्{पुं}{1;बहु}/विद्वस्{पुं}{8;बहु}

न-विद्वस्{पुं}{1;बहु}

<न-विद्वांसः>Tn

न विद्वान् = अविद्वान् ते अविद्वांसः

कर्ता 6

अज्ञानीजन

the_ignorant

यथा

यथा{अव्य}

सम्बन्धः 11

जिस_प्रकार_(कर्म)

as_much_as

कुर्वन्ति

कुर्वत्{नपुं}{1;बहु}/कुर्वत्{नपुं}{2;बहु}/कुर्वत्{नपुं}{8;बहु}/कृ3{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

प्रतियोगी 5

करते_हैं

do_it

GGL

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 6

हे_भारत

O_descendant_of_Bharata

GLL

कुर्यात्

कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्

कृ3{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

करे

must_do

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / रुत्व-सन्धिः (नश्छव्यप्रशान् (8।3।7)-अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः (8।3।4)-खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8।3।15)-विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGGGLGGGLGGGLGLL

विद्वान्

विद्वस्{पुं}{1;एक}

कर्ता 12

विद्वान्

the_learned

तथा

तथा{अव्य}

अनुयोगी 12

उसी_प्रकार_(कर्म)

thus

अ-सक्तः

अ-सक्त{पुं}{1;एक}

असक्त{पुं}{1;एक}

<न-सक्तः>Tn

न सक्तः = असक्तः

विशेषणम् 8

आसक्तिरहित

without_attachment

चिकीर्षुः

चिकीर्षु{पुं}{1;एक}

समानकालः 12

करना_चाहता_हुआ

desiring_to

लोक-सङ्ग्रहम्

लोक-सङ्ग्रह{पुं}{2;एक}

<लोक-सङ्ग्रहम्>T6

लोकानां सङ्ग्रहः = लोकसङ्ग्रहः तम् लोकसङ्ग्रहम्

कर्म 10

लोक-संग्रह

leading_the_people_in_general

3.25.A	न
3.25.B	न
3.25.C	न{अव्य}
3.25.D	न{अव्य}
3.25.E	-
3.25.F	-
3.25.G	सम्बन्धः 7
3.25.H	-
3.25.I	न
3.25.J	do_not
3.25.K	-
3.25.L	-
3.25.M	L

बुद्धि-भेदम्

बुद्धिभेदं

बुद्धि-भेद{पुं}{2;एक}

<बुद्धि-भेदम्>T6

बुद्धेः भेदः = बुद्धिभेदः तम् बुद्धिभेदम्

कर्म 7

बुद्धि_में_भ्रम_अर्थात्_कर्मों_में_अश्रद्धा

disrupt_the_intelligence

GLGG

जनयेत्

जनयेदज्ञानां

जन्3_णिच्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;जनीँ_णिच्;दिवादिः}

जन्_णिच्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;जनीँ_णिच्;दिवादिः}

उत्पन्न_करें

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LLGGGG

अ-ज्ञानाम्

अज्ञ{पुं}{6;बहु}/अज्ञा{स्त्री}{6;बहु}/अज्ञाना{स्त्री}{2;एक}

अज्ञ{पुं}{6;बहु}

<न-ज्ञानाम्>U

न जानाति इति = अज्ञः तेषाम् अज्ञानाम्

षष्ठीसम्बन्धः 5

अज्ञानियों_की

of_the_foolish

कर्म-सङ्गिनाम्

कर्मसङ्गिनाम्

कर्मन्-सङ्गिन्{पुं}{6;बहु}/सङ्गिन्{नपुं}{6;बहु}

कर्मन्-सङ्गिन्{नपुं}{6;बहु}

<कर्म-सङ्गिनाम्>T7

सङ्गः एषां अस्तीति = सङ्गिनः, कर्मणि सङ्गिनः = कर्मसङ्गिनः तेषां कर्मसङ्गिनाम्

विशेषणम् 4

शास्त्रविहितकर्मों_में_आसक्तिवाले

attached_to_fruitive_work

GLGLG

विद्वान्

विद्वान्युक्तः

विद्वस्{पुं}{1;एक}

कर्ता 7

ज्ञानी_पुरुष_को

learned

GGGG

जोषयेत्

जोषयेत्सर्वकर्माणि

जुष्2{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;जुषँ;चुरादिः}/जुष्1_णिच्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;जुषीँ;तुदादिः}/जुष्2_णिच्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;जुषँ;चुरादिः}

जुष्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;जुषँ;चुरादिः}

करवावे

dovetailed

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GLGGLGGL

समाचरन्

सम्_आङ्_चर्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;सम्_आङ्_चरँ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 10

भलीभाँति_करता_हुआ

practicing

GGLL

युक्तः

युक्त{पुं}{1;एक}

युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

विशेषणम् 2

परमात्मा_के_स्वरूप_में_अटल_स्थित_हुए

all_engaged

सर्व-कर्माणि

सर्व-कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

सर्व-कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

<सर्व-कर्माणि>K1

सर्वम् तत् कर्म = सर्वकर्म तानि सर्वकर्माणि

कर्म 9

शास्त्रविहित_समस्त_कर्म

all_work

3.26.A	प्रकृतेः
3.26.B	प्रकृतेः
3.26.C	प्रकृति{स्त्री}{5;एक}/प्रकृति{स्त्री}{6;एक}
3.26.D	प्रकृति{स्त्री}{6;एक}
3.26.E	-
3.26.F	-
3.26.G	षष्ठीसम्बन्धः 4
3.26.H	-
3.26.I	प्रकृति_के
3.26.J	of_material_nature
3.26.K	-
3.26.L	-
3.26.M	LLG

क्रियमाणानि

क्रियमाण{नपुं}{1;बहु}/क्रियमाण{नपुं}{2;बहु}/क्रियमाण{नपुं}{8;बहु}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:यक्;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 6

किये_जाते

all_being_done

LGGGL

गुणैः

गुण{पुं}{3;बहु}

कर्ता 5

गुणों_द्वारा

by_the_modes

कर्माणि

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 6

सम्पूर्ण_कर्म

activities

GGL

सर्वशः

सर्वशः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 5

सब_प्रकार_से

all_kinds_of

GLG

अहङ्कार-वि-मूढ-आत्मा

अहङ्कारविमूढात्मा

अहङ्कार-विमूढ-आत्मन्{पुं}{1;एक}

<<अहङ्कार-<वि-मूढ>Tp>T3-आत्मा>Bs6

विशेषेण मूढः = विमुढः, अहङ्कारेण विमूढः = अहङ्कारविमूढः, अहङ्कारविमूढः आत्मा यस्य सः = अहङ्कारविमूढात्मा

कर्ता 12

जिसका_अन्तःकरण_अहंकार_से_मोहित_हो_रहा_है_ऐसा_अज्ञानी

the_spirit_soul_bewildered_by_false_ego

LGGLGGGG

कर्ता

कर्ताहमिति

कर्तृ{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

कर्ता

doer

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLL

(अस्मि)

(अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

प्रतियोगी 11

(हूँ)

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 12

ऐसा

thus

मन्यते

मन्यता{स्त्री}{1;द्वि}/मन्यता{स्त्री}{2;द्वि}/मन्यता{स्त्री}{8;एक}/मन्यता{स्त्री}{8;द्वि}/मन्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;मनँ;दिवादिः}/मन्2{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;मनुँ;तनादिः}

मन्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;मनँ;दिवादिः}

मानता_है

thinks

GLG

3.27.A	तत्त्व-वित्
3.27.B	तत्त्ववित्तु
3.27.C	तत्त्वम्-विद्{नपुं}{1;एक}/विद्{नपुं}{8;एक}
3.27.D	तत्त्वविद्{पुं}{1;एक}
3.27.E	<तत्त्व-वित्>U
3.27.F	तत्त्वं वेत्ति इति = तत्त्ववित्
3.27.G	कर्ता 11
3.27.H	-
3.27.I	तत्त्व_को_जाननेवाला_ज्ञानयोगी
3.27.J	the_knower_of_the_Absolute_Truth
3.27.K	-
3.27.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))
3.27.M	GLGL

तु

तु{अव्य}

परंतु

but

महान्-बाहो

महाबाहो

महाबाहु{पुं}{8;एक}/महाबाहु{नपुं}{8;एक}

महाबाहु{पुं}{8;एक}

<महत्-बाहो>Bs6

महान्तौ बाहू यस्य सः = महाबाहुः सम्बोधने महाबाहो

सम्बोध्यः 11

हे_महाबाहो

O_mighty-armed_one

LGGG

गुण-कर्म-विभागयोः

गुणकर्मविभागयोः

गुण-कर्मन्-विभाग{पुं}{6;द्वि}/विभाग{पुं}{7;द्वि}

गुण-कर्मन्-विभाग{पुं}{6;द्वि}

<<गुण-कर्म>Di-विभागयोः>T6

गुणः च कर्म च = गुणकर्मणी, गुणकर्मण्योः विभागः = गुणकर्मविभागः तयोः गुणकर्मविभागयोः

षष्ठीसम्बन्धः 4

गुणविभाग_और_कर्मविभाग_के

LLGLLGLG

गुणाः

गुणा

गुण{पुं}{1;बहु}/गुण{पुं}{8;बहु}/गुणा{स्त्री}{1;बहु}/गुणा{स्त्री}{2;बहु}/गुणा{स्त्री}{8;बहु}

गुण{पुं}{1;बहु}

कर्ता 7

सम्पूर्ण_गुण

senses

गुणेषु

गुण{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 7

गुणों_में

in_sense_gratification

LGL

वर्तन्ते

वर्तन्त

वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 8

बरत_रहे_हैं

being_engaged

यान्तवान्त-सन्धिः-लोप-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GGL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 9

ऐसा

thus

मत्वा

मन्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;मनँ;दिवादिः}

मन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;मनँ;दिवादिः}

पूर्वकालः 11

समझकर

thinking

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 11

नहीं

never

सज्जते

सज्जत्{पुं}{4;एक}/सज्जत्{नपुं}{4;एक}/सज्जता{स्त्री}{1;द्वि}/सज्जता{स्त्री}{2;द्वि}/सज्जता{स्त्री}{8;एक}/सज्जता{स्त्री}{8;द्वि}/सज्जता{स्त्री}{1;द्वि}/सज्जता{स्त्री}{2;द्वि}/सज्जता{स्त्री}{8;एक}/सज्जता{स्त्री}{8;द्वि}

सस्ज्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;षस्जँ;भ्वादिः}

आसक्त_होता

becomes_attached

GLG

3.28.A	प्रकृतेः
3.28.B	प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः
3.28.C	प्रकृति{स्त्री}{5;एक}/प्रकृति{स्त्री}{6;एक}
3.28.D	प्रकृति{स्त्री}{6;एक}
3.28.E	-
3.28.F	-
3.28.G	षष्ठीसम्बन्धः 2
3.28.H	-
3.28.I	प्रकृति_के
3.28.J	impelled_by_the_material_modes
3.28.K	-
3.28.L	रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))
3.28.M	LLGLLGGG

गुण-सम्मूढाः

गुण-सम्मूढ{पुं}{1;बहु}

<गुण-सम्मूढाः>T3

गुणैः सम्मूढः = गुणसम्मूढः ते गुणसम्मूढाः

कर्ता 4

गुणों_से_अत्यन्त_मोहित_हुए_मनुष्य

befooled_by_material_identification

सज्जन्ते

सस्ज्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;षस्जँ;भ्वादिः}

आसक्त_रहते_हैं

become_engaged

GGG

गुण-कर्मसु

गुणकर्मसु

गुण-कर्मन्{नपुं}{7;बहु}

<गुण-कर्मसु>T6

गुणस्य कर्म = गुणकर्म तेषु गुणकर्मसु

अधिकरणम् 4

गुणों_में_और_कर्मों_में

in_material_activities

LLGLL

तान्

तानकृत्स्नविदो

तद्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 7

उन

all_those

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGLLG

अ-कृत्स्न-विदः

अ-कृत्स्न-विद्{पुं}{1;बहु}/विद्{पुं}{2;बहु}/विद्{पुं}{5;एक}/विद्{पुं}{6;एक}/विद्{पुं}{8;बहु}/विद्{स्त्री}{1;बहु}/विद्{स्त्री}{2;बहु}/विद्{स्त्री}{5;एक}/विद्{स्त्री}{6;एक}/विद्{स्त्री}{8;बहु}/विद{पुं}{1;एक}

न-कृत्स्न-विद्{पुं}{2;बहु}

<न-<कृत्स्न-विदः>U>Tn

कृत्स्नम् वेत्ति = कृत्स्नवित्, न कृत्स्नवित् = अकृत्स्नवित् ते अकृत्स्नविदः

विशेषणम् 7

पूर्णतया_न_समझनेवाले

persons_with_a_poor_fund_of_knowledge

मन्दान्

मन्दान्कृत्स्नविन्न

मन्द{पुं}{2;बहु}

कर्म 10

मन्दबुद्धि_अज्ञानियों_को

lazy_to_understand_self-realization

अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GGGLGL

कृत्स्न-वित्

कृत्स्नविद्{नपुं}{1;एक}/कृत्स्नविद्{नपुं}{8;एक}

कृत्स्न-विद्{नपुं}{1;एक}

<कृत्स्न-वित्>U

कृत्स्नम् वेत्ति = कृत्स्नवित्

कर्ता 10

पूर्णतया_जाननेवाला_ज्ञानी

one_who_is_in_factual_knowledge

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

न

may_not

विचालयेत्

वि_चल्_णिच्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वि_चलँ_णिच्;भ्वादिः}

विचलित_करे

try_to_agitate

LGLG

3.29.A	मयि
3.29.B	मयि
3.29.C	अस्मद्{7;एक}
3.29.D	अस्मद्{7;एक}
3.29.E	-
3.29.F	-
3.29.G	अधिकरणम् 5
3.29.H	-
3.29.I	मुझमें
3.29.J	unto_Me
3.29.K	-
3.29.L	-
3.29.M	LL

सर्वाणि

सर्व{नपुं}{1;बहु}/सर्व{नपुं}{2;बहु}/सर्वाणी{स्त्री}{8;एक}/सर्व्1{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;षर्वँ;भ्वादिः}

सर्व{नपुं}{2;बहु}

विशेषणम् 3

सम्पूर्ण

all_sorts_of

GGL

कर्माणि

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

कर्म 5

कर्मों_को

activities

GGL

सन्न्यस्य

सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा

सम्_नि_अस्3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;असुँ;दिवादिः}

सम्_नि_अस्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_नि_असँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 12

अर्पण_करके

giving_up_completely

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGLGLG

अधि-आत्म-चेतसा

अध्यात्म-चेतस्{नपुं}{3;एक}

<<अधि-आत्म>A1-चेतसा>T7

आत्मनि इति = अध्यात्मं, अध्यात्मे चेतः = अध्यात्मचेतः तेन अध्यात्मचेतसा

करणम् 12

मुझ_अन्तर्यामी_परमात्मा_में_लगे_हुए_चित्त_द्वारा

with_full_knowledge_of_the_self

निर्-आशीः

निराशीर्निर्ममो

निर्-{अव्य}-आशि{स्त्री}{2;बहु}/आशी{स्त्री}{2;बहु}/आशिस्{स्त्री}{1;एक}/आशिस्{स्त्री}{8;एक}

निर्-आशिस्{स्त्री}{1;एक}

<निर्-आशीः>Bvp

निर्गता आशीः यस्मात् = निराशीः

समुच्चितम् 9

आशारहित

without_desire_for_profit

LGGGGG

निर्-ममः

निर्-{अव्य}-ममः

निर्-मम{पुं}{1;एक}

<निर्-ममः>Bvp

निर्गतः ममः यस्मात् = निर्ममः

समुच्चितम् 9

ममतारहित

without_ownership

भूत्वा

अस्2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;असँ;अदादिः}

भू{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;भू;भ्वादिः}

पूर्वकालः 12

होकर

so_being

युद्ध्यस्व

युध्{कर्तरि;लोट्;म;एक;आत्मनेपदी;युधँ;दिवादिः}

युद्ध_कर

fight

GGL

विगत-ज्वरः

विगतज्वरः

विगत-ज्वर{पुं}{1;एक}

<विगत-ज्वरः>Bs5

विगतः ज्वरः यस्मात् सः = विगतज्वरः

समुच्चितम् 9

संतापरहित

without_being_lethargic

LLGLG

3.30.A	ये
3.30.B	ये
3.30.C	यद्{पुं}{1;बहु}/यद्{स्त्री}{1;द्वि}/यद्{स्त्री}{2;द्वि}/यद्{नपुं}{1;द्वि}/यद्{नपुं}{2;द्वि}
3.30.D	यद्{पुं}{1;बहु}
3.30.E	-
3.30.F	-
3.30.G	सम्बन्धः 12
3.30.H	-
3.30.I	जो
3.30.J	those
3.30.K	-
3.30.L	-
3.30.M	G

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 9

मेरे

मतम्

मतमिदं

मत{पुं}{2;एक}/मत{नपुं}{1;एक}/मत{नपुं}{2;एक}

मत{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

मत_का

injunctions

LGLG

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 9

इस

this

नित्यम्

नित्यमनुतिष्ठन्ति

नित्य{पुं}{2;एक}/नित्य{नपुं}{1;एक}/नित्य{नपुं}{2;एक}

नित्य{नपुं}{2;एक}

क्रियाविशेषणम् 11

सदा

eternal_function

GGLLGGL

अनुतिष्ठन्ति

अनु_स्था1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

अनु_स्था{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अनु_ष्ठा;भ्वादिः}

प्रतियोगी 1

अनुसरण_करते_हैं

execute_regularly

मानवाः

मानव{पुं}{1;बहु}/मानव{पुं}{8;बहु}

मानव{पुं}{1;बहु}

कर्ता 11

मनुष्य

humankind

GLG

श्रद्धावन्तः

श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो

श्रद्धावत्{पुं}{1;बहु}/श्रद्धावत्{पुं}{8;बहु}

श्रद्धावत्{पुं}{1;बहु}

समुच्चितम् 4

श्रद्धायुक्त

with_faith_and_devotion

श्रद्धा एषां अस्तीति

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGGLGGG

अन्-असूयन्तः

अन्-{अव्य}-असूयन्तः

न-असूय{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;असूय1;नामधातु;पुं}{1;बहु}

<न-असूयन्तः>Bsmn

न असूयन्तः यस्य सः = अनसूयन्तः

समुच्चितम् 4

दोषदृष्टि_से_रहित

without_envy

मुच्यन्ते

मुच्1{कर्मणि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;मुचॢँ;तुदादिः}

मुच्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;मुचॢँ;तुदादिः}

छूट_जाते_हैं

become_free

GGG

ते

तेऽपि

तद्{पुं}{1;बहु}

अनुयोगी 15

वे

all_of_them

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 12

भी

even

कर्मभिः

कर्मन्{नपुं}{3;बहु}

करणम् 15

सम्पूर्ण_कर्मों_से

from_the_bondage_of_the_law_of_fruitive_action

GLG

3.31.A	ये
3.31.B	ये
3.31.C	यद्{पुं}{1;बहु}/यद्{स्त्री}{1;द्वि}/यद्{स्त्री}{2;द्वि}/यद्{नपुं}{1;द्वि}/यद्{नपुं}{2;द्वि}
3.31.D	यद्{पुं}{1;बहु}
3.31.E	-
3.31.F	-
3.31.G	कर्ता 8
3.31.H	-
3.31.I	जो_(मनुष्य)
3.31.J	those
3.31.K	-
3.31.L	-
3.31.M	G

तु

त्वेतदभ्यसूयन्तो

तु{अव्य}

परंतु

however

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGLGGG

एतत्

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

इस

this

अभ्यसूयन्तः

अभि_असूय{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;अभि_असूय1;नामधातु;पुं}{1;बहु}

समानकालः 8

दोषारोपण_करते_हुए

out_of_envy

न

नानुतिष्ठन्ति

न{अव्य}

सम्बन्धः 8

अनुसार_नहीं

do_not

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGL

अनुतिष्ठन्ति

अनु_स्था1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

अनु_स्था{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अनु_ष्ठा;भ्वादिः}

चलते_हैं

regularly_perform

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

मेरे

मतम्

मत{पुं}{2;एक}/मत{नपुं}{1;एक}/मत{नपुं}{2;एक}

मत{नपुं}{2;एक}

कर्म 8

मत_के

injunction

सर्व-ज्ञान-वि-मूढान्

सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि

सर्व-ज्ञान-विमूढ{पुं}{2;बहु}

<<सर्व-ज्ञान्>K1-<वि-मूढान्>Tp>T7

विशेषेण मूढाः = विमुढाः, सर्वाणि च तानि ज्ञानानि च = सर्वज्ञानानि, सर्वज्ञानेषु विमूढाः = सर्वज्ञानविमूढाः तान् सर्वज्ञानविमूढान्

समुच्चितम् 13

सम्पूर्ण_ज्ञानों_में_मोहित

perfectly_befooled_of_all_sorts_of_knowledge

रुत्व-सन्धिः (नश्छव्यप्रशान् (8।3।7)-अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः (8।3।4)-खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8।3।15)-विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGLGGGGGL

तान्

तद्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 11

उन

they

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

समझ

know_it_well

नष्टान्

नष्टानचेतसः

नष्ट{पुं}{2;बहु}

नश्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;णशँ;दिवादिः;पुं}{2;बहु}

समुच्चितम् 13

नष्ट_हुए

all_ruined

GGLGLG

अ-चेतसः

अ-चेतस्{नपुं}{5;एक}/चेतस्{नपुं}{6;एक}

न-चेतस्{नपुं}{1;बहु}

<न-चेतसः>Bsmn

न चेतः यस्य सः = अचेताः ते अचेतसः

कर्म 15

मूर्खों_को

without_Krsna_consciousness

3.32.A	सदृशम्
3.32.B	सदृशं
3.32.C	सदृश्{पुं}{2;एक}/सदृश्{नपुं}{2;एक}/सदृश{पुं}{2;एक}/सदृश{नपुं}{1;एक}/सदृश{नपुं}{2;एक}
3.32.D	सदृश{नपुं}{2;एक}
3.32.E	-
3.32.F	-
3.32.G	क्रियाविशेषणम् 9
3.32.H	-
3.32.I	अनुसार
3.32.J	accordingly
3.32.K	-
3.32.L	-
3.32.M	LLG

चेष्टते

चेष्टता{स्त्री}{1;द्वि}/चेष्टता{स्त्री}{2;द्वि}/चेष्टता{स्त्री}{8;एक}/चेष्टता{स्त्री}{8;द्वि}/चेष्ट्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;चेष्टँ;भ्वादिः}

चेष्ट्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;चेष्टँ;भ्वादिः}

चेष्टा_करता_है

tries

GLG

स्वस्याः

स्वा{स्त्री}{5;एक}/स्वा{स्त्री}{6;एक}

स्वा{स्त्री}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 7

अपनी

in_one's_own_nature

प्रकृतिम्

प्रकृतिं

प्रकृति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 3

प्रकृति_को

nature

LLG

ज्ञानवान्

ज्ञानवत्{पुं}{1;एक}/ज्ञानवत्{पुं}{1;एक}

ज्ञानवत्{पुं}{1;एक}

कर्ता 9

ज्ञानवान्

learned

ज्ञानं अस्यास्तीति

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 4

भी

although

प्रकृतेः

प्रकृतेर्ज्ञानवानपि

प्रकृति{स्त्री}{5;एक}/प्रकृति{स्त्री}{6;एक}

प्रकृति{स्त्री}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 8

प्रकृति_के

modes

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LLGGLGLL

यान्ति

यात्{नपुं}{1;बहु}/यात्{नपुं}{2;बहु}/यात्{नपुं}{8;बहु}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होते_हैं

undergo

भूतानि

भूत{नपुं}{1;बहु}/भूत{नपुं}{2;बहु}/भूत{नपुं}{8;बहु}

भूत{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 3

सभी_प्राणी

all_living_entities

GGL

निग्रहः

निग्रह{पुं}{1;एक}

कर्ता 12

हठ

suppression

GLG

किम्

किं

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{2;एक}

कर्म 12

क्या

what

करिष्यति

कृ3{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

करेगा

can_do

LGLL

3.33.A	इन्द्रियस्य
3.33.B	इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे
3.33.C	इन्द्रिय{पुं}{6;एक}/इन्द्रिय{नपुं}{6;एक}
3.33.D	इन्द्रिय{नपुं}{6;एक}
3.33.E	-
3.33.F	-
3.33.G	वीप्सा 2
3.33.H	-
3.33.I	इन्द्रिय_के
3.33.J	of_the_senses
3.33.K	-
3.33.L	गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))
3.33.M	GLGGLGGG

इन्द्रियस्य

इन्द्रिय{पुं}{6;एक}/इन्द्रिय{नपुं}{6;एक}

इन्द्रिय{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 3

इन्द्रिय_के

in_the_sense_objects

अर्थे

अर्थ{पुं}{7;एक}/अर्थ{नपुं}{1;द्वि}/अर्थ{नपुं}{2;द्वि}/अर्थ{नपुं}{7;एक}/अर्थ{नपुं}{8;द्वि}

अर्थ{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 6

अर्थ_में

राग-द्वेषौ

रागद्वेषौ

राग-द्वेष{पुं}{1;द्वि}/द्वेष{पुं}{2;द्वि}/द्वेष{पुं}{8;द्वि}

राग-द्वेष{पुं}{1;द्वि}

<राग-द्वेषौ>Di

रागः च द्वेषः च = रागद्वेषौ

कर्ता 6

राग_और_द्वेष

attachment_and_also_detachment

GGGG

व्यवस्थितौ

व्यवस्थित{पुं}{1;द्वि}/व्यवस्थित{पुं}{2;द्वि}/व्यवस्थित{पुं}{8;द्वि}

वि_अव_स्था{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_अव_ष्ठा;भ्वादिः;पुं}{1;द्वि}

कर्तृसमानाधिकरणम् 6

छिपे_हुए_स्थित

put_under_regulations

LGLG

तयोः

तयोर्न

तद्{पुं}{6;द्वि}/तद्{पुं}{7;द्वि}/तद्{स्त्री}{6;द्वि}/तद्{स्त्री}{7;द्वि}/तद्{नपुं}{6;द्वि}/तद्{नपुं}{7;द्वि}

तद्{पुं}{6;द्वि}

षष्ठीसम्बन्धः 8

उन_दोनों_के

of_them

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGL

वशम्

वशमागच्छेत्तौ

वश{पुं}{2;एक}/वश{नपुं}{1;एक}/वश{नपुं}{2;एक}

वश{पुं}{2;एक}

कर्म 10

वश_में

control

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

LGGGGG

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

नहीं

never

आगच्छेत्

आङ्_गम्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

आङ्_गम्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;आङ्_गमॢँ;भ्वादिः}

होना_चाहिये

one_should_come

तौ

तद्{पुं}{1;द्वि}/तद्{पुं}{2;द्वि}

तद्{पुं}{1;द्वि}

कर्ता 15

वे_दोनों

those

हि

ह्यस्य

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

अस्य

इदम्{पुं}{6;एक}/इदम्{नपुं}{6;एक}/अस्3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;असुँ;दिवादिः}

इदम्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 14

इसके_(कल्याणमार्ग_में)

his

परिपन्थिनौ

परिपन्थिन्{पुं}{1;द्वि}/परिपन्थिन्{पुं}{2;द्वि}/परिपन्थिन्{पुं}{8;द्वि}

परिपन्थिन्{पुं}{1;द्वि}

कर्तृसमानाधिकरणम् 15

विघ्न_करनेवाले_महान्_शत्रु

stumbling_blocks

LLGLG

3.34.A	श्रेयान्
3.34.B	श्रेयान्स्वधर्मो
3.34.C	श्रेय{पुं}{2;बहु}/श्रेयस्{पुं}{1;एक}
3.34.D	श्रेयस्{पुं}{1;एक}
3.34.E	-
3.34.F	-
3.34.G	कर्तृसमानाधिकरणम् 6
3.34.H	-
3.34.I	अति_उत्तम
3.34.J	far_better
3.34.K	-
3.34.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
3.34.M	GGLGG

स्व-धर्मः

स्व-धर्म{पुं}{1;एक}

स्वधर्म{पुं}{1;एक}

<सर्व-धर्मः>T6

स्वस्य धर्मः = स्वधर्मः

कर्ता 6

अपना_धर्म

one's_prescribed_duties

वि-गुणः

विगुणः

विगुण{पुं}{1;एक}

<वि-गुणः>Bs5

विगतः गुणः यस्मात् सः = विगुणः

विशेषणम् 4

गुणरहित

even_faulty

LLG

पर-धर्मात्

परधर्मात्स्वनुष्ठितात्

पर-धर्म{पुं}{5;एक}

<पर-धर्मात्>T6

परेषां धर्मः = परधर्मः तस्मात् परधर्मात्

विभक्तम् 4

दूसरे_के_धर्म_से

from_duties_mentioned_for_others

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

LLGGLGLG

स्व-अनुष्ठितात्

स्वनुष्ठित{पुं}{5;एक}/स्वनुष्ठित{नपुं}{5;एक}

स्व-अनुष्ठित{पुं}{5;एक}

<स्व-अनुष्ठितात्>Tp

सम्यक् अनुष्ठितः = स्वनुष्ठितः तस्मात् स्वनुष्ठितात्

विशेषणम् 2

अच्छी_प्रकार_आचरण_में_लाये_हुए

than_perfectly_done

स्व-धर्मे

स्वधर्मे

स्व-धर्म{पुं}{7;एक}

स्वधर्म{पुं}{7;एक}

<सर्व-धर्मे>T6

स्वस्य धर्मः = स्वधर्मः तस्मिन् स्वधर्मे

अधिकरणम् 10

अपने_धर्म_में

in_one's_prescribed_duties

LGG

निधनम्

निधनं

निधन{पुं}{2;एक}/निधन{नपुं}{1;एक}/निधन{नपुं}{2;एक}

निधन{नपुं}{1;एक}

कर्ता 10

मरना

destruction

LLG

श्रेयः

श्रेय{पुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{2;एक}/श्रेयस्{नपुं}{8;एक}

श्रेयस्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

कल्याणकारक

better

पर-धर्मः

परधर्मो

पर-धर्म{पुं}{1;एक}

<पर-धर्मः>T6

परेषां धर्मः = परधर्मः

कर्ता 13

दूसरे_का_धर्म

duties_prescribed_for_others

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LLGG

भय-आवहः

भयावहः

भयावह{पुं}{1;एक}

<भय-आवहः>U

भयं आवहति इति = भयावहः

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

भय_को_देनेवाला

dangerous

LGLG

3.35.A	अथ
3.35.B	अथ
3.35.C	अथ{अव्य}
3.35.D	अथ{अव्य}
3.35.E	-
3.35.F	-
3.35.G	-
3.35.H	-
3.35.I	फिर
3.35.J	hereafter
3.35.K	-
3.35.L	-
3.35.M	LL

केन

किम्{पुं}{3;एक}/किम्{नपुं}{3;एक}

किम्{पुं}{3;एक}

कर्ता 11

किससे

by_what

प्रयुक्तः

प्रयुक्तोऽयं

प्रयुक्त{पुं}{1;एक}

प्र_युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

प्रेरित_होकर

impelled

LGGG

अयम्

अय{पुं}{2;एक}/इदम्{पुं}{1;एक}

इदम्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 4

यह

one

पापम्

पापं

पाप{पुं}{2;एक}/पाप{नपुं}{1;एक}/पाप{नपुं}{2;एक}

पाप{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

पाप_का

sins

चरति

चरत्{पुं}{7;एक}/चरत्{नपुं}{7;एक}/चर्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

चर्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

आचरण_करता_है

acts

LLL

पूरुषः

पूरुष{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

मनुष्य

a_man

GLG

अन्-इच्छन्

अनिच्छन्नपि

अन्-{अव्य}-इच्छन्

न-इष्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;इषुँ;तुदादिः;पुं}{1;एक}

<न-इच्छन्>Tn

न इच्छन् = अनिच्छन्

समानकालः 13

न_चाहता_हुआ

without_desiring

ङमुडागम-सन्धिः (ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (8।3।32))

LGGLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 5

भी

although

वार्ष्णेय

वार्ष्णेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 13

हे_कृष्ण

O_descendant_of_Vrsni

वृष्णेः यादवस्य गोत्रापत्यं वार्ष्णेयः

GGL

बलात्

बलादिव

बल{पुं}{5;एक}/बल{नपुं}{5;एक}

बल{नपुं}{5;एक}

हेतुः 8

बलात्

by_force

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGLL

इव

इव{अव्य}

अनुयोगी 13

भाँति

as_if

नियोजितः

नियोजित{पुं}{1;एक}

नि_युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;नि_युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

प्रतियोगी 9

लगाये_हुए_की

engaged

LGLG

3.36.A	कामः
3.36.B	काम
3.36.C	काम{पुं}{1;एक}
3.36.D	काम{पुं}{1;एक}
3.36.E	-
3.36.F	-
3.36.G	कर्ता 5
3.36.H	-
3.36.I	काम
3.36.J	lust
3.36.K	-
3.36.L	रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))
3.36.M	GL

*एषः

एष

एतद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 3

यह

all_these

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

क्रोधः

क्रोध

क्रोध{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

क्रोध

wrath

एषः

एष

एतद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

यह

all_these

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

रज-गुण-समुद्भवः

रजोगुणसमुद्भवः

रज-गुण-समुद्भव{पुं}{1;एक}

<<रजस्-गुण>K1-समुद्भवः>Bs6

रजश्च तत् गुणश्च = रजोगुणः, रजोगुणात् समुद्भवः यस्य सः = रजोगुणसमुद्भवः

विशेषणम् 3

रजोगुण_से_उत्पन्न_हुआ

born_of_the_mode_of_passion

LGLLGGLG

महत्-अशनः

महाशनो

महत्-अशन{पुं}{1;एक}

<महत्-अशनः>Bs6

महत् अशनम् यस्य सः = महाशनः

समुच्चितम् 8

बहुत_खानेवाला_अर्थात्_भोगों_से_कभी_न_अघानेवाला

all-devouring

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGLG

महत्-पाप्मा

महापाप्मा

महत्-पाप्मन्{पुं}{1;एक}

<महत्-पाप्मा>Bs5

महान् पाप्मा पापं यस्मात् भवति सः = महापाप्मा

समुच्चितम् 8

बड़ा_पापी

greatly_sinful

LGGG

विद्धि

विद्ध्येनमिह

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

know

GGGLL

इह

इह{अव्य}

अधिकरणम् 15

इस_विषय_में

in_the_material_world

वैरिणम्

वैरिन्{पुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 15

वैरी

greatest_enemy

GLL

3.37.A	धूमेन
3.37.B	धूमेनाव्रियते
3.37.C	धूम{पुं}{3;एक}
3.37.D	धूम{पुं}{3;एक}
3.37.E	-
3.37.F	-
3.37.G	कर्ता 4
3.37.H	-
3.37.I	धुएँ_से
3.37.J	by_smoke
3.37.K	-
3.37.L	सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))
3.37.M	GGGLLG

आव्रियते

आङ्_वृ2{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वृञ्;स्वादिः}

आङ्_वृ{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;आङ्_वृञ्;स्वादिः}

समुच्चितम् 5

ढका_जाता_है

covered

वह्निः

वह्निर्यथादर्शो

वह्नि{पुं}{1;एक}

कर्म 4

आग्नि

fire

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLGGG

यथा

यथा{अव्य}

सम्बन्धः 14

जिस_प्रकार

just_as

आदर्शः

आदर्श{पुं}{1;एक}/आङ्_दृश्1{कर्तरि;लुङ्;म;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

आदर्श{पुं}{1;एक}

कर्म 8

दर्पण

mirror

मलेन

मल{पुं}{3;एक}

कर्ता 8

मैल_से

by_dust

LGL

च

च{अव्य}

प्रतियोगी 1

और

also

यथा

यथोल्बेनावृतो

यथा{अव्य}

सम्बन्धः 14

जिस_प्रकार

just_as

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGGGLG

उल्बेन

उल्ब{नपुं}{3;एक}

कर्ता 12

जेर_से

by_the_womb

आवृतः

आवृत्{स्त्री}{1;बहु}/आवृत्{स्त्री}{2;बहु}/आवृत्{स्त्री}{5;एक}/आवृत्{स्त्री}{6;एक}/आवृत्{स्त्री}{8;बहु}/आङ्_वृत्1{कर्तरि;लुङ्;म;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

आङ्_वृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_वृञ्;स्वादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

ढका_रहता

is_covered

गर्भः

गर्भस्तथा

गर्भ{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

गर्भ

embryo

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGLG

तथा

तथा{अव्य}

अनुयोगी 17

वैसे_ही

तेन

तेनेदमावृतम्

तद्{पुं}{3;एक}/तद्{नपुं}{3;एक}/तन्1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;तनुँ;तनादिः}

तद्{पुं}{3;एक}

कर्ता 17

उस_काम_के_द्वारा

by_that_lust

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GGGGLL

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

कर्म 17

यह_(ज्ञान)

this

आवृतम्

आवृत्{स्त्री}{2;एक}/आङ्_वृत्1{कर्तरि;लुङ्;उ;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

आङ्_वृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_वृञ्;स्वादिः;नपुं}{1;एक}

ढका_रहता_है

is_covered

3.38.A	आवृतम्
3.38.B	आवृतं
3.38.C	आवृत्{स्त्री}{2;एक}/आङ्_वृत्1{कर्तरि;लुङ्;उ;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}
3.38.D	आङ्_वृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_वृञ्;स्वादिः;नपुं}{1;एक}
3.38.E	-
3.38.F	-
3.38.G	कर्ता 11
3.38.H	-
3.38.I	ढका_हुआ
3.38.J	covered
3.38.K	-
3.38.L	-
3.38.M	GLG

ज्ञानम्

ज्ञानमेतेन

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

ज्ञान

pure_consciousness

GGGGL

एतेन

एतद्{पुं}{3;एक}/एतद्{नपुं}{3;एक}

एतद्{नपुं}{3;एक}

विशेषणम् 5

इस

by_this

ज्ञानिनः

ज्ञानिनो

ज्ञानिन्{पुं}{1;बहु}/ज्ञानिन्{पुं}{2;बहु}/ज्ञानिन्{पुं}{5;एक}/ज्ञानिन्{पुं}{6;एक}/ज्ञानिन्{पुं}{8;बहु}

ज्ञानिन्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 7

ज्ञानियों_के

of_the_knower

ज्ञानं अस्यास्तीति ज्ञानी तस्य

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

नित्य-वैरिणा

नित्यवैरिणा

नित्यवैरिन्{नपुं}{3;एक}

<नित्य-वैरिणा>K1

नित्यं वैरी = नित्यवैरी तेन नित्यवैरिणा

विशेषणम् 8

नित्य_वैरी_के_द्वारा_(मनुष्य_का)

eternal_enemy

GLGLG

काम-रूपेण

कामरूपेण

काम-रूप{नपुं}{3;एक}

<काम-रूपेण>Bs6

कामम् रूपम् यस्य तत् = कामरूपम् तेन कामरूपेण

विशेषणम् 7

कामरूप

in_the_form_of_lust

GLGGL

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 11

हे_अर्जुन

O_son_of_Kunti

GGL

दुष्-पूरेण

दुष्पूरेणानलेन

दुष्पूर{पुं}{3;एक}/दुष्पूर{नपुं}{3;एक}

दुष्पूर{नपुं}{3;एक}

<दुष्-पूरेण>Tp

पूरयितुं अशक्यः = दुष्पूरः तेन दुष्पूरेण

विशेषणम् 5

न_पूर्ण_होनेवाले

never_to_be_satisfied

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGLGL

अनलेन

अनल{पुं}{3;एक}

कर्ता 10

अग्नि_के

by_the_fire

च

च{अव्य}

और

also

3.39.A	इन्द्रियाणि
3.39.B	इन्द्रियाणि
3.39.C	इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{8;बहु}
3.39.D	इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}
3.39.E	-
3.39.F	-
3.39.G	समुच्चितम् 3
3.39.H	-
3.39.I	इन्द्रियाँ
3.39.J	the_senses
3.39.K	-
3.39.L	-
3.39.M	GLGL

मनः

मनो

मनस्{नपुं}{1;एक}/मनस्{नपुं}{2;एक}/मनस्{नपुं}{8;एक}

मनस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

मन

the_mind

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

बुद्धिः

बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते

बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 3

बुद्धि

the_intelligence

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGGGGGLG

अस्य

इदम्{पुं}{6;एक}/इदम्{नपुं}{6;एक}/अस्3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;असुँ;दिवादिः}

इदम्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

इसके

of_the_lust

अधिष्ठानम्

अधिष्ठान{नपुं}{1;एक}/अधिष्ठान{नपुं}{2;एक}

अधिष्ठान{नपुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 7

वासस्थान

sitting_place

उच्यते

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहे_जाते_हैं

called

एतैः

एतैर्विमोहयत्येष

एतद्{पुं}{3;बहु}/एतद्{नपुं}{3;बहु}

एतद्{पुं}{3;बहु}

करणम् 11

इनके_द्वारा_(मन_बुद्धि_और_इन्द्रियो_के_द्वारा)

by_all_these

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

GGGGLGGL

विमोहयति

वि_मुह्_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;वि_मुहँ_णिच्;दिवादिः}

मोहित_करता_है

bewilders

एषः

एतद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

यह_काम

of_this

ज्ञानम्

ज्ञानमावृत्य

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

ज्ञान_को

knowledge

GGGGL

आवृत्य

आङ्_वृ1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृ;भ्वादिः}/आङ्_वृ2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृञ्;स्वादिः}/आङ्_वृ4{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृञ्;चुरादिः}/आङ्_वृत्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृतुँ;भ्वादिः}/आङ्_वृत्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृतुँ;दिवादिः}/आङ्_वृत्3{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृतुँ;चुरादिः}

आङ्_वृ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_वृञ्;स्वादिः}

पूर्वकालः 13

आच्छादित_करके

covering

देहिनम्

देहिन्{पुं}{2;एक}

कर्म 13

जीवात्मा_को

the_embodied

देहं अस्यास्तीति देही तं

GLL

3.40.A	तस्मात्
3.40.B	तस्मात्त्वमिन्द्रियाणयादौ
3.40.C	तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}
3.40.D	तद्{नपुं}{5;एक}
3.40.E	-
3.40.F	-
3.40.G	हेतुः 11
3.40.H	-
3.40.I	इसलिये
3.40.J	therefore
3.40.K	-
3.40.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
3.40.M	GGGGLGLGG

त्वम्

युष्मद्{1;एक}

कर्ता 11

तू

you

इन्द्रियाणि

इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{8;बहु}

इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}

कर्म 6

इन्द्रियों_को

senses

आदौ

आदि{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 6

पहले

in_the_beginning

नियम्य

नि_यम्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;नि_यमोँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 11

वश_में_करके

by_regulating

LGL

भरतर्षभ

भरतर्षभ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 11

हे_अर्जुन

O_chief_amongst_the_descendants_of_Bharata

भरतानां भरतेषु वा ऋषभः श्रेष्ठः भरतर्षभः

LLGLL

पाप्मानम्

पाप्मानं

पाप्मन्{पुं}{2;एक}

कर्म 11

महान्_पापी_काम_को

the_great_symbol_of_sin

GGG

प्रजहि

प्र_हन्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;हनँ;अदादिः}

प्र_हन्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;प्र_हनँ;अदादिः}

बलपूर्वक_मार_डाल

curb

LLL

हि

ह्येनं

हि{अव्य}

सम्बन्धः 9

अवश्य_ही

certainly

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

एनम्

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 9

इस

this

ज्ञान-विज्ञान-नाशनम्

ज्ञानविज्ञाननाशनम्

ज्ञान-विज्ञान-नाशन{पुं}{2;एक}/नाशन{नपुं}{1;एक}/नाशन{नपुं}{2;एक}

ज्ञान-विज्ञान-नाशन{पुं}{2;एक}

<<ज्ञान-विज्ञान>Di-नाशनम्>T6

ज्ञानम् च विज्ञानम् च = ज्ञानविज्ञाने, ज्ञानविज्ञानयोः नाशनम् = ज्ञानविज्ञाननाशनम्

विशेषणम् 9

ज्ञान_और_विज्ञान_का_नाश_करनेवाले

the_destroyer_of_knowledge_and_scientific_knowledge_of_the_pure_soul

GLGGLGLL

3.41.A	इन्द्रियाणि
3.41.B	इन्द्रियाणि
3.41.C	इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{8;बहु}
3.41.D	इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}
3.41.E	-
3.41.F	-
3.41.G	कर्ता 3
3.41.H	-
3.41.I	इन्द्रियों_को_(स्थूल_शरीर_से)
3.41.J	senses
3.41.K	-
3.41.L	-
3.41.M	GLGL

पराणि

पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः

पर{नपुं}{1;बहु}/पर{नपुं}{2;बहु}/पर{नपुं}{8;बहु}/पर{नपुं}{1;बहु}/पर{नपुं}{2;बहु}/पॄ3{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;पॄ;चुरादिः}

पर{नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 3

पर

superior

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGLGLGG

आहुः

अह्1{कर्तरि;लिट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अहँ;स्वादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

कहते_हैं

is_said

इन्द्रियेभ्यः

इन्द्रिय{पुं}{4;बहु}/इन्द्रिय{पुं}{5;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{4;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{5;बहु}

इन्द्रिय{नपुं}{5;बहु}

विभक्तम् 6

इन_इन्द्रियों_से

more_than_the_senses

परम्

परं

पर{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 7

पर

superior

मनसः

मनसस्तु

मनस्{नपुं}{5;एक}/मनस्{नपुं}{6;एक}

मनस्{नपुं}{5;एक}

विभक्तम् 11

मन_से

more_than_the_mind

LLGL

मनः

मनस्{नपुं}{1;एक}/मनस्{नपुं}{2;एक}/मनस्{नपुं}{8;एक}

मनस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 7

मन

the_mind

तु

तु{अव्य}

सम्बन्धः 8

भी

also

परा

परा{स्त्री}{1;एक}/परा{स्त्री}{1;एक}

परा{स्त्री}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 12

पर

superior

बुद्धिः

बुद्धिर्यो

बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

कर्म 12

बुद्धि

intelligence

GGG

यः

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 18

जो

one_who

सः

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 20

वह

that

बुद्धेः

बुद्धि{स्त्री}{5;एक}/बुद्धि{स्त्री}{6;एक}

बुद्धि{स्त्री}{5;एक}

उपपदसम्बन्धः 16

बुद्धि_से

more_than_the_intelligence

परतः

परतस्तु

परत्{पुं}{2;बहु}/परत्{पुं}{5;एक}/परत्{पुं}{6;एक}/परत्{नपुं}{5;एक}/परत्{नपुं}{6;एक}/पॄ3{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;पॄ;चुरादिः}

परतः{अव्य}

कर्ता 17

अत्यन्त_पर

superior

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LLGL

तु

तु{अव्य}

और

but

3.42.A	एवम्
3.42.B	एवं
3.42.C	एवम्{अव्य}
3.42.D	एवम्{अव्य}
3.42.E	-
3.42.F	-
3.42.G	क्रियाविशेषणम् 4
3.42.H	-
3.42.I	इस_प्रकार
3.42.J	thus
3.42.K	-
3.42.L	-
3.42.M	GG

बुद्धेः

बुद्धि{स्त्री}{5;एक}/बुद्धि{स्त्री}{6;एक}

बुद्धि{स्त्री}{5;एक}

उपपदसम्बन्धः 3

बुद्धि_से

of_intelligence

परम्

परं

पर{नपुं}{2;एक}

कर्म 4

पर

superior

बुद्ध्वा

बुध्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;बुधिर्;भ्वादि}

बुध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;बुधिँर्;भ्वादिः}

पूर्वकालः 13

जानकर

so_knowing

संस्तभ्य

संस्तभ्यात्मानमात्मना

संस्तभ्य

सम्_स्तम्भ्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_ष्टभिँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 13

वश_में_करके

by_steadying

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGGGLG

आत्मानम्

आत्मन्{पुं}{2;एक}

कर्म 7

मन_को

of_the_mind

आत्मना

आत्मन्{पुं}{3;एक}

करणम् 7

बुद्धि_के_द्वारा

by_deliberate_intelligence

जहि

हन्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;हनँ;अदादिः}

हन्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;हनँ;अदादिः}

मार_डाल

conquer

शत्रुम्

शत्रुं

शत्रु{पुं}{2;एक}

कर्म 13

शत्रु_को

the_enemy

महान्-बाहो

महाबाहो

महाबाहु{पुं}{8;एक}/महाबाहु{नपुं}{8;एक}

महाबाहु{पुं}{8;एक}

<महत्-बाहो>Bs6

महान्तौ बाहू यस्य सः = महाबाहुः सम्बोधने महाबाहो

सम्बोध्यः 13

हे_महाबाहो

O_mighty-armed_one

LGGG

काम-रूपम्

कामरूपं

काम-रूप{नपुं}{1;एक}/रूप{नपुं}{2;एक}

काम-रूप{पुं}{1;एक}

<काम-रूपम्>Bs6

कामः रूपम् यस्य सः = कामरूपः तम् कामरूपम्

विशेषणम् 12

कामरूप

the_form_of_lust

GLGG

दुरासदम्

दुरासद{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 12

दुर्जय

formidable

LGLL