16.1.A	अ-भयम्
16.1.B	अभयं
16.1.C	अभय{पुं}{2;एक}/अभय{नपुं}{1;एक}/अभय{नपुं}{2;एक}
16.1.D	अभय{नपुं}{1;एक}
16.1.E	<न-भयं>Tn
16.1.F	न भयम् = अभयम्
16.1.G	समुच्चितम् 4
16.1.H	-
16.1.I	भय_का_सर्वथा_अभाव
16.1.J	fearlessness
16.1.K	-
16.1.L	-
16.1.M	LLG

सत्त्व-संशुद्धिः

सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः

सत्त्वसंशुद्धि{स्त्री}{1;एक}

सत्त्व-संशुद्धि{स्त्री}{1;एक}

<सत्व-संशुद्धिः>T6

सत्त्वस्य संशुद्धिः = सत्त्वसंशुद्धिः

समुच्चितम् 4

अन्तःकरण_की_पूर्ण_निर्मलता

purification_of_one's_existence

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLGGGGLGGLGLG

ज्ञान-योग-व्यवस्थितिः

ज्ञानयोगव्यवस्थिति{स्त्री}{1;एक}

ज्ञान-योग-व्यवस्थिति{स्त्री}{1;एक}

<<ज्ञान-योग>Di-व्यवस्थितिः>T7

ज्ञानं च योगश्च = ज्ञानयोगौ, ज्ञानयोगयोः व्यवस्थितिः = ज्ञानयोगव्यवस्थितिः

समुच्चितम् 4

तत्त्वज्ञान_के_लिये_ध्यानयोग_में_निरन्तर_दृढ़_स्थिति

the_situation_of_linking_up_of_knowledge

च

च{अव्य}

कर्ता 34

और

and

दानम्

दानं

दान{नपुं}{1;एक}/दान{नपुं}{2;एक}

दान{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

सात्त्विकदान

charity

दमः

दमश्च

दम{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

इन्द्रियों_का_दमन

controlling_the_mind

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGL

यज्ञः

यज्ञश्च

यज्ञ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

भगवान्_देवता_और_गुरुजनों_की_पूजा_तथा_अग्निहोत्रादि_उत्तम_कर्मों_का_आचरण

performance_of_sacrifice

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGL

स्व-अध्यायः

स्वाध्यायस्तप

स्वाध्याय{पुं}{1;एक}

<स्व-अध्यायः>T6

स्वस्य अध्यायः = स्वाध्यायः

समुच्चितम् 4

वेद-शास्त्रों_का_पठन_पाठन_(तथा)_भगवान्_के_नाम_और_गुणों_का_कीर्तन

study_of_Vedic_literature

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GGGLL

तपः

तप{पुं}{1;एक}/तपस्{नपुं}{1;एक}/तपस्{नपुं}{2;एक}/तपस्{नपुं}{8;एक}

तपस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

स्वधर्मपालन_के_लिये_कष्ट_सहना

austerity

च

च{अव्य}

और

and

आर्जवम्

आर्जव{नपुं}{1;एक}/आर्जव{नपुं}{2;एक}

आर्जव{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

शरीर_तथा_इन्द्रियों_के_सहित_अन्तःकरण_की_सरलता

simplicity

ऋजोः भावः आर्जवम्

GLL

अ-हिंसा

अहिंसा

अहिंसा{स्त्री}{1;एक}

<न-हिंसा>Tn

न हिंसा = अहिंसा

समुच्चितम् 4

मन_वाणी_और_शरीर_से_किसी_प्रकार_भी_किसीको_कष्ट_न_देना

nonviolence

LGG

सत्यम्

सत्यमक्रोधस्त्यागः

सत्यम्{अव्य}/सत्य{पुं}{2;एक}/सत्य{नपुं}{1;एक}/सत्य{नपुं}{2;एक}

सत्य{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

यथार्थ_और_प्रिय_भाषण

truthfulness

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGGGGG

अ-क्रोधः

अक्रोध{पुं}{1;एक}

<न-क्रोधः>Tn

न क्रोधः = अक्रोधः

समुच्चितम् 4

अपना_अपकार_करनेवाले_पर_भी_क्रोध_का_न_होना

freedom_from_anger

त्यागः

त्याग{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

कर्मों_में_कर्तापन_के_अभिमान_का_त्याग

renunciation

शान्तिः

शान्तिरपैशुनम्

शान्ति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 4

अन्तःकरण_की_उपरति_अर्थात्_चित्त_की_चंचलता_का_अभाव

tranquillity

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLLGLL

अ-पैशुनम्

अपैशुन{नपुं}{1;एक}/अपैशुन{नपुं}{2;एक}

अपैशुन{नपुं}{1;एक}

<न-पैशुनम्>Tn

न पैशुनम् = अपैशुनम्

समुच्चितम् 4

किसीकी_भी_निन्दादि_न_करना

aversion_to_fault-finding

भूतेषु

भूतेष्वलोलुप्त्वं

भूत{पुं}{7;बहु}/भूत{नपुं}{7;बहु}

भूत{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 19

सब_भूतप्राणियों_में

towards_all_living_entities

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGGG

दया

दया{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 4

हेतुरहित_दया

mercy

अ-लोलुप्त्वम्

अलोलुप्त्व{नपुं}{1;एक}/अलोलुप्त्व{नपुं}{2;एक}

अलोलुप्त्व{नपुं}{1;एक}

<न-लोलुप्त्वम्>Tn

न लोलुप्त्वम् = अलोलुप्त्वम्

समुच्चितम् 4

इन्द्रियों_का_विषयों_के_साथ_संयोग_होने_पर_भी_उनमें_आसक्ति_का_न_होना

freedom_from_greed

मार्दवम्

मार्दवं

मार्दव{नपुं}{1;एक}/मार्दव{नपुं}{2;एक}

मार्दव{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

कोमलता

gentleness

मृदोः भावः मार्दवम्

GLG

ह्रीः

ह्रीरचापलम्

ह्री{स्त्री}{1;एक}/ह्री{स्त्री}{8;एक}

ह्री{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 4

लोक_और_शास्त्र_से_विरुद्ध_आचरण_में_लज्जा

modesty

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLGLL

अ-चापलम्

अचापलम्

न-चापल{नपुं}{1;एक}

<न-चापलम्>Tn

न चापलम् = अचापलम्

समुच्चितम् 4

व्यर्थ_चेष्टाओं_का_अभाव

determination

तेजः

तेजस्{नपुं}{1;एक}/तेजस्{नपुं}{2;एक}/तेजस्{नपुं}{8;एक}

तेजस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

तेज

vigor

क्षमा

क्षमा{अव्य}/क्षमा{स्त्री}{1;एक}

क्षमा{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 4

क्षमा

forgiveness

धृतिः

धृति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 4

धैर्य

fortitude

शौचम्

शौचमद्रोहो

शौच{नपुं}{1;एक}/शौच{नपुं}{2;एक}

शौच{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

बाहर_की_शुद्धि

cleanliness

शुचेः भावः शौचम्

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGGG

अ-द्रोहः

अद्रोह{पुं}{1;एक}

न-द्रोह{पुं}{1;एक}

<न-द्रोहः>Tn

न द्रोहः = अद्रोहः

समुच्चितम् 4

शत्रुभाव_का_न_होना

freedom_from_envy

न-अति-मानिता

नातिमानिता

नातिमानिता{स्त्री}{1;एक}

न-अति-मानिता{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 4

अपनेमें_पूज्यता_के_अभिमान_का_अभाव

no_expectation_of_honor

GGGLG

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 34

हे_अर्जुन

O_son_of_Bharata

GLL

दैवीम्

दैवीमभिजातस्य

दैवी{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 32

दैवी

transcendental

देवानां इयं दैवी ताम्

GGLLGGL

सम्पदम्

सम्पदं

सम्पद्{स्त्री}{2;एक}

कर्म 34

सम्पदा_को

qualities

GLG

अभिजातस्य

अभिजात{पुं}{6;एक}/अभिजात{नपुं}{6;एक}

अभि_जन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;अभि_जनीँ;दिवादिः;पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 32

लेकर_उत्पन्न_हुए_पुरुष_के_(लक्षण)

of_one_who_is_born_of

भवन्ति

भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भवन्ती{स्त्री}{8;एक}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

हैं

become

LGL

16.2.A	पार्थ
16.2.B	पार्थ
16.2.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
16.2.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
16.2.E	-
16.2.F	-
16.2.G	सम्बोध्यः 15
16.2.H	-
16.2.I	हे_पार्थ
16.2.J	O_son_of_Prtha
16.2.K	-
16.2.L	-
16.2.M	GL

दम्भः

दम्भो

दम्भ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

दम्भ

pride

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

दर्पः

दर्पोऽभिमानश्च

दर्प{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

घमण्ड

arrogance

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGGGGL

च

च{अव्य}

कर्ता 15

और

and

अभिमानः

अभिमान{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

अभिमान

conceit

च

चाभिजातस्य

च{अव्य}

तथा

and

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGL

क्रोधः

क्रोध{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

क्रोध

anger

पारुष्यम्

पारुष्यमेव

पारुष्य{नपुं}{1;एक}/पारुष्य{नपुं}{2;एक}

पारुष्य{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

कठोरता

harshness

पुरुषस्य क्रूरस्य भावः पारुष्यम्

GGGGL

च

च{अव्य}

और

and

अ-ज्ञानम्

अज्ञानम्

अज्ञान{नपुं}{1;एक}/अज्ञान{नपुं}{2;एक}

अज्ञान{नपुं}{1;एक}

<न-ज्ञानं>Tn

न ज्ञानम् = अज्ञानम्

समुच्चितम् 4

अज्ञान

ignorance

GGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 10

भी

certainly

आसुरीम्

आसुरी{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 13

आसुरी

demoniac

असुराणां इयं आसुरी ताम्

सम्पदम्

सम्पदमासुरीम्

सम्पद्{स्त्री}{2;एक}

कर्म 15

सम्पदा_को

nature

GLGGLG

अभिजातस्य

अभिजात{पुं}{6;एक}/अभिजात{नपुं}{6;एक}

अभि_जन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;अभि_जनीँ;दिवादिः;पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 13

लेकर_उत्पन्न_हुए_पुरुष_के_(लक्षण)

one_who_is_born_of

(भवन्ति)

(भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भवन्ती{स्त्री}{8;एक})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(होते_हैं)

become

16.3.A	दैवी
16.3.B	दैवी
16.3.C	दैवी{स्त्री}{1;एक}
16.3.D	दैवी{स्त्री}{1;एक}
16.3.E	-
16.3.F	-
16.3.G	विशेषणम् 2
16.3.H	-
16.3.I	दैवी
16.3.J	transcendental
16.3.K	देवानां इयं दैवी
16.3.L	-
16.3.M	GG

सम्पत्

सम्पद्विमोक्षाय

सम्पत्

सम्पद्{स्त्री}{1;एक}

कर्म 4

सम्पदा

nature

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGGGGL

विमोक्षाय

विमोक्ष{पुं}{4;एक}

प्रयोजनम् 4

मुक्ति_के_लिये

meant_for_liberation

(मता)

(मता{स्त्री}{1;एक}/मता{स्त्री}{1;एक})

(मन्){कृत्_प्रत्ययः:क्त;मनँ;दिवादिः;स्त्री}{1;एक}

(मानी_गयी_है)

is_considered

आसुरी

आसुरी{स्त्री}{1;एक}

कर्म 7

आसुरी_सम्पदा

demoniac_qualities

असुराणां इयं आसुरी

निबन्धाय

निबन्धायासुरी

निबन्ध{पुं}{4;एक}

प्रयोजनम् 7

बाँधने_के_लिये

for_bondage

नितरां बन्धः निबन्धः तस्मै निबन्धाय

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGGGLG

मता

मता{स्त्री}{1;एक}/मता{स्त्री}{1;एक}

मन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;मनँ;दिवादिः;स्त्री}{1;एक}

मानी_गयी_है

is_considered

पाण्डव

पाण्डव{पुं}{8;एक}/पाण्डव{नपुं}{8;एक}

पाण्डव{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 11

हे_अर्जुन

O_son_of_Pandu

GLL

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 11

(तू)

you

मा

मा{अव्य}/मा{स्त्री}{1;एक}/अस्मद्{2;एक}

मा{अव्य}

सम्बन्धः 11

मत

do_not

शुचः

(अशुचः)*

शुच्{कर्तरि;लुङ्;म;एक;परस्मैपदी;शुचँ;भ्वादिः}

शोक_कर

worry

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 16

(तू)

you

दैवीम्

दैवीमभिजातोऽसि

दैवी{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 14

दैवी

transcendental

देवानां इयं दैवी ताम्

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGLLGGL

सम्पदम्

सम्पदं

सम्पद्{स्त्री}{2;एक}

कर्म 16

सम्पदा_को

nature

GLG

अभिजातः

अभिजात{पुं}{1;एक}

अभि_जन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;अभि_जनीँ;दिवादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 16

लेकर_उत्पन्न_हुआ

born

असि

अस्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

are

16.4.A	पार्थ
16.4.B	पार्थ
16.4.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
16.4.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
16.4.E	-
16.4.F	-
16.4.G	सम्बोध्यः 10
16.4.H	-
16.4.I	हे_अर्जुन
16.4.J	O_son_of_Prtha
16.4.K	-
16.4.L	-
16.4.M	GL

अस्मिन्

इदम्{पुं}{7;एक}/इदम्{नपुं}{7;एक}

इदम्{पुं}{7;एक}

विशेषणम् 3

इस

in_this

लोके

लोकेऽस्मिन्दैव

लोक{पुं}{7;एक}/लोक्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;लोकृँ;भ्वादिः}

लोक{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

लोक_में

in_the_world

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GGGGL

भूत-सर्गौ

भूतसर्गौ

भूतसर्ग{पुं}{1;द्वि}/भूतसर्ग{पुं}{2;द्वि}/भूतसर्ग{पुं}{8;द्वि}

भूत-सर्ग{पुं}{1;द्वि}

<भूत-सर्गौ>T6

भूतानां सर्गः = भूतसर्गः तौ भूतसर्गौ

कर्ता 10

भूतों_की_सृष्टि_यानी_मनुष्यसमुदाय

created_living_beings

GLGG

द्वौ

द्वि{पुं}{1;द्वि}/द्वि{पुं}{2;द्वि}/द्वि{पुं}{8;द्वि}

द्वि{पुं}{1;द्वि}

विशेषणम् 8

दो

two

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 5

ही

certainly

दैवः

दैव{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

दैवी-प्रकृतिवाला

godly

देवानां अयं दैवः

च

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

और

and

आसुरः

आसुर

आसुर{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

आसुरी-प्रकृतिवाला

demoniac

आसुराणां अयं आसुरः

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GLL

(स्तः)

(स्तृ{पुं}{8;एक}/अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

are

दैवः

दैवो

दैव{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

दैवी-प्रकृतिवाला

divine

देवानां अयं दैवः

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

विस्तरशः

विस्तरशः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 13

विस्तारपूर्वक

at_great_length

GLLG

प्रोक्तः

प्रोक्त

प्रोक्त{पुं}{1;एक}

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वचँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

कहा_गया

said

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 18

(तू)

you

आसुरम्

आसुरं

आसुर{पुं}{2;एक}/आसुर{नपुं}{1;एक}/आसुर{नपुं}{2;एक}

आसुर{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 17

आसुरी-प्रकृतिवाले

demoniac

असुराणां अयं आसुरः असुरस्वभावः एषां अस्तीति आसुराः ताम्

GLG

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 17

मुझसे

from_Me

(वचः)

(वच{पुं}{1;एक}/वचस्{नपुं}{1;एक}/वचस्{नपुं}{2;एक}/वचस्{नपुं}{8;एक})

(वचस्){नपुं}{2;एक}

कर्म 18

(वचन_को)

speech

शृणु

श्रु1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

श्रु{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;श्रु;भ्वादिः}

सुन

just_hear

16.5.A	आसुराः
16.5.B	-
16.5.C	आसुर{पुं}{1;बहु}/आसुर{पुं}{8;बहु}/आसुरा{स्त्री}{1;बहु}/आसुरा{स्त्री}{2;बहु}/आसुरा{स्त्री}{8;बहु}
16.5.D	आसुर{पुं}{1;बहु}
16.5.E	-
16.5.F	-
16.5.G	विशेषणम् 2
16.5.H	-
16.5.I	आसुर-स्वभाववाले
16.5.J	demoniac_qualities
16.5.K	असुराणां अयं आसुरः असुरस्वभावः एषां अस्तीति आसुराः

जनाः

जना

जन{पुं}{1;बहु}/जन{पुं}{8;बहु}

जन{पुं}{1;बहु}

कर्ता 8

मनुष्य

persons

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

प्रवृत्तिम्

प्रवृत्तिं

प्रवृत्ति{स्त्री}{2;एक}

समुच्चितम् 4

प्रवृत्ति

proper_action

LGG

च

च{अव्य}

कर्म 8

और

also

निवृत्तिम्

निवृत्तिं

निवृत्ति{स्त्री}{2;एक}

समुच्चितम् 4

निवृत्त

improper_action

LGG

च

च{अव्य}

और

and

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 8

नहीं

never

विदुः

विदुरासुरा

विदु{पुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{2;एक}/विदुस्{नपुं}{8;एक}/विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जानते

know

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LLGLG

तेषु

तद्{पुं}{7;बहु}/तद्{नपुं}{7;बहु}

तद्{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 18

उनमें

in_them

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 11

न

never

शौचम्

शौचं

शौच{नपुं}{1;एक}/शौच{नपुं}{2;एक}

शौच{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 14

बाहर-भीतर_की_शुद्धि

cleanliness

शुचेः भावः शौचम्

न

नापि

न{अव्य}

सम्बन्धः 13

न

nor

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

आचारः

आचार{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 14

श्रेष्ठ_आचरण

behavior

च

चाचारो

च{अव्य}

कर्ता 18

और

and

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGG

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

न

never

सत्यम्

सत्यं

सत्यम्{अव्य}/सत्य{पुं}{2;एक}/सत्य{नपुं}{1;एक}/सत्य{नपुं}{2;एक}

सत्य{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 14

सत्यभाषण

truth

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 16

ही

also

विद्यते

विद्यता{स्त्री}{1;द्वि}/विद्यता{स्त्री}{2;द्वि}/विद्यता{स्त्री}{8;एक}/विद्यता{स्त्री}{8;द्वि}/विद्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;अदादिः}/विद्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्2{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्4{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;रुधादिः}/विद्3{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}

है

there_is

GLG

16.6.A	ते
16.6.B	ते
16.6.C	तद्{पुं}{1;बहु}
16.6.D	तद्{पुं}{1;बहु}
16.6.E	-
16.6.F	-
16.6.G	कर्ता 2
16.6.H	-
16.6.I	वे_(आसुरी_प्रकृतिवाले_मनुष्य)
16.6.J	they
16.6.K	-
16.6.L	-
16.6.M	G

आहुः

अह्1{कर्तरि;लिट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अहँ;स्वादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

कहा_करते_हैं

said

जगत्

जगदाहुरनीश्वरम्

जगत्{पुं}{1;एक}/जगत्{नपुं}{1;एक}/जगत्{नपुं}{2;एक}

जगत्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 9

जगत्

the_cosmic_manifestation

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LLGLLGLL

अ-प्रतिष्ठम्

अप्रतिष्ठ{नपुं}{1;एक}/अप्रतिष्ठ{नपुं}{2;एक}

अप्रतिष्ठ{नपुं}{1;एक}

<न-प्रतिष्ठं>Bsmn

न प्रतिष्ठा यस्य सः = अप्रतिष्ठः तम् अप्रतिष्ठम्

समुच्चितम् 8

आश्रयरहित

without_foundation

अ-सत्यम्

असत्यमप्रतिष्ठं

असत्य{नपुं}{1;एक}/असत्य{नपुं}{2;एक}

असत्य{नपुं}{1;एक}

<न-सत्यम्>Bs7

न विद्यते सत्यं यस्मिन् तत् = असत्यम्

समुच्चितम् 8

सर्वथा_असत्य

unreal

LGGGLGG

अन्-ईश्वरम्

अनीश्वर{नपुं}{1;एक}/अनीश्वर{नपुं}{2;एक}

न-ईश्वर{नपुं}{1;एक}

<न-ईश्वरम्>Bsmn

न ईश्वरः यस्य सः = अनीश्वरः तम् अनीश्वरम्

समुच्चितम् 8

बिना_ईश्वर_के

with_no_controller

अपरः-पर-सम्भूतम्

अपरस्परसम्भूतं

अपरस्परसम्भूतम्

अपरस्पर-सम्भूत{नपुं}{1;एक}

<<अपरः-पर>Di-सम्भूतं>T5

अपरः च परः च = अपरस्परम्, अपरस्परात् सम्भूतम् = अपरस्परसम्भूतम्

समुच्चितम् 8

अपने-आप_केवल_स्त्री-पुरुष_के_संयोग_से_उत्पन्न

caused_by_mutual_lust

LLGLLGGG

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 9

(और)

also

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

काम-हैतुकम्

कामहैतुक{पुं}{2;एक}/कामहैतुक{नपुं}{1;एक}/कामहैतुक{नपुं}{2;एक}

काम-हैतुक{नपुं}{1;एक}

<काम-हैतुकम्>Bs6

कामः हेतुः यस्य तत् = कामहैतुकम्

कर्ता 13

केवल_काम_ही_इसका_कारण

it_is_due_to_lust_only

अन्यत्

अन्यत्{अव्य}/अन्य{नपुं}{1;एक}/अन्य{नपुं}{2;एक}

अन्य{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 12

इसके_सिवा

other

किम्

किमन्यत्कामहैतुकम्

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

क्या

what_else

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGGLGLL

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

16.7.A	एताम्
16.7.B	एतां
16.7.C	एता{स्त्री}{2;एक}/एतद्{स्त्री}{2;एक}/आङ्_इ1{कर्तरि;लोट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}
16.7.D	एतद्{स्त्री}{2;एक}
16.7.E	-
16.7.F	-
16.7.G	विशेषणम् 2
16.7.H	-
16.7.I	इस
16.7.J	thus
16.7.K	-
16.7.L	-
16.7.M	GG

दृष्टिम्

दृष्टिमवष्टभ्य

दृष्टि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 3

मिथ्या_ज्ञान_को

vision

GGLGGL

अवष्टभ्य

अवष्टभ्य{पुं}{8;एक}/अवष्टभ्य{नपुं}{8;एक}

अव_स्तम्भ्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अव_ष्टभिँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 11

अवलम्बन_करके

accepting

नष्ट-आत्मानः

नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः

नष्टात्मन्{पुं}{1;बहु}

नष्ट-आत्मन्{पुं}{1;बहु}

<नष्ट-आत्मानः>Bs6

नष्टः आत्मा यस्य = नष्टात्मा ते नष्टात्मानः

विशेषणम् 8

जिनका_स्वभाव_नष्ट_हो_गया_है

lost_self

GGGGLGLG

अल्प-बुद्धयः

अल्पबुद्धि{पुं}{1;बहु}/अल्पबुद्धि{स्त्री}{1;बहु}

अल्प-बुद्धि{पुं}{1;बहु}

<अल्प-बुद्धयः>Bs6

अल्पा बुद्धिः यस्य सः = अल्पबुद्धिः ते अल्पबुद्धयः

विशेषणम् 8

जिनकी_बुद्धि_मन्द_है

less_intelligent

अ-हिताः

अहित{पुं}{1;बहु}/अहिता{स्त्री}{1;बहु}/अहिता{स्त्री}{2;बहु}/अहिता{स्त्री}{1;बहु}/अहिता{स्त्री}{2;बहु}

अहित{पुं}{1;बहु}

<न-हिताः>Bsmn

न हितम् यस्य सः = अहितः ते अहिताः

विशेषणम् 8

सबका_अपकार_करनेवाले

unbeneficial

उग्र-कर्माणः

उग्रकर्मन्{पुं}{1;बहु}

उग्र-कर्मन्{पुं}{1;बहु}

<उग्र-कर्माणः>Bs6

उग्रं कर्म यस्य सः = उग्रकर्मा ते उग्रकर्माणः

विशेषणम् 8

क्रूरकर्मी

in_painful_activities

(जनाः)

(जन{पुं}{1;बहु})

(जन){पुं}{1;बहु}

कर्ता 11

(मनुष्य)

persons

जगतः

जगतोऽहिताः

जगत्{पुं}{1;बहु}/जगत्{पुं}{2;बहु}/जगत्{पुं}{5;एक}/जगत्{पुं}{6;एक}/जगत्{नपुं}{5;एक}/जगत्{नपुं}{6;एक}

जगत्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 10

जगत्_के

of_the_world

LLGLG

क्षयाय

क्षय{पुं}{4;एक}/क्षय{नपुं}{4;एक}

क्षय{पुं}{4;एक}

प्रयोजनम् 11

नाश_के_लिये

for_destruction

LGL

प्रभवन्ति

प्रभवन्त्युग्रकर्माणः

प्र_भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

प्र_भू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;प्र_भू;भ्वादिः}

समर्थ_होते_हैं

flourish

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LLGGLGGG

16.8.A	दम्भ-मान-मद-अन्विताः
16.8.B	दम्भमानमदान्विताः
16.8.C	दम्भमानमदान्विताः
16.8.D	दम्भ-मान-मद-अन्वित{पुं}{1;बहु}
16.8.E	<<दम्भ-मान-मद>Di-अन्विताः>T3
16.8.F	दम्भः च मानः च मदः च = दम्भमानमदाः, दम्भमानमदैः अन्वितः = दम्भमानमदान्वितः ते दम्भमानमदान्विताः
16.8.G	कर्ता 9
16.8.H	-
16.8.I	दम्भ_मान_और_मद_से_युक्त_मनुष्य
16.8.J	absorbed_in_pride_false_prestige_and_conceit
16.8.K	-
16.8.L	-
16.8.M	GGGGLGLG

दुष्-पूरेण

दुष्पूरं

दुष्पूर{पुं}{2;एक}/दुष्पूर{नपुं}{1;एक}/दुष्पूर{नपुं}{2;एक}

दुष्पूर{पुं}{2;एक}

<दुष्-पूरेण>Tp

पूरयितुं अशक्यः = दुष्पूरः तम् दुष्पूरम्

विशेषणम् 3

किसी_प्रकार_भी_पूर्ण_न_होनेवाली

insatiable

GGG

कामम्

काममाश्रित्य

कामम्{अव्य}/काम{पुं}{2;एक}

काम{पुं}{2;एक}

कर्म 4

कामनाओं_का

lust

GGGGL

आश्रित्य

आङ्_श्रि1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;श्रिञ्;भ्वादिः}

आङ्_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_श्रिञ्;भ्वादिः}

पूर्वकालः 9

आश्रय_लेकर

taking_shelter_of

मोहात्

मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः

मोह{पुं}{5;एक}

अपादानम् 7

अज्ञान_से

by_illusion

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGLGGGGGLGGGLGLG

अ-सद्-ग्राहान्

असद्ग्राह{पुं}{2;बहु}

असद्-ग्राह{पुं}{2;बहु}

<<न-सत्>Tn-ग्राहान्>K1

न सत् = असत्, असन्तः च ते ग्राहाः = असद्ग्राहाः तान् असद्ग्राहान्

कर्म 7

मिथ्या_सिद्धान्तों_को

nonpermanent_things

गृहीत्वा

गृह्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;गृहू;भ्वादिः}

ग्रह्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ग्रहँ;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 9

ग्रहण_करके

taking

अ-शुचि-व्रताः

अशुचिव्रताः

अशुचि-व्रत{पुं}{1;बहु}

<<न-शुचि>Tn-व्रताः>Bs6

न शुचिः = अशुचिः, अशुचिः व्रतं यस्य सः = अशुचिव्रतः ते अशुचिव्रताः

कर्तृसमानाधिकरणम् 9

भ्रष्ट_आचरणों_को_धारण_करके_(संसार_में)

unclean_avowed

प्रवर्तन्ते

प्र_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

प्र_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;प्र_वृतुँ;भ्वादिः}

विचरते_हैं

flourish

16.9.A	प्रलय-अन्ताम्
16.9.B	प्रलयान्तामुपाश्रिताः
16.9.C	प्रलयान्ताम्
16.9.D	प्रलय-अन्ता{स्त्री}{2;एक}
16.9.E	<प्रलय-अन्ताम्>Bs6
16.9.F	प्रलयः अन्तः यस्याः सा = प्रलयान्ता ताः प्रलयान्ताः
16.9.G	विशेषणम् 3
16.9.H	-
16.9.I	मृत्युपर्यन्त_रहनेवाली
16.9.J	unto_the_point_of_death
16.9.K	-
16.9.L	-
16.9.M	LLGGLGLG

अ-परिमेयाम्

अपरिमेया{स्त्री}{2;एक}

न-परिमेया{स्त्री}{2;एक}

<न-परिमेयां>Bsmn

न परिमेयः यस्याः सा = अपरिमेया ताम् अपरिमेयाम्

विशेषणम् 3

असंख्य

unmeasurable

चिन्ताम्

चिन्तामपरिमेयां

चिन्ता{स्त्री}{2;एक}

कर्म 4

चिन्ताओं_का

fears_and_anxieties

GGLLGGG

उपाश्रिताः

उपाश्रित{पुं}{1;बहु}

उप_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:क्त;उप_श्रिञ्;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

कर्ता 5

आश्रय_लेनेवाले

having_taken_shelter_of_them

(भवन्ति)

(भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(हैं)

become

काम-उपभोग-परमाः

कामोपभोगपरमा

काम-उपभोग-परम{पुं}{1;बहु}/परमा{स्त्री}{1;बहु}/परमा{स्त्री}{2;बहु}

काम-उपभोग-परम{पुं}{1;बहु}

<<काम-उपभोग>T6-परमाः>Bs6

कामानाम् उपभोगः = कामोपभोगः, कामोपभोगः एव परमः यस्य सः = कामोपभोगपरमः ते कामोपभोगपरमाः

कर्ता 11

विषयभोगों_के_भोगने_में_तत्पर_रहनेवाले

whose_highest_goal_of_life_is_the_sense_gratification

GGLGLLGG

च

च{अव्य}

और

and

एतावत्

एतावदिति

एतावत्{नपुं}{1;एक}/एतावत्{नपुं}{2;एक}

एतावत्{नपुं}{1;एक}

प्रतियोगी 9

'इतना_ही_सुख_है'

thus

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGLLL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 10

इस_प्रकार

in_this_way

निश्चिताः

निश्चित{पुं}{1;बहु}/निश्चिता{स्त्री}{1;बहु}/निश्चिता{स्त्री}{2;बहु}

निश्चित{पुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 11

माननेवाले_होते

ascertained

GLG

(सन्ति)

(सत्{नपुं}{1;बहु}/सत्{नपुं}{2;बहु}/अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

are

16.10.A	आशा-पाश-शतैः
16.10.B	आशापाशशतैर्बद्धाः
16.10.C	आशापाशशतैः
16.10.D	आशापाश-शत{पुं}{3;बहु}
16.10.E	<<आशा-पाश>K6-शतैः>T6
16.10.F	आशा एव पाशः = आशापाशः, आशापाशानां शतम् = आशापाशशतम् तैः आशापाशशतैः
16.10.G	करणम् 2
16.10.H	-
16.10.I	आशा_की_सैकड़ों_फाँसियों_से
16.10.J	by_hundreds_of_entanglements_in_the_network_of_hope
16.10.K	-
16.10.L	रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))
16.10.M	GGGLLGGG

बद्धाः

बद्ध{पुं}{1;बहु}/बद्धा{स्त्री}{1;बहु}/बद्धा{स्त्री}{2;बहु}

बद्ध{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 4

बँधे_हुए_मनुष्य

being_bound

काम-क्रोध-पर-अयणाः

कामक्रोधपरायणाः

काम-क्रोध-परायण{पुं}{1;बहु}

<<काम-क्रोध>Di-<पर-अयणाः>K1>Bs6

कामः च क्रोधः च = कामक्रोधौ, परं च अयनम् च = परायणम्, कामक्रोधौ परायणं येषां ते = कामक्रोधपरायणाः

विशेषणम् 4

काम-क्रोध_के_परायण_होकर

always_situated_in_the_mentality_of_lust_and_anger

GGGLLGLG

(जनाः)

(जन{पुं}{1;बहु})

(जन){पुं}{1;बहु}

कर्ता 8

(लोग)

persons

काम-भोग-अर्थम्

कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्

काम-भोग-अर्थ{पुं}{2;एक}/अर्थ{नपुं}{1;एक}/अर्थ{नपुं}{2;एक}

काम-भोग-अर्थ{नपुं}{1;एक}

<<काम-भोग>T6-अर्थम्>T4

कामानां भोगः = कामभोगः, कामभोगाय इदम् = कामभोगार्थम्

प्रयोजनम् 8

विषय-भोगों_के_लिये

for_the_purpose_of_sense_enjoyment

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGGGGGGLGLG

अ-न्यायेन

अन्याय{पुं}{3;एक}

<न-न्यायेन>Bsmn

न न्यायः येन = अन्यायः तेन अन्यायेन

हेतुः 8

अन्यायपूर्वक

illegal

अर्थ-सञ्चयान्

अर्थसञ्चय{पुं}{2;बहु}

अर्थ-सञ्चय{पुं}{2;बहु}

<अर्थ-सञ्चयान्>T6

अर्थस्य सञ्चयः = अर्थसञ्चयः तान् अर्थसञ्चयान्

कर्म 8

धनादि_पदार्थों_को_संग्रह_करने_की

accumulation_of_wealth

ईहन्ते

ईह्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;ईहँ;भ्वादिः}

ईह्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;ईहँ;भ्वादिः}

चेष्टा_करते_रहते_हैं

desire

GGG

16.11.A	मया
16.11.B	मया
16.11.C	अस्मद्{3;एक}
16.11.D	अस्मद्{3;एक}
16.11.E	-
16.11.F	-
16.11.G	कर्ता 4
16.11.H	-
16.11.I	मैंने
16.11.J	by_me
16.11.K	-
16.11.L	-
16.11.M	LG

अद्य

अद्य{अव्य}

अधिकरणम् 4

आज

today

इदम्

इदमद्य

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

कर्म 4

यह

this

LGGL

लब्धम्

लब्धमिमं

लब्ध{पुं}{2;एक}/लब्ध{नपुं}{1;एक}/लब्ध{नपुं}{2;एक}

लभ्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;डुलभँष्;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

प्राप्त_कर_लिया_है

gained

GGGG

इमम्

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

इस

this

मनः-रथम्

मनोरथम्

मनोरथ{पुं}{2;एक}

<मनः-रथम्>T6

मनसः रथः = मनोरथः तम् मनोरथम्

कर्म 7

मनोरथ_को

according_to_my_desires

LGLL

प्राप्स्ये*

प्र_आप्1{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;आपॢँ;स्वादिः}/प्र_आप्1{कर्मणि;लृङ्;उ;एक;आत्मनेपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्र_आप्{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;प्र_आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_कर_लूँगा

shall_be_gained

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 9

मेरे_पास

mine

इदम्

इदमस्तीदमपि

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 10

यह

this

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGGGGLL

धनम्

धन{नपुं}{1;एक}/धन{नपुं}{2;एक}

धन{नपुं}{1;एक}

कर्ता 11

धन

wealth

अस्ति

अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

पुनः

पुनर्धनम्

पुनः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 15

फिर

again

LGLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 12

भी

also

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 15

यह

this

भविष्यति

अस्2{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}/भू1{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भविष्यत्{पुं}{7;एक}/भविष्यत्{नपुं}{7;एक}

भू{कर्तरि;लृट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

हो_जायगा

will_increase_in_the_future

LGLL

16.12.A	असौ
16.12.B	असौ
16.12.C	असु{पुं}{7;एक}/असि{पुं}{7;एक}/असि{स्त्री}{7;एक}/अदस्{पुं}{1;एक}/अदस्{स्त्री}{1;एक}
16.12.D	अदस्{पुं}{1;एक}
16.12.E	-
16.12.F	-
16.12.G	विशेषणम् 2
16.12.H	-
16.12.I	वह
16.12.J	that
16.12.K	-
16.12.L	-
16.12.M	LG

शत्रुः

शत्रुर्हनिष्ये

शत्रु{पुं}{1;एक}

कर्म 4

शत्रु

enemy

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLGG

मया

अस्मद्{3;एक}

कर्ता 4

मेरे_द्वारा

by_me

हतः

हत{पुं}{1;एक}/हन्1{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;हनँ;अदादिः}

हन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;हनँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

मारा_गया

has_been_killed

च

चापरानपि

च{अव्य}

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGLL

अ-परान्

अपर{पुं}{2;बहु}/अपर{पुं}{2;बहु}

अपर{पुं}{2;बहु}

<न-परान्>Tn

न परः = अपरः तान् अपरान्

कर्म 9

दूसरे_शत्रुओं_को

others

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 6

भी

certainly

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 9

मैं

हनिष्ये

हन्1{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;हनँ;अदादिः}

हन्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;हनँ;अदादिः}

मार_डालूँगा

shall_kill

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 12

मैं

ईश्वरः

ईश्वरोऽहमहं

ईश्वर{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

ईश्वर

the_lord

GLGGLG

(अस्मि)

(अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हूँ)

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 15

(मैं)

भोगी

भोगिन्{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 15

ऐश्वर्य_को_भोगनेवाला

the_enjoyer

भोगाः सुखानुभवसाधनानि अस्य सन्तीति भोगी

(अस्मि)

(अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हूँ)

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 21

मैं

सिद्धः

सिद्धोऽहं

सिद्ध{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 20

सब_सिद्धियों_से_युक्त

perfect

GGG

बलवान्

बलवान्सुखी

बलवत्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 20

बलवान्

powerful

बलं अस्यास्तीति

LLGLG

सुखी

सुखी{स्त्री}{1;एक}/सुखिन्{पुं}{1;एक}

सुखिन्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 20

सुखी

happy

सुखं अस्यास्तीति सुखी

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 21

(और)

also

(अस्मि)

(अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हूँ)

16.13.A	(अहम्)
16.13.B	-
16.13.C	(अस्मद्{1;एक})
16.13.D	(अस्मद्){1;एक}
16.13.E	-
16.13.F	-
16.13.G	कर्ता 5
16.13.H	-
16.13.I	(मैं)
16.13.J	I

आढ्यः

आढ्योऽभिजनवानस्मि

आढ्य{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

बड़ा_धनी

wealthy

GGLLLGGL

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

(और)

and

अभि-जनवान्

अभि-{अव्य}-जनवान्

अभि-जनवत्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

बड़े_कुटुम्बवाला

surrounded_by_aristocratic_relatives

अभिजनः प्रशस्तं कुलं अस्यास्तीति

अस्मि

अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हूँ

मया

अस्मद्{3;एक}

उपपदसम्बन्धः 7

मेरे

सदृशः

सदृशो

सदृश्{पुं}{1;बहु}/सदृश्{पुं}{2;बहु}/सदृश्{पुं}{5;एक}/सदृश्{पुं}{6;एक}/सदृश्{पुं}{8;बहु}/सदृश्{नपुं}{1;बहु}/सदृश्{नपुं}{2;बहु}/सदृश्{नपुं}{5;एक}/सदृश्{नपुं}{6;एक}/सदृश्{नपुं}{8;बहु}/सदृश{पुं}{1;एक}

सदृश{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

समान

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LLG

अन्यः

अन्य{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 9

दूसरा

other

कः

कोऽन्योऽस्ति

किम्{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

कौन

who_else

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGL

अस्ति

अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 12

(मैं)

यक्ष्ये

यक्ष्य{पुं}{7;एक}/यक्ष्य{नपुं}{1;द्वि}/यक्ष्य{नपुं}{2;द्वि}/यक्ष्य{नपुं}{7;एक}/यक्ष्य{नपुं}{8;द्वि}/यक्ष्या{स्त्री}{1;द्वि}/यक्ष्या{स्त्री}{2;द्वि}/यक्ष्या{स्त्री}{8;एक}/यक्ष्या{स्त्री}{8;द्वि}/यज्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;यजँ;भ्वादिः}/यज्1{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;यजँ;भ्वादिः}/यक्ष्1{कर्मणि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;यक्षँ;चुरादिः}

यज्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;यजँ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 15

यज्ञ_करूँगा

shall_sacrifice

दास्यामि

दा1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;दाण्;भ्वादिः}/दा2{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;दाप्;अदादिः}/दा3{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;डुदाञ्;जुहोत्यादिः}/दो1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;दो;दिवादिः}/दै1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;दैप्;भ्वादिः}

दा{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;डुदाञ्;जुहोत्यादिः}

समुच्चितम् 15

दान_दूँगा

shall_give_charity

GGL

मोदिष्ये

मोदिष्य

मुद्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;मुदँ;भ्वादिः}/मुद्1{भावे;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;मुदँ;भ्वादिः}/मुद्2{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;मुदँ;चुरादिः}

मुद्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;मुदँ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 15

आमोद-प्रमोद_करूँगा

shall_rejoice

यान्तवान्त-लोप-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GGL

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

प्रतियोगी 16

(और)

also

इति

इत्यज्ञानविमोहिताः

इति{अव्य}

अनुयोगी 22

इस_प्रकार

thus

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGLGGLG

अ-ज्ञान-विमोहिताः

अज्ञान-विमोहिताः

अज्ञान-विमोहित{पुं}{1;बहु}

<<न-ज्ञान>Tn-विमोहिताः>T3

न ज्ञानम् = अज्ञानम्, अज्ञानेन विमोहितः = अज्ञानविमोहितः ते अज्ञानविमोहिताः

विशेषणम् 22

अज्ञान_से_मोहित_रहनेवाले

deluded_by_ignorance

अन्-एक-चित्त-विभ्रान्ताः

अनेकचित्तविभ्रान्ता

अनेक-चित्त-विभ्रान्ताः

अनेक-चित्त-विभ्रान्त{पुं}{1;बहु}

<<<न-एक>Tn-चित्त>Km-विभ्रान्ताः>T3

न एकम् = अनेकम्, अनेकेषु विषयेषु चित्तम् = अनेकचित्तम्, अनेकचित्तैः विभ्रान्तः = अनेकचित्तविभ्रान्तः ते अनेकचित्तविभ्रान्ताः

विशेषणम् 22

अनेक_प्रकार_से_भ्रमित_चित्तवाले

perplexed_by_numerous_anxieties

LGLGLGGG

मोह-जाल-समावृताः

मोहजालसमावृताः

मोह-जाल-समावृत{पुं}{1;बहु}/समावृत{पुं}{8;बहु}/समावृता{स्त्री}{1;बहु}/समावृता{स्त्री}{2;बहु}/समावृता{स्त्री}{8;बहु}

मोह-जाल-समावृत{पुं}{1;बहु}

<<मोह-जाल>K6-समावृताः>T3

मोहः एव जालः = मोहजालः, मोहजालैः समावृतः = मोहजालसमावृतः ते मोहजालसमावृताः

विशेषणम् 22

मोहरूप_जाल_से_समावृत

surrounded_by_a_network_of_illusions

GLGLGGLG

काम-भोगेषु

कामभोगेषु

काम-भोग{पुं}{7;बहु}/भोग{नपुं}{7;बहु}

काम-भोग{पुं}{7;बहु}

<काम-भोगेषु>T6

कामानां भोगः = कामभोगः तेषु कामभोगेषु

अधिकरणम् 21

विषयभोगों_में

in_sense_gratification

GLGGL

प्रसक्ताः

प्रसक्त{पुं}{1;बहु}/प्रसक्त{पुं}{8;बहु}/प्रसक्ता{स्त्री}{1;बहु}/प्रसक्ता{स्त्री}{2;बहु}/प्रसक्ता{स्त्री}{8;बहु}

प्र_सच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_षचँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 22

अत्यन्त_आसक्त

attached

प्र अधिकं सक्ताः प्रसक्ताः

LGG

(जनाः)

(जन{पुं}{1;बहु}/जन{पुं}{8;बहु})

(जन){पुं}{1;बहु}

कर्ता 25

(लोग)

persons

अ-शुचौ

अशुचि{पुं}{7;एक}/अशुचि{स्त्री}{7;एक}

न-शुचि{पुं}{7;एक}

<न-शुचौ>Tn

न शुचिः = अशुचिः तस्याम् अशुचौ

विशेषणम् 24

महान्_अपवित्र

unclean

नरके

नरकेऽशुचौ

नरक{पुं}{7;एक}/नरक{नपुं}{1;द्वि}/नरक{नपुं}{2;द्वि}/नरक{नपुं}{7;एक}/नरक{नपुं}{8;द्वि}

नरक{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 25

नरक_में

into_hell

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

LLGLG

पतन्ति

पतत्{नपुं}{1;बहु}/पतत्{नपुं}{2;बहु}/पतत्{नपुं}{8;बहु}/पतन्ती{स्त्री}{8;एक}/पत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;पतॢँ;भ्वादिः}

पत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;पतॢँ;भ्वादिः}

गिरते_हैं

glides_down

LGL

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 13

(मैं)

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 14

(मैं)

16.14.A	ते
16.14.B	-
16.14.C	तद्{पुं}{1;बहु}
16.14.D	तद्{पुं}{1;बहु}
16.14.E	-
16.14.F	-
16.14.G	विशेषणम् 5
16.14.H	-
16.14.I	वे
16.14.J	they

आत्म-सम्भाविताः

आत्मसंभाविताः

आत्मन्-सम्भावित{पुं}{1;बहु}/सम्भावित{पुं}{8;बहु}/सम्भाविता{स्त्री}{1;बहु}/सम्भाविता{स्त्री}{2;बहु}/सम्भाविता{स्त्री}{8;बहु}

आत्मन्-सम्भावित{पुं}{1;बहु}

<आत्म-सम्भाविताः>T3

आत्मना सम्भावितः = आत्मसम्भावितः ते आत्मसम्भाविताः

समुच्चितम् 5

अपने-आपको_ही_श्रेष्ठ_माननेवाले

self-complacent

GLGGLG

स्तब्धाः

स्तब्धा

स्तब्धा{स्त्री}{1;बहु}/स्तब्धा{स्त्री}{2;बहु}/स्तब्धा{स्त्री}{8;बहु}

स्तम्भ्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;ष्टभिँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

समुच्चितम् 5

घमण्डी_पुरुष

impudent

धन-मान-मद-अन्विताः

धनमानमदान्विताः

धनमान-मद-अन्वित{पुं}{1;बहु}/अन्वित{पुं}{8;बहु}/अन्विता{स्त्री}{1;बहु}/अन्विता{स्त्री}{2;बहु}/अन्विता{स्त्री}{8;बहु}

धन-मान-मद-अन्वित{पुं}{1;बहु}

<<धन-मान-मद>Di-अन्विताः>T3

धनं च मानः च मदः च = धनमानमदाः, धनमानमदैः अन्वितः = धनमानमदान्वितः ते धनमानमदान्विताः

समुच्चितम् 5

धन_और_मान_के_मद_से_युक्त_होकर

absorbed_in_wealth,_false_prestige_and_pride

LGGGLGLG

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्ता 9

(और)

also

नाम-यज्ञैः

नामयज्ञैस्ते

नामन्-यज्ञ{पुं}{3;बहु}

<नाम-यज्ञैः>Km

नाम रूपः यज्ञः = नामयज्ञः तैः नामयज्ञैः

करणम् 9

केवल_नाममात्र_के_यज्ञों_द्वारा

with_sacrifice_in_name_only

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GLGGG

दम्भेन

दम्भेनाविधिपूर्वकम्

दम्भ{पुं}{3;एक}

करणम् 9

पाखण्ड_से

out_of_pride

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLLGLL

अ-विधि-पूर्वकम्

न-विधि-पूर्वक{अव्य}

<न-<विधि-पूर्वकम्>Bs6>Tn

विधिः पूर्वकं यस्य = विधिपूर्वकम्, न विधिपूर्वकं = अविधिपूर्वकम्

क्रियाविशेषणम् 9

शास्त्रविधिरहित

without_following_any_rules_and_regulations

यजन्ते

यज्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;यजँ;भ्वादिः}

यज्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;यजँ;भ्वादिः}

यजन_करते_हैं

perform_sacrifices

LGG

16.15.A	अहङ्कारम्
16.15.B	अहंकारं
16.15.C	अहङ्कार{पुं}{2;एक}
16.15.D	अहङ्कार{पुं}{2;एक}
16.15.E	-
16.15.F	-
16.15.G	समुच्चितम् 6
16.15.H	-
16.15.I	अहंकार
16.15.J	false_ego
16.15.K	-
16.15.L	-
16.15.M	LGGG

बलम्

बलं

बल{पुं}{2;एक}/बल{नपुं}{1;एक}/बल{नपुं}{2;एक}

बल{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 6

बल

strength

दर्पम्

दर्पं

दर्प{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 6

घमण्ड

pride

कामम्

कामं

कामम्{अव्य}/काम{पुं}{2;एक}

काम{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 6

कामना

lust

क्रोधम्

क्रोधं

क्रोध{पुं}{2;एक}/क्रोध{नपुं}{1;एक}/क्रोध{नपुं}{2;एक}

क्रोध{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 6

क्रोधादि_के

anger

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्म 7

(और)

also

संश्रिताः

संश्रित{पुं}{1;बहु}/संश्रित{पुं}{8;बहु}/संश्रिता{स्त्री}{1;बहु}/संश्रिता{स्त्री}{2;बहु}/संश्रिता{स्त्री}{8;बहु}

सम्_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_श्रिञ्;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

समुच्चितम् 8

परायण

having_taken_shelter_of

सम्यक् श्रिताः संश्रिताः

GLG

च

च{अव्य}

विशेषणम् 10

और

also

अभि-असूयकाः

अभि-{अव्य}-असूयक{पुं}{1;बहु}/असूयक{पुं}{8;बहु}

अभि-असूयक{पुं}{1;बहु}

समुच्चितम् 8

दूसरों_की_निन्दा_करनेवाले

envious

असूयामतिशयितां कुर्वन्तः तादृशाः सन्तः यजन्ते इति

(जनाः)

(जन{पुं}{1;बहु}/जन{पुं}{8;बहु})

(जन){पुं}{1;बहु}

कर्ता 14

(पुरुष)

persons

आत्म-पर-देहेषु

आत्मन्-पर-देह{पुं}{7;बहु}/देह{नपुं}{7;बहु}

आत्मन्-पर-देह{पुं}{7;बहु}

<<आत्म-पर>Ds-देहेषु>T6

आत्मा च परः च = आत्मपरम्, आत्मपरस्य देहः = आत्मपरदेहः तेषु आत्मपरदेहेषु

अधिकरणम् 14

अपने_और_दूसरों_के_शरीर_में

in_one's_own_and_other_bodies

माम्

मामात्मपरदेहेषु

अस्मद्{2;एक}

कर्म 14

मुझसे_(अन्तर्यामी_से)

GGLLLGGL

प्रद्विषन्तः

प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः

प्रद्विषन्तः

प्र_द्विष्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;प्र_द्विषँ;अदादिः;पुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

द्वेष_करनेवाले

blasphemes

GLGGLGLG

(वर्तन्ते)

(वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः})

(वृत्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

(होते_हैं)

16.16.A	तान्
16.16.B	तानहं
16.16.C	तद्{पुं}{2;बहु}
16.16.D	तद्{पुं}{2;बहु}
16.16.E	-
16.16.F	-
16.16.G	विशेषणम् 6
16.16.H	-
16.16.I	उन
16.16.J	those
16.16.K	-
16.16.L	-
16.16.M	GLG

द्विषतः

द्विषत्{पुं}{1;बहु}/द्विषत्{पुं}{2;बहु}/द्विषत्{पुं}{5;एक}/द्विषत्{पुं}{6;एक}/द्विषत्{पुं}{8;बहु}/द्विषत्{नपुं}{5;एक}/द्विषत्{नपुं}{6;एक}

द्विष्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;द्विषँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

द्वेष_करनेवाले

envious

LLG

अ-शुभान्

अशुभान्

अशुभ{पुं}{2;बहु}

<न-शुभान्>Tn

न शुभः = अशुभः तान् अशुभान्

विशेषणम् 6

पापाचारी

inauspicious

LLG

क्रूरान्

क्रूरान्संसारेषु

क्रूर{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 6

क्रूरकर्मी

mischievous

GGGGGL

नर-अधमान्

नराधमान्

नर-अधमान्

नराधम{पुं}{2;बहु}

<नर-अधमान्>T7

नरेषु अधमः = नराधमः तान् नराधमान्

विशेषणम् 6

नराधमों

the_lowest_of_mankind

LGGG

(जनान्)

(जन{पुं}{2;बहु})

(जन){पुं}{2;बहु}

कर्म 13

(लोगों_को)

unto_persons

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 13

मैं

संसारेषु

संसार{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 13

संसार_में

into_the_ocean_of_material_existence

अजस्रम्

अजस्रम्{अव्य}/अजस्र{नपुं}{1;एक}/अजस्र{नपुं}{2;एक}

अजस्रम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 13

बार-बार

innumerable

आसुरीषु

आसुरी{स्त्री}{7;बहु}

विशेषणम् 11

आसुरी

demoniac

असुराणां असुरस्वभाववतां इमाः आसुर्यः तासु आसुरीषु

योनिषु

योनि{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 13

योनियों_में

in_the_wombs

GLL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 11

ही

certainly

क्षिपामि

क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव

क्षिप्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;क्षिपँ;तुदादिः}

क्षिप्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;क्षिपँ;तुदादिः}

डालता_हूँ

put

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGLGGLLGGLGGL

16.17.A	कौन्तेय
16.17.B	कौन्तेय
16.17.C	कौन्तेय{पुं}{8;एक}
16.17.D	कौन्तेय{पुं}{8;एक}
16.17.E	-
16.17.F	-
16.17.G	सम्बोध्यः 10
16.17.H	-
16.17.I	हे_अर्जुन
16.17.J	O_son_of_Kunti
16.17.K	-
16.17.L	-
16.17.M	GGL

मूढाः

मूढा

मूढ{पुं}{1;बहु}/मूढ{पुं}{8;बहु}/मूढा{स्त्री}{1;बहु}/मूढा{स्त्री}{2;बहु}/मूढा{स्त्री}{8;बहु}

मूढ{पुं}{1;बहु}

कर्ता 10

वे_मूढ

the_foolish

माम्

माप्राप्यैव

अस्मद्{2;एक}

कर्म 4

मुझको

unto_Me

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGGL

अ-प्राप्य

अप्राप्य{नपुं}{8;एक}

न-प्र_आप्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;प्र_आपॢँ;स्वादिः}

<न-प्राप्य>Tn

न प्राप्य = अप्राप्य

पूर्वकालः 10

न_प्राप्त_होकर

without_achieving

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 4

ही

certainly

जन्मनि

जन्मन्{नपुं}{7;एक}

वीप्सा 7

जन्म_में

in_birth

GLL

जन्मनि

जन्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

जन्म_में

after_birth

GLL

आसुरीम्

आसुरीं

आसुरी{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 9

आसुरी

demoniac

GLG

योनिम्

योनिमापन्ना

योनि{पुं}{2;एक}

कर्म 10

योनि_को

species

GGGGG

आपन्नाः

आपन्न{पुं}{1;बहु}/आपन्न{पुं}{8;बहु}/आपन्ना{स्त्री}{1;बहु}/आपन्ना{स्त्री}{2;बहु}/आपन्ना{स्त्री}{8;बहु}

आङ्_पद्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_पदँ;दिवादिः;पुं}{1;बहु}

प्राप्त_होते_हैं

gaining

ततः

ततो

ततः{अव्य}

अपादानम् 15

उससे_भी

thereafter

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

(मूढाः)

(मूढ{पुं}{1;बहु}/मूढ{पुं}{8;बहु}/मूढा{स्त्री}{1;बहु}/मूढा{स्त्री}{2;बहु}/मूढा{स्त्री}{8;बहु})

(मूढ){पुं}{1;बहु}

कर्ता 15

(मूढ)

the_foolish

अधमाम्

अधमा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 14

अति_नीच

condemned

गतिम्

गति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 15

गति_को

destination

गम्यत इति गतिः तं

यान्ति

यान्त्यधमां

यात्{नपुं}{1;बहु}/यात्{नपुं}{2;बहु}/यात्{नपुं}{8;बहु}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होते_हैं

goes

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGG

16.18.A	कामः
16.18.B	कामः
16.18.C	काम{पुं}{1;एक}
16.18.D	काम{पुं}{1;एक}
16.18.E	-
16.18.F	-
16.18.G	समुच्चितम् 3
16.18.H	-
16.18.I	काम
16.18.J	lust
16.18.K	-
16.18.L	-
16.18.M	GG

क्रोधः

क्रोधस्तथा

क्रोध{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

क्रोध

anger

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGLG

तथा

तथा{अव्य}

कर्ता 9

तथा

as_well_as

लोभः

लोभस्तस्मादेतत्त्रयं

लोभ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

लोभ

greed

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGGGGLG

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 7

ये

this

त्रि-विधम्

त्रिविधं

त्रिविध{पुं}{2;एक}/त्रिविध{नपुं}{1;एक}/त्रिविध{नपुं}{2;एक}

त्रिविध{नपुं}{1;एक}

<त्रि-विधं>Bs6

त्रीणि विधानि यस्य तत् = त्रिविधम्

विशेषणम् 7

तीन_प्रकार_के

three_kinds_of

LLG

नरकस्य

नरकस्येदं

नरक{पुं}{6;एक}/नरक{नपुं}{6;एक}

नरक{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 8

नरक_के

hellish

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

LLGGG

द्वारम्

द्वारं

द्वार्{स्त्री}{2;एक}/द्वार{नपुं}{1;एक}/द्वार{नपुं}{2;एक}

द्वार{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 9

द्वार

gate

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

आत्मनः

आत्मन्{पुं}{2;बहु}/आत्मन्{पुं}{5;एक}/आत्मन्{पुं}{6;एक}

आत्मन्{पुं}{6;एक}

कर्ता 11

आत्मा_का

of_the_self

नाशनम्

नाशनमात्मनः

नाशन{पुं}{2;एक}/नाशन{नपुं}{1;एक}/नाशन{नपुं}{2;एक}

नाशन{नपुं}{1;एक}

कर्ता 12

नाश_करनेवाले

destructive

GLGGLG

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(हैं)

becomes

तस्मात्

तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}

तस्मात्{अव्य}

हेतुः 16

अतएव

therefore

एतत्

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 15

इन

these

त्रयम्

त्रय{पुं}{2;एक}/त्रय{नपुं}{1;एक}/त्रय{नपुं}{2;एक}

त्रय{नपुं}{2;एक}

कर्म 16

तीनों_को

three

त्यजेत्

त्यज्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्याग_देना_चाहिये

must_give_up

16.19.A	कौन्तेय
16.19.B	कौन्तेय
16.19.C	कौन्तेय{पुं}{8;एक}
16.19.D	कौन्तेय{पुं}{8;एक}
16.19.E	-
16.19.F	-
16.19.G	सम्बोध्यः 9
16.19.H	-
16.19.I	हे_अर्जुन
16.19.J	O_son_of_Kunti
16.19.K	-
16.19.L	-
16.19.M	GGL

एतैः

एतैर्विमुक्तः

एतद्{पुं}{3;बहु}/एतद्{नपुं}{3;बहु}

एतद्{नपुं}{3;बहु}

विशेषणम् 4

इन

by_these

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGGGG

त्रिभिः

त्रि{पुं}{3;बहु}/त्रि{पुं}{3;बहु}/त्रि{नपुं}{3;बहु}

त्रि{नपुं}{3;बहु}

विशेषणम् 4

तीनों

three_kinds_of

तमः-द्वारैः

तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः

तमस्-द्वार{नपुं}{3;बहु}

<तमस्-द्वारैः>T6

तमसः द्वारम् = तमोद्वारम् तैः तमोद्वारैः

हेतुः 5

नरक_के_द्वारों_से

the_gates_of_ignorance

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGGGLGLG

वि-मुक्तः

विमुक्त{पुं}{1;एक}

वि_मुच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_मुचॢँ;तुदादिः;पुं}{1;एक}

<वि-मुक्तः>Bvp

विशेषेण मुक्तः यः सः = विमुक्तः

विशेषणम् 6

मुक्त

being_liberated

नरः

नृ{पुं}{1;बहु}/नृ{पुं}{8;बहु}/नर{पुं}{1;एक}

नर{पुं}{1;बहु}

कर्ता 9

पुरुष

a_person

आत्मनः

आत्मन्{पुं}{2;बहु}/आत्मन्{पुं}{5;एक}/आत्मन्{पुं}{6;एक}

आत्मन्{पुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 8

अपने

self

श्रेयः

श्रेयस्ततो

श्रेय{पुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{1;एक}/श्रेयस्{नपुं}{2;एक}/श्रेयस्{नपुं}{8;एक}

श्रेयस्{नपुं}{2;एक}

कर्म 9

कल्याण_का

benediction

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLG

आचरति

आचरत्यात्मनः

आङ्_चर्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

आङ्_चर्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आङ्_चरँ;भ्वादिः}

आचरण_करता_है

performs

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGGLG

ततः

ततः{अव्य}

हेतुः 14

इससे

thereafter

(नरः)

(नृ{पुं}{1;बहु}/नृ{पुं}{8;बहु}/नर{पुं}{1;एक})

(नर){पुं}{1;एक}

कर्ता 14

(मनुष्य)

a_person

पराम्

परां

परा{स्त्री}{2;एक}/परा{स्त्री}{2;एक}

परा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 13

परम

supreme

गतिम्

गति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 14

गति_को

destination

गम्यत इति गतिः तं

याति

यात्{पुं}{7;एक}/यात्{नपुं}{7;एक}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

जाता_है

goes

16.20.A	यः
16.20.B	यः
16.20.C	यद्{पुं}{1;एक}
16.20.D	यद्{पुं}{1;एक}
16.20.E	-
16.20.F	-
16.20.G	सम्बन्धः 6
16.20.H	-
16.20.I	जो_(पुरुष)
16.20.J	anyone
16.20.K	-
16.20.L	-
16.20.M	G

शास्त्र-विधिम्

शास्त्रविधिमुत्सृज्य

शास्त्र-विधि{पुं}{2;एक}

<शास्त्र-विधिम्>Km

शास्त्रसम्मतो विधिः = शास्त्रविधिः तम् शास्त्रविधिम्

कर्म 3

शास्त्रविधि_को

the_regulations_of_the_scriptures

GLLGGGL

उत्सृज्य

उत्_सृज्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;उत्_सृजँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 5

त्यागकर

giving_up

काम-कारतः

कामकारतः

काम-कारतः

कामकार{तसिल्}

<काम-कारतः>T3

कामेन कारः = कामकारः तेन अर्थे तसिल् कामकारतः

कर्म 5

अपनी_इच्छा_से_मनमाना

acting_whimsically_in_lust

GLGLG

वर्तते

वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनैपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनैपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 1

आचरण_करता_है

remains

GLG

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 14

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 8

न

never

सिद्धिम्

सिद्धिमवाप्नोति

सिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 9

सिद्धि_को

perfection

GGLGGL

अवाप्नोति

अव_आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

अव_आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अव_आपॢँ;स्वादिः}

समुच्चितम् 14

प्राप्त_होता_है

achieves

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 12

न

never

पराम्

परां

परा{स्त्री}{2;एक}/परा{स्त्री}{2;एक}

परा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 12

परम

the_supreme

गतिम्

गति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 13

गति_को

perfectional_stage

गम्यत इति गतिः तं

(अवाप्नोति)

(अव_आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः})

(अव_आप्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अव_आपॢँ;स्वादिः}

समुच्चितम् 14

(प्राप्त_होता_है)

achieves

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

(और)

also

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

न

never

सुखम्

सुखं

सुखम्{अव्य}/सुख{पुं}{2;एक}/सुख{नपुं}{1;एक}/सुख{नपुं}{2;एक}

सुख{नपुं}{2;एक}

कर्म 17

सुख_को

happiness

(अवाप्नोति)

(अव_आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः})

(अव_आप्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अव_आपॢँ;स्वादिः}

समुच्चितम् 14

(प्राप्त_होता_है)

achieves

16.21.A	तस्मात्
16.21.B	तस्माच्छास्त्रं
16.21.C	तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}
16.21.D	तस्मात्{अव्य}
16.21.E	-
16.21.F	-
16.21.G	हेतुः 7
16.21.H	-
16.21.I	इससे
16.21.J	therefore
16.21.K	-
16.21.L	जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-छत्व (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55)-शश्छोऽटि (8।4।63))
16.21.M	GGGG

ते

तद्{पुं}{1;बहु}

युष्मद्{4;एक}

प्रयोजनम् 7

तेरे_लिये

your

इह

इह{अव्य}

विशेषणम् 4

इस

this

कार्य-अ-कार्य-व्यवस्थितौ

कार्याकार्यव्यवस्थितौ

कार्य-अकार्य-व्यवस्थित{पुं}{1;द्वि}/व्यवस्थित{पुं}{2;द्वि}/व्यवस्थित{पुं}{8;द्वि}

कार्य-अकार्य-व्यवस्थिति{स्त्री}{7;एक}

<<कार्य-<न-कार्य>Tn>Di-व्यवस्थितौ>T6

न कार्यम् = अकार्यम्, कार्यं च अकार्यं च = कार्याकार्ये, कार्याकार्ययोः व्यवस्थितिः = कार्याकार्यव्यवस्थितिः तस्याम् कार्याकार्यव्यवस्थितौ

अधिकरणम् 7

कर्तव्य_और_अकर्तव्य_की_व्यवस्था_में

in_determining_duty_and_forbidden_activities

GGGGLGLG

शास्त्रम्

शास्त्र{नपुं}{1;एक}/शास्त्र{नपुं}{2;एक}

शास्त्र{नपुं}{1;एक}

कर्ता 7

शास्त्र

scriptures

प्रमाणम्

प्रमाणं

प्रमाण{पुं}{2;एक}/प्रमाण{नपुं}{1;एक}/प्रमाण{नपुं}{2;एक}

प्रमाण{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 7

प्रमाण

evidence

GGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

(तत्)

(तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक})

(तद्){नपुं}{2;एक}

कर्म 9

(वह)

that

ज्ञात्वा

ज्ञा1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;भ्वादिः}/ज्ञा2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 14

जानकर

knowing

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 13

(तुम)

you

शास्त्र-विधान-उक्तम्

शास्त्रविधानोक्तं

शास्त्र-विधान-उक्त{पुं}{2;एक}/उक्त{नपुं}{1;एक}/उक्त{नपुं}{2;एक}

शास्त्र-विधान-वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वचँ;अदादिः;नपुं}{2;एक}

<<शास्त्र-विधान>T3-उक्तम्>T3

शास्त्रेण विधानम् = शास्त्रविधानम्, शास्त्रविधानेन उक्तम् = शास्त्रविधानोक्तम्

विशेषणम् 12

शास्त्र_विधानोक्त

as_declared_in_the_regulations_of_the_scriptures

GLLGGG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

कर्म

work

कर्तुम्

कर्तुमिहार्हसि

कृ1{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;कृञ्;भ्वादिः}/कृ2{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;कृञ्;स्वादिः}/कृ3{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:तुमुन्;डुकृञ्;तनादिः}

प्रयोजनम् 14

करने

to_do

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLGLL

अर्हसि

अर्ह्1{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;अर्हँ;भ्वादिः}/अर्ह्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;अर्हँ;चुरादिः}

अर्ह्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;अर्हँ;भ्वादिः}

योग्य_है

should_do