18.1.A	सन्न्यासस्य
18.1.B	सन्न्यासस्य
18.1.C	सन्न्यास{पुं}{6;एक}
18.1.D	सन्न्यास{पुं}{6;एक}
18.1.E	-
18.1.F	-
18.1.G	समुच्चितम् 6
18.1.H	-
18.1.I	संन्यास
18.1.J	renunciation
18.1.K	-
18.1.L	-
18.1.M	GGGL

महान्-बाहो

महाबाहो

महाबाहु{पुं}{8;एक}/महाबाहु{नपुं}{8;एक}

महाबाहु{पुं}{8;एक}

<महत्-बाहो>Bs6

महान्तौ बाहू यस्य सः = महाबाहुः सम्बोधने महाबाहो

सम्बोध्यः 10

हे_महाबाहो

O_Mighty-armed_one

LGGG

तत्त्वम्

तत्त्वमिच्छामि

तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक}/तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक}

तत्त्व{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

तत्त्व_को

truth

GGGGL

वेदितुम्_इच्छामि

वेदितुम्

विद्1{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;विदँ;अदादिः}/विद्3{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;विदॢँ;तुदादिः}_इष्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;इषुँ;तुदादिः}

विद्{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;विदँ;अदादिः}_इष्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;इषुँ;तुदादिः}

जानना_चाहता_हूँ

wish_to_understand

GLL

त्यागस्य

त्याग{पुं}{6;एक}

समुच्चितम् 6

त्याग_के

of_renunciation

GGL

च

च{अव्य}

षष्ठीसम्बन्धः 8

और

also

हृषीकेश

हृषीकेश{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 10

हे_हृषीकेश

O_master_of_the_senses

हृषीकाणां इन्द्रियाणां ईशः हृषीकेशः

LGGL

*पृथक्

पृथक्केशिनिषूदन

पृथक्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 10

पृथक्-पृथक्

differently

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

LGGLLGLL

केशिनिषूदन

केशिनिषूदन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 10

हे_केशिनिषूदन

O_killer_of_the_Kesi_demon

केशिनं तन्नामानम् असुरं कंसभृत्यं निषूदयतीति केशिनिषूदनः

18.2.A	काम्यानाम्
18.2.B	काम्यानां
18.2.C	काम्य{नपुं}{6;बहु}/काम्या{स्त्री}{6;बहु}
18.2.D	काम्य{नपुं}{6;बहु}
18.2.E	-
18.2.F	-
18.2.G	विशेषणम् 3
18.2.H	-
18.2.I	काम्य
18.2.J	with_desire
18.2.K	-
18.2.L	-
18.2.M	GGG

कर्मणाम्

कर्मणां

कर्मन्{नपुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 4

कर्मों_के

activities

GLG

न्यासम्

न्यासं

न्यास{पुं}{2;एक}

कर्म 6

त्याग_को

renunciation

सन्न्यासम्

सन्न्यासं

सन्न्यास{पुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 6

संन्यास

renounced_order_of_life

GGG

कवयः

कवयो

कवि{पुं}{1;बहु}

कर्ता 6

पण्डितजन

the_learned

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LLG

विदुः

विदु{पुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{2;एक}/विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

समझते_हैं

know

सर्व-कर्म-फल-त्यागम्

सर्वकर्मफलत्यागं

सर्व-कर्म-फल-त्याग{पुं}{2;एक}

सर्व-कर्मन्-फल-त्याग{पुं}{2;एक}

<<<सर्व-कर्म>K1-फल>T6-त्यागं>T6

सर्वम् च तत् कर्म च = सर्वकर्म तानि सर्वकर्माणि, सर्वकर्मणां फलम् = सर्वकर्मफलम्, सर्वकर्मफलस्य त्यागः = सर्वकर्मफलत्यागः तम् सर्वकर्मफलत्यागं

कर्म 10

सब_कर्मों_के_फल_के_त्याग_को

renunciation_of_results_of_all_activities

GLGLLGGG

प्राहुः

प्राहुस्त्यागं

प्राहुः

प्र_ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;प्र_ब्रूञ्;अदादिः}

कहते_हैं

call

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGG

त्यागम्

त्याग{पुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 10

त्याग

renunciation

विचक्षणाः

विचक्षण{पुं}{1;बहु}/विचक्षणा{स्त्री}{1;बहु}/विचक्षणा{स्त्री}{2;बहु}

विचक्षण{पुं}{1;बहु}

कर्ता 10

विचारकुशल_पुरुष

the_experienced

LGLG

18.3.A	त्याज्यम्
18.3.B	त्याज्यं
18.3.C	त्याज्य{पुं}{2;एक}
18.3.D	त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:ण्यत्;त्यजँ;भ्वादिः;पुं}{2;एक}
18.3.E	-
18.3.F	-
18.3.G	प्रतियोगी 8
18.3.H	-
18.3.I	त्यागने_के_योग्य_हैं
18.3.J	must_be_given_up
18.3.K	-
18.3.L	-
18.3.M	GG

दोषवत्

दोषवदित्येके

दोषवत्{नपुं}{1;एक}/दोषवत्{नपुं}{2;एक}

दोषवत्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

दोषयुक्त

as_an_evil

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLLGGG

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 9

ऐसा

thus

एके

एक{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 2

कई_एक

one_group

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 5

कर्ममात्र

work

प्राहुः

प्राहुर्मनीषिणः

प्राहुः

प्र_ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;प्र_ब्रूञ्;अदादिः}

कहते_हैं

said

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLGLG

मनीषिणः

मनीषिन्{पुं}{1;बहु}/मनीषिन्{पुं}{2;बहु}/मनीषिन्{पुं}{5;एक}/मनीषिन्{पुं}{6;एक}

मनीषिन्{पुं}{1;बहु}

कर्ता 9

विद्वान्

of_great_thinkers

मनीषा बुद्धिः एषां अस्तीति

यज्ञ-दान-तपः-कर्म

यज्ञदानतपःकर्म

यज्ञ-दान-तपस्-कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

यज्ञ-दान-तपस्-कर्मन्{नपुं}{2;एक}

<<यज्ञ-दान-तपः>Di-कर्म>K7

यज्ञः च दानं च तपः च = यज्ञदानतपाः; यज्ञदानतपांसि इति कर्म = यज्ञदानतपःकर्म

कर्म 14

यज्ञ_दान_और_तपरूप_कर्म

activities_of_sacrifice,_charity_and_penance

GLGLLGGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 14

नहीं

never

त्याज्यम्

त्याज्यमिति

त्याज्य{पुं}{2;एक}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:ण्यत्;त्यजँ;भ्वादिः;पुं}{2;एक}

प्रतियोगी 15

त्यागने_योग्य_हैं

is_to_be_given_up

GGLL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 16

यह

thus

च

चापरे

च{अव्य}

और

certainly

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLG

अ-परे

अपर{पुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपर{नपुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}

अपर{पुं}{1;बहु}

<न-परे>Tn

न परः = अपरः तस्मिन् अपरे

कर्ता 16

दूसरे_विद्वान

others

18.4.A	निश्चयम्
18.4.B	निश्चयं
18.4.C	निश्चय{पुं}{2;एक}
18.4.D	निश्चय{पुं}{2;एक}
18.4.E	-
18.4.F	-
18.4.G	कर्म 7
18.4.H	-
18.4.I	निश्चय
18.4.J	certainty
18.4.K	-
18.4.L	-
18.4.M	GLG

शृणु

श्रु1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुन

hear

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

मेरा

from_Me

तत्र

तत्र{अव्य}

विशेषणम् 4

संन्यास_और_त्याग_इन_दोनों_में_से_पहले

there

त्यागे

त्याग{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 7

त्याग_के_विषय_में

in_the_matter_of_renunciation

भरत-सत्तम

भरतसत्तम

भरतसत्तम{पुं}{8;एक}

<भरत-सत्तम>T7

भरतेषु सत्तमः = भरतसत्तमः सम्बोधने भरतसत्तम

सम्बोध्यः 11

अर्जुन

O_best_of_the_Bharatas

LLLGGL

त्यागः

त्यागो

त्याग{पुं}{1;एक}

कर्ता 11

त्याग

renunciation

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

हि

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

पुरुष-व्याघ्र

पुरुषव्याघ्र

पुरुष-व्याघ्र{पुं}{8;एक}

<पुरुष-व्याघ्र>K5

पुरुषः व्याघ्रः इव = पुरुषव्याघ्रः सम्बोधने पुरुषव्याघ्र

सम्बोध्यः 7

हे_पुरुषश्रेष्ठ

O_tiger_among_human_beings

LLGGL

त्रि-विधः

त्रिविधः

त्रिविध{पुं}{1;एक}

<त्रि-विधः>Bs6

तिस्रः विधाः यस्य सः = त्रिविधः

कर्तृसमानाधिकरणम् 11

तीन_प्रकार_का

three_kinds

LLG

सम्प्रकीर्तितः_(अस्ति)

सम्प्रकीर्तितः

सम्प्रकीर्तित{पुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

सम्_प्र_कॄत्){कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_प्र_कॄतँ;चुरादिः;पुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

कहा_गया_है

is_declared

GLGLG

18.5.A	यज्ञ-दान-तपः-कर्म
18.5.B	यज्ञदानतपःकर्म
18.5.C	यज्ञ-दान-तपस्-कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}
18.5.D	यज्ञ-दान-तपस्-कर्मन्{नपुं}{1;एक}
18.5.E	<<यज्ञ-दान-तपः>Di-कर्म>K7
18.5.F	यज्ञः च दानं च तपः च = यज्ञदानतपाः; यज्ञदानतपांसि इति कर्म = यज्ञदानतपःकर्म
18.5.G	कर्ता 4
18.5.H	-
18.5.I	यज्ञ_दान_और_तपरूप_कर्म
18.5.J	activities_of_sacrifice_charity_and_penance
18.5.K	-
18.5.L	-
18.5.M	GLGLLGGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 3

नहीं

never

त्याज्यम्

त्याज्यं

त्याज्य{पुं}{2;एक}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:ण्यत्;त्यजँ;भ्वादिः;पुं}{2;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 4

त्याग_करने_के_योग्य

to_be_given_up

कार्यम्

कार्यमेव

कार्य{नपुं}{2;एक}

कार्य{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

कर्तव्य

must_be_done

GGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 6

अवश्य

certainly

तत्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 8

वह

that

यज्ञः

यज्ञो

यज्ञ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 11

यज्ञ

sacrifice

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

दानम्

दानं

दान{नपुं}{1;एक}/दान{नपुं}{2;एक}

दान{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 11

दान

charity

तपः

तपश्चैव

तप{पुं}{1;एक}/तपस्{नपुं}{1;एक}/तपस्{नपुं}{2;एक}

तपस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 11

तप

penance

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

LGGL

च

च{अव्य}

कर्ता 16

और

also

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 11

ही

certainly

पावनानि

पावन{नपुं}{1;बहु}/पावन{नपुं}{2;बहु}

पावन{नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 16

पवित्र_करनेवाले

purifying

GLGL

मनीषिणाम्

मनीषिन्{पुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 15

बुद्धिमान्_पुरुषों_को

even_of_the_great_souls

LGLG

18.6.A	एतानि
18.6.B	एतान्यपि
18.6.C	एतद्{नपुं}{1;बहु}/एतद्{नपुं}{2;बहु}
18.6.D	एतद्{नपुं}{2;बहु}
18.6.E	-
18.6.F	-
18.6.G	विशेषणम् 4
18.6.H	-
18.6.I	ये
18.6.J	all_this
18.6.K	-
18.6.L	यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
18.6.M	GGLL

अपि_तु

तु

अपि{अव्य}_तु{अव्य}

अपितु{अव्य}

सम्बन्धः 4

तथा

certainly

कर्माणि

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

समुच्चितम् 6

सम्पूर्ण_कर्तव्यकर्मों_को

activities

GGL

सङ्गम्

सङ्गं

सङ्ग{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 6

आसक्ति

association

त्यक्त्वा

त्यज्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 9

त्याग_करके

renouncing

फलानि

फल{नपुं}{1;बहु}/फल{नपुं}{2;बहु}/फल्1{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;ञिफलाँ;भ्वादिः}/फल्2{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;फलँ;भ्वादिः}

फल{नपुं}{2;बहु}

समुच्चितम् 6

फलों_का

results

LGL

च

च{अव्य}

कर्म 8

और

also

कर्तव्यानि_(सन्ति)

कर्तव्यानीति

कर्तव्य{नपुं}{1;बहु}/कर्तव्य{नपुं}{2;बहु}_(सत्{नपुं}{1;बहु}/सत्{नपुं}{2;बहु}/अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

कृ){कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{1;बहु}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

प्रतियोगी 10

करना_चाहिये

are_to_do

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 14

यह

thus

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 14

मेरा

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 9

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha

निश्चितम्

निश्चितं

निश्चित{पुं}{2;एक}/निश्चित{नपुं}{1;एक}/निश्चित{नपुं}{2;एक}

निश्चित{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 14

निश्चय_किया_हुआ

definite

GLG

मतम्

मतमुत्तमम्

मत{पुं}{2;एक}/मत{नपुं}{1;एक}/मत{नपुं}{2;एक}

मत{नपुं}{1;एक}

कर्ता 15

मत

opinion

LGGGL

उत्तमम्

उत्तम{पुं}{2;एक}/उत्तम{नपुं}{1;एक}/उत्तम{नपुं}{2;एक}

उत्तम{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 14

उत्तम

the_best

18.7.A	नियतस्य
18.7.B	नियतस्य
18.7.C	नियत{पुं}{6;एक}/नियत{नपुं}{6;एक}
18.7.D	नियत{नपुं}{6;एक}
18.7.E	-
18.7.F	-
18.7.G	विशेषणम् 3
18.7.H	-
18.7.I	नियत
18.7.J	prescribed_duties
18.7.K	-
18.7.L	-
18.7.M	LLGL

तु

तु{अव्य}

परंतु

but

सन्न्यासः

सन्न्यास{पुं}{1;एक}

कर्ता 6

स्वरूप_से_त्याग

renunciation

GGG

कर्मणः

कर्मणो

कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

कर्मन्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 4

कर्म_का

activities

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

न

नोपपद्यते

न{अव्य}

सम्बन्धः 6

नहीं

never

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GLGLG

उपपद्यते

उप_पद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}/उप_पद्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}

उप_पद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उप_पदँ;दिवादिः}

उचित_है

is_deserved

मोहात्

मोहात्तस्य

मोह{पुं}{5;एक}

हेतुः 9

मोह_के_कारण

by_illusion

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGL

तस्य

तद्{पुं}{6;एक}/तद्{नपुं}{6;एक}

तद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 9

उसका

of_which

परित्यागः

परित्यागस्तामसः

परित्याग{पुं}{1;एक}

कर्ता 11

त्याग_कर_देना

renunciation

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LGGGGLG

तामसः

तामस{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 11

तामस

in_the_mode_of_ignorance

परिकीर्तितः_(अस्ति)

परिकीर्तितः

परिकीर्तित{पुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

परि_कॄत्){कृत्_प्रत्ययः:क्त;परि_कॄतँ;चुरादिः;पुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

त्याग_कहा_गया_है

is_declared

LLGLG

18.8.A	दुःखम्
18.8.B	दुःखमित्येव
18.8.C	दुःख{नपुं}{1;एक}/दुःख{नपुं}{2;एक}
18.8.D	दुःख{नपुं}{1;एक}
18.8.E	-
18.8.F	-
18.8.G	कर्तृसमानाधिकरणम् 8
18.8.H	-
18.8.I	दुःखरूप
18.8.J	unhappy
18.8.K	-
18.8.L	यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
18.8.M	GGGGL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 10

ऐसा

thus

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 6

ही

certainly

यत्(i-)

यत्कर्म

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यत्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 2

जो

that_which

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGL

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 3

कर्म

work

काय-क्लेश-भयात्

कायक्लेशभयात्त्यजेत्

काय-क्लेश-भय{नपुं}{5;एक}

<<काय-क्लेश>T6-भयात्>T5

कायस्य क्लेशः = कायक्लेशः, कायक्लेशात् भयम् = कायक्लेशभयम् तस्मात् कायक्लेशभयात्

हेतुः 12

शारीरिक_क्लेश_के_भय_से

out_of_fear_of_troublesome_body

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGLLGLG

त्यजेत्

त्यज्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्याग_कर_दे

gives_up

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 20

वह

that

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

कृत्वा

कृ1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;कृञ्;भ्वादिः}/कृ2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;कृञ्;स्वादिः}/कृ3{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;डुकृञ्;तनादिः}

पूर्वकालः 20

करके

after_doing

राजसम्

राजसं

राजस{पुं}{2;एक}/राजस{नपुं}{1;एक}/राजस{नपुं}{2;एक}

राजस{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 15

राजस

in_the_mode_of_passion

GLG

त्यागम्

त्यागं

त्याग{पुं}{2;एक}

कर्म 16

त्याग

renunciation

न

नैव

न{अव्य}

सम्बन्धः 20

नहीं

not

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 17

किसी_प्रकार_भी

certainly

त्याग-फलम्

त्यागफलं

त्याग-फल{नपुं}{1;एक}/फल{नपुं}{2;एक}

त्याग-फल{नपुं}{2;एक}

<त्याग-फलं>T6

त्यागस्य फलम् = त्यागफलम्

कर्म 20

त्याग_के_फल_को

renounced_results

GLLG

लभेत्

लभ्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

पाता

gain

18.9.A	कार्यम्
18.9.B	कार्यमित्येव
18.9.C	कार्य{नपुं}{2;एक}
18.9.D	कार्य{नपुं}{1;एक}
18.9.E	-
18.9.F	-
18.9.G	कर्तृसमानाधिकरणम् 6
18.9.H	-
18.9.I	करना_कर्तव्य
18.9.J	must_be_done
18.9.K	-
18.9.L	यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
18.9.M	GGGGL

इति_एव

इति{अव्य}_एव{अव्य}

अनुयोगी 12

इसी_भाव_से

thus

यत्

यत्कर्म

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 4

जो

that_which

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGL

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 6

कर्म

work

नियतम्

नियतं

नियत{पुं}{2;एक}/नियत{नपुं}{1;एक}/नियत{नपुं}{2;एक}

नियत{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 4

शास्त्रविहित

prescribed

LLG

क्रियते

क्रियतेऽर्जुन

कृ3{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

किया_जाता_है

performed

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

LLGLL

अर्जुन

अर्जुन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

हे_अर्जुन

O_Arjuna

सङ्गम्

सङ्गं

सङ्ग{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

आसक्ति

association

त्यक्त्वा

त्यज्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 12

त्याग_करके

giving_up

फलम्

फलं

फल{नपुं}{1;एक}/फल{नपुं}{2;एक}

फल{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

फल_का

result

च

चैव

च{अव्य}

कर्म 11

और

also

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 13

ही

certainly

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 17

वह

that

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

त्यागः

त्याग{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

त्याग

renunciation

सात्त्विकः

सात्त्विको

सात्त्विक{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 16

सात्विक

in_the_mode_of_goodness

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

मतः_(अस्ति)

मतः

मत{पुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

मन्){कृत्_प्रत्ययः:क्त;मनँ;दिवादिः;पुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

माना_गया_है

is_in_My_opinion

18.10.A	न
18.10.B	न
18.10.C	न{अव्य}
18.10.D	न{अव्य}
18.10.E	-
18.10.F	-
18.10.G	सम्बन्धः 5
18.10.H	-
18.10.I	नहीं
18.10.J	never
18.10.K	-
18.10.L	-
18.10.M	L

द्वेष्टि

द्वेष्ट्यकुशलं

द्विष्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;द्विषँ;अदादिः}

द्विष्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;द्विषँ;अदादिः}

द्वेष_करता

hates

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLLLG

अ-कुशलम्

अकुशल{पुं}{2;एक}/अकुशल{नपुं}{1;एक}/अकुशल{नपुं}{2;एक}

न-कुशल{नपुं}{2;एक}

<न-कुशलं>Tn

न कुशलम् = अकुशलम्

विशेषणम् 3

अकुशल

inauspicious

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 5

कर्म_से

work

कुशले

कुशल{पुं}{7;एक}/कुशल{नपुं}{1;द्वि}/कुशल{नपुं}{2;द्वि}/कुशल{नपुं}{7;एक}/कुशला{स्त्री}{1;द्वि}/कुशला{स्त्री}{2;द्वि}

कुशल{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 9

कुशल_कर्म_में

in_the_auspicious

LLG

न

नानुषज्जते

न{अव्य}

सम्बन्धः 9

नहीं

nor

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGLG

अनुषज्जते

अनु_सस्ज्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अनु_षस्जँ;भ्वादिः}

आसक्त_होता

becomes_attached

त्यागी

त्यागिन्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 13

सच्चा_त्यागी

renouncer

त्यागः अस्यास्तीति त्यागी

सत्त्व-समाविष्टः

सत्त्वसमाविष्टो

सत्त्वसमाविष्ट{पुं}{1;एक}

सत्त्व-सम्_आङ्_विष्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_आङ्_विषॢँ;जुहोत्यादिः;पुं}{1;एक}

<सत्व-समाविष्टः>T3

सत्त्वेन समाविष्टः = सत्त्वसमाविष्टः

कर्ता 15

शुद्ध_सत्त्वगुण_से_युक्त_पुरुष

absorbed_in_goodness

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGGGG

मेधावी

मेधाविन्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 13

बुद्धिमान्

intelligent

मेधा अस्यास्तीति मेधावी

GGG

छिन्न-संशयः

छिन्नसंशयः

छिन्नसंशय{पुं}{1;एक}

छिन्न-संशय{पुं}{1;एक}

<छिन्न-संशयः>Bs6

छिन्नः संशयः यस्य = छिन्नसंशयः

समुच्चितम् 13

संशयरहित

without_all_doubts

GLGLG

18.11.A	न
18.11.B	न
18.11.C	न{अव्य}
18.11.D	न{अव्य}
18.11.E	-
18.11.F	-
18.11.G	सम्बन्धः 7
18.11.H	-
18.11.I	नहीं
18.11.J	never
18.11.K	-
18.11.L	-
18.11.M	L

हि

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

देह-भृता

देहभृता

देहभृत्{पुं}{3;एक}

देह-भृत्{पुं}{3;एक}

<देह-भृता>U

देहं बिभ्रति सः = देहभृत् तेन देहभृता

कर्ता 7

शरीरधारी_किसी_भी_मनुष्य_के_द्वारा

of_the_embodied

GLLG

शक्यम्_(अस्ति)

शक्यं

शक्य{पुं}{2;एक}/शक्य{नपुं}{1;एक}/शक्य{नपुं}{2;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

शक्){कृत्_प्रत्ययः:यत्;शक्लृँ;स्वादिः;नपुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

शक्य_है

is_possible

त्यक्तुम्

त्यक्तुं

त्यज्1{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;त्यजँ;भ्वादिः}

प्रयोजनम् 7

त्याग_किया_जाना

to_renounce

कर्माणि

कर्माण्यशेषतः

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

कर्म 5

सब_कर्मों_का

activities_of

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGLG

अ-शेषतः

अशेष{तसिल्}

अशेषतः{तसिल्}

<न-शेषतः>Tn

न शेषतः = अशेषतः

क्रियाविशेषणम् 5

सम्पूर्णता_से

altogether

यः(i-)

यस्तु

यद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 9

जो

anyone_who

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

तु

तु{अव्य}

सम्बन्धः 11

ही

certainly

कर्म-फल-त्यागी

कर्मफलत्यागी

कर्मन्-फल-त्यागिन्{पुं}{1;एक}

<<कर्म-फल>T6-त्यागी>T6

कर्मणः फलम् = कर्मफलम्, कर्मफलस्य त्यागी = कर्मफलत्यागी

कर्ता 10

कर्मफल_का_त्यागी

the_renouncer_of_results_of_work

GLLGGG

सः(i+)

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 14

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

*त्यागी

त्यागीत्यभिधीयते

त्यागिन्{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

त्यागी

renouncer

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLLGLG

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 16

यह

thus

अभिधीयते

अभि_धा{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अभि_डुधाञ्;जुहोत्यादिः}

कहा_जाता_है

is_said

18.12.A	अन्-इष्टम्
18.12.B	अनिष्टमिष्टं
18.12.C	अनिष्ट{पुं}{2;एक}/अनिष्ट{नपुं}{1;एक}/अनिष्ट{नपुं}{2;एक}
18.12.D	न-इष्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;इषुँ;तुदादिः;नपुं}{1;एक}
18.12.E	<न-इष्टम्>Tn
18.12.F	न इष्टं = अनिष्टम्
18.12.G	समुच्चितम् 5
18.12.H	-
18.12.I	बुरा
18.12.J	leading_to_hell
18.12.K	-
18.12.L	-
18.12.M	LGGGG

इष्टम्

इष्ट{पुं}{2;एक}/इष्ट{नपुं}{1;एक}/इष्ट{नपुं}{2;एक}

इष्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;इषुँ;तुदादिः;नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 5

अच्छा

leading_to_heaven

मिश्रम्

मिश्रं

मिश्र{पुं}{2;एक}/मिश्र{नपुं}{1;एक}/मिश्र{नपुं}{2;एक}

मिश्र{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 5

मिला_हुआ

mixture

च

च{अव्य}

प्रतियोगी 7

और

त्रि-विधम्

त्रिविधं

त्रिविध{पुं}{2;एक}/त्रिविध{नपुं}{1;एक}/त्रिविध{नपुं}{2;एक}

त्रिविध{नपुं}{1;एक}

<त्रि-विधं>Bs6

तिस्रः विधाः यस्य तत् = त्रिविधम्

विशेषणम् 9

तीन_प्रकार_का

three_kinds

LLG

कर्मणः

कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

कर्मन्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 9

कर्मों_का

work

GLG

फलम्

फल{नपुं}{1;एक}/फल{नपुं}{2;एक}

फल{नपुं}{1;एक}

कर्ता 11

फल

result

भवति

भवत्यत्यागिनां

भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भवत्{पुं}{7;एक}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

होता_है

becomes

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGGGLG

अ-त्यागिनाम्

अ-त्यागिन्{पुं}{6;बहु}

न-त्यागिन्{पुं}{6;बहु}

<न-त्यागिनां>Tn

न त्यागी = अत्यागी तेषां अत्यागिनाम्

विशेषणम् 2

कर्मफल_का_त्याग_न_करनेवाले_मनुष्यों_के

of_the_renouncer

प्रेत्य

प्र_इ1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;प्र_इण्;अदादिः}

प्र_इ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;प्र_इण्;अदादिः}

क्रियाविशेषणम् 11

मरने_के_पश्चात्

after_death

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 17

नहीं

not

तु

तु{अव्य}

किंतु

but

सन्न्यासिनाम्

सन्न्यासिनां

सन्न्यासिन्{पुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 14

कर्मफल_का_त्याग_कर_देनेवाले_मनुष्यों_के

of_the_renounced_order

सन्न्यासः एषामस्तीति सन्न्यासिनः तेषां

GGLG

क्वचित्

क्वचित्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 17

किसी_काल_में_भी

at_any_time

18.13.A	पञ्च
18.13.B	पञ्चैतानि
18.13.C	पञ्चन्{1;बहु}/पञ्चन्{2;बहु}/पञ्च्2{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;पचिँ;चुरादिः}
18.13.D	पञ्चन्{2;बहु}
18.13.E	-
18.13.F	-
18.13.G	विशेषणम् 6
18.13.H	-
18.13.I	पाँच
18.13.J	five
18.13.K	-
18.13.L	वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))
18.13.M	GGGL

एतानि

एतद्{नपुं}{1;बहु}/एतद्{नपुं}{2;बहु}

एतद्{नपुं}{2;बहु}

विशेषणम् 6

ये

all_these

महान्-बाहो

महाबाहो

महाबाहु{पुं}{8;एक}/महाबाहु{नपुं}{8;एक}

महाबाहु{पुं}{8;एक}

<महत्-बाहो>Bs6

महान्तौ बाहू यस्य सः = महाबाहुः सम्बोधने महाबाहो

सम्बोध्यः 9

हे_महाबाहो

O_mighty-armed_one

LGGG

कारणानि

कारण{नपुं}{1;बहु}/कारण{नपुं}{2;बहु}

कारण{नपुं}{2;बहु}

कर्म 9

हेतु

instruments

GLGL

निबोध

नि_बुध्2{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;बुधिँर्;भ्वादिः}

नि_बुध्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;नि_बुधिँर्;भ्वादिः}

भलीभाँति_जान

just_understand

LGL

मे

अस्मद्{6;एक}

अस्मद्{5;एक}

अपादानम् 13

मुझसे

from_Me

साङ्ख्ये

साङ्ख्य{पुं}{7;एक}/साङ्ख्य{नपुं}{1;द्वि}/साङ्ख्य{नपुं}{2;द्वि}/साङ्ख्य{नपुं}{7;एक}/साङ्ख्या{स्त्री}{1;द्वि}/साङ्ख्या{स्त्री}{2;द्वि}

साङ्ख्य{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 9

सांख्यशास्त्र_में

in_the_Vedas

सम्यक् ख्यायते प्रतिपाद्यते तत्त्वं अनेनेति साङ्ख्यं तस्मिन् साङ्ख्ये

कृत-अन्ते

कृतान्ते

कृतान्त{पुं}{7;एक}/कृतान्त{नपुं}{1;द्वि}/कृतान्त{नपुं}{2;द्वि}/कृतान्त{नपुं}{7;एक}

कृत-अन्त{पुं}{7;एक}

<कृत-अन्ते>Bs7

कृतः अन्तः यत्र सः = कृतान्ते

विशेषणम् 8

कर्मों_का_अन्त_करने_के_लिये_उपाय_बतलानेवाले

after_performance

LGG

प्रोक्तानि_(सन्ति)

प्रोक्तानि

प्रोक्त{नपुं}{1;बहु}/प्रोक्त{नपुं}{2;बहु}_(सत्{नपुं}{1;बहु}/सत्{नपुं}{2;बहु}/अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

प्र_वच्){कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वचँ;अदादिः;नपुं}{1;बहु}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

कहे_गये_हैं

is_said

GGL

सिद्धये

सिद्धि{स्त्री}{4;एक}

प्रयोजनम् 9

सिद्धि_के

perfection

GLG

सर्व-कर्मणाम्

सर्वकर्मणाम्

सर्वकर्मन्{पुं}{6;बहु}/सर्वकर्मन्{नपुं}{6;बहु}

सर्व-कर्मन्{नपुं}{6;बहु}

<सर्व-कर्मणाम्>K1

सर्वं तत् कर्म = सर्वकर्म तेषां सर्वकर्मणाम्

षष्ठीसम्बन्धः 3

सम्पूर्ण_कर्मों_की

of_all_activities

GLGLG

18.14.A	अधिष्ठानम्
18.14.B	अधिष्ठानं
18.14.C	अधिष्ठान{नपुं}{1;एक}/अधिष्ठान{नपुं}{2;एक}
18.14.D	अधिष्ठान{नपुं}{1;एक}
18.14.E	-
18.14.F	-
18.14.G	समुच्चितम् 4
18.14.H	-
18.14.I	अधिष्ठान
18.14.J	place
18.14.K	-
18.14.L	-
18.14.M	LGGG

तथा_एव

तथा

तथा{अव्य}_एव{अव्य}

अनुयोगी 17

वैसे_ही

also_certainly

कर्ता

कर्तृ{पुं}{1;एक}/कृ3{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}/कृ3{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कर्तृ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

कर्ता

worker

करणम्

करणं

करण{नपुं}{1;एक}/करण{नपुं}{2;एक}

करण{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

करण

instruments

LLG

च

च{अव्य}

तथा

and

पृथग्-विधम्

पृथग्विधम्

पृथग्विध{पुं}{2;एक}

पृथक्-विध{पुं}{1;एक}

<पृथक्-विधम्>Bs6

पृथक् विधाः यस्य तत् = पृथग्विधम्

विशेषणम् 8

भिन्न-भिन्न_प्रकार_के

different_kinds

LGLL

विविधाः

विविधाश्च

विविध{पुं}{1;बहु}/विविधा{स्त्री}{1;बहु}/विविधा{स्त्री}{2;बहु}

विविधा{स्त्री}{1;बहु}

विशेषणम् 12

नाना_प्रकार_की

varieties

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

LLGL

च

च{अव्य}

एवं

also

पृथक्

पृथक्चेष्टा

पृथक्{अव्य}

विशेषणम् 12

अलग-अलग

separate

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

LGGG

चेष्टाः

चेष्ट{पुं}{1;बहु}/चेष्टा{स्त्री}{1;बहु}/चेष्टा{स्त्री}{2;बहु}

चेष्टा{स्त्री}{1;बहु}

समुच्चितम् 4

चेष्टाएँ

endeavor

दैवम्

दैवं

दैव{पुं}{2;एक}/दैव{नपुं}{1;एक}/दैव{नपुं}{2;एक}

दैव{नपुं}{1;एक}

कर्ता 17

दैव

the_Supreme

च

चैवात्र

च{अव्य}

कर्ता 13

और

also

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGL

अत्र

अत्र{अव्य}

अधिकरणम् 13

इस_विषय_में

here

पञ्चमम्

पञ्चम{पुं}{2;एक}/पञ्चम{नपुं}{1;एक}/पञ्चम{नपुं}{2;एक}/पञ्चम{पुं}{2;एक}/पञ्चम{नपुं}{1;एक}/पञ्चम{नपुं}{2;एक}

पञ्चम{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 16

पाँचवाँ_हेतु

the_fifth

GGL

18.15.A	शरीर-वाङ्-मनोभिः
18.15.B	शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म
18.15.C	शरीर-वाङ्-मनस्{पुं}{3;बहु}/मनस्{नपुं}{3;बहु}
18.15.D	शरीर-वाक्-मनस्{नपुं}{3;बहु}
18.15.E	<शरीर-वाङ्-मनोभिः>Di
18.15.F	शरीरः च वाक् च मनः च = शरीरवाङ्मनांसि तैः शरीरवाङ्मनोभिः
18.15.G	करणम् 9
18.15.H	-
18.15.I	मन_वाणी_और_शरीर_से
18.15.J	by_the_body,_speech_and_mind
18.15.K	-
18.15.L	रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))
18.15.M	LGLGLGGGGL

यत्

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 8

जो

any

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 9

कर्म

work

प्रारभते

प्र_आङ्_रभ्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;प्र_आङ्_रभँ;भ्वादिः}

करता_है

begins

GLLG

नरः

नृ{पुं}{1;बहु}/नर{पुं}{1;एक}

नर{पुं}{1;एक}

कर्ता 9

मनुष्य

a_person

न्याय्यम्

न्याय्यं

न्याय्य{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 4

शास्त्रानुकूल

right

न्यायादनपेतं न्याय्यम्

वा

वा{अव्य}

विशेषणम् 8

अथवा

विपरीतम्

विपरीतं

विपरीत{पुं}{2;एक}/विपरीत{नपुं}{1;एक}/विपरीत{नपुं}{2;एक}

विपरीत{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 4

विपरीत

the_opposite

LLGG

वा

वा{अव्य}

अथवा

पञ्च

पञ्चैते

पञ्चन्{1;बहु}/पञ्चन्{2;बहु}/पञ्च्2{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;पचिँ;चुरादिः}

पञ्चन्{1;बहु}

विशेषणम् 13

पाँचों

five

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGG

एते

एता{स्त्री}{1;द्वि}/एता{स्त्री}{2;द्वि}/एता{स्त्री}{8;एक}/एता{स्त्री}{8;द्वि}/एतद्{पुं}{1;बहु}/एतद्{स्त्री}{1;द्वि}/एतद्{स्त्री}{2;द्वि}/एतद्{नपुं}{1;द्वि}/एतद्{नपुं}{2;द्वि}

एतद्{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 13

ये

all_these

तस्य

तद्{पुं}{6;एक}/तद्{नपुं}{6;एक}

तद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 13

उसके

its

हेतवः

हेतु{पुं}{1;बहु}

कर्ता 14

कारण

causes

GLG

18.16.A	तत्र
18.16.B	तत्रैवं
18.16.C	तत्र{अव्य}
18.16.D	तत्र{अव्य}
18.16.E	-
18.16.F	-
18.16.G	अधिकरणम् 10
18.16.H	-
18.16.I	उस_विषय_में_यानी_कर्मों_के_होने_में
18.16.J	there
18.16.K	-
18.16.L	वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))
18.16.M	GGG

एवम्

एवम्{अव्य}

विशेषणम् 3

ऐसा

certainly

सति

सत्{पुं}{7;एक}/सत्{स्त्री}{7;एक}/सत्{नपुं}{7;एक}

सत्{नपुं}{7;एक}

समानकालः 10

होने_पर_भी

being

कर्तारम्

कर्तारमात्मानं

कर्तृ{पुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 10

कर्ता

of_the_worker

GGGGGG

आत्मानम्

आत्मन्{पुं}{2;एक}

कर्म 10

आत्मा_को

the_self

केवलम्

केवलं

केवल{पुं}{2;एक}/केवल{नपुं}{1;एक}/केवल{नपुं}{2;एक}

केवल{नपुं}{2;एक}

क्रियाविशेषणम् 10

केवल_शुद्धस्वरूप

only

GLG

तु

तु{अव्य}

परंतु

but

यः(i-)

यः

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

जो

anyone

पश्यति

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न

दृश्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}/पश्यत्{पुं}{7;एक}

दृश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

समझता_है

sees

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GGLLLGGGL

अ-कृत-बुद्धित्वात्

अकृतबुद्धित्व{नपुं}{5;एक}

न-कृत-बुद्धित्व{नपुं}{5;एक}

<न-<कृत-बुद्धित्वात्>Bs6>Tn

कृतं बुद्धित्वं यस्य तत् = कृतबुद्धित्वम्, न कृतबुद्धित्वम् = अकृतबुद्धित्वम् तस्मात् अकृतबुद्धित्वात्

हेतुः 10

अशुद्धबुद्धि_होने_के_कारण

due_to_unintelligence

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 14

नहीं

never

सः(i+)

स

तद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 12

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

पश्यति

दृश्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}/पश्यत्{पुं}{7;एक}

दृश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

यथार्थ_समझता

sees

GLL

दुर्-मतिः

दुर्मतिः

दुर्मति{पुं}{1;एक}/दुर्मति{स्त्री}{1;एक}

दुर्-मति{पुं}{1;एक}

<दुर्-मतिः>Bs6

दुष्टा मतिः यस्य सः = दुर्मतिः

कर्ता 14

मलिन_बुद्धिवाला

foolish

GLG

18.17.A	यस्य
18.17.B	यस्य
18.17.C	यद्{पुं}{6;एक}/यद्{नपुं}{6;एक}/यस्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;यसुँ;दिवादिः}
18.17.D	यद्{पुं}{6;एक}
18.17.E	-
18.17.F	-
18.17.G	षष्ठीसम्बन्धः 3
18.17.H	-
18.17.I	जिस_पुरुष_के_(अन्तःकरण_में)
18.17.J	of_one_whose
18.17.K	-
18.17.L	-
18.17.M	GL

न

नाहङ्कृतो

न{अव्य}/नस्{स्त्री}{8;एक}

न{अव्य}

सम्बन्धः 5

नहीं

never

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLG

अहङ्कृतः

अहङ्कृत{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 3

'मैं_कर्ता_हूँ'

false_ego

अहङ्कृतं अस्यास्तीति अहङ्कृतः

भावः

भावो

भाव{पुं}{1;एक}/भा1{कर्तरि;लट्;उ;द्वि;परस्मैपदी;भा;अदादिः}

भाव{पुं}{1;एक}

कर्ता 5

भाव

nature

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

बुद्धिः

बुद्धिर्यस्य

बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 9

बुद्धि

intelligence

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGGL

यस्य

यद्{पुं}{6;एक}/यद्{नपुं}{6;एक}/यस्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;यसुँ;दिवादिः}

यद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 7

जिसकी

one_whose

न

न{अव्य}/नस्{स्त्री}{8;एक}

न{अव्य}

सम्बन्धः 9

नहीं

never

लिप्यते

लिप्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;लिपँ;तुदादिः}

लिप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;लिपँ;तुदादिः}

लिप्यमान_होती

is_attached

GLG

हत्वा

हत्वापि

हन्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;हनँ;अदादिः}

हन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;हनँ;अदादिः}

पूर्वकालः 16

मारकर

killing

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 13

भी

also

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 16

वह_(पुरुष)

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

इमान्

इमाँल्लोकान्न

इदम्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 12

इन

this

परसवर्ण-सन्धिः (तोर्लि (8।4।60))

लोकान्

लोक{पुं}{2;बहु}

कर्म 13

सब_लोकों_को

world

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

न

never

हन्ति

हन्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;हनँ;अदादिः}

हन्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;हनँ;अदादिः}

मारता_है

kills

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 19

न

never

निबध्यते

नि_बन्ध्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

नि_बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;नि_बन्धँ;क्र्यादिः}

पाप_से_बँधता_है

becomes_entangled

LGLG

18.18.A	ज्ञानम्
18.18.B	ज्ञानं
18.18.C	ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}
18.18.D	ज्ञान{नपुं}{1;एक}
18.18.E	-
18.18.F	-
18.18.G	समुच्चितम् 3
18.18.H	-
18.18.I	ज्ञान
18.18.J	knowledge
18.18.K	-
18.18.L	-
18.18.M	GG

ज्ञेयम्

ज्ञेयं

ज्ञेय{पुं}{2;एक}/ज्ञेय{नपुं}{1;एक}/ज्ञेय{नपुं}{2;एक}

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:यत्;ज्ञा;क्र्यादिः;नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

ज्ञेय

objective

परि-ज्ञाता

परिज्ञाता

परिज्ञाता{स्त्री}{1;एक}/परि_ज्ञा2{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ज्ञा;क्र्यादिः}/परि_ज्ञा2{कर्मणि;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ज्ञा;क्र्यादिः}

परि-ज्ञातृ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

ज्ञाता

the_knower

LGGG

त्रि-विधा

त्रिविधा

त्रिविधा{स्त्री}{1;एक}

<त्रि-विधा>Bs6

तिस्रः विधाः यस्याः सा = त्रिविधा

विशेषणम् 7

तीन_प्रकार_की

three_kinds

LLG

कर्म-चोदना

कर्मचोदना

कर्मचोदना{स्त्री}{1;एक}

कर्म-चोदना{स्त्री}{1;एक}

<कर्म-चोदना>T6

कर्मणः चोदना = कर्मचोदना

कर्ता 8

कर्म-प्रेरणा

work_impetus

GLGLG

करणम्

करणं

करण{नपुं}{1;एक}/करण{नपुं}{2;एक}

करण{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 11

करण

the_senses

LLG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 11

क्रिया

work

कर्ता

कर्तेति

कर्तृ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 11

कर्ता

the_doer

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GGL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 14

यह

thus

त्रि-विधः

त्रिविधः

त्रिविध{पुं}{1;एक}

<त्रि-विधः>Bs6

तिस्रः विधाः यस्य सः = त्रिविधः

विशेषणम् 15

तीन_प्रकार_का

three_kinds

LLG

कर्म-सङ्ग्रहः

कर्मसङ्ग्रहः

कर्मसङ्ग्रह{पुं}{1;एक}

कर्म-सङ्ग्रह{पुं}{1;एक}

<कर्म-सङ्ग्रहः>T6

कर्मणः सङ्ग्रहः = कर्मसङ्ग्रहः

कर्ता 16

कर्म-संग्रह

accumulation_of_work

GLGLG

18.19.A	ज्ञानम्
18.19.B	ज्ञानं
18.19.C	ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}
18.19.D	ज्ञान{नपुं}{1;एक}
18.19.E	-
18.19.F	-
18.19.G	समुच्चितम् 3
18.19.H	-
18.19.I	ज्ञान
18.19.J	knowledge
18.19.K	-
18.19.L	-
18.19.M	GG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

कर्म

work

च

च{अव्य}

प्रतियोगी 8

और

also

कर्ता

कर्तृ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

कर्ता

worker

च

च{अव्य}

तथा

also

त्रिधा

त्रिधैव

त्रि{दा}/त्रिधा{अव्य}

त्रिधा{अव्य}

कर्ता 11

तीन-तीन_प्रकार_के

three_kinds

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

LGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 9

ही

certainly

गुण-भेदतः

गुणभेदतः

गुणभेदतः{अव्य}

<गुण-भेदतः>T6

गुणानां भेदः = गुणभेदः तस्मात् गुणभेदतः

क्रियाविशेषणम् 11

गुणों_के_भेद_से

in_terms_of_different_modes_of_material_nature

LLGLG

प्रोच्यते

प्र_वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;प्र_वचँ;अदादिः}

कहे_गये_हैं

is_said

GLG

गुण-सङ्ख्याने

गुणसङ्ख्याने

गुणसङ्ख्यान{नपुं}{1;द्वि}/गुणसङ्ख्यान{नपुं}{2;द्वि}/गुणसङ्ख्यान{नपुं}{7;एक}

गुण-सङ्ख्यान{नपुं}{7;एक}

<गुण-सङ्ख्याने>T6

गुणानां सङ्ख्यानम् = गुणसङ्ख्यानम् तस्मिन् गुणसङ्ख्याने

अधिकरणम् 11

गुणों_की_संख्या_करनेवाले_शास्त्र_में

in_terms_of_different_modes

LLGGG

यथावत्

यथावच्छृणु

यथावत्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 16

भलीभाँति

as_they_act

जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-छत्व (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55)-शश्छोऽटि (8।4।63))

LGGLL

शृणु

श्रु1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुन

hear

तानि

तान्यपि

तद्{नपुं}{1;बहु}/तद्{नपुं}{2;बहु}

तद्{नपुं}{2;बहु}

कर्म 16

उनको

all_of_them

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 12

भी

also

18.20.A	सर्व-भूतेषु
18.20.B	सर्वभूतेषु
18.20.C	सर्वभूत{पुं}{7;बहु}/सर्वभूत{नपुं}{7;बहु}
18.20.D	सर्व-भूत{नपुं}{7;बहु}
18.20.E	<सर्व-भूतेषु>K1
18.20.F	सर्वाणि च तानि भूतानि = सर्वभूतानि तेषु सर्वभूतेषु
18.20.G	अधिकरणम् 8
18.20.H	-
18.20.I	सब_भूतों_में
18.20.J	in_all_living_entities
18.20.K	-
18.20.L	-
18.20.M	GLGGL

येन

येनैकं

येन{अव्य}/यद्{पुं}{3;एक}/यद्{नपुं}{3;एक}

यद्{पुं}{3;एक}

करणम् 8

जिससे

by_whom

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGG

एकम्

एक{पुं}{2;एक}/एक{नपुं}{1;एक}/एक{नपुं}{2;एक}

एक{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

एक

one

भावम्

भावमव्ययमीक्षते

भाव{पुं}{2;एक}

कर्म 8

परमात्मभाव_को

situation

GGGLGGLG

अ-व्ययम्

अव्यय{पुं}{2;एक}/व्ये1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्येञ्;भ्वादिः}/व्यय्1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्ययँ;भ्वादिः}

अव्यय{पुं}{2;एक}

<न-व्ययम्>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः तम् अव्ययम्

विशेषणम् 6

अविनाशी

imperishable

ईक्षते

ईक्षता{स्त्री}{1;द्वि}/ईक्षता{स्त्री}{2;द्वि}/ईक्ष्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ईक्षँ;भ्वादिः}

ईक्ष्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ईक्षँ;भ्वादिः}

देखता_है

does_see

अ-विभक्तम्

अविभक्तं

अविभक्त{पुं}{2;एक}/अविभक्त{नपुं}{1;एक}/अविभक्त{नपुं}{2;एक}

न-वि_भज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_भजँ;भ्वादिः;नपुं}{2;एक}

<न-विभक्तं>Tn

न विभक्तम् = अविभक्तम्

कर्मसमानाधिकरणम् 8

विभागरहित

undivided

LLGG

विभक्तेषु

विभक्त{पुं}{7;बहु}/विभक्त{नपुं}{7;बहु}

वि_भज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_भजँ;भ्वादिः;पुं}{7;बहु}

विशेषणम् 3

पृथक्-पृथक्

in_the_numberless_divided

LGGL

तत्

तज्ज्ञानं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 11

उस

that

जश्त्व-श्चुत्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGG

ज्ञानम्

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

ज्ञान_को

knowledge

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

know

सात्त्विकम्

सात्त्विक{पुं}{2;एक}

सात्त्विक{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 13

सात्त्विक

in_the_mode_of_goodness

GLL

18.21.A	पृथक्त्वेन
18.21.B	पृथक्त्वेन
18.21.C	पृथक्त्व{नपुं}{3;एक}
18.21.D	पृथक्त्व{नपुं}{3;एक}
18.21.E	-
18.21.F	-
18.21.G	क्रियाविशेषणम् 9
18.21.H	-
18.21.I	अलग-अलग
18.21.J	because_of_division
18.21.K	पृथक् भावः पृथक्त्वं तेन
18.21.L	-
18.21.M	LGGL

तु

तु{अव्य}

किंतु

but

यत्(i-)

यज्ज्ञानं

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 3

जो

which

जश्त्व-श्चुत्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGG

ज्ञानम्

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{1;एक}

कर्ता 9

ज्ञान

knowledge

नाना-भावान्

नानाभावान्पृथग्विधान्

नानाभाव{पुं}{2;बहु}

नाना-भाव{पुं}{2;बहु}

<नाना-भावान्>K1

नाना च भावाः च = नानाभावाः तान् नानाभावान्

कर्म 9

नाना_भावों_को

multifarious_situations

GGGGLGLG

पृथग्-विधान्

पृथग्विध{पुं}{2;बहु}

पृथक्-विध{पुं}{2;बहु}

<पृथग्-विधान्>Bs6

पृथक् विधाः यस्य तत् = पृथग्विधम् तान् पृथग्विधान्

विशेषणम् 7

भिन्न-भिन्न_प्रकार_के

different

पृथक् विधा प्रकारः येषां ते पृथग्विधाः तान्

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

वेत्ति

विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जानता_है

knows

सर्वेषु

सर्व{पुं}{7;बहु}/सर्व{नपुं}{7;बहु}

सर्व{पुं}{7;बहु}

विशेषणम् 5

सम्पूर्ण

in_all

GGL

भूतेषु

भूत{पुं}{7;बहु}/भूत{नपुं}{7;बहु}

भूत{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 9

भूतों_में

living_entities

GGL

तत्(i+)

तज्ज्ञानं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 11

उस

that

जश्त्व-श्चुत्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGG

ज्ञानम्

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

ज्ञान_को

knowledge

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

must_be_known

राजसम्

राजस{पुं}{2;एक}/राजस{नपुं}{1;एक}/राजस{नपुं}{2;एक}

राजस{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 13

राजस

in_terms_of_passion

GLL

18.22.A	यत्(i-)
18.22.B	यत्तु
18.22.C	यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}
18.22.D	यद्{नपुं}{1;एक}
18.22.E	-
18.22.F	-
18.22.G	विशेषणम् 3
18.22.H	-
18.22.I	जो
18.22.J	that
18.22.K	-
18.22.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))
18.22.M	GL

तु

तु{अव्य}

परंतु

but

कृत्स्नवत्

कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये

कृत्स्नवत्{नपुं}{1;एक}/कृत्स्नवत्{नपुं}{2;एक}

कृत्स्नवत्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 7

सम्पूर्ण_के_सदृश

all_in_all

कृत्स्नेन तुल्यं / कृत्स्ने इव

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLLGGGGG

एकस्मिन्

एक{पुं}{7;एक}/एक{नपुं}{7;एक}/एकस्मिन्{अव्य}

एक{नपुं}{7;एक}

विशेषणम् 5

एक

in_one

कार्ये

कार्य{नपुं}{1;द्वि}/कार्य{नपुं}{2;द्वि}/कार्य{नपुं}{7;एक}/कार्या{स्त्री}{1;द्वि}/कार्या{स्त्री}{2;द्वि}

कार्य{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 12

कार्यरूप_शरीर_में

work

सक्तम्

सक्तमहैतुकम्

सक्त{पुं}{2;एक}/सक्त{नपुं}{1;एक}/सक्त{नपुं}{2;एक}

सक्त{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

आसक्त

attached

GGLGLL

अ-हैतुकम्

अहैतुक{पुं}{2;एक}/अहैतुक{नपुं}{1;एक}/अहैतुक{नपुं}{2;एक}

न-हैतुक{नपुं}{1;एक}

<न-हैतुकम्>Bsmn

न हेतुः यस्य तत् = अहैतुकम्

समुच्चितम् 8

बिना_युक्तिवाला

without_cause

अ-तत्त्वार्थवत्

अतत्त्वार्थवदल्पं

अ-तत्त्वार्थ-वत्{अव्य}

न-तत्त्वार्थवत्{अव्य}

<न-तत्त्वार्थवत्>Tn

न तत्वार्थः = अतत्वार्थः तद्वत् = अतत्त्वार्थवत्

समुच्चितम् 8

तात्त्विक_अर्थ_से_रहित

without_reality

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGGLLGG

अल्पम्

अल्पम्{अव्य}/अल्प{पुं}{2;एक}/अल्प{नपुं}{1;एक}/अल्प{नपुं}{2;एक}

अल्प{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

तुच्छ

very_meager

च

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

तथा

and

तत्(i+)

तत्तामसमुदाहृतम्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

वह

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGLGLGLL

तामसम्

तामस{पुं}{2;एक}/तामस{नपुं}{1;एक}/तामस{नपुं}{2;एक}

तामस{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 15

तामस

in_the_mode_of_darkness

उदाहृतम्_(अस्ति)

उदाहृत{पुं}{2;एक}/उदाहृत{नपुं}{1;एक}/उदाहृत{नपुं}{2;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

उत्_आङ्_हृ){कृत्_प्रत्ययः:क्त;उत्_आङ्_हृञ्;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}_(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

कहा_गया_है

is_spoken

18.23.A	नियतम्
18.23.B	नियतं
18.23.C	नियत{पुं}{2;एक}/नियत{नपुं}{1;एक}/नियत{नपुं}{2;एक}
18.23.D	नियत{नपुं}{2;एक}
18.23.E	-
18.23.F	-
18.23.G	समुच्चितम् 5
18.23.H	-
18.23.I	शास्त्रविधि_से_नियत_किया_हुआ
18.23.J	regulative
18.23.K	-
18.23.L	-
18.23.M	LLG

सङ्ग-रहितम्

सङ्गरहितमरागद्वेषतः

सङ्गरहित{पुं}{2;एक}/सङ्गरहित{नपुं}{1;एक}/सङ्गरहित{नपुं}{2;एक}

सङ्ग-रहित{नपुं}{2;एक}

<सङ्ग-रहितम्>T3

सङ्गेन रहितम् = सङ्गरहितम्

समुच्चितम् 5

कर्तापन_के_अभिमान_से_रहित_हो

without_attachment

GLLLGLGGGLG

अ-राग-द्वेषतः

अराग-द्वेषतः{अव्य}

<न-<राग-द्वेषतः>Di>Tn

रागः च द्वेषः च = रागद्वेषः, न रागद्वेषः = अरागद्वेषः तस्मात् अर्थे तसिल् = अरागद्वेषतः

क्रियाविशेषणम् 8

बिना_राग-द्वेष_के

without_love_or_hatred

कृतम्

कृत्{पुं}{2;एक}/कृत{पुं}{2;एक}/कृत{नपुं}{1;एक}/कृत{नपुं}{2;एक}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{1;एक}

किया_गया_हो

done

अ-फल-प्रेप्सुना

अफलप्रेप्सुना

अफलप्रेप्सु{पुं}{3;एक}/अफलप्रेप्सु{नपुं}{3;एक}

न-फल-प्रेप्सु{पुं}{3;एक}

<अ-<फल-प्रेप्सुना>T2>Tn

फलं प्रेप्सति इति = फलप्रेप्सुः, न फलप्रेप्सुः = अफलप्रेप्सुः तेन अफलप्रेप्सुना

कर्ता 8

फल_न_चाहनेवाले_पुरुष_द्वारा

without_fruitive_result

LLGGLG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 8

कर्म

work

यत्(i-)

यत्तत्सात्त्विकमुच्यते

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 2

जो

that_which

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGLGGLG

तत्(i+)

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

वह

that

सात्त्विकम्

सात्त्विक{पुं}{2;एक}

सात्त्विक{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 11

सात्त्विक

in_the_mode_of_goodness

उच्यते

उच्यत्{पुं}{4;एक}/उच्यत्{नपुं}{4;एक}/उच्1{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उचँ;दिवादिः}/वच्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}/ब्रू1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहा_जाता_है

is_called

18.24.A	यत्(i-)
18.24.B	यत्तु
18.24.C	यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}
18.24.D	यद्{नपुं}{2;एक}
18.24.E	-
18.24.F	-
18.24.G	विशेषणम् 3
18.24.H	-
18.24.I	जो
18.24.J	that
18.24.K	-
18.24.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))
18.24.M	GL

तु

तु{अव्य}

परंतु

but

काम-इप्सुना

कामेप्सुना

कामेप्सु{पुं}{3;एक}

काम-इप्सु{पुं}{3;एक}

<काम-इप्सुना>T2

कामम् इप्सुः = कामेप्सुः तेन कामेप्सुना

समुच्चितम् 7

भोगों_को_चाहनेवाले_पुरुष_द्वारा

with_fruitive_result

GGLG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 9

कर्म

work

स-अहङ्कारेण

साहङ्कारेण

साहङ्कार{पुं}{3;एक}/साहङ्कार{नपुं}{3;एक}

स-अहङ्कार{पुं}{3;एक}

<स-अहङ्कारेण>BvS

अहङ्कारेण सहितः = साहङ्कारः तेन साहङ्कारेण

समुच्चितम् 7

अहंकारयुक्त_पुरुष_द्वारा

with_ego

GGGGL

वा

वा{अव्य}

कर्ता 9

या

पुनः

पुनः{अव्य}

सम्बन्धः 9

तथा

again

क्रियते

कृ3{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

किया_जाता_है

is_performed

LLG

बहुल-आयासम्

बहुलायासं

बहुल-आयासम्

बहुल-आयास{पुं}{2;एक}

<बहुल-आयासं>Bs7

बहुलः आयासः यस्मिन् = बहुलायासः तम् बहुलायासम्

कर्मसमानाधिकरणम् 9

बहुत_परिश्रम_से_युक्त

with_great_labor

LLGGG

तत्(i+)

तद्राजसमुदाहृतम्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 12

वह_कर्म

that

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGLGLGLL

राजसम्

राजस{पुं}{2;एक}/राजस{नपुं}{1;एक}/राजस{नपुं}{2;एक}

राजस{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 12

राजस

in_the_mode_of_passion

उदाहृतम्_(अस्ति)

कहा_गया_है

is_said_to_be

18.25.A	अनु-बन्धम्
18.25.B	अनुबन्धं
18.25.C	अनुबन्ध{पुं}{2;एक}
18.25.D	अनुबन्ध{पुं}{2;एक}
18.25.E	<अनु-बन्धं>A1
18.25.F	बन्धनस्य समीपम् = अनुबन्धम्
18.25.G	समुच्चितम् 6
18.25.H	-
18.25.I	परिणाम
18.25.J	future_bondage
18.25.K	-
18.25.L	-
18.25.M	LLGG

क्षयम्

क्षयं

क्षय{पुं}{2;एक}/क्षय{नपुं}{1;एक}/क्षय{नपुं}{2;एक}

क्षय{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 6

हानि

destruction

हिंसाम्

हिंसामनवेक्ष्य

हिंसा{स्त्री}{2;एक}

समुच्चितम् 6

हिंसा

violence

GGLLGL

अन्-अवेक्ष्य

अन्-{अव्य}-अवेक्ष्य{नपुं}/अवेक्ष्य{पुं}/अवेक्ष्या{स्त्री}/अवेक्ष्या{स्त्री}

न-अव_ईक्ष्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अव_ईक्षँ;भ्वादिः}

<अन्-अवेक्ष्य>Tn

न अवेक्ष्य = अन्-अवेक्ष्य

पूर्वकालः 10

न_विचारकर

without_consideration_of_consequences

च

च{अव्य}

कर्म 8

और

also

पौरुषम्

पौरुष{पुं}{2;एक}/पौरुष{नपुं}{1;एक}/पौरुष{नपुं}{2;एक}

पौरुष{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 6

सामर्थ्य_को

distressing_to_others

पुरुषस्य भावः कर्म वा पौरुषं सामर्थ्यम् च

GLL

मोहात्

मोहादारभ्यते

मोह{पुं}{5;एक}

हेतुः 10

केवल_अज्ञान_से

by_illusion

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGGGLG

आरभ्यते

आङ्_रभ्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;आङ्_रभँ;भ्वादिः}

आरम्भ_किया_जाता_है

begun

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 10

कर्म

work

यत्(i-)

यत्तत्तामसमुच्यते

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 2

जो

which

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGLGGLG

तत्(i+)

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

वह_कर्म

that

तामसम्

तामस{पुं}{2;एक}/तामस{नपुं}{1;एक}/तामस{नपुं}{2;एक}

तामस{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 13

तामस

in_the_mode_of_ignorance

उच्यते

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहा_जाता_है

is_said_to_be

18.26.A	मुक्त-सङ्गः
18.26.B	मुक्तसङ्गोऽनहंवादी
18.26.C	मुक्तसङ्ग{पुं}{1;एक}
18.26.D	मुक्त-सङ्ग{पुं}{1;एक}
18.26.E	<मुक्त-सङ्गः>Bs3
18.26.F	मुक्तः सङ्गः येन सः = मुक्तसङ्गः
18.26.G	समुच्चितम् 4
18.26.H	-
18.26.I	संगरहित
18.26.J	liberated_from_all_material_association
18.26.K	-
18.26.L	रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))
18.26.M	GLGGLGGG

अन्-अहंवादी

अनहंवादिन्{पुं}{1;एक}

न-अहंवादिन्{पुं}{1;एक}

<न-अहंवादी>Tn

न अहंवादी = अनहंवादी

समुच्चितम् 4

अहंकार_के_वचन_न_बोलनेवाला

without_false_ego

धृति-उत्साह-समन्वितः

धृत्युत्साहसमन्वितः

धृति-उत्साह-समन्वित{पुं}{1;एक}

<<धृति-उत्साह>Di-समन्वितः>T3

धृतिः च उत्साहः च = धृत्युत्साहौ, धृत्युत्साहाभ्यां समन्वितः = धृत्युत्साहसमन्वितः

समुच्चितम् 4

धैर्य_और_उत्साह_से_युक्त

qualified_with_great_enthusiasm

GGGLGGLG

सिद्धि-अ-सिद्ध्योः

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः

सिद्ध्यसिद्धि{स्त्री}{6;द्वि}/सिद्ध्यसिद्धि{स्त्री}{7;द्वि}

सिद्धि-असिद्धि{स्त्री}{7;द्वि}

<सिद्धि-<न-सिद्ध्योः>Tn>Di

न सिद्धिः = असिद्धिः, सिद्धिः च असिद्धिः च = सिद्ध्यसिद्धी तयोः सिद्ध्यसिद्ध्योः

अधिकरणम् 6

कार्य_के_सिद्ध_होने_और_न_होने_में

perfection_and_failure

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLGGGLGG

निर्-विकारः

निर्विकार{पुं}{1;एक}

निर्-विकार{पुं}{1;एक}

<निर्-विकारः>Bvp

निर्गतः विकारः यस्मात् सः = निर्विकारः

समुच्चितम् 4

हर्ष-शोकादि_विकारों_से_रहित_है

without_change

कर्ता

कर्तृ{पुं}{1;एक}

कर्म 9

कर्ता

worker

सात्त्विकः

सात्त्विक

सात्त्विक{पुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 9

सात्त्विक

in_the_mode_of_goodness

GLL

उच्यते

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहा_जाता_है

is_said_to_be

GLG

18.27.A	रागी
18.27.B	रागी
18.27.C	रागिन्{पुं}{1;एक}
18.27.D	रागिन्{पुं}{1;एक}
18.27.E	-
18.27.F	-
18.27.G	समुच्चितम् 6
18.27.H	-
18.27.I	आसक्ति_से_युक्त
18.27.J	very_much_attached
18.27.K	रागः अस्यास्तीति रागी
18.27.L	-
18.27.M	GG

कर्म-फल-प्रेप्सुः

कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो

कर्मन्-फल-प्रेप्सु{पुं}{1;एक}

<<कर्म-फल>T6-प्रेप्सुः>T6

कर्मणः फलम् = कर्मफलम्, कर्मफलस्य प्रेप्सुः = कर्मफलप्रेप्सुः

समुच्चितम् 6

कर्मों_के_फल_को_चाहनेवाला

desirous_of_the_fruits_of_work

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLLGGGGG

लुब्धः

लुब्ध{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

लोभी_है

greedy

हिंसा-आत्मकः

हिंसात्मकोऽशुचिः

हिंसात्मक{पुं}{1;एक}

हिंसा-आत्मक{पुं}{1;एक}

<हिंसा-आत्मकः>Bs6

हिंसा आत्मनः यस्य सः = हिंसात्मकः

समुच्चितम् 6

दूसरों_को_कष्ट_देने_के_स्वभाववाला

always_envious

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGLGLG

अ-शुचिः

अशुचि{पुं}{1;एक}/अशुचि{स्त्री}{1;एक}

अशुचि{पुं}{1;एक}

<न-शुचिः>Tn

न शुचिः = अशुचिः

समुच्चितम् 6

अशुद्धाचारी

unclean

हर्ष-शोक-अन्वितः

हर्षशोकान्वितः

हर्ष-शोक-अन्वित{पुं}{1;एक}

<<हर्ष-शोक>Di-अन्वितः>T3

हर्षः च शोकः च = हर्षशोकौ, हर्षशोकाभ्याम् अन्वितः = हर्षशोकान्वितः

समुच्चितम् 6

हर्ष-शोक_से_लिप्त_है

complicated_with_joy_and_sorrow

GLGGLG

कर्ता

कर्तृ{पुं}{1;एक}

कर्म 10

कर्ता

such_a_worker

राजसः

राजस{पुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 10

राजस

in_the_mode_of_passion

GLG

परिकीर्तितः

परिकीर्तित{पुं}{1;एक}

परि_कॄत्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;परि_कॄतँ;चुरादिः;पुं}{1;एक}

कहा_गया_है

is_declared

LLGLG

18.28.A	अ-युक्तः
18.28.B	अयुक्तः
18.28.C	अयुक्त{पुं}{1;एक}
18.28.D	न-युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}
18.28.E	<न-युक्तः>Tn
18.28.F	न युक्तः = अयुक्तः
18.28.G	समुच्चितम् 8
18.28.H	-
18.28.I	अयुक्त
18.28.J	without_reference_to_scriptural_injunctions
18.28.K	-
18.28.L	-
18.28.M	LGG

प्राकृतः

प्राकृत{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

शिक्षा_से_रहित

materialistic

प्र प्रकृष्टं न कृतः प्राकृतः

GLG

स्तब्धः

स्तब्ध{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

घमण्डी

obstinate

शठः

शठो

शठ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

धूर्त

deceitful

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

नैष्कृतिकः

नैष्कृतिकोऽलसः

नैष्कृतिकः

नैष्कृतिक{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

दूसरों_की_जीविका_का_नाश_करनेवाला

expert_in_insulting_others

निकृत्या वञ्चनेन जीवतीति नैष्कृतिकः

GLLGLG

अलसः

लस्1{कर्तरि;लङ्;म;एक;परस्मैपदी;लसँ;भ्वादिः}

अलस{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

आलसी

lazy

विषादी

विषादिन्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

शोक_करनेवाला

morose

विषादः मनोदौर्बल्यं अस्यास्तीति विषादी

LGG

दीर्घसूत्री

दीर्घसूत्रिन्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

दीर्घसूत्री_है

procrastinating

दीर्घं सूत्रं करणं सूचनं वा अस्यास्तीति दीर्घसूत्री

GLGG

च

च{अव्य}

विशेषणम् 10

और

also

कर्ता

कर्तृ{पुं}{1;एक}

कर्म 12

कर्ता

worker

तामसः

तामस

तामस{पुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 12

तामस

in_the_mode_of_ignorance

GLL

उच्यते

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहा_जाता_है

is_said_to_be

GLG

18.29.A	बुद्धेः
18.29.B	बुद्धेर्भेदं
18.29.C	बुद्धि{स्त्री}{5;एक}/बुद्धि{स्त्री}{6;एक}
18.29.D	बुद्धि{स्त्री}{6;एक}
18.29.E	-
18.29.F	-
18.29.G	समुच्चितम् 4
18.29.H	-
18.29.I	बुद्धि_का
18.29.J	of_intelligence
18.29.K	-
18.29.L	रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))
18.29.M	GGGG

भेदम्

भेद{पुं}{2;एक}

कर्म 15

भेद_को

differences

धृतेः

धृतेश्चैव

धृति{स्त्री}{5;एक}/धृति{स्त्री}{6;एक}

धृति{स्त्री}{6;एक}

समुच्चितम् 4

धृति_का

of_steadiness

LGGL

च

च{अव्य}

प्रतियोगी 8

और

also

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 5

भी

certainly

गुणतः

गुणतस्त्रिविधं

गुण{तसिल्}

गुणतः{अव्य}

समुच्चितम् 4

गुणों_के_अनुसार

by_the_modes_of_material_nature

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LLGLLG

त्रि-विधम्

त्रिविध{पुं}{2;एक}/त्रिविध{नपुं}{1;एक}/त्रिविध{नपुं}{2;एक}

त्रिविध{नपुं}{2;एक}

<त्रि-विधं>Bs6

तिस्रः विधाः यस्य सः = त्रिविधः तं त्रिविधम्

विशेषणम् 10

तीन_प्रकार_का

the_three_kinds_of

शृणु

श्रु1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुन

just_hear

प्रोच्यमानम्

प्रोच्यमानमशेषेण

प्रोच्यमानम्

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:यक्;प्र_वचँ;अदादिः;नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 10

कहा_जानेवाला

as_described_by_Me

GGGGLGGL

अ-शेषेण

अशेष{पुं}{3;एक}

<न-शेषेण>Tn

न शेषः = अशेषः तेन अशेषेण

क्रियाविशेषणम् 14

सम्पूर्णता_से

in_detail

पृथक्त्वेन

पृथक्त्व{नपुं}{3;एक}

क्रियाविशेषणम् 14

विभागपूर्वक

differently

LGGL

धनञ्जय

धनञ्जय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 15

हे_धनंजय

O_winner_of_wealth

LGLL

18.30.A	प्रवृत्तिम्
18.30.B	प्रवृत्तिं
18.30.C	प्रवृत्ति{स्त्री}{2;एक}
18.30.D	प्रवृत्ति{स्त्री}{2;एक}
18.30.E	-
18.30.F	-
18.30.G	समुच्चितम् 5
18.30.H	-
18.30.I	प्रवृत्तिमार्ग
18.30.J	deserving
18.30.K	-
18.30.L	-
18.30.M	LGG

च

च{अव्य}

कर्म 13

और

also

निवृत्तिम्

निवृत्तिं

निवृत्ति{स्त्री}{2;एक}

समुच्चितम् 5

निवृत्तिमार्ग_को

not_deserving

LGG

च

च{अव्य}

तथा

and

कार्य-अ-कार्ये

कार्याकार्ये

कार्याकार्य{नपुं}{1;द्वि}/कार्याकार्य{नपुं}{2;द्वि}/कार्याकार्य{नपुं}{7;एक}

कार्य-अकार्य{नपुं}{7;एक}

<कार्य-<न-कार्ये>Tn>Ds

न कार्यम् = अकार्यम्, कार्यम् च अकार्यम् च = कार्याकार्यम् तस्मिन् कार्याकार्ये

समुच्चितम् 5

कर्तव्य_और_अकर्तव्य_को

work_and_reaction

GGGG

भय-अ-भये

भयाभये

भयाभय{नपुं}{1;द्वि}/भयाभय{नपुं}{2;द्वि}/भयाभय{नपुं}{7;एक}

भय-अभय{नपुं}{7;एक}

<भय-<न-भये>Tn>Ds

न भयं = अभयम्, भयम् च अभयम् च = भयाभयम् तस्मिन् भयाभये

समुच्चितम् 5

भय_और_अभय_को

fearful_and_fearlessness

LGLG

बन्धम्

बन्धं

बन्ध{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 5

बन्धन

obligation

मोक्षम्

मोक्षं

मोक्ष{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 5

मोक्ष_को

liberation

च

च{अव्य}

और

and

या(i-)

या

यद्{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 3

जो

that

वेत्ति

विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

यथार्थ_जानती_है

knows

बुद्धिः

बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 17

बुद्धि

understanding

सा(i+)

सा

तद्{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 15

वह

that

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 13

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha

सात्त्विकी

सात्त्विकी{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

सात्त्विकी

in_the_mode_of_goodness

GLG

18.31.A	यया
18.31.B	यया
18.31.C	यद्{स्त्री}{3;एक}
18.31.D	यद्{स्त्री}{3;एक}
18.31.E	-
18.31.F	-
18.31.G	विशेषणम् 3
18.31.H	-
18.31.I	जिस
18.31.J	by_which
18.31.K	-
18.31.L	-
18.31.M	LG

धर्मम्

धर्ममधर्मं

धर्म{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 5

धर्म

principles_of_religion

GGLGG

अ-धर्मम्

अधर्म{पुं}{2;एक}

<न-धर्मं>Tn

न धर्मः = अधर्मः तम् अधर्मम्

समुच्चितम् 5

अधर्म_को

irreligion

च

च{अव्य}

कर्म 13

और

and

कार्यम्

कार्यं

कार्य{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 5

कर्तव्य

work

च

च{अव्य}

तथा

and

अ-कार्यम्

अकार्य{पुं}{2;एक}/अकार्य{नपुं}{1;एक}/अकार्य{नपुं}{2;एक}

न-कृ{कृत्_प्रत्ययः:ण्यत्;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{2;एक}

<न-कार्यम्>Tn

न कार्यम् = अकार्यम्

समुच्चितम् 5

अकर्तव्य_को

what_ought_not_to_be_done

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 10

भी

certainly

च

चाकार्यमेव

च{अव्य}

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGL

अ-यथावत्

अयथावत्प्रजानाति

अयथावत्{नपुं}{1;एक}/अयथावत्{नपुं}{2;एक}

न-यथावत्{अव्य}

<न-यथावत्>Tn

न यथावत् = अयथावत्

क्रियाविशेषणम् 13

यथार्थ_नहीं

not_perfectly

जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55))

LLGGLGGL

प्रजानाति

प्र_ज्ञा{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;प्र_ज्ञा;क्र्यादिः}

जानता

knows

बुद्धिः

बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 17

बुद्धि

intelligence

सा

तद्{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 15

वह

that

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 13

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha

राजसी

राजसी{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

राजसी

in_the_mode_of_passion

GLG

18.32.A	अ-धर्मम्
18.32.B	अधर्मं
18.32.C	अधर्म{पुं}{2;एक}
18.32.D	अधर्म{पुं}{2;एक}
18.32.E	<न-धर्मं>Tn
18.32.F	न धर्मः = अधर्मः तम् अधर्मम्
18.32.G	कर्म 8
18.32.H	-
18.32.I	अधर्म_को
18.32.J	irreligion
18.32.K	-
18.32.L	-
18.32.M	LGG

धर्मम्

धर्ममिति

धर्म{पुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 8

'यह_धर्म

religion

GGLL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 10

ऐसा

thus

या(i-)

या

यद्{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 5

जो

which

मन्यते

मन्यता{स्त्री}{1;द्वि}/मन्यता{स्त्री}{2;द्वि}/मन्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;मनँ;दिवादिः}/मन्2{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;मनुँ;तनादिः}

मन्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;मनँ;दिवादिः}

मान_लेती_है

thinks

GLG

तमसा

तमसावृता

तमस्{नपुं}{3;एक}

हेतुः 4

तमोगुण_से

by_illusion

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGLG

आवृता

आवृत्{स्त्री}{3;एक}

आङ्_वृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_वृञ्;स्वादिः;स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 5

घिरी_हुई

covered

सर्व-अर्थान्

सर्वार्थान्विपरीतांश्च

सर्वार्थ{पुं}{2;बहु}

सर्व-अर्थ{पुं}{2;बहु}

<सर्व-अर्थान्>K1

सर्वः च असौ अर्थः च = सर्वार्थः तान् सर्वार्थान्

कर्म 14

सम्पूर्ण_पदार्थों_को

all_things

रुत्व-सन्धिः (नश्छव्यप्रशान् (8।3।7)-अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः (8।3।4)-खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8।3।15)-विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGGLLGGL

विपरीतान्

विपरीत{पुं}{2;बहु}

कर्मसमानाधिकरणम् 14

विपरीत

the_wrong_direction

च

च{अव्य}

तथा

also

बुद्धिः

बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 18

बुद्धि

intelligence

सा(i+)

सा

तद्{स्त्री}{1;एक}

अनुयोगी 18

वह

that

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 10

हे_अर्जुन

O_son_of_Prtha

तामसी

तामसी{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 18

तामसी

the_mode_of_ignorance

GLG

18.33.A	धृत्या
18.33.B	धृत्या
18.33.C	धृति{स्त्री}{3;एक}
18.33.D	धृति{स्त्री}{3;एक}
18.33.E	-
18.33.F	-
18.33.G	समुच्चितम् 5
18.33.H	-
18.33.I	धारण-शक्ति_से
18.33.J	determination
18.33.K	-
18.33.L	-
18.33.M	GG

यया

यद्{स्त्री}{3;एक}

विशेषणम् 4

जिस

by_which

धारयते

धारयता{स्त्री}{1;द्वि}/धारयता{स्त्री}{2;द्वि}/धृ2_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;धृङ्;भ्वादिः}/धृ3_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;धृङ्;तुदादिः}

धृ_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;धृञ्_णिच्;भ्वादिः}

धारण_करता_है

is_sustained

GLLG

मनः-प्राण-इन्द्रिय-क्रियाः

मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः

मनस्-प्राण-इन्द्रिय-क्रिया{स्त्री}{1;बहु}/क्रिया{स्त्री}{2;बहु}

मनस्-प्राण-इन्द्रिय-क्रिया{स्त्री}{2;बहु}

<<मनः-प्राण-इन्द्रिय>Ds-क्रियाः>T6

मनः च प्राणः च इन्द्रियाणि च = मनःप्राणेन्द्रियम्, मनःप्राणेन्द्रियस्य क्रिया = मनःप्राणेन्द्रियक्रिया ताः मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः

कर्म 8

मन_प्राण_और_इन्द्रियों_की_क्रियाओं_को

activities_of_mind,_life_and_senses

LGGGLGLG

योगेन

योगेनाव्यभिचारिण्या

योग{पुं}{3;एक}

समुच्चितम् 5

ध्यानयोग_के_द्वारा

by_yoga_practice

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLLGGG

अ-व्यभिचारिण्या

अ-व्यभिचारिणी{स्त्री}{3;एक}

न-व्यभिचारिणी{स्त्री}{3;एक}

<न-व्यभिचारिण्या>Tn

न व्यभिचारिणी = अव्यभिचारिणी तया अव्यभिचारिण्या

विशेषणम् 4

अव्यभिचारिणी

without_any_break

धृतिः

धृति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 12

धृति

determination

यया धृत्या धारयते सा धृतिः

सा

तद्{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 10

वह

that

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 8

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha

सात्त्विकी

सात्त्विकी{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

सात्त्विकी

in_the_mode_of_goodness

GLG

18.34.A	यया
18.34.B	यया
18.34.C	यद्{स्त्री}{3;एक}
18.34.D	यद्{स्त्री}{3;एक}
18.34.E	-
18.34.F	-
18.34.G	विशेषणम् 6
18.34.H	-
18.34.I	जिस
18.34.J	by_which
18.34.K	-
18.34.L	-
18.34.M	LG

तु

तु{अव्य}

परंतु

but

धर्म-काम-अर्थान्

धर्मकामार्थान्धृत्या

धर्मकामार्थ{पुं}{2;बहु}

धर्म-काम-अर्थ{पुं}{2;बहु}

<धर्म-काम-अर्थान्>Di

धर्मः च कामः च अर्थः च = धर्मकामार्थाः तान् धर्मकामार्थान्

कर्म 10

धर्म_अर्थ_और_कामों_को

for_religiosity_and_economic_development

GLGGGGG

धृत्या

धृति{स्त्री}{3;एक}

समुच्चितम् 7

धारण-शक्ति_के_द्वारा

by_determination

धारयते

धारयतेऽर्जुन

धृ_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;धृञ्_णिच्;भ्वादिः}

धारण_करता_है

in_such_terms

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GLLGLL

अर्जुन

अर्जुन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 10

अर्जुन

O_Arjuna

प्रसङ्गेन

प्रसङ्ग{पुं}{3;एक}

समुच्चितम् 7

अत्यन्त_आसक्ति_से

for_that

प्रकर्षेण सङ्गः प्रसङ्गः तेन

LGGL

फल-आकाङ्क्षी

फलाकाङ्क्षी

फलाकाङ्क्षिन्{पुं}{1;एक}

फल-आकाङ्क्षिन्{पुं}{1;एक}

<फल-आकाङ्क्षी>T6

फलानाम् आकाङ्क्षी = फलाकाङ्क्षी

कर्ता 10

फल_की_इच्छावाला_मनुष्य

desiring_fruitive_results

LGGG

धृतिः

धृति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 14

धारण-शक्ति

determination

यया धृत्या धारयते सा धृतिः

सा

तद्{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 12

वह

that

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

विशेषणम् 3

हे_पृथापुत्र

O_son_of_Prtha

राजसी

राजसी{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

राजसी

in_the_mode_of_passion

GLG

18.35.A	यया
18.35.B	यया
18.35.C	यद्{स्त्री}{3;एक}
18.35.D	यद्{स्त्री}{3;एक}
18.35.E	-
18.35.F	-
18.35.G	विशेषणम् 4
18.35.H	-
18.35.I	जिस
18.35.J	by_which
18.35.K	-
18.35.L	-
18.35.M	LG

स्वप्नम्

स्वप्नं

स्वप्न{पुं}{2;एक}

स्वप्न{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 8

निद्रा

dream

भयम्

भयं

भय{नपुं}{1;एक}/भय{नपुं}{2;एक}

भय{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 8

भय

fearfulness

शोकम्

शोकं

शोक{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 8

चिन्ता

lamentation

विषादम्

विषादं

विषाद{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 8

दुःख_को

moroseness

LGG

मदम्

मदमेव

मद{पुं}{2;एक}/मद{नपुं}{1;एक}/मद{नपुं}{2;एक}

मद{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 8

उन्मत्तता_को

illusion

LGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 10

भी

certainly

च

च{अव्य}

कर्म 13

और

also

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 13

नहीं

never

विमुञ्चति

वि_मुच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;वि_मुचॢँ;तुदादिः}

छोड़ता

is_liberated

GGLL

दुर्-मेधाः

दुर्मेधा

दुर्मेधस्{पुं}{1;एक}

दुर्-मेधस्{पुं}{1;एक}

<दुर्-मेधाः>Bs6

दुष्टा मेधा यस्य सः = दुर्मेधः ते दुर्मेधाः

कर्ता 13

दुष्ट_बुद्धिवाला_मनुष्य

unintelligent

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

GGG

धृतिः

धृति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 17

धारण-शक्ति

determination

यया धृत्या धारयते सा धृतिः

सा

तद्{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 15

वह

that

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 13

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha

तामसी

तामसी{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

तामसी

in_the_mode_of_ignorance

GLG

18.36.A	सुखम्
18.36.B	सुखं
18.36.C	सुखम्{अव्य}/सुख{पुं}{2;एक}/सुख{नपुं}{1;एक}/सुख{नपुं}{2;एक}
18.36.D	सुख{नपुं}{2;एक}
18.36.E	-
18.36.F	-
18.36.G	कर्म 8
18.36.H	-
18.36.I	सुख_को
18.36.J	happiness
18.36.K	-
18.36.L	-
18.36.M	LG

तु

त्विदानीं

तु{अव्य}

सम्बन्धः 5

भी

but

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGG

इदानीम्

इदानीम्{अव्य}

अधिकरणम् 8

अब

now

त्रि-विधम्

त्रिविधं

त्रिविध{पुं}{2;एक}/त्रिविध{नपुं}{1;एक}/त्रिविध{नपुं}{2;एक}

त्रिविध{नपुं}{2;एक}

<त्रि-विधं>Bs6

त्रीणि विधानि यस्य तत् = त्रिविधम्

विशेषणम् 5

तीन_प्रकार_के

three_kinds

LLG

शृणु

श्रु1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुनो

hear

मे

अस्मद्{6;एक}

अस्मद्{5;एक}

अपादानम् 8

मुझसे

from_Me

भरत-ऋषभ

भरतर्षभ

भरतर्षभ{पुं}{8;एक}

<भरत-ऋषभ>T7

भरतेषु ॠषभः = भरतर्षभः सम्बोधने भरतर्षभ

सम्बोध्यः 8

हे_भरत_श्रेष्ठ

O_best_amongst_the_Bharatas

LLGLL

अभ्यासात्

अभ्यासाद्रमते

अभ्यास{पुं}{5;एक}

हेतुः 12

भजन_ध्यान_और_सेवा_आदि_के_अभ्यास_से

by_practice

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGGGLG

रमते

रमता{स्त्री}{1;द्वि}/रमता{स्त्री}{2;द्वि}/रम्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;रमुँ;भ्वादिः}

रम्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;रमुँ;भ्वादिः}

रमण_करता_है

enjoyer

यत्र

यत्र{अव्य}

अधिकरणम् 12

जिसमें

where

दुःख-अन्तम्

दुःखान्तं

दुःखान्त{पुं}{2;एक}

दुःख-अन्त{पुं}{2;एक}

<दुःख-अन्तं>T6

दुःखस्य अन्तः = दुःखान्तः तं दुःखान्तम्

कर्म 15

दुःखों_के_अन्त_को

end_of_distress

GGG

च

च{अव्य}

और

also

निगच्छति

नि_गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

नि_गम्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;नि_गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_हो_जाता_है

gains

LGLL

यत्(i-)

यत्तदग्रे

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 5

जो

that_which

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLGG

तत्(i+)

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 23

वह

that

अग्रे

अग्र{नपुं}{1;द्वि}/अग्र{नपुं}{2;द्वि}/अग्र{नपुं}{7;एक}/अग्रा{स्त्री}{1;द्वि}/अग्रा{स्त्री}{2;द्वि}

अग्र{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 23

आरम्भकाल_में

in_the_beginning

विषम्

विषमिव

विष{नपुं}{1;एक}/विष{नपुं}{2;एक}

विष{नपुं}{1;एक}

प्रतियोगी 20

विष_के

poison

LGLL

इव

इव{अव्य}

अनुयोगी 23

तुल्य_प्रतीत_होता_है

परिणामे

परिणामेऽमृतोपमम्

परिणाम{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 23

परिणाम_में

at_the_end

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

LLGGLGGL

अमृत-उपमम्

अमृतोपम{नपुं}{1;एक}/अमृतोपम{नपुं}{2;एक}

अमृत-उपम{नपुं}{1;एक}

<अमृत-उपमम्>Bs6

अमृतं उपमा यस्य तत् = अमृतोपमम्

कर्तृसमानाधिकरणम् 23

अमृत_के_तुल्य

compared_to_nectare

तत्

तत्सुखं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 26

वह

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GLG

सुखम्

सुखम्{अव्य}/सुख{पुं}{2;एक}/सुख{नपुं}{1;एक}/सुख{नपुं}{2;एक}

सुख{नपुं}{2;एक}

कर्म 28

सुख

happiness

सात्त्विकम्

सात्त्विकं

सात्त्विक{पुं}{2;एक}

सात्त्विक{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 28

सात्त्विक

in_the_mode_of_goodness

GLG

प्रोक्तम्

प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्

प्रोक्त{पुं}{2;एक}/प्रोक्त{नपुं}{1;एक}/प्रोक्त{नपुं}{2;एक}

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वचँ;अदादिः;नपुं}{1;एक}

कहा_गया_है

is_said

GGGLGGLGLL

आत्म-बुद्धि-प्रसाद-जम्

आत्मन्-बुद्धि-प्रसाद-ज{नपुं}{2;एक}

<<<आत्म-बुद्धि>T6-प्रसाद>T6-जम्>U

आत्मनः बुद्धिः = आत्मबुद्धिः, आत्मबुद्धेः प्रसादः = आत्मबुद्धिप्रसादः, आत्मबुद्धिप्रसादात् जायते इति = आत्मबुद्धिप्रसादजम्

विशेषणम् 26

परमात्मविषयक_बुद्धि_के_प्रसाद_से_उत्पन्न_होनेवाला

satisfactory_self_intelligence

18.37.A	विषय-इन्द्रिय-संयोगात्
18.37.B	विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्
18.37.C	विषय-इन्द्रिय-संयोग{पुं}{5;एक}
18.37.D	विषय-इन्द्रिय-संयोग{पुं}{5;एक}
18.37.E	<<विषय-इन्द्रिय>Di-संयोगात्>T6
18.37.F	विषयाः च इन्द्रियाणि च = विषयेन्द्रियाणि, विषयेन्द्रियाणां संयोगः = विषयेन्द्रियसंयोगः तस्मात् विषयेन्द्रियसंयोगात्
18.37.G	हेतुः 4
18.37.H	-
18.37.I	विषय_और_इन्द्रियों_के_संयोग_से
18.37.J	combination_of_objects_of_the_senses
18.37.K	-
18.37.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))
18.37.M	LLGLLGGGGLGGLGGL

यत्(i-)

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 2

जो

which

तत्(i+)

तत्सुखं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 11

वह

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GLG

अग्रे

अग्र{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 11

पहले-भोगकाल_में

in_the_beginning

अमृत-उपमम्

अमृतोपम{नपुं}{1;एक}/अमृतोपम{नपुं}{2;एक}

अमृत-उपम{नपुं}{2;एक}

<अमृत-उपमम्>Bs6

अमृतं उपमा यस्य तत् = अमृतोपमम्

कर्म 11

अमृत_के_तुल्य_प्रतीत_होनेपर

just_like_nectar

परिणामे

परिणाम{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 11

परिणाम_में

at_the_end

LLGG

विषम्

विषमिव

विष{नपुं}{1;एक}/विष{नपुं}{2;एक}

विष{नपुं}{2;एक}

प्रतियोगी 10

विष_के

poison

LGLL

इव

इव{अव्य}

अनुयोगी 11

तुल्य

तत्(i++)

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 14

वह_(सुख)

that

सुखम्

सुखम्{अव्य}/सुख{पुं}{2;एक}/सुख{नपुं}{1;एक}/सुख{नपुं}{2;एक}

सुख{नपुं}{1;एक}

कर्ता 4

सुख

happiness

राजसम्

राजसं

राजस{पुं}{2;एक}/राजस{नपुं}{1;एक}/राजस{नपुं}{2;एक}

राजस{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

राजस

in_the_mode_of_passion

GLG

स्मृतम्

स्मृत{पुं}{2;एक}/स्मृत{नपुं}{1;एक}/स्मृत{नपुं}{2;एक}

स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;स्मृ;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

कहा_गया_है

is_considered

18.38.A	यत्(i-)
18.38.B	यदग्रे
18.38.C	यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}
18.38.D	यद्{नपुं}{1;एक}
18.38.E	-
18.38.F	-
18.38.G	विशेषणम् 2
18.38.H	-
18.38.I	जो
18.38.J	that_which
18.38.K	-
18.38.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
18.38.M	LGG

अग्रे

अग्र{नपुं}{7;एक}

समुच्चितम् 4

भोगकाल_में

in_the_beginning

च

चानुबन्धे

च{अव्य}

अधिकरणम् 9

तथा

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGG

अनु-बन्धे

अनुबन्ध{पुं}{7;एक}

<अनु-बन्धे>A1

बन्धस्य समीपम् = अनुबन्धम् तस्मिन् अनुबन्धे

समुच्चितम् 4

परिणाम_में

by_binding

च

च{अव्य}

भी

also

सुखम्

सुखं

सुखम्{अव्य}/सुख{पुं}{2;एक}/सुख{नपुं}{1;एक}/सुख{नपुं}{2;एक}

सुख{नपुं}{1;एक}

कर्ता 9

सुख

happiness

मोहनम्

मोहनमात्मनः

मोहन{पुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 9

मोहित_करनेवाला

illusion

GLGGLG

आत्मनः

आत्मन्{पुं}{2;बहु}/आत्मन्{पुं}{5;एक}/आत्मन्{पुं}{6;एक}

आत्मन्{पुं}{2;बहु}

कर्म 9

आत्मा_को

of_the_self

निद्रा-आलस्य-प्रमाद-उत्थम्

निद्रालस्यप्रमादोत्थं

निद्रा-आलस्य-प्रमाद-उत्थ{नपुं}{1;एक}

<<निद्रा-आलस्य-प्रमाद>Di-उत्थं>U

निद्रा च आलस्यं च प्रमादः च = निद्रालस्यप्रमादाः, निद्रालस्यप्रमादेभ्यः उत्तिष्ठति = निद्रालस्यप्रमादोत्थम्

विशेषणम् 12

निद्रा_आलस्य_और_प्रमाद_से_उत्पन्न_(सुख)

produced_of_sleepiness,_laziness_and_illusion

GGGGGGGG

तत्(i+)

तत्तामसमुदाहृतम्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 13

वह

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGLGLGLL

तामसम्

तामस{पुं}{2;एक}/तामस{नपुं}{1;एक}/तामस{नपुं}{2;एक}

तामस{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

तामस

in_the_mode_of_ignorance

उदाहृतम्

उदाहृत{पुं}{2;एक}/उदाहृत{नपुं}{1;एक}/उदाहृत{नपुं}{2;एक}

उत्_आङ्_हृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;उत्_आङ्_हृञ्;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

कहा_गया_है

is_said_to_be

18.39.A	न
18.39.B	न
18.39.C	न{अव्य}
18.39.D	न{अव्य}
18.39.E	-
18.39.F	-
18.39.G	सम्बन्धः 10
18.39.H	-
18.39.I	नहीं
18.39.J	not
18.39.K	-
18.39.L	-
18.39.M	L

तत्(i+)

तदस्ति

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 10

वह

that

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGL

अस्ति

अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

पृथिव्याम्

पृथिव्यां

पृथिवी{स्त्री}{7;एक}

समुच्चितम् 2

पृथिवी_में

within_the_universe

LGG

वा

वा{अव्य}

अधिकरणम् 17

या

दिवि

दिव्{स्त्री}{7;एक}

समुच्चितम् 2

आकाश_में

in_the_higher_planetary_system

देवेषु

देव{पुं}{7;बहु}

समुच्चितम् 2

देवताओं_में

amongst_the_demigods

GGL

वा

वा{अव्य}

अथवा

पुनः

पुनः{अव्य}

सम्बन्धः 17

तथा_इनके_सिवा_और_कहीं_भी

again

सत्त्वम्

सत्त्वं

सत्त्व{पुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}

सत्त्व{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

सत्त्व

existence

प्रकृति-जैः

प्रकृतिजैर्मुक्तं

प्रकृतिज{पुं}{3;बहु}/प्रकृतिज{नपुं}{3;बहु}

प्रकृति-ज{नपुं}{3;बहु}

<प्रकृति-जैः>U

प्रकृतेः जायते = प्रकृतिजः तैः प्रकृतिजैः

विशेषणम् 15

प्रकृति_से_उत्पन्न

under_the_influence_of_material_nature

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LLLGGG

मुक्तम्

मुक्त{पुं}{2;एक}/मुक्त{नपुं}{1;एक}/मुक्त{नपुं}{2;एक}

मुच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;मुचॢँ;तुदादिः;नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

रहित

liberated

यत्(i-)

यदेभिः

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 17

जो

that

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGG

एभिः

इदम्{पुं}{3;बहु}/इदम्{नपुं}{3;बहु}

इदम्{नपुं}{3;बहु}

विशेषणम् 15

इन

by_this

स्यात्

स्यात्त्रिभिर्गुणैः

अस्2{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हो

so_becomes

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLGLG

त्रिभिः

त्रि{पुं}{3;बहु}/त्रि{पुं}{3;बहु}/त्रि{नपुं}{3;बहु}

त्रि{नपुं}{3;बहु}

विशेषणम् 15

तीनों

by_three

गुणैः

गुण{पुं}{3;बहु}

करणम् 16

गुणों_से

modes_of_material_nature

18.40.A	ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशाम्
18.40.B	ब्राह्मणक्षत्रियविशां
18.40.C	ब्राह्मण-क्षत्रिय-विश्{पुं}{6;बहु}/विश्{नपुं}{6;बहु}
18.40.D	ब्राह्मण-क्षत्रिय-विश्{पुं}{6;बहु}
18.40.E	<ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशां>Di
18.40.F	ब्राह्मणाः च क्षत्रियाः च विशः च = ब्राह्मणक्षत्रियविशः तेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्
18.40.G	समुच्चितम् 3
18.40.H	-
18.40.I	ब्राह्मण_क्षत्रिय_और_वैश्यों_के
18.40.J	the_brahmanas,_ksatriyas_and_vaisyas
18.40.K	-
18.40.L	-
18.40.M	GLGGLLLG

शूद्राणाम्

शूद्राणां

शूद्र{पुं}{6;बहु}/शूद्रा{स्त्री}{6;बहु}

शूद्र{पुं}{6;बहु}

समुच्चितम् 3

शूद्रों_के

the_sudras

GGG

च

च{अव्य}

षष्ठीसम्बन्धः 5

तथा

and

परन्तप

परन्तप{पुं}{8;एक}/परन्तप{नपुं}{8;एक}

परन्तप{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 8

हे_परन्तप

O_subduer_of_the_enemies

LGLL

कर्माणि

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

कर्ता 8

कर्म

activities

GGL

प्र-विभक्तानि

प्रविभक्तानि

प्रविभक्त{नपुं}{1;बहु}/प्रविभक्त{नपुं}{2;बहु}

प्र_वि_भज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वि_भजँ;भ्वादिः;नपुं}{1;बहु}

<प्र-विभक्तानि>Tp

प्रकृष्टं विभक्तम् = प्रविभक्तम् तानि प्रविभक्तानि

विभक्त_किये_गये_हैं

are_divided

LLGGL

स्व-भाव-प्र-भवैः

स्वभावप्रभवैर्गुणैः

स्वभावप्रभव{पुं}{3;बहु}/स्वभावप्रभव{नपुं}{3;बहु}

स्वभाव-प्रभव{पुं}{3;बहु}

<<स्व-भाव>T6-<प्र-भवैः>Tp>Bs6

स्वस्य भावः = स्वभावः, प्रकृष्टः भवः = प्रभवः, स्वभावः प्रभवः यस्य = स्वभावप्रभवः तैः स्वभावप्रभवैः

विशेषणम् 7

स्वभाव_से_उत्पन्न

born_of_own_nature

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGLLGLG

गुणैः

गुण{पुं}{3;बहु}

करणम् 8

गुणों_के_द्वारा

by_the_modes_of_material_nature

18.41.A	शमः
18.41.B	शमो
18.41.C	शम{पुं}{1;एक}
18.41.D	शम{पुं}{1;एक}
18.41.E	-
18.41.F	-
18.41.G	समुच्चितम् 9
18.41.H	-
18.41.I	अन्तःकरण_का_निग्रह_करना
18.41.J	peacefulness
18.41.K	-
18.41.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
18.41.M	GG

दमः

दमस्तपः

दम{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

इन्द्रियों_का_दमन_करना

self-control

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGLG

तपः

तप{पुं}{1;एक}/तपस्{नपुं}{1;एक}/तपस्{नपुं}{2;एक}

तपस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

धर्म_पालन_के_लिये_कष्ट_सहना

austerity

शौचम्

शौचं

शौच{नपुं}{1;एक}/शौच{नपुं}{2;एक}

शौच{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

बाहर-भीतर_से_शुद्ध_रहना

purity

शुचेः भावः शौचम्

क्षान्तिः

क्षान्तिरार्जवमेव

क्षान्ति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 9

दूसरों_के_अपराधों_को_क्षमा_करना

tolerance

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLGLGGL

आर्जवम्

आर्जव{नपुं}{1;एक}/आर्जव{नपुं}{2;एक}

आर्जव{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

मन_इन्द्रिय_और_शरीर_को_सरल_रखना

honesty

ऋजोः भावः आर्जवम्

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 10

ही

certainly

च

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

और

and

ज्ञानम्

ज्ञानं

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

वेद-शास्त्रों_का_अध्ययन-अध्यापन_करना

knowledge

वि-ज्ञानम्

विज्ञानमास्तिक्यं

विज्ञान{नपुं}{1;एक}/विज्ञान{नपुं}{2;एक}

विज्ञान{नपुं}{1;एक}

<वि-ज्ञानम्>Tp

विशिष्टं ज्ञानम् = विज्ञानम्

समुच्चितम् 9

परमात्मा_के_तत्त्व_का_अनुभव_करना

wisdom

GGGGGG

आस्तिक्यम्

आस्तिक्य{नपुं}{1;एक}/आस्तिक्य{नपुं}{2;एक}

आस्तिक्य{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

वेद_शास्त्र_ईश्वर_और_परलोक_आदि_में_श्रद्धा_रखना

religiousness

अस्ति इति मतिः यस्य सः आस्तिकः तस्य भावः आस्तिक्यम्

ब्रह्म-कर्म

ब्रह्मकर्म

ब्रह्मकर्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मकर्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्-कर्मन्{नपुं}{1;एक}

<ब्रह्म-कर्म>T6

ब्रह्मणः कर्म = ब्रह्मकर्म

कर्ता 14

ब्राह्मण_कर्म

duty_of_a_brahmana

GLGL

स्व-भाव-जम्

स्वभावजम्

स्वभावज{पुं}{2;एक}/स्वभावज{नपुं}{1;एक}/स्वभावज{नपुं}{2;एक}

स्वभाव-ज{नपुं}{1;एक}

<<स्व-भाव>T6-जम्>U

स्वस्य भावः = स्वभावः, स्वभावात् जायते = स्वभावजम्

विशेषणम् 13

स्वाभाविक

born_of_his_own_nature

LGLL

18.42.A	शौर्यम्
18.42.B	शौर्यं
18.42.C	शौर्य{नपुं}{1;एक}/शौर्य{नपुं}{2;एक}
18.42.D	शौर्य{नपुं}{1;एक}
18.42.E	-
18.42.F	-
18.42.G	समुच्चितम् 5
18.42.H	-
18.42.I	शूर-वीरता
18.42.J	heroism
18.42.K	शूरस्य भावः शौर्यम्
18.42.L	-
18.42.M	GG

तेजः

तेजो

तेजस्{नपुं}{1;एक}/तेजस्{नपुं}{2;एक}

तेजस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 5

तेज

power

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

धृतिः

धृतिर्दाक्ष्यं

धृति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 5

धैर्य

determination

यया धृत्या धारयते सा धृतिः

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGG

दाक्ष्यम्

दाक्ष्य{नपुं}{1;एक}/दाक्ष्य{नपुं}{2;एक}

दाक्ष्य{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 5

चतुरता

resourcefulness

दक्षस्य भावः दाक्ष्यम्

युद्धे

युद्ध{पुं}{7;एक}/युद्ध{नपुं}{1;द्वि}/युद्ध{नपुं}{2;द्वि}/युद्ध{नपुं}{7;एक}

युद्ध{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 8

युद्ध_में

in_battle

च

चाप्यपलायनम्

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 15

और

and

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLLGLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 6

भी

also

अ-पलायनम्

अ-पलायन{नपुं}{1;एक}/पलायन{नपुं}{2;एक}

न-पलायन{नपुं}{1;एक}

<न-पलायनम्>Tn

न पलायनम् = अपलायनम्

समुच्चितम् 5

न_भागना

not_fleeing

दानम्

दानमीश्वरभावश्च

दान{नपुं}{1;एक}/दान{नपुं}{2;एक}

दान{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 5

दान_देना

generosity

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGGLLGGL

ईश्वर-भावः

ईश्वरभाव{पुं}{1;एक}

ईश्वर-भाव{पुं}{1;एक}

<ईश्वर-भावः>T6

ईश्वरस्य भावः = ईश्वरभावः

समुच्चितम् 5

स्वामिभाव

leadership_nature

च

च{अव्य}

और

and

क्षात्रम्

क्षात्रं

क्षात्र{नपुं}{1;एक}/क्षात्र{नपुं}{2;एक}

क्षात्र{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 14

क्षत्रिय_के

ksatriya

क्षत्राणां क्षत्रियाणां इदं क्षात्रम्

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 15

कर्म

duty

स्व-भाव-जम्

स्वभावजम्

स्वभावज{पुं}{2;एक}/स्वभावज{नपुं}{1;एक}/स्वभावज{नपुं}{2;एक}

स्वभाव-ज{नपुं}{1;एक}

<<स्व-भाव>T6-जम्>U

स्वस्य भावः = स्वभावः, स्वभावात् जायते = स्वभावजम्

विशेषणम् 14

स्वाभाविक

born_of_his_own_nature

LGLL

18.43.A	कृषि-गौ-रक्ष्य-वाणिज्यम्
18.43.B	कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं
18.43.C	कृषि-गौरक्ष्य-वाणिज्य{नपुं}{1;एक}/वाणिज्य{नपुं}{2;एक}
18.43.D	कृषि-गौ-रक्ष्य-वाणिज्य{नपुं}{1;एक}
18.43.E	<<कृषि-<गौ-रक्ष्य>U>Di-वाणिज्यम्>T6
18.43.F	गाः रक्षतीति = गौरक्षः तस्य भावः = गौरक्ष्यम्, कृषि च गौरक्ष्यम् च इति = कृषिगौरक्ष्ये, कृषिगौरक्ष्योः वाणिज्यम् = कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यम्
18.43.G	कर्ता 4
18.43.H	-
18.43.I	खेती_गोपालन_और_क्रय-विक्रयरूप_सत्य-व्यवहार
18.43.J	plowing,_protection_of_the_cows_and_trading
18.43.K	-
18.43.L	-
18.43.M	LLGGLGGG

वैश्य-कर्म

वैश्यकर्म

वैश्यकर्मन्{नपुं}{1;एक}/वैश्यकर्मन्{नपुं}{2;एक}

वैश्य-कर्मन्{नपुं}{1;एक}

<वैश्य-कर्म>T6

वैश्यानां कर्म = वैश्यकर्म

कर्तृसमानाधिकरणम् 4

वैश्य_कर्म

duty_of_vaisya

GLGL

स्व-भाव-जम्

स्वभावजम्

स्वभावज{पुं}{2;एक}/स्वभावज{नपुं}{1;एक}/स्वभावज{नपुं}{2;एक}

स्वभाव-ज{नपुं}{1;एक}

<<स्व-भाव>T6-जम्>U

स्वस्य भावः = स्वभावः, स्वभावात् जायते = स्वभावजम्

विशेषणम् 3

स्वाभाविक

born_of_his_own_nature

LGLL

परिचर्य-आत्मकम्

परिचर्यात्मकं

परिचर्य-आत्मकम्

परिचर्य-आत्मक{नपुं}{1;एक}

<परिचर्य-आत्मकम्>Bs6

परिचर्या आत्मा यस्य तत् = परिचर्यात्मकम्

कर्ता 10

सब_वर्णों_की_सेवा_करना

nature_of_service

परिचर्या शुश्रूषा आत्मा स्वरूपं यस्य तत्

LLGGLG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

कर्म

duty

शूद्रस्य

शूद्रस्यापि

शूद्र{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 9

शूद्र_का

of_the_sudra

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 6

भी

also

स्व-भाव-जम्

स्वभावजम्

स्वभावज{पुं}{2;एक}/स्वभावज{नपुं}{1;एक}/स्वभावज{नपुं}{2;एक}

स्वभाव-ज{नपुं}{1;एक}

<<स्व-भाव>T6-जम्>U

स्वस्य भावः = स्वभावः, स्वभावात् जायते = स्वभावजम्

विशेषणम् 9

स्वाभाविक

born_of_his_own_nature

LGLL

18.44.A	स्वे
18.44.B	स्वे
18.44.C	स्व{पुं}{7;एक}/स्व{नपुं}{1;द्वि}/स्व{नपुं}{2;द्वि}/स्व{नपुं}{7;एक}/स्व{पुं}{1;बहु}/स्व{नपुं}{1;द्वि}/स्व{नपुं}{2;द्वि}/स्वा{स्त्री}{1;द्वि}/स्वा{स्त्री}{2;द्वि}/स्वा{स्त्री}{1;द्वि}/स्वा{स्त्री}{2;द्वि}
18.44.D	स्व{नपुं}{7;एक}
18.44.E	-
18.44.F	-
18.44.G	वीप्सा 2
18.44.H	-
18.44.I	अपने
18.44.J	own
18.44.K	-
18.44.L	-
18.44.M	G

स्वे

स्व{पुं}{7;एक}/स्व{नपुं}{1;द्वि}/स्व{नपुं}{2;द्वि}/स्व{नपुं}{7;एक}/स्व{पुं}{1;बहु}/स्व{नपुं}{1;द्वि}/स्व{नपुं}{2;द्वि}/स्वा{स्त्री}{1;द्वि}/स्वा{स्त्री}{2;द्वि}/स्वा{स्त्री}{1;द्वि}/स्वा{स्त्री}{2;द्वि}

स्व{नपुं}{7;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 3

अपने

own

कर्मणि

कर्मण्यभिरतः

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 7

कर्मों_में

in_work

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLLLG

अभिरतः

अभिरत{पुं}{1;एक}

अभि_रम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;अभि_रमुँ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

विशेषणम् 5

तत्परता_से_लगा_हुआ

following

संसिद्धिम्

संसिद्धिं

संसिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 7

भगवत्प्राप्तिरूप_परम_सिद्धि_को

perfection

GGG

लभते

लभ्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

लभ्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

प्राप्त_हो_जाता_है

achieves

LLG

नरः

नृ{पुं}{1;बहु}/नर{पुं}{1;एक}

नर{पुं}{1;एक}

कर्ता 7

मनुष्य

a_man

स्व-कर्म-निरतः

स्वकर्मनिरतः

स्व-कर्मन्-नि_रम्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त;नि_रमुँ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

स्व-कर्मन्-निरत{पुं}{1;एक}

<<स्व-कर्म>T6-निरतः>T7

स्वस्य कर्म = स्वकर्म, स्वकर्मणि निरतः = स्वकर्मनिरतः

कर्ता 11

अपने_स्वाभाविक_कर्म_में_लगा_हुआ_मनुष्य

engaged_in_his_own_duty

LGLLLG

सिद्धिम्

सिद्धिं

सिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 11

परम_सिद्धि_को

perfection

यथा

यथा{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 11

जिस_प्रकार_के_कर्म_करके

विन्दति

विद्3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदॢँ;तुदादिः}

प्राप्त_होता_है

attains

GLL

तत्

तच्छृणु

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 14

उस_विधि_को

that

GLL

शृणु

श्रु1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुन

listen

18.45.A	यतः
18.45.B	यतः
18.45.C	यतः{अव्य}/यत{पुं}{1;एक}
18.45.D	यतः{अव्य}
18.45.E	-
18.45.F	-
18.45.G	अपादानम् 4
18.45.H	-
18.45.I	जिस_परमेश्वर_से
18.45.J	from_whom
18.45.K	-
18.45.L	-
18.45.M	LG

प्रवृत्तिः

प्रवृत्तिर्भूतानां

प्रवृत्ति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 4

उत्पत्ति

the_emanation

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGGGG

भूतानाम्

भूत{पुं}{6;बहु}/भूत{नपुं}{6;बहु}/भूता{स्त्री}{6;बहु}/भूता{स्त्री}{6;बहु}

भूत{पुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 3

सम्पूर्ण_प्राणियों_की

of_all_living_entities

येन

येन{अव्य}/यद्{पुं}{3;एक}/यद्{नपुं}{3;एक}

यद्{पुं}{3;एक}

करणम् 9

जिससे

by_whom

सर्वम्

सर्वमिदं

सर्व{पुं}{2;एक}/सर्व{नपुं}{1;एक}/सर्व{नपुं}{2;एक}

सर्व{नपुं}{1;एक}

कर्ता 9

समस्त_जगत्

all

GGLG

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 7

यह

this

ततम्

तन्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त;तनुँ;तनादिः;नपुं}{1;एक}

तत{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 9

व्याप्त

pervaded

स्व-कर्मणा

स्वकर्मणा

स्वकर्मन्{नपुं}{3;एक}

स्व-कर्मन्{नपुं}{3;एक}

<स्व-कर्मणा>T6

स्वस्य कर्म = स्वकर्म तेन स्वकर्मणा

करणम् 12

अपने_स्वाभाविक_कर्मों_द्वारा

in_his_own_duties

LGLG

तम्

तमभ्यर्च्य

तद्{पुं}{2;एक}

कर्म 12

उसकी_(परमेश्वर_की)

him

GGGL

अभ्यर्च्य

अभि_ऋच्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;ऋचँ;तुदादिः}/अभि_अर्च्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अर्चँ;भ्वादिः}/अभि_अर्च्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अर्चँ;चुरादिः}

अभि_अर्च्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अभि_अर्चँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 15

पूजा_करके

by_worshiping

सिद्धिम्

सिद्धिं

सिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 15

परम_सिद्धि_को

perfection

विन्दति

विद्3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदॢँ;तुदादिः}

प्राप्त_हो_जाता_है

achieves

GLL

मानवः

मानव{पुं}{1;एक}

कर्ता 15

मनुष्य

a_man

GLG

18.46.A	श्रेयान्
18.46.B	श्रेयान्स्वधर्मो
18.46.C	श्रेय{पुं}{2;बहु}/श्रेयस्{पुं}{1;एक}
18.46.D	श्रेयस्{पुं}{1;एक}
18.46.E	-
18.46.F	-
18.46.G	कर्तृसमानाधिकरणम् 6
18.46.H	-
18.46.I	श्रेष्ठ
18.46.J	better
18.46.K	-
18.46.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
18.46.M	GGLGG

स्व-धर्मः

स्वधर्म{पुं}{1;एक}

<स्व-धर्मः>T6

स्वस्य धर्मः = स्वधर्मः

कर्ता 6

अपना_धर्म

one's_own_occupation

वि-गुणः

विगुणः

विगुण{पुं}{1;एक}

<वि-गुणः>Bs5

विगतः गुणः यस्मात् सः = विगुणः

विशेषणम् 4

गुणरहित

imperfectly_performed

LLG

पर-धर्मात्

परधर्मात्स्वनुष्ठितात्

परधर्म{पुं}{5;एक}

पर-धर्म{पुं}{5;एक}

<पर-धर्मात्>T6

परेषां धर्मः = परधर्मः तस्मात् परधर्मात्

विभक्तम् 4

दूसरे_के_धर्म_से

another's_occupation

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

LLGGLGLG

स्व-अनुष्ठितात्

स्वनुष्ठित{पुं}{5;एक}/स्वनुष्ठित{नपुं}{5;एक}

स्व-अनुष्ठित{पुं}{5;एक}

<स्व-अनुष्ठितात्>Tp

सम्यक् अनुष्ठितं = स्वनुष्ठितं तस्मात् स्वनुष्ठितात्

विशेषणम् 2

अच्छी_प्रकार_आचरण_किये_हुए

perfectly_done

स्व-भाव-नियतम्

स्वभावनियतं

स्वभाव-नियत{पुं}{2;एक}/नियत{नपुं}{1;एक}/नियत{नपुं}{2;एक}

स्वभाव-नियत{नपुं}{2;एक}

<<स्व-भाव>T6-नियतम्>T3

स्वस्य भावः = स्वभावः, स्वभावैः नियतम् = स्वभावनियतम्

विशेषणम् 8

स्वभाव_से_नियत_किये_हुए

prescribed_duties_according_to_one's_nature

LGLLLG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 9

स्वधर्मरूप_कर्म_को

work

कुर्वन्

कुर्वन्नाप्नोति

कुर्वत्{पुं}{1;एक}/कुर्वत्{पुं}{1;एक}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;डुकृञ्;तनादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 13

करता_हुआ

performing

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 13

नहीं

never

आप्नोति

आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_होता

achieve

किल्बिषम्

किल्बिष{नपुं}{1;एक}/किल्बिष{नपुं}{2;एक}

किल्बिष{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

पाप_को

sinful_reactions

GLL

18.47.A	सहजम्
18.47.B	सहजं
18.47.C	सहज{पुं}{2;एक}/सहज{नपुं}{1;एक}/सहज{नपुं}{2;एक}
18.47.D	सहज{नपुं}{2;एक}
18.47.E	-
18.47.F	-
18.47.G	विशेषणम् 5
18.47.H	-
18.47.I	सहज
18.47.J	born_simultaneously
18.47.K	सह जायते इति सहजं
18.47.L	-
18.47.M	LLG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

कर्म_को

work

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 7

हे_कुन्तीपुत्र

O_son_of_Kunti

GGL

स-दोषम्

सदोषमपि

सदोष{पुं}{2;एक}/सदोष{नपुं}{1;एक}/सदोष{नपुं}{2;एक}

स-दोष{नपुं}{2;एक}

<स-दोषम्>BvS

दोषेण सहितम् = सदोषम्

विशेषणम् 5

दोषयुक्त_होनेपर

with_fault

LGGLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 2

भी

although

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 7

नहीं

never

त्यजेत्

त्यज्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यागना_चाहिये

to_be_given_up

सर्व-आरम्भाः

सर्वारम्भा

सर्वारम्भ{पुं}{1;बहु}

सर्व-आरम्भ{पुं}{1;बहु}

<सर्व-आरम्भाः>K1

सर्वे ते आरम्भाः = सर्वारम्भाः

कर्ता 17

सभी_कर्म

any_venture

GGGG

हि

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

दोषेण

दोष{पुं}{3;एक}

प्रतियोगी 15

दोष_के

fault

GGL

धूमेन

धूमेनाग्निरिवावृताः

धूम{पुं}{3;एक}

प्रतियोगी 10

धूएँ_के

smoke

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLLGLG

अग्निः

अग्नि{पुं}{1;एक}

प्रतियोगी 12

अग्नि_की

fire

इव

इव{अव्य}

अनुयोगी 13

भाँति

आवृताः

आवृत{पुं}{1;बहु}/आवृता{स्त्री}{1;बहु}/आवृता{स्त्री}{2;बहु}

आङ्_वृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_वृञ्;स्वादिः;स्त्री}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

युक्त

covered

18.48.A	अ-सक्त-बुद्धिः
18.48.B	असक्तबुद्धिः
18.48.C	अ-सक्त-बुद्धि{स्त्री}{1;एक}
18.48.D	असक्त-बुद्धि{स्त्री}{1;एक}
18.48.E	<<न-सक्त>Tn-बुद्धिः>Bs6
18.48.F	न सक्तः = असक्तः, असक्ता बुद्धिः यस्य सः = असक्तबुद्धिः
18.48.G	विशेषणम् 4
18.48.H	-
18.48.I	आसक्तिरहित_बुद्धिवाला
18.48.J	unattached_intelligence
18.48.K	-
18.48.L	-
18.48.M	LGLGG

सर्वत्र

सर्वत्र{अव्य}

अधिकरणम् 8

सर्वत्र

everywhere

GGL

जित-आत्मा

जितात्मा

जितात्मन्{पुं}{1;एक}

जित-आत्मन्{पुं}{1;एक}

<जित-आत्मा>Bs6

जितः आत्मा यस्य सः = जितात्मा

कर्ता 8

जीते_हुए_अन्तःकरणवाला_पुरुष

control_of_the_mind

LGG

विगत-स्पृहः

विगतस्पृहः

विगतस्पृह{पुं}{1;एक}

विगत-स्पृह{पुं}{1;एक}

<विगत-स्पृहः>Bs5

विगता स्पृहा यस्मात् सः = विगतस्पृहः

विशेषणम् 4

स्पृहारहित

without_material_desires

LLGLG

नैष्कर्म्य-सिद्धिम्

नैष्कर्म्यसिद्धिं

नैष्कर्म्यसिद्धि{स्त्री}{2;एक}

नैष्कर्म्य-सिद्धि{स्त्री}{2;एक}

<नैष्कर्म्य-सिद्धिं>T6

नैष्कर्म्यस्य सिद्धिः = नैष्कर्म्यसिद्धिः तम् नैष्कर्म्यसिद्धिम्

कर्म 8

नैष्कर्म्य-सिद्धि_को

perfection_of_non-reaction

GGLGG

परमाम्

परमां

परमा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 7

उस_परम

supreme

LGG

सन्न्यासेन

सन्न्यासेनाधिगच्छति

सन्न्यास{पुं}{3;एक}

करणम् 8

सांख्ययोग_के_द्वारा

by_the_renounced_order_of_life

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGLGLL

अधिगच्छति

अधि_गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

अधि_गम्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अधि_गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_होता_है

attains

18.49.A	सिद्धिम्
18.49.B	सिद्धिं
18.49.C	सिद्धि{स्त्री}{2;एक}
18.49.D	सिद्धि{स्त्री}{2;एक}
18.49.E	-
18.49.F	-
18.49.G	कर्म 8
18.49.H	-
18.49.I	उसको_(नैष्कर्म्य-सिद्धि_को)
18.49.J	perfection
18.49.K	-
18.49.L	-
18.49.M	GG

प्राप्तः

प्राप्तो

प्राप्त{पुं}{1;एक}

प्र_आप्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_आपॢँ;स्वादिः;पुं}{1;एक}

विशेषणम् 9

प्राप्त_होकर

achieving

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

यथा

यथा{अव्य}

सम्बन्धः 12

जिस_प्रकार_से

ब्रह्म

ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

ब्रह्म_को

the_Supreme

तथा

तथाप्नोति

तथा{अव्य}

अनुयोगी 17

उसको_(प्रकार_को)

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGGL

आप्नोति

आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्रतियोगी 6

प्राप्त_होता_है

achieves

निबोध

नि_बुध्2{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;बुधिँर्;भ्वादिः}

नि_बुध्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;नि_बुधिँर्;भ्वादिः}

समझ

try_to_understand

LGL

मे

अस्मद्{6;एक}

अस्मद्{5;एक}

अपादानम् 17

मुझसे

from_Me

समासेन

समासेनैव

समास{पुं}{3;एक}

क्रियाविशेषणम् 17

संक्षेप_में

summarily

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 14

ही

certainly

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 17

हे_कुन्तीपुत्र

O_son_of_Kunti

GGL

निष्ठा

निष्ठा{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

निष्ठा

stage

ज्ञानस्य

ज्ञान{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 4

ज्ञानयोग_की

of_knowledge

GGL

या

यद्{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 5

जो

which

परा

परा{स्त्री}{1;एक}/परा{स्त्री}{1;एक}

परा{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 4

परा

transcendental

18.50.A	बुद्ध्या
18.50.B	बुद्ध्या
18.50.C	बुद्धि{स्त्री}{3;एक}
18.50.D	बुद्धि{स्त्री}{3;एक}
18.50.E	-
18.50.F	-
18.50.G	करणम् 3
18.50.H	-
18.50.I	बुद्धि_से
18.50.J	by_the_intelligence
18.50.K	-
18.50.L	-
18.50.M	GG

विशुद्धया

विशुद्धा{स्त्री}{3;एक}

विशेषणम् 2

विशुद्ध

fully_purified

LGLG

युक्तः

युक्तो

युक्त{पुं}{1;एक}

युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 17

युक्त

such_engagement

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

धृत्या

धृत्यात्मानं

धृति{स्त्री}{3;एक}

करणम् 11

सात्त्विक_धारण-शक्ति_के_द्वारा

determination

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGG

आत्मानम्

आत्मन्{पुं}{2;एक}

कर्म 11

अन्तःकरण_और_इन्द्रियों_का

self

नियम्य

नि_यम्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमोँ;भ्वादिः}/नि_यम्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;भ्वादिः}/नि_यम्3{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;चुरादिः}

नि_यम्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;नि_यमोँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 32

संयम_करके

regulated

LGL

च

च{अव्य}

विशेषणम् 30

तथा

also

शब्द-आदीन्

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा

शब्दादि{पुं}{2;बहु}

शब्द-आदि{पुं}{2;बहु}

<शब्द-आदीन्>Bs6

शब्दः आदिः येषां ते = शब्दादयः तान् शब्दादीन्

विशेषणम् 6

शब्दादि

the_sense_objects_such_as_sound_etc

रुत्व-सन्धिः (नश्छव्यप्रशान् (8।3।7)-अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः (8।3।4)-खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8।3।15)-विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGLLGGG

विषयान्

विषय{पुं}{2;बहु}

कर्म 7

विषयों_का

sense_objects

त्यक्त्वा

त्यज्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 32

त्याग_करके

giving_up

राग-द्वेषौ

रागद्वेषौ

रागद्वेष{पुं}{1;द्वि}/रागद्वेष{पुं}{2;द्वि}

राग-द्वेष{पुं}{2;द्वि}

<राग-द्वेषौ>Di

रागः च द्वेषः च = रागद्वेषौ

कर्म 14

राग-द्वेष_को

attachment_and_hatred

GGGG

व्युदस्य

व्युद{पुं}{6;एक}/व्युद{नपुं}{6;एक}

वि_उत्_अस्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वि_उत्_असँ;अदादिः}

पूर्वकालः 32

सर्वथा_नष्ट_करके

having_laid_aside

LGL

च

च{अव्य}

कर्म 25

और

also

विविक्त-सेवी

विविक्तसेवी

विविक्तसेविन्{पुं}{1;एक}

विविक्त-सेविन्{पुं}{1;एक}

<विविक्त-सेवी>U

विविक्तान् सेवितुं शीलम् अस्य सः = विविक्तसेवी

समुच्चितम् 17

एकान्त_और_शुद्ध_देश_का_सेवन_करनेवाला

living_in_a_secluded_place

LGLGG

लघु-आशी

लघ्वाशी

लघ्वाशिन्{पुं}{1;एक}

<लघु-आशी>Bs6

लघु अशितुं शीलम् अस्य सः = लघ्वाशी

समुच्चितम् 17

हलका_सात्त्विक_और_नियमित_भोजन_करनेवाला

eating_a_small_quantity

GGG

यत-वाक्-काय-मानसः

यतवाक्कायमानसः

यत-वाक्-काय-मानस{पुं}{1;एक}

यत-वाच्-काय-मानस{पुं}{1;एक}

<यत-<वाक्-काय-मानसः>Di>Bs6

वाक् च कायम् च मानसः च = वाक्कायमानसाः, यतः वाक्कायमानसाः यस्य सः = यतवाक्कायमानसः

समुच्चितम् 17

मन_वाणी_और_शरीर_को_वश_में_कर_लेनेवाला

controller_of_speech,_body_and_mind

LLGGGGLG

ध्यान-योग-परः

ध्यानयोगपरो

ध्यान-योग-पर{पुं}{1;एक}/पर{पुं}{1;एक}

ध्यान-योग-पर{पुं}{1;एक}

<<ध्यान-योग>Di-परः>Bs6

ध्यानं च योगश्च = ध्यानयोगौ, ध्यानयोगौ परः यस्य इति = ध्यानयोगपरः

समुच्चितम् 17

ध्यानयोग_के_परायण_रहनेवाला

absorbed_in_trance

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGLLG

नित्यम्

नित्यं

नित्य{पुं}{2;एक}/नित्य{नपुं}{1;एक}/नित्य{नपुं}{2;एक}

नित्य{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 27

निरन्तर

always

वैराग्यम्

वैराग्यं

वैराग्य{नपुं}{1;एक}/वैराग्य{नपुं}{2;एक}

वैराग्य{नपुं}{2;एक}

कर्म 16

भलीभाँति_दृढ़_वैराग्य_का

detachment

विगतः रागः यस्मात् सः विरागः तस्य भावः वैराग्यम्

GGG

समुपाश्रितः

समुपाश्रित{पुं}{1;एक}

सम्_उप_आङ्_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_उप_आङ्_श्रिञ्;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 17

आश्रय_लेनेवाला

taken_shelter_of

सम्यक् उपाश्रितः समुपाश्रितः

GLGLG

अहङ्कारम्

अहङ्कारं

अहङ्कार{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 23

अहंकार

false_ego

LGGG

बलम्

बलं

बल{पुं}{2;एक}/बल{नपुं}{1;एक}/बल{नपुं}{2;एक}

बल{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 23

बल

false_strength

दर्पम्

दर्पं

दर्प{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 23

घमण्ड

false_pride

कामम्

कामं

कामम्{अव्य}/काम{पुं}{2;एक}

काम{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 23

काम

lust

क्रोधम्

क्रोधं

क्रोध{पुं}{2;एक}/क्रोध{नपुं}{1;एक}/क्रोध{नपुं}{2;एक}

क्रोध{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 23

क्रोध

anger

परिग्रहम्

परिग्रह{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 23

परिग्रह_का

acceptance_of_material_things

LGLL

विमुच्य

वि_मुच्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;मुचॢँ;तुदादिः}/वि_मुच्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;मुचँ;चुरादिः}

वि_मुच्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वि_मुचॢँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 32

त्याग_करके

being_delivered

GGL

निर्-ममः

निर्ममः

निर्मम{पुं}{1;एक}

निर्-मम{पुं}{1;एक}

<निर्-ममः>Bvp

निर्गतः ममः यस्मात् = निर्ममः

समुच्चितम् 17

ममतारहित

without_proprietorship

GGG

शान्तः

शान्तो

शान्त{पुं}{1;एक}/शान्त{पुं}{1;एक}

शान्त{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 17

शान्तियुक्त

peaceful

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

ब्रह्म-भूयाय

ब्रह्मभूयाय

ब्रह्मभूय{नपुं}{4;एक}

ब्रह्म-भूय{नपुं}{4;एक}

<ब्रह्म-भूयाय>T6

ब्रह्मणः भूयं = ब्रह्मभूयम् तस्मै ब्रह्मभूयाय

प्रयोजनम् 32

सच्चिदानन्दघन_ब्रह्म_में_अभिन्नभाव_से_स्थित_होने_का

to_become_self-realized

GLGGL

कल्पते

कल्पता{स्त्री}{1;द्वि}/कल्पता{स्त्री}{2;द्वि}/कृप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;कृपूँ;भ्वादिः}

कृप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;कृपूँ;भ्वादिः}

पात्र_होता_है

is_understood

GLG

18.51.A	ब्रह्म-भूतः
18.51.B	ब्रह्मभूतः
18.51.C	ब्रह्मभूत{पुं}{1;एक}
18.51.D	ब्रह्म-भूत{पुं}{1;एक}
18.51.E	<ब्रह्म-भूतः>T7
18.51.F	ब्रह्मणि भूतः = ब्रह्मभूतः
18.51.G	विशेषणम् 2
18.51.H	-
18.51.I	सच्चिदानन्दघन_ब्रह्म_में_एकीभाव_से_स्थित
18.51.J	being_one_with_the_Absolute
18.51.K	-
18.51.L	-
18.51.M	GLGG

प्रसन्न-आत्मा

प्रसन्नात्मा

प्रसन्नात्मन्{पुं}{1;एक}

प्रसन्न-आत्मन्{पुं}{1;एक}

<प्रसन्ना-आत्मा>Bs6

प्रसन्नः आत्मा यस्य = प्रसन्नात्मा

कर्ता 4

प्रसन्न_मनवाला_योगी

fully_joyful

LGGG

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 4

न

never

शोचति

शुच्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;शुचँ;भ्वादिः}

शुच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;शुचँ;भ्वादिः}

शोक_करता_है

laments

GLL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 7

न

never

काङ्क्षति

काङ्क्ष्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;काक्षिँ;भ्वादिः}

काङ्क्ष्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;काक्षिँ;भ्वादिः}

आकांक्षा_ही_करता_है

desires

GLL

समः

सम{पुं}{1;एक}/सम{पुं}{1;एक}

सम{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

समभाववाला_योगी

equally_disposed

सर्वेषु

सर्व{पुं}{7;बहु}/सर्व{नपुं}{7;बहु}

सर्व{पुं}{7;बहु}

विशेषणम् 10

समस्त

all

GGL

भूतेषु

भूत{पुं}{7;बहु}/भूत{नपुं}{7;बहु}

भूत{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 14

प्राणियों_में

living_entities

GGL

मद्-भक्तिम्

मद्भक्तिं

अस्मद्-भक्ति{स्त्री}{2;एक}

<मत्-भक्तिम्>T7

मयि भक्तिः = मद्भक्तिः तां मद्भक्तिम्

कर्म 14

मेरी_भक्ति_को

My_devotional_service

GGG

लभते

लभ्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

लभ्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

प्राप्त_हो_जाता_है

gains

LLG

पराम्

परा{स्त्री}{2;एक}/परा{स्त्री}{2;एक}

परा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 13

परा

transcendental

18.52.A	भक्त्या
18.52.B	भक्त्या
18.52.C	भक्ति{स्त्री}{3;एक}
18.52.D	भक्ति{स्त्री}{3;एक}
18.52.E	-
18.52.F	-
18.52.G	करणम् 11
18.52.H	-
18.52.I	पराभक्ति_के_द्वारा
18.52.J	by_pure_devotional_service
18.52.K	-
18.52.L	-
18.52.M	GG

माम्

मामभिजानाति

अस्मद्{2;एक}

कर्म 11

मुझको_(परमात्मा_को)

GLLGGL

अभिजानाति

अभि_ज्ञा2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ज्ञा;क्र्यादिः}

अभि_ज्ञा{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अभि_ज्ञा;क्र्यादिः}

जान_लेता_है

can_know

यावान्

यावान्यश्चास्मि

याव{पुं}{2;बहु}/यावत्{पुं}{1;एक}/यावत्{पुं}{1;एक}

यावत्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

जितना

as_much_as

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGL

यः

यद्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

जो

च

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

और

and

अस्मि

अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

प्रतियोगी 9

हूँ

तत्त्वतः

तत्त्वतः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 11

तत्त्व_से

in_truth

GLG

ततः

ततो

ततः{अव्य}

हेतुः 15

उस

thereafter

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 15

मुझको

तत्त्वतः

तत्त्वतो

तत्त्वतः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 15

तत्त्व_से

by_truth

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

ज्ञात्वा

ज्ञा1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;भ्वादिः}/ज्ञा2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 17

जानकर

knowing

विशते

विशत्{पुं}{4;एक}/विशत्{नपुं}{4;एक}/विशता{स्त्री}{1;द्वि}/विशता{स्त्री}{2;द्वि}

विश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विशँ;तुदादिः}

मुझमें_प्रविष्ट_हो_जाता_है

enters

LLG

तदनन्तरम्

तदनन्तरम्{अव्य}/तदनन्तर{पुं}{2;एक}/तदनन्तर{नपुं}{1;एक}/तदनन्तर{नपुं}{2;एक}

तदनन्तरम्{अव्य}

अधिकरणम् 17

तत्काल_ही

thereafter

LLGLL

18.53.A	सर्व-कर्माणि
18.53.B	सर्वकर्माण्यपि
18.53.C	सर्वकर्मन्{नपुं}{1;बहु}/सर्वकर्मन्{नपुं}{2;बहु}
18.53.D	सर्व-कर्मन्{नपुं}{2;बहु}
18.53.E	<सर्व-कर्माणि>K1
18.53.F	सर्वं च तत् कर्म च = सर्वकर्म तानि सर्वकर्माणि
18.53.G	कर्म 4
18.53.H	-
18.53.I	सम्पूर्ण_कर्मों_को
18.53.J	all_activities
18.53.K	-
18.53.L	यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
18.53.M	GLGGLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 4

भी

although

सदा

सदा{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 4

सदा

always

कुर्वाणः

कुर्वाणो

कुर्वाण{पुं}{1;एक}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:शानच्;डुकृञ्;तनादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 10

करता_हुआ

performing

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGG

मद्-व्यपाश्रयः

मद्व्यपाश्रयः

अस्मद्-व्यपाश्रय{पुं}{1;एक}

<अस्मत्-व्यपाश्रयः>Bs6

अहं व्यपाश्रयः यस्य सः = मद्व्यपाश्रयः

कर्ता 10

मेरे_परायण_हुआ_कर्मयोगी

under_my_protection

GLGLG

मत्-प्रसादात्

मत्प्रसादादवाप्नोति

अस्मद्-प्रसाद{पुं}{5;एक}

<अस्मत्-प्रसादात्>T6

मम प्रसादः = मत्प्रसादः तस्मात् मत्प्रसादात्

हेतुः 10

मेरी_कृपा_से

through_my_mercy

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLGGLGGL

अवाप्नोति

अव_आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

अव_आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अव_आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_हो_जाता_है

achieves

शाश्वतम्

शाश्वतं

शाश्वत{पुं}{2;एक}/शाश्वत{नपुं}{1;एक}/शाश्वत{नपुं}{2;एक}

शाश्वत{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 9

सनातन

eternal

शश्वत् सदा भवं शाश्वतम्

GLG

पदम्

पदमव्ययम्

पद्{पुं}{2;एक}/पद{नपुं}{1;एक}/पद{नपुं}{2;एक}

पद{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

परम_पद_को

abode

पद्यते इति पदम्

LGGLL

अ-व्ययम्

अव्यय{नपुं}{2;एक}

<न-व्ययम्>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः तम् अव्ययम्

विशेषणम् 9

अविनाशी

imperishable

18.54.A	चेतसा
18.54.B	चेतसा
18.54.C	चेतस्{नपुं}{3;एक}
18.54.D	चेतस्{नपुं}{3;एक}
18.54.E	-
18.54.F	-
18.54.G	करणम् 4
18.54.H	-
18.54.I	मन_से
18.54.J	by_intelligence
18.54.K	-
18.54.L	-
18.54.M	GLG

सर्व-कर्माणि

सर्वकर्माणि

सर्वकर्मन्{नपुं}{1;बहु}/सर्वकर्मन्{नपुं}{2;बहु}/सर्वकर्मन्{नपुं}{8;बहु}

सर्व-कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

<सर्व-कर्माणि>K1

सर्वं च तत् कर्म च = सर्वकर्म तानि सर्वकर्माणि

कर्म 4

सब_कर्मों_को

all_kinds_of_activities

GLGGL

मयि

अस्मद्{7;एक}

अधिकरणम् 4

मुझमें

unto_Me

सन्न्यस्य

सम्_नि_अस्3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;असुँ;दिवादिः}

सम्_नि_अस्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_नि_असँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 12

अर्पण_करके

giving_up

GGL

मत्-परः

मत्परः

मत्पर{पुं}{1;एक}

अस्मद्-पर{पुं}{1;एक}

<अस्मत्-परः>Bs6

अहं परः यस्य सः = मत्परः

समुच्चितम् 9

मेरे_परायण

My_protection

GLG

बुद्धि-योगम्

बुद्धियोगमुपाश्रित्य

बुद्धियोग{पुं}{2;एक}

बुद्धि-योग{पुं}{2;एक}

<बुद्धि-योगम्>T6

बुद्धेः योगः = बुद्धियोगः तम् बुद्धियोगम्

कर्म 6

समबुद्धिरूप_योग_को

devotional_activities

GLGGLGGL

उपाश्रित्य

उपा_श्रि1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;श्रिञ्;भ्वादिः}

उप_आङ्_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;उप_आङ्_श्रिञ्;भ्वादिः}

पूर्वकालः 12

अवलम्बन_करके

taking_shelter_of

मत्-चित्तः

मच्चित्तः

मच्चित्त{पुं}{1;एक}

अस्मद्-चित्त{पुं}{1;एक}

<अस्मत्-चित्तः>Bs6

मयि चित्तम् यस्य सः = मच्चित्तः

समुच्चितम् 9

मुझमें_चित्तवाला

my_consciousness

GGG

सततम्

सततं

सततम्{अव्य}/सतत{पुं}{2;एक}/सतत{नपुं}{1;एक}/सतत{नपुं}{2;एक}

सततम्{अव्य}

विशेषणम् 11

निरन्तर

always

LLG

भव

भू1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

हो

just_become

18.55.A	मत्-चित्तः
18.55.B	मच्चित्तः
18.55.C	मच्चित्त{पुं}{1;एक}
18.55.D	अस्मद्-चित्त{पुं}{1;एक}
18.55.E	<अस्मत्-चित्तः>Bs6
18.55.F	मयि चित्तम् यस्य सः = मच्चित्तः
18.55.G	विशेषणम् 2
18.55.H	-
18.55.I	मुझमें_चित्तवाला_होकर
18.55.J	my_consciousness
18.55.K	-
18.55.L	-
18.55.M	GGG

सर्व-दुर्गाणि

सर्वदुर्गाणि

सर्व-दुर्ग{नपुं}{1;बहु}/दुर्ग{नपुं}{2;बहु}

सर्व-दुर्ग{पुं}{2;बहु}

<सर्व-दुर्गाणि>K1

सर्वं च तत् दुर्गं च = सर्वदुर्गं तानि सर्वदुर्गाणि

कर्म 5

समस्त_संकटों_को

all_impediments

GLGGL

मत्-प्रसादात्

मत्प्रसादात्तरिष्यसि

अस्मद्-प्रसाद{पुं}{5;एक}

<अस्मत्-प्रसादात्>T6

मम प्रसादः = मत्प्रसादः तस्मात् मत्प्रसादात्

हेतुः 5

मेरी_कृपा_से

My_mercy

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GLGGLGLL

तरिष्यसि

तॄ1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;तॄ;भ्वादिः}

तॄ{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;तॄ;भ्वादिः}

पार_कर_जायगा

will_overcome

अथ_चेत्

अथ{अव्य}_चेत्{अव्य}

और_ यदि

therefore_if

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

त्वम्

त्वमहङ्कारान्न

युष्मद्{1;एक}

कर्ता 5

तू

you

अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GLGGGL

अहङ्कारात्

अहङ्कार{पुं}{5;एक}

हेतुः 10

अहंकार_के_कारण

by_false_ego

न

न{अव्य}/नस्{स्त्री}{8;एक}

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

न

not

श्रोष्यसि

श्रु1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुनोगे

hear

GLL

विनङ्क्ष्यसि

वि_नश्{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;वि_णशँ;दिवादिः}

नष्ट_हो_जाओगे_अर्थात्_परमार्थ_से_भ्रष्ट_हो_जाओगे

then_lose_yourself

LGLL

18.56.A	यत्
18.56.B	यदहङ्कारमाश्रित्य
18.56.C	यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}
18.56.D	यद्{नपुं}{2;एक}
18.56.E	-
18.56.F	-
18.56.G	विशेषणम् 3
18.56.H	-
18.56.I	जो
18.56.J	therefore
18.56.K	-
18.56.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
18.56.M	LLGGGGGL

अहङ्कारम्

अहङ्कार{पुं}{2;एक}

कर्म 4

अहंकार_का

false_ego

आश्रित्य

आङ्_श्रि1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;श्रिञ्;भ्वादिः}

आङ्_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_श्रिञ्;भ्वादिः}

पूर्वकालः 8

आश्रय_लेकर

taking_shelter

न

न{अव्य}/नस्{स्त्री}{8;एक}

न{अव्य}

सम्बन्धः 6

नहीं

not

योत्स्ये

योत्स्य

युध्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;युधँ;दिवादिः}/युध्1{भावे;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;युधँ;दिवादिः}

युध्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;युधँ;दिवादिः}

'युद्ध_करूँगा'

shall_fight

यान्तवान्त-लोप-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 8

यह

thus

मन्यसे

मन्1{कर्मणि;लट्;म;एक;आत्मनेपदी;मनँ;दिवादिः}/मन्2{कर्मणि;लट्;म;एक;आत्मनेपदी;मनुँ;तनादिः}

मन्{कर्तरि;लट्;म;एक;आत्मनेपदी;मनँ;दिवादिः}

मान_रहा_है

think

GLG

मिथ्या

मिथ्यैष

मिथ्या{अव्य}

मिथ्या{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

मिथ्या

all_false

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

GGL

एषः

एतद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 11

यह

this

व्यवसायः

व्यवसायस्ते

व्यवसाय{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

निश्चय

determination

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LLGGG

ते

तद्{पुं}{1;बहु}/तद्{स्त्री}{1;द्वि}/तद्{स्त्री}{2;द्वि}/तद्{नपुं}{1;द्वि}/तद्{नपुं}{2;द्वि}/युष्मद्{4;एक}/युष्मद्{6;एक}

युष्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 11

तेरा

your

प्रकृतिः

प्रकृतिस्त्वां

प्रकृति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 16

स्वभाव

material_nature

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LLGG

त्वाम्

युष्मद्{2;एक}

कर्म 16

तुझे

you

नियोक्ष्यति

नि_युज्{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;नि_युजिँर्;रुधादिः}

जबरदस्ती_युद्ध_में_लगा_देगा

will_engage

LGLL

18.57.A	स्व-भाव-जेन
18.57.B	स्वभावजेन
18.57.C	स्वभावज{पुं}{3;एक}/स्वभावज{नपुं}{3;एक}
18.57.D	स्वभाव-ज{नपुं}{3;एक}
18.57.E	<<स्व-भाव>T6-जेन>U
18.57.F	स्वस्य भावम् = स्वभावम्, स्वभावात् जायते तत् = स्वभावजम् तेन स्वभावजेन
18.57.G	विशेषणम् 11
18.57.H	-
18.57.I	स्वाभाविक
18.57.J	by_one's_own_nature
18.57.K	-
18.57.L	-
18.57.M	LGLGL

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 6

हे_कुन्तीपुत्र

O_son_of_Kunti

GGL

निबद्धः

निबद्ध{पुं}{1;एक}

नि_बन्ध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;नि_बन्धँ;क्र्यादिः;पुं}{1;एक}

विशेषणम् 13

बँधा_हुआ

conditioned

LGG

स्वेन

स्व{पुं}{3;एक}/स्व{नपुं}{3;एक}/स्व{पुं}{3;एक}/स्व{नपुं}{3;एक}

स्व{नपुं}{3;एक}

विशेषणम् 11

अपने

by_one's_own

कर्मणा

कर्मन्{नपुं}{3;एक}

करणम् 15

कर्म_से

activities

GLG

कर्तुम्

कर्तुं

कृ1{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;कृञ्;भ्वादिः}/कृ2{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;कृञ्;स्वादिः}/कृ3{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;डुकृञ्;तनादिः}

प्रयोजनम् 6

करना

to_do

न

नेच्छसि

न{अव्य}/नस्{स्त्री}{8;एक}

न{अव्य}

सम्बन्धः 6

नहीं

not

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GLL

इच्छसि

इष्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;इषुँ;तुदादिः}

इष्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;इषुँ;तुदादिः}

प्रतियोगी 2

चाहता

यत्

यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यत्{अव्य}

सम्बन्धः 7

जिसको_(कर्म_को)

that

अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGLGGLLGL

मोहात्

मोह{पुं}{5;एक}

हेतुः 4

मोह_के_कारण

by_illusion

करिष्यसि

कृ2{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;कृञ्;स्वादिः}/कृ3{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}/कॄ1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;कॄ;तुदादिः}/कॄ2{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;कॄञ्;क्र्यादिः}

कृ{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

करोगे

will_act

अ-वशः

अवश{पुं}{1;एक}/अवशस्{स्त्री}{1;एक}

अवश{पुं}{1;एक}

<न-वशः>Tn

न वशः = अवशः

कर्तृसमानाधिकरणम् 15

परवश_होकर

imperceptibly

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 7

भी

also

तत्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

अनुयोगी 15

उसको

that

18.58.A	ईश्वरः
18.58.B	ईश्वरः
18.58.C	ईश्वर{पुं}{1;एक}
18.58.D	ईश्वर{पुं}{1;एक}
18.58.E	-
18.58.F	-
18.58.G	कर्ता 9
18.58.H	-
18.58.I	अन्तर्यामी_परमेश्वर
18.58.J	the_Supreme_Lord
18.58.K	-
18.58.L	-
18.58.M	GLG

सर्व-भूतानाम्

सर्वभूतानां

सर्वभूत{पुं}{6;बहु}/सर्वभूत{नपुं}{6;बहु}/सर्वभूता{स्त्री}{6;बहु}

सर्व-भूत{पुं}{6;बहु}

<सर्व-भूतानां>K1

सर्वाणि च तानि भूतानि = सर्वभूतानि तेषाम् सर्वभूतानाम्

षष्ठीसम्बन्धः 8

सब_प्राणियों_के

of_all_living_entities

GLGGG

हृद्-देशे

हृद्देशेऽर्जुन

हृद्देश{पुं}{7;एक}

हृद्-देश{पुं}{7;एक}

<हृत्-देशे>T6

हृदः देशः = हृद्देशः तस्मिन् हृद्देशे

अधिकरणम् 9

हृदय_में

in_the_location_of_the_heart

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGLL

अर्जुन

अर्जुन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 9

हे_अर्जुन

O_Arjuna

तिष्ठति

स्था1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}/तिष्ठत्{पुं}{7;एक}/तिष्ठत्{नपुं}{7;एक}

स्था{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

स्थित_है

resides

GLL

भ्रामयन्

भ्रामयन्सर्वभूतानि

भ्रामयन्

भ्रम्_णिच्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;भ्रमुँ_णिच्;दिवादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 9

भ्रमण_कराता_हुआ

causing_to_travel

GLGGLGGL

सर्व-भूतानि

सर्वभूत{नपुं}{1;बहु}/सर्वभूत{नपुं}{2;बहु}

सर्वभूत{नपुं}{2;बहु}

<सर्व-भूतानि>K1

सर्वाणि च तानि भूतानि = सर्वभूतानि

कर्म 9

सम्पूर्ण_प्राणियों_को

all_living_entities

यन्त्र-आरूढानि

यन्त्रारूढानि

यन्त्र-आरूढ{नपुं}{1;बहु}/आरूढ{नपुं}{2;बहु}

यन्त्र-आङ्_रुह्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_रुहँ;भ्वादिः}{2;बहु}

<यन्त्र-आरूढानि>T7

यन्त्रे आरूढानि = यन्त्रारूढानि

विशेषणम् 3

शरीररूप_यन्त्र_में_आरूढ़_हुए

being_so_placed_in_machine

GGGGL

मायया

माया{स्त्री}{3;एक}

करणम् 6

अपनी_माया_से

under_the_spell_of_material_energy

GLG

18.59.A	तम्
18.59.B	तमेव
18.59.C	तद्{पुं}{2;एक}
18.59.D	तद्{पुं}{2;एक}
18.59.E	-
18.59.F	-
18.59.G	षष्ठीसम्बन्धः 5
18.59.H	-
18.59.I	उसकी_(परमेश्वर_की)
18.59.J	unto_Him
18.59.K	-
18.59.L	-
18.59.M	GGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 3

ही

certainly

शरणम्

शरणं

शरण{नपुं}{1;एक}/शरण{नपुं}{2;एक}

शरण{नपुं}{2;एक}

कर्म 6

शरण_में

surrender

LLG

गच्छ

गम्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

गम्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

जा

सर्व-भावेन

सर्वभावेन

सर्व-भाव{पुं}{3;एक}

<सर्व-भावेन>K1

सर्वः च असौ भावः = सर्वभावः तेन सर्वभावेन

करणम् 6

सब_प्रकार_से

in_all_respects

GLGGL

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 6

हे_भारत

O_son_of_Bharata

GLL

तत्-प्रसादात्

तत्प्रसादात्परां

तद्-प्रसाद{पुं}{5;एक}

<तत्-प्रसादात्>T6

तस्य प्रसादः = तत्प्रसादः तस्मात् तत्प्रसादात्

हेतुः 13

उस_परमात्मा_की_कृपा_से

by_His_grace

जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55)) / जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55))

GLGGLG

पराम्

परा{स्त्री}{2;एक}/परा{स्त्री}{2;एक}

परा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 9

परम

transcendental

शान्तिम्

शान्तिं

शान्ति{स्त्री}{2;एक}

समुच्चितम् 10

शान्ति_को

peace

स्थानम्

स्थानं

स्थान{नपुं}{1;एक}/स्थान{नपुं}{2;एक}

स्थान{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 10

परम_धाम_को

abode

तिष्ठत्यास्मिन्निति स्थानम्

प्राप्स्यसि

प्र_आप्1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्र_आप्{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;प्र_आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_होगा

will_get

GLL

शाश्वतम्

शाश्वत{पुं}{2;एक}/शाश्वत{नपुं}{1;एक}/शाश्वत{नपुं}{2;एक}

शाश्वत{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 12

सनातन

eternal

शश्वत् सदा भवं शाश्वतम्

GLL

18.60.A	इति
18.60.B	इति
18.60.C	इति{अव्य}
18.60.D	इति{अव्य}
18.60.E	-
18.60.F	-
18.60.G	सम्बन्धः 7
18.60.H	-
18.60.I	इस_प्रकार
18.60.J	thus
18.60.K	-
18.60.L	-
18.60.M	LL

ते

युष्मद्{4;एक}

कर्म 7

तुझसे

unto_you

ज्ञानम्

ज्ञानमाख्यातं

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

ज्ञान

knowledge

ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानम्

GGGGG

आख्यातम्

आख्यात{पुं}{2;एक}/आख्यात{नपुं}{1;एक}/आख्यात{नपुं}{2;एक}/आङ्_ख्या1{कर्तरि;लोट्;म;द्वि;परस्मैपदी;ख्या;अदादिः}/आङ्_ख्या1{कर्तरि;लङ्;म;द्वि;परस्मैपदी;ख्या;अदादिः}

आङ्_ख्या{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_ख्या;अदादिः;नपुं}{1;एक}

कह_दिया

described

गुह्यात्

गुह्याद्गुह्यतरं

गुह्य{पुं}{5;एक}/गुह्य{नपुं}{5;एक}/गुह्1{कर्तरि;आशीर्लिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;गुहूँ;भ्वादिः}

गुह्य{नपुं}{5;एक}

विभक्तम् 5

गोपनीय_से_(भी)

confidential

गूहितुं योग्यं गुह्यं तस्मात्

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGGLLG

गुह्यतरम्

गुह्यतर{पुं}{2;एक}/गुह्यतर{नपुं}{1;एक}/गुह्यतर{नपुं}{2;एक}

गुह्यतर{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

अति_गोपनीय

still_more_confidential

मया

अस्मद्{3;एक}

कर्ता 7

मैंने

by_Me

विमृश्य

विमृश्यैतदशेषेण

वि_मृश्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;मृशँ;तुदादिः}

वि_मृश्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वि_मृशँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 14

भलीभाँति_विचारकर

by_deliberation

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGGLLGGL

एतत्

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

इस_रहस्ययुक्त_ज्ञान_को

that

अ-शेषेण

अशेष{पुं}{3;एक}

<न-शेषेण>Tn

न शेषः = अशेषः तेन अशेषेण

क्रियाविशेषणम् 10

पूर्णतया

fully

यथा

यथेच्छसि

यथा{अव्य}

सम्बन्धः 13

जैसे

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

LGLL

इच्छसि

इष्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;इषुँ;तुदादिः}

इष्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;इषुँ;तुदादिः}

प्रतियोगी 11

चाहता_है

तथा

तथा{अव्य}

अनुयोगी 14

वैसे_ही

that

कुरु

कृ3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कर

perform

18.61.A	सर्व-गुह्यतमम्
18.61.B	सर्वगुह्यतमं
18.61.C	सर्व-गुह्य-तम{पुं}{2;एक}/तम{नपुं}{1;एक}/तम{नपुं}{2;एक}
18.61.D	सर्व-गुह्य-तम{नपुं}{2;एक}
18.61.E	<सर्व-गुह्यतमं>T6
18.61.F	सर्वस्य गुह्यतमम् = सर्वगुह्यतमम्
18.61.G	विशेषणम् 5
18.61.H	-
18.61.I	सम्पूर्ण_गोपनीयों_से_अति_गोपनीय
18.61.J	the_most_confidential_of_all
18.61.K	-
18.61.L	-
18.61.M	GLGLGG

भूयः

भूयः{अव्य}/भूयस्{नपुं}{1;एक}/भूयस्{नपुं}{2;एक}/भूयस्{नपुं}{8;एक}

भूयः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 7

फिर

again

शृणु

श्रु1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुन

just_hear

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 5

मेरे

from_Me

परमम्

परमं

परमम्{अव्य}/परम{पुं}{2;एक}/परम{नपुं}{1;एक}/परम{नपुं}{2;एक}

परम{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

परम_रहस्ययुक्त

the_supreme

LGG

वचः

वच{पुं}{1;एक}/वचस्{नपुं}{1;एक}/वचस्{नपुं}{2;एक}/वचस्{नपुं}{8;एक}

वचस्{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

वचन_को

instruction

इष्टः

इष्टोऽसि

इष्ट{पुं}{1;एक}

इष्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;इषुँ;तुदादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

प्रिय

dear

GGL

असि

अस्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

are

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 11

मेरा

from_Me

दृढम्

दृढमिति

दृढ{पुं}{2;एक}/दृढ{नपुं}{1;एक}/दृढ{नपुं}{2;एक}

दृढ{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 11

अतिशय

very

LGLL

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 15

यह

thus

ततः

ततो

ततः{अव्य}

सम्बन्धः 18

इससे

therefore

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

वक्ष्यामि

वच्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;वचँ;अदादिः}/वह्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;वहँ;भ्वादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;वचँ;अदादिः}

कहूँगा

speaking

GGL

ते

युष्मद्{4;एक}

कर्म 18

तुझसे

for_your

हितम्

हित{पुं}{2;एक}/हित{नपुं}{1;एक}/हित{नपुं}{2;एक}

धा{कृत्_प्रत्ययः:क्त;डुधाञ्;जुहोत्यादिः;नपुं}{2;एक}

कर्म 18

परम_हितकारक_वचन

benefit

18.62.A	मत्-मनाः
18.62.B	मन्मना
18.62.C	मन्मन{पुं}{1;बहु}/मन्मन{पुं}{8;बहु}
18.62.D	मत्-मन{पुं}{1;बहु}
18.62.E	<अस्मत्-मनाः>Bs6
18.62.F	मयि मनः यस्य सः = मन्मनाः
18.62.G	समुच्चितम् 3
18.62.H	-
18.62.I	मुझमें_मनवाला
18.62.J	thinking_of_Me
18.62.K	-
18.62.L	रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))
18.62.M	GLG

भव

भू1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

बनो

just_become

मद्-भक्तः

मद्भक्तो

मद्भक्त{पुं}{1;एक}

अस्मद्-भक्त{पुं}{1;एक}

<अस्मत्-भक्तः>T6

मम भक्तः = मद्भक्तः

समुच्चितम् 3

मेरा_भक्त

My_devotee

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGG

मद्-याजी

मद्याजी

अस्मद्-याजि{पुं}{1;द्वि}/याजि{पुं}{2;द्वि}/याजि{स्त्री}{1;द्वि}/याजि{स्त्री}{2;द्वि}/याजी{स्त्री}{1;एक}/याजिन्{पुं}{1;एक}

अस्मद्-याजिन्{पुं}{1;एक}

<अस्मत्-याजी>U

माम् यजति = मद्याजी

समुच्चितम् 3

मेरा_पूजन_करनेवाला

My_worshiper

GGG

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 8

मुझको

unto_Me

नमस्कुरु

नमस्_कृ3{कर्तरि;लोट्;म;एक;उभयपदी;डुकृञ्;तनादिः}

नमस्_कृ{कर्तरि;लोट्;म;एक;उभयपदी;नमस्_डुकृञ्;तनादिः}

प्रणाम_कर

offer_your_obeisances

GGLL

माम्

मामेवैष्यसि

अस्मद्{2;एक}

कर्म 11

मुझे

unto_Me

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGGLL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 9

ही

certainly

एष्यसि

इ1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

इ{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

प्राप्त_होगा

come

सत्यम्

सत्यं

सत्यम्{अव्य}/सत्य{पुं}{2;एक}/सत्य{नपुं}{1;एक}/सत्य{नपुं}{2;एक}

सत्य{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

सत्य

truly

ते

युष्मद्{4;एक}

प्रयोजनम् 15

तुझसे

to_you

प्रतिजाने

प्रति_ज्ञा{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;प्रति_ज्ञा;क्र्यादिः}

प्रतिज्ञा_करता_हूँ

promise

LLGG

प्रियः

प्रियोऽसि

प्री{नपुं}{5;एक}/प्री{नपुं}{6;एक}/प्रिय{पुं}{1;एक}

प्रिय{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 19

अत्यन्त_प्रिय

dear

LGL

असि

अस्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

are

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 18

मेरा

mine

18.63.A	सर्व-धर्मान्
18.63.B	सर्वधर्मान्परित्यज्य
18.63.C	सर्व-धर्म{पुं}{2;बहु}
18.63.D	सर्व-धर्म{पुं}{2;बहु}
18.63.E	<सर्व-धर्मान्>K1
18.63.F	सर्वे च ते धर्माः च = सर्वधर्माः तान् सर्वधर्मान्
18.63.G	कर्म 3
18.63.H	-
18.63.I	सम्पूर्ण_धर्मों_को_अर्थात्_सम्पूर्ण_कर्तव्यकर्मों_को
18.63.J	all_varieties_of_religion
18.63.K	-
18.63.L	-
18.63.M	GLGGLGGL

परित्यज्य

परि_त्यज्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;त्यजँ;भ्वादिः}

परि_त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;परि_त्यजँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 7

त्यागकर

abandoning

माम्

मामेकं

अस्मद्{2;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

मुझ_सर्वशक्तिमान्_सर्वाधार_परमेश्वर_की

unto_Me

GGG

एकम्

एक{पुं}{2;एक}/एक{नपुं}{1;एक}/एक{नपुं}{2;एक}

एक{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

एक

only

शरणम्

शरणं

शरण{नपुं}{1;एक}/शरण{नपुं}{2;एक}

शरण{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

शरण_में

surrender

LLG

व्रज

व्रज्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;व्रजँ;भ्वादिः}

व्रज्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;व्रजँ;भ्वादिः}

आ_जा

अहम्

अहं

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 11

मैं

त्वा

युष्मद्{2;एक}

कर्म 11

तुझे

you

सर्व-पापेभ्यः

सर्वपापेभ्यो

सर्व-पाप{पुं}{4;बहु}/पाप{पुं}{5;बहु}/पाप{नपुं}{4;बहु}/पाप{नपुं}{5;बहु}

सर्व-पाप{नपुं}{5;बहु}

<सर्व-पापेभ्यः>K1

सर्वं च तत् पापम् = सर्वपापम् तेभ्यः सर्वपापेभ्यः

अपादानम् 11

सम्पूर्ण_पापों_से

from_all_sinful_reactions

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGGG

मोक्षयिष्यामि

मोक्ष्1_णिच्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;मोक्षँ;चुरादिः}

मुच् _णिच्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;मुचॢँ_णिच्;तुदादिः}

मुक्त_कर_दूँगा

deliver

GLGGL

मा

मा{अव्य}/मा{स्त्री}{1;एक}/अस्मद्{2;एक}

मा{अव्य}

सम्बन्धः 14

मत

not

शुचः

शुचः*

शुच्{स्त्री}{1;बहु}/शुच्{स्त्री}{2;बहु}/शुच्{स्त्री}{5;एक}/शुच्{स्त्री}{6;एक}/शुच्{स्त्री}{8;बहु}

शुच्{कर्तरि;लङ्;म;एक;परस्मैपदी;शुचँ;भ्वादिः}

शोक_कर

worry

18.64.A	इदम्
18.64.B	इदं
18.64.C	इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}
18.64.D	इदम्{नपुं}{2;एक}
18.64.E	-
18.64.F	-
18.64.G	कर्म 11
18.64.H	-
18.64.I	यह_गीतारूप_रहस्यमय_उपदेश
18.64.J	this
18.64.K	-
18.64.L	-
18.64.M	LG

ते

तद्{पुं}{1;बहु}

कर्ता 11

तुझे

you

न

नातपस्काय

न{अव्य}

सम्बन्धः 11

न

never

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGL

अ-तपस्काय

अतपस्क{पुं}{4;एक}/अतपस्क{नपुं}{4;एक}

अतपस्क{पुं}{4;एक}

<न-तपस्काय>Bsmn

न तपः यस्य सः = अतपस्कः तस्मै अतपस्काय

समुच्चितम् 8

तपरहित_मनुष्य_से

one_who_is_not_austere

न

नाभक्ताय

न{अव्य}

न

never

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGL

अ-भक्ताय

अभक्त{पुं}{4;एक}/अभक्त{नपुं}{4;एक}

न-भज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;भजँ;भ्वादिः;पुं}{4;एक}

<न-अभक्ताय>Tn

न भक्तः = अभक्तः तस्मै अभक्ताय

समुच्चितम् 8

भक्तिरहित_से

one_who_is_not_a_devotee

कदाचन

कदाचन{अव्य}

अधिकरणम् 11

किसी_भी_काल_में

at_any_time

LGLL

न

न{अव्य}

न

never

च

चाशुश्रूषवे

च{अव्य}

कर्म 11

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLG

अ-शुश्रूषवे

अशुश्रूषु{पुं}{4;एक}

न-शुश्रूषु{पुं}{4;एक}

<न-शुश्रूषवे>Tn

न शुश्रूषुः = अशुश्रूषुः तस्मै अशुश्रूषवे

समुच्चितम् 8

बिना_सुनने_की_इच्छावाले_से

one_who_is_not_engaged_in_devotional_service

वाच्यम्

वाच्यं

वाच्य{पुं}{2;एक}/वाच्य{नपुं}{1;एक}/वाच्य{नपुं}{2;एक}

वच्{कृत्_प्रत्ययः:ण्यत्;वचँ;अदादिः;नपुं}{1;एक}

कहना_चाहिये

to_be_spoken

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 18

नहीं

not

च

च{अव्य}

और

also

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 15

मुझमें

unto_Me

यः

योऽभ्यसूयति

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 15

जो

never

GLGLL

अभ्यसूयति

अभि_असूय{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असूय}

दोषदृष्टि_रखता_है

envious

18.65.A	यः(i-)
18.65.B	य
18.65.C	यद्{पुं}{1;एक}
18.65.D	यद्{पुं}{1;एक}
18.65.E	-
18.65.F	-
18.65.G	कर्ता 10
18.65.H	-
18.65.I	जो_(पुरुष)
18.65.J	anyone
18.65.K	-
18.65.L	रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))
18.65.M	L

इमम्

इमं

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 7

इस

this

परमम्

परमं

परमम्{अव्य}/परम{पुं}{2;एक}/परम{नपुं}{1;एक}/परम{नपुं}{2;एक}

परम{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 8

परम

most

LGG

गुह्यम्

गुह्यं

गुह्य{पुं}{2;एक}/गुह्य{नपुं}{1;एक}/गुह्य{नपुं}{2;एक}

गुह्य{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

रहस्ययुक्त_गीताशास्त्र_को

confidential

मद्-भक्तेषु

मद्भक्तेष्वभिधास्यति

मद्भक्त{पुं}{7;बहु}/मद्भक्त{नपुं}{7;बहु}

अस्मद्-भक्त{पुं}{7;बहु}

<अस्मत्-भक्तेषु>T7

मयि भक्तः = मद्भक्तः तेषु मद्भक्तेषु

अधिकरणम् 10

मेरे_भक्तों_में

amongst_my_devotees_of

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGLLGLL

अभिधास्यति

अभि_धा1{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;उभयपदी;डुधाञ्;जुहोत्यादिः}

अभि_धा{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अभि_डुधाञ्;जुहोत्यादिः}

कहेगा

explains

भक्तिम्

भक्तिं

भक्ति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 5

प्रेम

devotional_service

मयि

अस्मद्{7;एक}

अधिकरणम् 5

मुझमें

unto_Me

पराम्

परां

परा{स्त्री}{2;एक}/परा{स्त्री}{2;एक}

परा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 4

परम

transcendental

कृत्वा

कृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;डुकृञ्;तनादिः}

पूर्वकालः 10

करके

having_done

माम्

मामेवैष्यत्यसंशयः

अस्मद्{2;एक}

कर्म 14

मुझको

unto_Me

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGGLGLG

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 12

ही

certainly

एष्यति

इ1{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

इ{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

प्राप्त_होगा

comes

अ-संशयः

असंशय{पुं}{1;एक}

न-संशय{पुं}{1;एक}

<न-संशयः>Tn

न संशयः = असंशयः

कर्ता 17

कोई_संदेह_नहीं

without_doubt

18.66.A	न
18.66.B	न
18.66.C	न{अव्य}
18.66.D	न{अव्य}
18.66.E	-
18.66.F	-
18.66.G	सम्बन्धः 8
18.66.H	-
18.66.I	नहीं
18.66.J	never
18.66.K	-
18.66.L	-
18.66.M	L

च

च{अव्य}

भी

and

तस्मात्

तस्मान्मनुष्येषु

तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}

तद्{पुं}{5;एक}

हेतुः 8

उससे_बढ़कर

therefore

अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GGLGGL

मनुष्येषु

मनुष्य{पुं}{7;बहु}

निर्धारणम् 5

मनुष्यों_में

among_mankind

कश्चित्

कश्चिन्मे

कश्चित्{अव्य}/किञ्चित्{पुं}{1;एक}

किञ्चित्{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

कोई

anyone

अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GGG

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 3

मेरा

प्रिय-कृत्तमः

प्रियकृत्तमः

प्रियकृत्तम{पुं}{1;एक}

प्रिय-कृत्तम{पुं}{1;एक}

<प्रिय-कृत्तमः>T7

प्रिये कृत्तमः = प्रियकृत्तमः

विशेषणम् 5

प्रिय_कार्य_करनेवाला

more_dear

LLGGG

भविता

अस्2{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}/अस्2{भावे;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;असँ;अदादिः}/भविता{स्त्री}{1;एक}/भू1{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भविष्य_में_होगा

will_become

LLG

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

नहीं

nor

च

च{अव्य}

तथा

and

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 13

मेरा

तस्मात्

तस्मादन्यः

तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}

तद्{नपुं}{5;एक}

हेतुः 16

उससे_बढ़कर

than_him

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGGG

अन्यः

अन्य{पुं}{1;एक}

कर्ता 16

दूसरा_कोई

other

प्रिय-तरः

प्रियतरो

प्रियतर{पुं}{1;एक}

प्रिय-तर{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 14

प्रिय

dearer

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LLLG

भुवि

भू{स्त्री}{7;एक}

अधिकरणम् 16

पृथ्वीभर_में

in_this_world

18.67.A	अध्येष्यते
18.67.B	अध्येष्यते
18.67.C	इ2{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;इङ्;अदादिः}/इ3{कर्मणि;लृट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;इक्;अदादिः}
18.67.D	अधि_इ{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अधि_इङ्;अदादिः}
18.67.E	-
18.67.F	-
18.67.G	-
18.67.H	-
18.67.I	पढ़ेगा
18.67.J	will_study
18.67.K	-
18.67.L	-
18.67.M	GGLG

च

च{अव्य}

भी

also

यः

य

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 6

जो_(पुरुष)

इमम्

इमं

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 3

इस

this

धर्म्यम्

धर्म्यं

धर्म्य{पुं}{2;एक}/धर्म्य{नपुं}{1;एक}/धर्म्य{नपुं}{2;एक}

धर्म्य{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

धर्ममय

sacred

संवादम्

संवादमावयोः

संवाद{पुं}{2;एक}

कर्म 6

संवादरूप_गीताशास्त्र_को

conversation

GGGGLG

आवयोः

अस्मद्{6;द्वि}/अस्मद्{7;द्वि}

अस्मद्{6;द्वि}

षष्ठीसम्बन्धः 5

हम_दोनों_के

of_ours

ज्ञान-यज्ञेन

ज्ञानयज्ञेन

ज्ञानयज्ञ{पुं}{3;एक}

ज्ञान-यज्ञ{पुं}{3;एक}

<ज्ञान-यज्ञेन>K6

ज्ञानमेव यज्ञः = ज्ञानयज्ञः तेन ज्ञानयज्ञेन

करणम् 12

ज्ञानयज्ञ_से

by_knowledge_sacrifice

GLGGL

तेन

तेनाहमिष्टः

तद्{पुं}{3;एक}/तद्{नपुं}{3;एक}/तन्1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;तनुँ;तनादिः}

तद्{पुं}{3;एक}

कर्ता 11

उसके_द्वारा

by_him

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGG

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 12

मैं

इष्टः

इष्ट{पुं}{1;एक}

इष्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;इषुँ;तुदादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

पूजित

worshiped

स्याम्

स्यामिति

अस्2{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

होऊँगा

shallवbe

GLL

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 15

ऐसा

thus

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 15

मेरा

मतिः

मति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 16

मत

opinion

18.68.A	श्रद्धावान्
18.68.B	श्रद्धावाननसूयश्च
18.68.C	श्रद्धावत्{पुं}{1;एक}
18.68.D	श्रद्धावत्{पुं}{1;एक}
18.68.E	-
18.68.F	-
18.68.G	समुच्चितम् 4
18.68.H	-
18.68.I	श्रद्धायुक्त
18.68.J	faithful
18.68.K	श्रद्धा अस्यास्तीति
18.68.L	सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))
18.68.M	GGGLLGGL

अन्-असूयः

अनसूय{पुं}{1;एक}

न-असूय{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;असूय1;नामधातु;पुं}{1;एक}

<न-असूयः>Bsmn

न असूया यस्य सः = अनसूयः

समुच्चितम् 4

दोष-दृष्टि_से_रहित_होकर

not_envious

च

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 6

और

and

शृणुयात्

शृणुयादपि

श्रु1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रवण_करेगा

does_hear

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LLGLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 6

भी

certainly

यः(i-)

यो

यद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 2

जो

one_who

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

नरः

नृ{पुं}{1;बहु}/नर{पुं}{1;एक}

नर{पुं}{1;एक}

कर्ता 6

मनुष्य

man

सः(i+)

सोऽपि

तद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 10

वह

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 8

भी_(पापों_से)

also

मुक्तः

मुक्त{पुं}{1;एक}

मुच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;मुचॢँ;तुदादिः;पुं}{1;एक}

कर्ता 14

मुक्त_होकर

being_liberated

शुभान्

शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्

शुभ{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 13

श्रेष्ठ

auspicious

परसवर्ण-सन्धिः (तोर्लि (8।4।60)) / जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55))

लोकान्

लोक{पुं}{2;बहु}

कर्म 14

लोकों_को

planets

प्राप्नुयात्

प्र_आप्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्र_आप्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;प्र_आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_होगा

attains

पुण्य-कर्मणाम्

पुण्यकर्मन्{नपुं}{6;बहु}

पुण्य-कर्मन्{नपुं}{6;बहु}

<पुण्य-कर्मणाम्>Bs6

पुण्यानि कर्माणि येषां ते = पुण्यकर्माणः तेषां पुण्यकर्मणाम्

षष्ठीसम्बन्धः 13

उत्तम_कर्म_करनेवालों_के

of_the_pious

18.69.A	कच्चित्
18.69.B	कच्चिदेतच्छ्रुतं
18.69.C	कच्चित्{अव्य}
18.69.D	कच्चित्{अव्य}
18.69.E	-
18.69.F	-
18.69.G	सम्बन्धः 7
18.69.H	-
18.69.I	क्या
18.69.J	whether
18.69.K	-
18.69.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-छत्व (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55)-शश्छोऽटि (8।4।63))
18.69.M	GLGGLG

एतत्

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

इस_गीताशास्त्र_को

this

श्रुतम्

श्रुत{पुं}{2;एक}/श्रुत{नपुं}{1;एक}/श्रुत{नपुं}{2;एक}

श्रु{कृत्_प्रत्ययः:क्त;श्रु;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

श्रवण_किया

heard

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 7

हे_पार्थ

O_son_of_Prtha

त्वया

त्वयैकाग्रेण

युष्मद्{3;एक}

कर्ता 7

तूने

by_you

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

LGGGL

एकाग्रेण

एकाग्र{पुं}{3;एक}/एकाग्र{नपुं}{3;एक}

एकाग्र{पुं}{3;एक}

विशेषणम् 6

एकाग्र

with_full_attention

एकं अग्रं विषयः यस्य तत् एकाग्रं तेन

चेतसा

चेतस्{नपुं}{3;एक}

करणम् 7

चित्त_से

by_the_mind

GLG

कच्चित्

कच्चिदज्ञानसम्मोहः

कच्चित्{अव्य}

सम्बन्धः 12

क्या

whether

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLGGLGGG

अ-ज्ञान-सम्मोहः

अज्ञान-सम्मोह{पुं}{1;एक}

<<न-ज्ञान>Tn-सम्मोहः>T5

न ज्ञानम् = अज्ञानम्, अज्ञानात् सम्मोहः = अज्ञानसम्मोहः

कर्ता 12

अज्ञानजनित_मोह

ignorant_illusion

प्रनष्टः

प्रनष्टस्ते

प्रनष्ट{पुं}{1;एक}

प्र_नश्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_णशँ;दिवादिः;पुं}{1;एक}

नष्ट_हो_गया

dispelled

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LGGG

ते

युष्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 11

तेरा

of_you

धनञ्जय

धनञ्जय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

हे_धनंजय

O_conqueror_of_wealth_(Arjuna)

LGLL

18.70.A	नष्टः
18.70.B	नष्टो
18.70.C	नष्ट{पुं}{1;एक}
18.70.D	नश्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;णशँ;दिवादिः;पुं}{1;एक}
18.70.E	-
18.70.F	-
18.70.G	-
18.70.H	-
18.70.I	नष्ट_हो_गया
18.70.J	dispelled
18.70.K	-
18.70.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
18.70.M	GG

मोहः

मोह{पुं}{1;एक}

कर्ता 5

मोह

illusion

स्मृतिः

स्मृतिर्लब्धा

स्मृति{स्त्री}{1;एक}

कर्म 8

स्मृति

memory

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGG

लब्धा

लब्धा{स्त्री}{1;एक}/लभ्1{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}/लभ्1{कर्मणि;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

लभ्{कर्मणि;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

प्राप्त_कर_ली_है

regained

त्वत्-प्रसादात्

त्वत्प्रसादान्मयाच्युत

त्वत्-प्रसाद{पुं}{5;एक}

<युष्मत्-प्रसादात्>T6

तव प्रसादः = त्वत्प्रसादः तस्मात् त्वत्प्रसादात्

हेतुः 5

आपकी_कृपा_से

by_Your_mercy

जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55)) / अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGLGLL

मया

अस्मद्{3;एक}

कर्ता 8

मैंने

by_me

अ-च्युत

अच्युत{पुं}{8;एक}

<न-च्युत>Bsmn

न च्युत यस्य सः = अच्युतः सम्बोधने अच्युत

सम्बोध्यः 5

हे_अच्युत

O_infallible_Krsna

स्थितः

स्थितोऽस्मि

स्थित{पुं}{1;एक}

स्था{कृत्_प्रत्ययः:क्त;ष्ठा;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

स्थित

situated

LGL

अस्मि

अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हूँ

गत-सन्देहः

गतसन्देहः

गतसन्देह{पुं}{1;एक}

गत-सन्देह{पुं}{1;एक}

<गत-सन्देहः>Bs6

गतः सन्देहः यस्य सः = गतसन्देहः

विशेषणम् 11

संशयरहित_होकर

removed_all_doubts

LLGGG

करिष्ये

कृ2{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;कृञ्;स्वादिः}/कृ2{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;कृञ्;स्वादिः}/कृ3{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}/कृ3{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}/कॄ1{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;कॄ;तुदादिः}/कॄ2{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;कॄञ्;क्र्यादिः}

कृ{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

पालन_करूँगा

shall_execute

LGG

वचनम्

वचनं

वचन{नपुं}{1;एक}/वचन{नपुं}{2;एक}

वचन{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

आज्ञा_का

order

LLG

तव

युष्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 14

आपकी

your

18.71.A	इति
18.71.B	इत्यहं
18.71.C	इति{अव्य}
18.71.D	इति{अव्य}
18.71.E	-
18.71.F	-
18.71.G	सम्बन्धः 11
18.71.H	-
18.71.I	इस_प्रकार
18.71.J	thus
18.71.K	-
18.71.L	यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
18.71.M	GLG

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 11

मैंने

वासुदेवस्य

वासुदेव{पुं}{6;एक}

समुच्चितम् 4

श्रीवासुदेव_के

of_Krsna

वसुदेवस्यापत्यं पुमान् वासुदेवः तस्य / वससि अस्मिन्

GLGGL

पार्थस्य

पार्थ{पुं}{6;एक}

समुच्चितम् 4

अर्जुन_के

of_Arjuna

GGL

च

च{अव्य}

षष्ठीसम्बन्धः 10

और

also

महत्-आत्मनः

महात्मनः

महात्मन्{पुं}{2;बहु}/महात्मन्{पुं}{5;एक}/महात्मन्{पुं}{6;एक}

महात्मन्{पुं}{6;एक}

<महत्-आत्मनः>Bs6

महान् आत्मा यस्य सः = महात्मा ते महात्मानः

विशेषणम् 6

महात्मा

two_great_souls

LGLG

संवादम्

संवादमिममश्रौषमद्भुतं

संवाद{पुं}{2;एक}

कर्म 11

संवाद_को

discussing

GGGGGGGGGLG

इमम्

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

इस

this

अश्रौषम्

श्रु1{कर्तरि;लुङ्;उ;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लुङ्;उ;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुना

heard

अद्भुतम्

अद्भुत{पुं}{2;एक}/अद्भुत{नपुं}{1;एक}/अद्भुत{नपुं}{2;एक}

अद्भुत{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

अद्भुत_रहस्ययुक्त

wonder

रोम-हर्षणम्

रोमहर्षणम्

रोमहर्षण{पुं}{2;एक}/रोमहर्षण{नपुं}{1;एक}/रोमहर्षण{नपुं}{2;एक}

रोम-हर्षण{पुं}{2;एक}

<रोम-हर्षणम्>T6

रोम्णः हर्षणम् = रोमहर्षणम्

विशेषणम् 10

रोमांचकारक

hair_standing_on_end

GLGLL

18.72.A	व्यास-प्रसादात्
18.72.B	व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं
18.72.C	व्यास-प्रसाद{पुं}{5;एक}
18.72.D	व्यास-प्रसाद{पुं}{5;एक}
18.72.E	<व्यास-प्रसादात्>T6
18.72.F	व्यासस्य प्रसादः = व्यासप्रसादः तस्मात् व्यासप्रसादात्
18.72.G	हेतुः 12
18.72.H	-
18.72.I	श्रीव्यासजी_की_कृपा_से
18.72.J	by_the_mercy_of_Vyasadeva
18.72.K	-
18.72.L	जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-छत्व (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55)-शश्छोऽटि (8।4।63)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))
18.72.M	GGLGGLLGGGGGLG

श्रुतवान्

श्रुतवत्{पुं}{1;एक}

श्रु{कृत्_प्रत्ययः:क्तवतु;श्रु;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

सुना_है

heard

एतत्

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

इस

this

गुह्यम्

गुह्य{पुं}{2;एक}/गुह्य{नपुं}{1;एक}/गुह्य{नपुं}{2;एक}

गुह्य{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

गोपनीय

confidential

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 12

मैंने

परम्

परम्{अव्य}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}

पर{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

परम

the_supreme

योगम्

योगं

योग{पुं}{2;एक}

कर्म 7

योग_को

mysticism

योग-ईश्वरात्

योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः

योगेश्वर{पुं}{5;एक}

<योग-ईश्वरात्>T6

योगस्य ईश्वरः = योगेश्वरः तस्मात् योगेश्वरात्

विशेषणम् 10

योगेश्वर

from_the_master_of_all_mysticism

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGLGGGGGLLLG

कृष्णात्

कृष्ण{पुं}{5;एक}/कृष्ण{नपुं}{5;एक}

कृष्ण{पुं}{5;एक}

अपादानम् 7

भगवान्_श्रीकृष्ण_से

from_Krsna

साक्षात्

साक्षात्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 12

प्रत्यक्ष

directly

कथयतः

कथयत्{पुं}{2;बहु}/कथयत्{पुं}{5;एक}/कथयत्{पुं}{6;एक}/कथयत्{नपुं}{5;एक}/कथयत्{नपुं}{6;एक}/कथ1{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;कथ;चुरादिः}/कथ1_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;कथ;चुरादिः}

कथ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;कथ;चुरादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 12

कहते_हुए

speaking

स्वयम्

स्वयम्{अव्य}

विशेषणम् 10

स्वयं

personally

18.73.A	राजन्
18.73.B	राजन्संस्मृत्य
18.73.C	राजत्{पुं}{1;एक}
18.73.D	राजन्{पुं}{8;एक}
18.73.E	-
18.73.F	-
18.73.G	सम्बोध्यः 11
18.73.H	-
18.73.I	हे_राजन्
18.73.J	O_King
18.73.K	-
18.73.L	-
18.73.M	GGGGL

संस्मृत्य

सम्_स्मृ1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;स्मृ;भ्वादिः}/सम्_स्मृ2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;स्मृ;भ्वादिः}/सम्_स्मृ3{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;स्मृ;स्वादिः}

सम्_स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_स्मृ;भ्वादिः}

वीप्सा 9

स्मरण

remembering

संस्मृत्य

सम्_स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_स्मृ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 11

स्मरण_करके

remembering

GGL

संवादम्

संवादमिममद्भुतम्

संवाद{पुं}{2;एक}

कर्म 9

संवाद_को

message

GGGGGGLL

इमम्

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 4

इस_(रहस्ययुक्त)

this

अद्भुतम्

अद्भुत{पुं}{2;एक}/अद्भुत{नपुं}{1;एक}/अद्भुत{नपुं}{2;एक}

अद्भुत{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 5

अद्भुत

wonderful

केशव-अर्जुनयोः

केशवार्जुनयोः

केशव-अर्जुन{पुं}{6;द्वि}/अर्जुन{पुं}{7;द्वि}/अर्जुना{स्त्री}{6;द्वि}/अर्जुना{स्त्री}{7;द्वि}

केशव-अर्जुन{पुं}{6;द्वि}

<केशव-अर्जुनयोः>Di

केशवः च अर्जुनः च = केशवार्जुनौ तयोः केशवार्जुनयोः

षष्ठीसम्बन्धः 7

भगवान्_श्रीकृष्ण_और_अर्जुन_के

Lord_Krsna_and_Arjuna

GLGLLG

पुण्यम्

पुण्यं

पुण्य{नपुं}{1;एक}/पुण्य{नपुं}{2;एक}

पुण्य{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 5

कल्याणकारक

pious

हृष्यामि

हृष्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;हृषँ;दिवादिः}

हृष्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;हृषँ;दिवादिः}

हर्षित_हो_रहा_हूँ

take_pleasure

GGL

च

च{अव्य}

विशेषणम् 7

और

also

मुहुर्मुहुः

मुहुः-मुहुः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 11

बार_बार

always_repeatedly

LGLG

18.74.A	तत्
18.74.B	तच्च
18.74.C	तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}
18.74.D	तद्{नपुं}{2;एक}
18.74.E	-
18.74.F	-
18.74.G	विशेषणम् 5
18.74.H	-
18.74.I	उस
18.74.J	that
18.74.K	-
18.74.L	जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55))
18.74.M	GL

च

च{अव्य}

भी

also

संस्मृत्य

सम्_स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_स्मृ;भ्वादिः}

वीप्सा 8

स्मरण

remembering

GGL

संस्मृत्य

सम्_स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_स्मृ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 12

स्मरण_करके

remembering

GGL

रूपम्

रूपमत्यद्भुतं

रूप{नपुं}{1;एक}/रूप{नपुं}{2;एक}

रूप{नपुं}{2;एक}

कर्म 8

रूप_को

form

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGGLG

अति-अद्भुतम्

अत्यद्भुत{पुं}{2;एक}/अत्यद्भुत{नपुं}{1;एक}/अत्यद्भुत{नपुं}{2;एक}

अति-अद्भुत{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

अत्यन्त_विलक्षण

much_wonderful

हरेः

हरि{पुं}{5;एक}/हरि{पुं}{6;एक}/हृ1{कर्तरि;विधिलिङ्;म;एक;परस्मैपदी;हृञ्;भ्वादिः}

हरि{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 5

श्रीहरि_के

of_Lord_Krsna

विस्मयः

विस्मयो

विस्मय{पुं}{1;एक}

कर्ता 12

आश्चर्य

wonder

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 11

मेरे_(चित्त_में)

महान्

मह{पुं}{2;बहु}/महत्{पुं}{1;एक}

महत्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 11

महान्

great

राजन्

राजन्हृष्यामि

राजन्{पुं}{8;एक}/राजत्{पुं}{1;एक}/राजत्{पुं}{8;एक}

राजन्{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

हे_राजन्

O_King

GGGGL

हृष्यामि

हृष्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;हृषँ;दिवादिः}

हृष्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;हृषँ;दिवादिः}

हर्षित_हो_रहा_हूँ

enjoy

च

च{अव्य}

और

and

पुनः

पुनः{अव्य}

वीप्सा 16

बार

again

पुनः

पुनः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 17

बार

and_again_repeatedly

18.75.A	यत्र
18.75.B	यत्र
18.75.C	यत्र{अव्य}
18.75.D	यत्र{अव्य}
18.75.E	-
18.75.F	-
18.75.G	सम्बन्धः 9
18.75.H	-
18.75.I	जहाँ
18.75.J	where
18.75.K	-
18.75.L	-
18.75.M	GL

योग-ईश्वरः

योगेश्वरः

योगेश्वर{पुं}{1;एक}

<योग-ईश्वरः>T6

योगानाम् ईश्वरः = योगेश्वरः

विशेषणम् 3

योगेश्वर

the_master_of_mysticism

GGLG

कृष्णः

कृष्णो

कृष्ण{पुं}{1;एक}

कर्ता 4

भगवान्_श्रीकृष्ण

Lord_Krsna

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

यत्र

यत्र{अव्य}

सम्बन्धः 10

जहाँ

where

पार्थः

पार्थो

पार्थ{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

अर्जुन

the_son_of_Prtha

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

धनुष्-धरः

धनुर्धरः

धनुर्धर{पुं}{1;एक}

<धनुष्-धरः>U

धनुः धरति = धनुर्धरः

विशेषणम् 7

गाण्डीव-धनुषधारी

the_carrier_of_the_bow_and_arrow

LGLG

तत्र

तत्र{अव्य}

अनुयोगी 16

वहीं_पर

there

श्रीः

श्रीर्विजयो

श्री{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 13

श्री

opulence

GLLG

विजयः

विजय{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 13

विजय

victory

भूतिः

भूतिर्ध्रुवा

भूति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 13

विभूति

exceptional_power

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLG

ध्रुवा

ध्रुवा{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 15

अचल

certain

नीतिः

नीतिर्मतिर्मम

नीति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 13

नीति

morality

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLGGL

मतिः

मति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 20

मत

opinion

मम

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 19

मेरा