8.1.A	पुरुष-उत्तम
8.1.B	पुरुषोत्तम
8.1.C	पुरुषोत्तम{पुं}{8;एक}
8.1.D	पुरुषोत्तम{पुं}{8;एक}
8.1.E	<पुरुष-उत्तम>T7
8.1.F	पुरुषेषु उत्तमः = पुरुषोत्तमः सम्बोधने पुरुषोत्तम
8.1.G	सम्बोध्यः 5
8.1.H	-
8.1.I	हे_पुरुषोत्तम
8.1.J	O_Supreme_Person
8.1.K	-
8.1.L	-
8.1.M	LLGGL

तत्

तद्ब्रह्म

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 3

वह

that

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGL

ब्रह्म

ब्रह्म{नपुं}{8;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 5

ब्रह्म

Brahman

किम्

किं

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

क्या

what

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

अधि-आत्मम्

अध्यात्म{पुं}{2;एक}/अध्यात्म{नपुं}{1;एक}/अध्यात्म{नपुं}{2;एक}

अध्यात्म{नपुं}{1;एक}

<अधि-आत्मं>A1

आत्मनि इति = अध्यात्मम्

कर्ता 8

अध्यात्म

the_self

किम्

किमध्यात्मं

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

क्या

what

GGGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 11

कर्म

fruitive_activities

किम्

किं

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 11

क्या

what

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

अधि-भूतम्

अधिभूतं

अधिभूत{नपुं}{1;एक}/अधिभूत{नपुं}{2;एक}

अधि-भूत{नपुं}{1;एक}

<अधि-भूतम्>A1

भूते इति = अधिभूतम्

कर्म 14

अधिभूत_(नाम_से)

the_material_manifestation

LLGG

किम्

किं

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 14

क्या

what

प्रोक्तम्

प्रोक्तमधिदैवं

प्रोक्त{पुं}{2;एक}/प्रोक्त{नपुं}{1;एक}/प्रोक्त{नपुं}{2;एक}

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वचँ;अदादिः;नपुं}{1;एक}

कहा_गया_है

is_called

GGLLGG

च

च{अव्य}

और

and

अधि-दैवम्

अधि-दैव{पुं}{2;एक}/दैव{नपुं}{1;एक}/दैव{नपुं}{2;एक}

अधि-दैव{नपुं}{1;एक}

<अधि-दैवं>A1

दैवे इति = अधिदैवम्

कर्म 18

अधिदैव

the_demigods

किम्

किमुच्यते

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 18

किसको

what

GGLG

उच्यते

उच्यत्{पुं}{4;एक}/उच्यत्{नपुं}{4;एक}/उच्1{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उचँ;दिवादिः}/वच्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}/ब्रू1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहते_हैं

is_called

8.2.A	मधुसूदन
8.2.B	-
8.2.C	मधुसूदन{पुं}{8;एक}
8.2.D	मधुसूदन{पुं}{8;एक}
8.2.E	-
8.2.F	-
8.2.G	सम्बोध्यः 5
8.2.H	-
8.2.I	हे_मधुसूदन
8.2.J	O_Madhusudana

अत्र

अत्र{अव्य}

अधिकरणम् 5

यहाँ

here

अधि-यज्ञः

अधियज्ञः

अधि-यज्ञ{पुं}{1;एक}

<अधि-यज्ञः>A1

यज्ञे इति = अधियज्ञम्, अधियज्ञम् अस्ति यस्य सः = अधियज्ञः

कर्ता 5

अधियज्ञ

the_Lord_of_sacrifice

LLGG

कः

कोऽत्र

किम्{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

कौन

who

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

अस्मिन्

इदम्{पुं}{7;एक}/इदम्{नपुं}{7;एक}

इदम्{पुं}{7;एक}

विशेषणम् 7

इस

in_this

देहे

देहेऽस्मिन्मधुसूदन

देह{पुं}{7;एक}/देह{नपुं}{1;द्वि}/देह{नपुं}{2;द्वि}/देह{नपुं}{7;एक}/देह{नपुं}{8;द्वि}/दह्1{कर्मणि;लिट्;उ;एक;आत्मनेपदी;दहँ;भ्वादिः}/दह्1{कर्मणि;लिट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;दहँ;भ्वादिः}

देह{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 9

शरीर_में

in_the_body

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGLLGLL

कथम्

कथं

कथम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 9

कैसे

how

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

च

च{अव्य}

तथा

and

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 16

(तुम)

you

नियत-आत्मभिः

नियतात्मभिः

नियत-आत्मन्{पुं}{3;बहु}

<नियत-आत्मभिः>Bs6

नियतः आत्मा यस्य सः = नियतात्मा तैः नियतात्मभिः

कर्ता 15

युक्त_चित्तवाले_पुरुषों_द्वारा

by_the_self-controlled

LLGLG

प्रयाण-काले

प्रयाणकाले

प्रयाण-काल{पुं}{7;एक}/काल{नपुं}{1;द्वि}/काल{नपुं}{2;द्वि}/काल{नपुं}{7;एक}/काल{नपुं}{8;द्वि}/काला{स्त्री}{1;द्वि}/काला{स्त्री}{2;द्वि}/काला{स्त्री}{8;एक}/काला{स्त्री}{8;द्वि}

प्रयाण-काल{पुं}{7;एक}

<प्रयाण-काले>T6

प्रयाणस्य कालः = प्रयाणकालः तस्मिन् प्रयाणकाले

अधिकरणम् 15

अन्त_समय_में

at_the_time_of_death

LGLGG

कथम्

कथं

कथम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 15

किस_प्रकार

how

ज्ञेयः

ज्ञेयोऽसि

ज्ञेय{पुं}{1;एक}

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:यत्;ज्ञा;क्र्यादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 16

जानने_में_आते

be_known

GGL

असि

अस्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हो

can

8.3.A	परमम्
8.3.B	परमं
8.3.C	परमम्{अव्य}/परम{पुं}{2;एक}/परम{नपुं}{1;एक}/परम{नपुं}{2;एक}
8.3.D	परम{नपुं}{1;एक}
8.3.E	-
8.3.F	-
8.3.G	विशेषणम् 2
8.3.H	-
8.3.I	परम
8.3.J	transcendental
8.3.K	-
8.3.L	-
8.3.M	LGG

अ-क्षरम्

अक्षरं

अक्षर{नपुं}{1;एक}/अक्षर{नपुं}{2;एक}/क्षर्1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;क्षरँ;भ्वादिः}

अक्षर{नपुं}{1;एक}

<न-क्षरम्>Tn

न क्षरम् = अक्षरम्

कर्म 4

अक्षर

indestructible

GLG

ब्रह्म

ब्रह्म{नपुं}{8;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 4

ब्रह्म

Brahman

(उच्यते)

(उच्यत्{पुं}{4;एक}/उच्यत्{नपुं}{4;एक}/उच्1{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उचँ;दिवादिः}/वच्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}/ब्रू1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः})

(वच्){कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

(कहा_जाता_है)

is_called

स्व-भावः

स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते

स्वभाव{पुं}{1;एक}

<स्व-भावः>T6

स्वस्य भावः = स्वभावः

कर्म 7

अपना_स्वरूप_अर्थात्_जीवात्मा

eternal_nature

LGGGGGLG

अधि-आत्मम्

अध्यात्म{पुं}{2;एक}/अध्यात्म{नपुं}{1;एक}/अध्यात्म{नपुं}{2;एक}

अध्यात्म{नपुं}{1;एक}

<अधि-आत्मं>A1

आत्मनि इति = अध्यात्मं

कर्मसमानाधिकरणम् 7

अध्यात्म

the_self

उच्यते

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहा_जाता_है

is_called

भूत-भाव-उद्भव-करः

भूतभावोद्भवकरो

भूत-भाव-उद्भव-कर{पुं}{1;एक}

<<<भूत-भाव>T6-उद्भव>T6-करः>U

भूतानां भावः = भूतभावः, भूतभावस्य उद्भवः च = भूतभावोद्भवः, भूतभावोद्भवं करोति = भूतभावोद्भवकरः

विशेषणम् 10

भूतों_के_भाव_को_उत्पन्न_करनेवाला

action_producing_the_material_bodies_of_the_living_entities

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGGLLLG

(यः)

(यद्{पुं}{1;एक})

(यद्){पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 12

(जो)

one_who

विसर्गः

विसर्ग{पुं}{1;एक}

कर्ता 11

त्याग

creation

LGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

प्रतियोगी 9

(है)

(सः)

(तद्{पुं}{1;एक})

(तद्){पुं}{1;एक}

अनुयोगी 14

वह

कर्म-सञ्ज्ञितः

कर्मसञ्ज्ञितः

कर्मन्-सञ्ज्ञित{पुं}{1;एक}

<कर्म-सञ्ज्ञितः>K7

कर्म इति संज्ञा, कर्मणः संजाता = कर्मसञ्ज्ञितः

कर्म 14

कर्म_नाम_से

is_called_as_fruitive_activities

GLGLG

(उच्यते)

(वच्){कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

(कहा_गया_है)

is_called

8.4.A	क्षरः
8.4.B	क्षरो
8.4.C	क्षर{पुं}{1;एक}
8.4.D	क्षर{पुं}{1;एक}
8.4.E	-
8.4.F	-
8.4.G	समुच्चितम् 2
8.4.H	-
8.4.I	विनाश
8.4.J	constantly_changing
8.4.K	-
8.4.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
8.4.M	LG

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्ता 5

(और)

and

भावः

भाव{पुं}{1;एक}/भा1{कर्तरि;लट्;उ;द्वि;परस्मैपदी;भा;अदादिः}

भाव{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 2

उत्पत्ति

nature

अधि-भूतम्

अधिभूतं

अधि-भूत{पुं}{2;एक}/भूत{नपुं}{1;एक}/भूत{नपुं}{2;एक}

अधि-भूत{नपुं}{1;एक}

<अधि-भूतम्>A1

भूते इति = अधिभूतम्

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

अधिभूत

the_physical_manifestation

LLGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

पुरुषः

पुरुषश्चाधिदैवतम्

पुरुष{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

हिरण्यमय_पुरुष

the_universal_form

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LLGGLGLL

अधि-दैवतम्

अधि-दैवत{नपुं}{1;एक}/दैवत{नपुं}{2;एक}

अधि-दैवत{नपुं}{1;एक}

<अधि-दैवतम्>A1

दैवते इति = अधिदैवतम्

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

अधिदैव

including_all_demigods_like_the_sun_and_moon

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

च

च{अव्य}

और

and

देह-भृताम्

देहभृतां

देह-भृता{स्त्री}{2;एक}

देह-भृत्{पुं}{3;बहु}

<देह-भृतां>U

देहं बिभ्रति सः = देहभृत् तेषां देहभृतां

षष्ठीसम्बन्धः 11

हे_देहधारियों_में

of_the_embodied

GLLG

वर

वर{पुं}{8;एक}/वर{नपुं}{8;एक}

वर{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 17

श्रेष्ठ

the_Supreme

अत्र

अत्र{अव्य}

विशेषणम् 13

इस

in_this

देहे

देह{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 17

शरीर_में

body

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 17

मैं_(वासुदेव)

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 14

ही

certainly

अधि-यज्ञः

अधियज्ञोऽहमेवात्र

अधि-यज्ञ{पुं}{1;एक}

<अधि-यज्ञः>A1

यज्ञे इति = अधियज्ञम्, अधियज्ञम् अस्ति यस्य सः = अधियज्ञः

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

अधियज्ञ

the_Supersoul

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LLGGGGGL

(अस्मि)

(अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हूँ)

8.5.A	यः
8.5.B	यः
8.5.C	यद्{पुं}{1;एक}
8.5.D	यद्{पुं}{1;एक}
8.5.E	-
8.5.F	-
8.5.G	सम्बन्धः 10
8.5.H	-
8.5.I	जो_(पुरुष)
8.5.J	he_who
8.5.K	-
8.5.L	-
8.5.M	G

अन्त-काले

अन्तकाले

अन्त-काल{पुं}{7;एक}/काल{नपुं}{1;द्वि}/काल{नपुं}{2;द्वि}/काल{नपुं}{7;एक}/काल{नपुं}{8;द्वि}/काला{स्त्री}{1;द्वि}/काला{स्त्री}{2;द्वि}/काला{स्त्री}{8;एक}/काला{स्त्री}{8;द्वि}

अन्त-काल{पुं}{7;एक}

<अन्त-काले>T6

अन्तस्य कालः = अन्तकालः तस्मिन् अन्तकाले

अधिकरणम् 9

अन्तकाल_में

at_the_end_of_life

GLGG

च

च{अव्य}

सम्बन्धः 2

भी

also

माम्

मामेव

अस्मद्{2;एक}

कर्म 6

मुझको

unto_Me

GGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 4

ही

certainly

स्मरन्

स्मरन्मुक्त्वा

स्मरत्{पुं}{1;एक}/स्मरत्{पुं}{8;एक}

स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;स्मृ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 9

स्मरण_करता_हुआ

remembering

LGGG

कलेवरम्

कलेवर{पुं}{2;एक}/कलेवर{नपुं}{1;एक}/कलेवर{नपुं}{2;एक}

कलेवर{पुं}{2;एक}

कर्म 8

शरीर_को

the_body

LGLL

मुक्त्वा

मुच्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;मुचॢँ;तुदादिः}

मुच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;मुचॢँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 9

त्यागकर

quitting

प्रयाति

प्र_या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्र_या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;प्र_या;अदादिः}

प्रतियोगी 1

जाता_है

goes

LGL

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 16

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

मत्-भावम्

मद्भावं

अस्मद्-भाव{पुं}{2;एक}

<अस्मत्-भावं>T6

मम भावः = मद्भावः तम् मद्भावं

कर्म 12

मेरे_साक्षात्_स्वरूप_को

My_nature

GGG

याति

यात्{पुं}{7;एक}/यात्{नपुं}{7;एक}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

achieves

अत्र

अत्र{अव्य}

अधिकरणम् 16

इसमें

here

संशयः

संशय{पुं}{1;एक}

कर्ता 16

संशय

doubt

GLG

न

नास्त्यत्र

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

नहीं

not

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGL

अस्ति

अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

8.6.A	कौन्तेय
8.6.B	कौन्तेय
8.6.C	कौन्तेय{पुं}{8;एक}
8.6.D	कौन्तेय{पुं}{8;एक}
8.6.E	-
8.6.F	-
8.6.G	सम्बोध्यः 10
8.6.H	-
8.6.I	हे_कुन्तीपुत्र_अर्जुन
8.6.J	O_son_of_Kunti
8.6.K	-
8.6.L	-
8.6.M	GGL

अन्ते

अन्त{पुं}{7;एक}/अन्त{नपुं}{1;द्वि}/अन्त{नपुं}{2;द्वि}/अन्त{नपुं}{7;एक}/अन्त{नपुं}{8;द्वि}/अन्ति{स्त्री}{8;एक}/अन्ता{स्त्री}{1;द्वि}/अन्ता{स्त्री}{2;द्वि}/अन्ता{स्त्री}{8;एक}/अन्ता{स्त्री}{8;द्वि}

अन्त{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

अन्तकाल_में

at_the_end

यम्

यं

यद्{पुं}{2;एक}

वीप्सा 4

जिस

whatever

यम्

यं

यद्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 7

जिस

whatever

वा

वापि

वा{अव्य}

अथवा

either

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 4

भी

also

भावम्

भाव{पुं}{2;एक}

कर्म 8

भाव_को

nature

स्मरन्

स्मरन्भावं

स्मरत्{पुं}{1;एक}/स्मरत्{पुं}{8;एक}

स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;स्मृ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 10

स्मरण_करता_हुआ

remembering

LGGG

कलेवरम्

कलेवर{पुं}{2;एक}/कलेवर{नपुं}{1;एक}/कलेवर{नपुं}{2;एक}

कलेवर{पुं}{2;एक}

कर्म 10

शरीर_का

this_body

LGLL

त्यजति

त्यजत्यन्ते

त्यजत्{पुं}{7;एक}/त्यजत्{नपुं}{7;एक}/त्यज्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;त्यजँ;भ्वादिः}

त्याग_करता_है

give_up

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGGG

तम्

तं

तद्{पुं}{2;एक}

वीप्सा 12

उसको

similar

तम्

तमेवैति

तद्{पुं}{2;एक}

कर्म 14

उसको

वृद्धि-सन्धिः (एत्येधत्यूठ्सु (6।1।89))

GGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 12

ही

certainly

एति

इ1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

इ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

gets

(सः)

(तद्{पुं}{1;एक})

(तद्){पुं}{1;एक}

कर्ता 18

(वह)

सदा

सदा{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 18

सदा

always

तत्-भाव-भावितः

तद्भावभावितः

तद्-भाव-भावित{पुं}{1;एक}

<<तद्-भाव>T7-भावितः>T3

तस्मिन् भावः = तद्भावः, तद्भावेन भावितः = तद्भावभावितः

कर्तृसमानाधिकरणम् 18

उसी_भाव_से_भावित

remembering_that_state_of_being

GGLGLG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

8.7.A	तस्मात्
8.7.B	तस्मात्सर्वेषु
8.7.C	तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}
8.7.D	तद्{पुं}{5;एक}
8.7.E	-
8.7.F	-
8.7.G	हेतुः 5
8.7.H	-
8.7.I	इसलिये
8.7.J	therefore
8.7.K	-
8.7.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))
8.7.M	GGGGL

सर्वेषु

सर्व{पुं}{7;बहु}/सर्व{नपुं}{7;बहु}

सर्व{पुं}{7;बहु}

विशेषणम् 3

सब

all

कालेषु

काल{पुं}{7;बहु}/काल{नपुं}{7;बहु}

काल{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 5

समय_में

time

GGL

माम्

मामनुस्मर

अस्मद्{2;एक}

कर्म 5

मेरा

unto_Me

GLGLL

अनुस्मर

अनु_स्मृ1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;स्मृ;भ्वादिः}/अनु_स्मृ2{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;स्मृ;भ्वादिः}

अनु_स्मृ{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;अनु_स्मृ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 6

स्मरण_कर

go_on_remembering

च

च{अव्य}

और

also

युध्य

युध्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;युधँ;दिवादिः}

समुच्चितम् 6

युद्ध_कर

fight

मयि

मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्

अस्मद्{7;एक}

अधिकरणम् 14

मुझमें

unto_Me

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGLGGGGGGGLGLL

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 14

(तुम)

you

अर्पित-मनः-बुद्धिः

अर्पितमनोबुद्धिः

अर्पित-मनस्-बुद्धि{स्त्री}{1;एक}

<अर्पित-<मनः-बुद्धिः>Di>Bs3

मनः च बुद्धिः च = मनोबुद्धी, अर्पिते मनोबुद्धी येन सः = अर्पितमनोबुद्धिः

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

अर्पण_किये_हुए_मन-बुद्धि_से_युक्त_होकर

surrendered_mind_and_intellect

अ-संशयम्

असंशय{पुं}{2;एक}

<न-संशयं>Tn

न संशयः = असंशयः तं असंशयम्

क्रियाविशेषणम् 14

निःसन्देह

beyond_a_doubt

माम्

अस्मद्{2;एक}

कर्म 14

मुझको

unto_Me

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 12

ही

surely

एष्यसि

इ1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

इ{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

प्राप्त_होगा

will_attain

8.8.A	पार्थ
8.8.B	पार्थानुचिन्तयन्
8.8.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.8.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.8.E	-
8.8.F	-
8.8.G	सम्बोध्यः 10
8.8.H	-
8.8.I	हे_पार्थ
8.8.J	O_son_of_Prtha
8.8.K	-
8.8.L	सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))
8.8.M	GGLGLL

अभ्यास-योग-युक्तेन

अभ्यासयोगयुक्तेन

अभ्यास-योग-युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{3;एक}

<<अभ्यास-योग>K6-युक्तेन>T3

अभ्यासः एव योगः = अभ्यासयोगः, अभ्यासयोगेन युक्तः = अभ्यासयोगयुक्तः तेन अभ्यासयोगयुक्तेन

विशेषणम् 4

परमेश्वर_के_ध्यान_के_अभ्यासरूप_योग_से_युक्त

being_engaged_in_the_practice_of_meditation

GGLGLGGL

न-अन्य-गामिना

नान्यगामिना

न-अन्य-गामिन्{पुं}{3;एक}

<न-<अन्य-गामिना>T2>Tn

अन्यं गामी = अन्यगामि, न अन्यगामि = नान्यगामि तेन नान्यगामिना

विशेषणम् 4

दूसरी_ओर_न_जानेवाले

without_their_being_deviated

GLGLG

चेतसा

चेतस्{नपुं}{3;एक}

करणम् 5

चित्त_से

by_the_mind_and_intelligence

GLG

अनुचिन्तयन्

अनु_चिन्त्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;अनु_चितिँ;चुरादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 10

निरन्तर_चिन्तन_करता_हुआ

constantly_thinking_of

(मनुष्यः)

(मनुष्य{पुं}{1;एक})

(मनुष्य){पुं}{1;एक}

कर्ता 10

(मनुष्य)

man

परमम्

परमं

परमम्{अव्य}/परम{पुं}{2;एक}/परम{नपुं}{1;एक}/परम{नपुं}{2;एक}

परम{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 8

परम_(प्रकाशस्वरूप)

the_Supreme

LGG

दिव्यम्

दिव्यं

दिव्य{पुं}{2;एक}/दिव्य{नपुं}{1;एक}/दिव्य{नपुं}{2;एक}

दिव्य{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 9

दिव्य

transcendental

दिवि भवं दिव्यम्

पुरुषम्

पुरुषं

पुरुष{पुं}{2;एक}

कर्म 10

पुरुष_को_अर्थात्_परमेश्वर_को

Personality_of_Godhead

LLG

याति

यात्{पुं}{7;एक}/यात्{नपुं}{7;एक}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

achieves

8.9.A	यः
8.9.B	-
8.9.C	यद्{पुं}{1;एक}
8.9.D	यद्{पुं}{1;एक}
8.9.E	-
8.9.F	-
8.9.G	सम्बन्धः 17
8.9.H	-
8.9.I	जो_(पुरुष)
8.9.J	one_who

कविम्

कविं

कवि{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

सर्वज्ञ

one_who_knows_everything

पुराणम्

पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः

पुराण{नपुं}{1;एक}/पुराण{नपुं}{2;एक}

पुराण{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

अनादि

the_oldest

पुराणि शरीराणि अणति गच्छतीति पुराणः तम्

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGGLLGLGGLGLGGGLGLGG

अनुशासितारम्

अनुशासितृ{पुं}{2;एक}

अनु_शास्{कृत्_प्रत्ययः:तृच्;अनु_शासुँ;अदादिः;पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

सबके_नियन्ता

the_controller

अणोः

अणु{पुं}{5;एक}/अणु{पुं}{6;एक}

अणु{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

सूक्ष्म_से

of_the_atom

अणीयांसम्

अणीयस्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

अति_सूक्ष्म

smaller_than

सर्वस्य

सर्व{पुं}{6;एक}/सर्व{नपुं}{6;एक}

सर्व{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 8

सबके

of_everything

GGL

धातारम्

धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं

धातृ{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

धारण-पोषण_करनेवाले

the_maintainer

GGGLGLGGGGLGG

अ-चिन्त्य-रूपम्

अचिन्त्य-रूप{नपुं}{1;एक}/रूप{नपुं}{2;एक}

अचिन्त्य-रूप{पुं}{2;एक}

<<न-चिन्त्य>Tn-रूपम्>Bs6

न चिन्त्यम् = अचिन्त्यम्, अचिन्त्यम् रूपम् यस्य सः = अचिन्त्यरूपः तम् अचिन्त्यरूपम्

विशेषणम् 10

अचिन्त्य-स्वरूप

inconceivable_form

आदित्य-वर्णम्

आदित्यवर्ण{पुं}{2;एक}/आदित्यवर्ण{नपुं}{1;एक}/आदित्यवर्ण{नपुं}{2;एक}

आदित्य-वर्ण{पुं}{2;एक}

<आदित्य-वर्णम्>Bsu

आदित्यस्य इव वर्णः यस्य सः = आदित्यवर्णः तं आदित्यवर्णम्

विशेषणम् 15

सूर्य_के_सदृश_नित्य_चेतन_प्रकाशरूप

illuminated_like_the_sun

तमसः

तमस्{नपुं}{5;एक}/तमस्{नपुं}{6;एक}/तमस{पुं}{1;एक}

तमस्{नपुं}{5;एक}

उपपदसम्बन्धः 12

अविद्या_से

of_the_darkness

GLG

परस्तात्

परस्तात्{अव्य}

अधिकरणम् 13

पर

transcendental

LGG

(स्थितम्)

(स्थित{पुं}{2;एक}/स्थित{नपुं}{1;एक}/स्थित{नपुं}{2;एक})

(स्था){कृत्_प्रत्ययः:क्त;ष्ठा;भ्वादिः;पुं}{2;एक}

विशेषणम् 10

(स्थित)

(परमम्)

(परमम्{अव्य}/परम{पुं}{2;एक}/परम{नपुं}{1;एक}/परम{नपुं}{2;एक})

(परम){नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 15

(परम)

the_Supreme

(पुरुषम्)

(पुरुष{पुं}{2;एक})

(पुरुष){पुं}{2;एक}

कर्म 16

(पुरुष_को)

Personality_of_Godhead

अनुस्मरेत्

अनु_स्मृ1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;स्मृ;भ्वादिः}/अनु_स्मृ2{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;स्मृ;भ्वादिः}

अनु_स्मृ{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;अनु_स्मृ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 1

स्मरण_करता_है

always_thinking

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 36

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

भक्त्या

भक्ति{स्त्री}{3;एक}

हेतुः 19

भक्ति_से

in_full_devotion

युक्तः

युक्तो

युक्त{पुं}{1;एक}

युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

कर्ता 36

युक्त

engaged

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

प्रयाण-काले

प्रयाणकाले

प्रयाणकाल{पुं}{7;एक}

प्रयाण-काल{पुं}{7;एक}

<प्रयाण-काले>T6

प्रयाणस्य कालः = प्रयाणकालः तस्मिन् प्रयाणकाले

अधिकरणम् 26

अन्तकाल_में

at_the_time_of_death

LGLGG

योग-बलेन

योगबलेन

योगबल{नपुं}{3;एक}

योग-बल{नपुं}{3;एक}

<योग-बलेन>T6

योगस्य बलम् = योगबलम् तेन योगबलेन

करणम् 26

योगबल_से

by_the_power_of_mystic_yoga

GLLGL

भ्रुवोः

भ्रुवोर्मध्ये

भ्रू{स्त्री}{6;द्वि}/भ्रू{स्त्री}{7;द्वि}

भ्रू{स्त्री}{6;द्वि}

षष्ठीसम्बन्धः 23

भृकुटी_के

between_the_two_eyebrows

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGG

मध्ये

मध्य{पुं}{7;एक}/मध्य{नपुं}{1;द्वि}/मध्य{नपुं}{2;द्वि}/मध्य{नपुं}{7;एक}/मध्य{नपुं}{8;द्वि}/मध्या{स्त्री}{1;द्वि}/मध्या{स्त्री}{2;द्वि}/मध्या{स्त्री}{8;एक}/मध्या{स्त्री}{8;द्वि}

मध्य{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 26

मध्य_में

प्राणम्

प्राणमावेश्य

प्राण{पुं}{2;एक}

कर्म 26

प्राण_को

the_life_air

GGGGL

सम्यक्

सम्यक्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 26

अच्छी_प्रकार

completely

आवेश्य

आङ्_विश्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_विशँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 36

स्थापित_करके

establishing

च

चैव

च{अव्य}

फिर

also

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

अ-चलेन

अचल{पुं}{3;एक}

अचल{नपुं}{3;एक}

<न-चलेन>Tn

न चलम् = अचलं तेन अचलेन

विशेषणम् 29

निश्चल

without_being_deviated

मनसा

मनसाचलेन

मनस्{नपुं}{3;एक}/मनसा{स्त्री}{1;एक}

मनस्{नपुं}{3;एक}

करणम् 30

मन_से

by_the_mind

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LLGLGL

(स्मरन्)

(स्मरत्{पुं}{1;एक}/स्मरत्{पुं}{8;एक})

(स्मृ){कृत्_प्रत्ययः:शतृ;स्मृ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 36

(स्मरण_करता_हुआ)

remembering

तम्

तं

तद्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 34

उस

that

दिव्यम्

दिव्य{पुं}{2;एक}/दिव्य{नपुं}{1;एक}/दिव्य{नपुं}{2;एक}

दिव्य{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 34

दिव्यरूप

in_the_spiritual_kingdom

परम्

परं

परम्{अव्य}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}

पर{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 34

परम

transcendental

पुरुषम्

पुरुषमुपैति

पुरुष{पुं}{2;एक}

कर्म 36

पुरुष_परमात्मा_को

Personality_of_Godhead

LLGLGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 34

ही

certainly

उपैति

उप_इ1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

उप_इ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;उप_इण्;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

achieves

8.10.A	वेद-विदः
8.10.B	वेदविदो
8.10.C	वेदविद्{पुं}{1;बहु}/वेदविद्{पुं}{2;बहु}/वेदविद्{पुं}{5;एक}/वेदविद्{पुं}{6;एक}
8.10.D	वेद-विद्{पुं}{1;बहु}
8.10.E	<वेद-विदः>U
8.10.F	वेदान् विदन्तीति = वेदविदः
8.10.G	कर्ता 4
8.10.H	-
8.10.I	वेद_के_जाननेवाले_विद्वान्
8.10.J	a_person_conversant_with_the_Vedas
8.10.K	-
8.10.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
8.10.M	GLLG

यत्

यदक्षरं

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

सम्बन्धः 14

जिस_सच्चिदानन्दघनरूप_परमपद_को

that_which

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LGLG

अ-क्षरम्

अक्षर{नपुं}{2;एक}

<न-क्षरम्>Tn

न क्षरम् = अक्षरम्

कर्म 4

अविनाशी

inexhaustible

वदन्ति

वदत्{नपुं}{1;बहु}/वदत्{नपुं}{2;बहु}/वद्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;वदँ;भ्वादिः}

वद्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;वदँ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 9

कहते_हैं

say

LGL

वीत-रागाः

वीतरागाः

वीतराग{पुं}{1;बहु}

वीत-राग{पुं}{1;बहु}

<वीत-रागाः>Bs5

वीतः रागः यस्मात् सः = वीतरागः ते वीतरागाः

विशेषणम् 6

आसक्तिरहित

in_the_renounced_order_of_life

GLGG

यतयः

यति{पुं}{1;बहु}/यति{स्त्री}{1;बहु}

यति{पुं}{1;बहु}

कर्ता 8

यत्नशील_संन्यासी_महात्माजन

great_sages

यत्

यद्यतयो

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 8

जिसमें

in_which

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLLG

विशन्ति

विशत्{नपुं}{1;बहु}/विशत्{नपुं}{2;बहु}

विश्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विशँ;तुदादिः}

समुच्चितम् 9

प्रवेश_करते_हैं

enters

LGL

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

प्रतियोगी 2

(और)

also

यत्

यदिच्छन्तो

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

जिसको_(परमपद_को)

that_which

LGGG

इच्छन्तः

इच्छत्{पुं}{1;बहु}

इष्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;इषुँ;तुदादिः;पुं}{1;बहु}

समानकालः 13

चाहनेवाले_(ब्रह्मचारी_लोग)

desiring

ब्रह्म-चर्यम्

ब्रह्मचर्यं

ब्रह्मचर्य{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मचर्य{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मचर्य{नपुं}{2;एक}

<ब्रह्म-चर्यम्>T4

ब्रह्मणे चर्या = ब्रह्मचर्यम्

कर्म 13

ब्रह्मचर्य_का

celibacy

GLGG

चरन्ति

चरत्{नपुं}{1;बहु}/चरत्{नपुं}{2;बहु}/चर्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

चर्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 9

आचरण_करते_हैं

practices

LGL

तत्

तत्ते

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

अनुयोगी 19

उस

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

पदम्

पदं

पद्{पुं}{2;एक}/पद{नपुं}{1;एक}/पद{नपुं}{2;एक}

पद{नपुं}{2;एक}

कर्म 19

परमपद_को

situation

पद्यते ज्ञायते इति पदम् / पद्यते प्राप्यते इति च पदं ज्ञेयं प्राप्यम् च तत्

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 19

(मैं)

ते

तद्{पुं}{1;बहु}/तद्{स्त्री}{1;द्वि}/तद्{स्त्री}{2;द्वि}/तद्{नपुं}{1;द्वि}/तद्{नपुं}{2;द्वि}/युष्मद्{4;एक}/युष्मद्{6;एक}

युष्मद्{4;एक}

प्रयोजनम् 19

तेरे_लिये

unto_you

सङ्ग्रहेण

सङ्ग्रह{पुं}{3;एक}

क्रियाविशेषणम् 19

संक्षेप_से

in_summary

GLGL

प्रवक्ष्ये

प्र_वह्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;उभयपदी;वहँ;भ्वादिः}/प्र_वह्1{कर्मणि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;वहँ;भ्वादिः}/प्र_वह्1{कर्मणि;लृङ्;उ;एक;आत्मनेपदी;वहँ;भ्वादिः}

प्र_वच्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;आत्मनेपदी;प्र_वचँ;अदादिः}

कहूँगा

shall_explain

LGG

8.11.A	सर्व-द्वाराणि
8.11.B	सर्वद्वाराणि
8.11.C	सर्वद्वाराणि
8.11.D	सर्व-द्वार{नपुं}{2;बहु}
8.11.E	<सर्व-द्वाराणि>K1
8.11.F	सर्वाणि च तानि द्वाराणि च = सर्वद्वाराणि
8.11.G	कर्म 2
8.11.H	-
8.11.I	सब_इन्द्रियों_के_द्वारों_को
8.11.J	all_the_doors_of_the_body
8.11.K	-
8.11.L	-
8.11.M	GGGGL

संयम्य

सम्_यम्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमोँ;भ्वादिः}/सम्_यम्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;भ्वादिः}/सम्_यम्3{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;यमँ;चुरादिः}

सम्_यम्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_यमोँ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 3

रोककर

controlling

GGL

च

च{अव्य}

पूर्वकालः 23

तथा

also

मनः

मनो

मनस्{नपुं}{1;एक}/मनस्{नपुं}{2;एक}

मनस्{नपुं}{2;एक}

कर्म 6

मन_को

mind

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

हृदि

हृद्{नपुं}{7;एक}/हृदय{नपुं}{7;एक}

हृद्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 6

हृद्देश_में

in_the_heart

निरुध्य

नि_रुध्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;रुधिँर्;रुधादिः}

नि_रुध्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;नि_रुधिँर्;रुधादिः}

समुच्चितम् 3

स्थिर_करके

confined

LGL

प्राणम्

प्राणमास्थितो

प्राण{पुं}{2;एक}

कर्म 9

प्राण_को

the_life_air

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGLG

मूर्ध्नि

मूर्ध्न्याधायात्मनः

मूर्ध्नि

मूर्ध्न{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 9

मस्तक_में

on_the_head

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGLG

आधाय

आङ्_धा{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_डुधाञ्;जुहोत्यादिः}

समुच्चितम् 3

स्थापित_करके

fixed

आत्मनः

आत्मन्{पुं}{2;बहु}/आत्मन्{पुं}{5;एक}/आत्मन्{पुं}{6;एक}

आत्मन्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 11

परमात्मसम्बन्धी

soul

योग-धारणाम्

योगधारणाम्

योगधारणा{स्त्री}{2;एक}

योग-धारणा{स्त्री}{2;एक}

<योग-धारणाम्>T6

योगस्य धारणा = योगधारणा ताम् योगधारणाम्

कर्म 12

योगधारणा_में

the_yogic_situation

GLGLG

आस्थितः

आस्थित{पुं}{1;एक}

आङ्_स्था{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_ष्ठा;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

स्थित_होकर

situated

यः

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 24

जो_(पुरुष)

anyone

ओम्

ओमित्येकाक्षरं

ओम्{अव्य}

प्रतियोगी 15

ऊँ

the_combination_of_letters_om_(omkara)

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGGLG

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 23

इस

thus

एक-अ-क्षरम्

एकाक्षर{पुं}{2;एक}/एकाक्षर{नपुं}{1;एक}/एकाक्षर{नपुं}{2;एक}

एक-अक्षर{नपुं}{2;एक}

<एक-<न-क्षरम्>Tn>Bs6

न क्षरम् = अक्षरम्, एकं अक्षरम् यस्य सः = एकाक्षरम्

विशेषणम् 17

एक_अक्षररूप

supreme_indestructible

ब्रह्म

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 18

ब्रह्म_का

absolute

व्याहरन्

व्याहरन्मामनुस्मरन्

वि_आङ्_हृ1{कर्तरि;लङ्;प्र;बहु;उभयपदी;हृञ्;भ्वादिः}

वि_आङ्_हृ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;वि_आङ्_हृञ्;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 23

उच्चारण_करता_हुआ

vibrating

GLGGLGLL

माम्

अस्मद्{2;एक}

कर्म 20

मुझ_निर्गुण_ब्रह्म_का

अनुस्मरन्

अनु_स्मृ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;अनु_स्मृ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 23

चिन्तन_करता_हुआ

remembering

देहम्

देह{पुं}{2;एक}/देह{नपुं}{1;एक}/देह{नपुं}{2;एक}

देह{नपुं}{2;एक}

कर्म 22

शरीर_को

this_body

त्यजन्

त्यजन्देहं

त्यजत्{पुं}{1;एक}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;त्यजँ;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 23

त्यागकर

quitting

LGGG

प्रयाति

प्र_या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्र_या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;प्र_या;अदादिः}

प्रतियोगी 13

जाता_है

leaves

LGL

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 27

वह_(पुरुष)

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

परमाम्

परमां

परमा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 26

परम

supreme

LGG

गतिम्

गति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 27

गति_को

destination

याति

यात्{पुं}{7;एक}/यात्{नपुं}{7;एक}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

achieves

8.12.A	पार्थ
8.12.B	पार्थ
8.12.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.12.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.12.E	-
8.12.F	-
8.12.G	सम्बोध्यः 8
8.12.H	-
8.12.I	हे_अर्जुन
8.12.J	O_son_of_Prtha
8.12.K	-
8.12.L	-
8.12.M	GL

यः

यो

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

जो_(पुरुष)

anyone

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

(मयि)

(अस्मद्{7;एक})

(अस्मद्){7;एक}

अधिकरणम् 8

(मुझमें)

unto_Me

अन्-अन्य-चेताः

अनन्यचेताः

अनन्यचेतस्{पुं}{1;एक}

अनन्य-चेतस्{पुं}{1;एक}

<<न-अन्य>Tn-चेताः>Bs6

न अन्यः = अनन्यः, अनन्यम् चेतः यस्य सः = अनन्यचेताः

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

अनन्यचित्त_होकर

without_deviation

LGLGG

नित्यशः

नित्यशः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 8

सदा_ही

regularly

GLG

सततम्

सततं

सततम्{अव्य}/सतत{पुं}{2;एक}/सतत{नपुं}{1;एक}/सतत{नपुं}{2;एक}

सततम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 8

निरन्तर

always

LLG

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 8

मुझको_(पुरुषोत्तम_को)

स्मरति

स्मरत्{पुं}{7;एक}/स्मरत्{नपुं}{7;एक}/स्मृ1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;स्मृ;भ्वादिः}/स्मृ2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;स्मृ;भ्वादिः}

स्मृ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;स्मृ;भ्वादिः}

स्मरण_करता_है

remembers

LLL

तस्य

तस्याहं

तद्{पुं}{6;एक}/तद्{नपुं}{6;एक}

तद्{पुं}{6;एक}

विशेषणम् 11

उस

to_him

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGG

नित्य-युक्तस्य

नित्ययुक्तस्य

नित्ययुक्त{पुं}{6;एक}/नित्ययुक्त{नपुं}{6;एक}

नित्य-युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{6;एक}

<नित्य-युक्तस्य>K1

नित्यं युक्तः = नित्ययुक्तः तस्य नित्ययुक्तस्य

विशेषणम् 11

नित्य-निरन्तर_मुझमें_युक्त_हुए

regularly_engaged

GLGGL

योगिनः

योगिन्{पुं}{1;बहु}/योगिन्{पुं}{2;बहु}/योगिन्{पुं}{5;एक}/योगिन्{पुं}{6;एक}

योगिन्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 12

योगी_के_लिये

of_the_devotee

योगः अस्यास्तीति योगी तस्य

GLG

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 14

मैं

सुलभः

सुलभ{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

सुलभ_(अर्थात्_उसे_सहज_ही_प्राप्त)

very_easy_to_achieve

LLG

(भवामि)

(भू1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

हो_जाता_हूँ

8.13.A	परमाम्
8.13.B	परमां
8.13.C	परमा{स्त्री}{2;एक}
8.13.D	परमा{स्त्री}{2;एक}
8.13.E	-
8.13.F	-
8.13.G	विशेषणम् 2
8.13.H	-
8.13.I	परम
8.13.J	ultimate
8.13.K	-
8.13.L	-
8.13.M	LGG

संसिद्धिम्

संसिद्धिं

संसिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 3

सिद्धि_को

perfection

GGG

गताः

गत{पुं}{1;बहु}/गता{स्त्री}{1;बहु}/गता{स्त्री}{2;बहु}/गता{स्त्री}{1;बहु}/गता{स्त्री}{2;बहु}

गम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;गमॢँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 4

प्राप्त

achieved

महत्-आत्मानः

महात्मानः

महात्मन्{पुं}{1;बहु}

महत्-आत्मन्{पुं}{1;बहु}

<महत्-आत्मानः>Bs6

महान् आत्मा यस्य सः = महात्मा ते महात्मानः

कर्ता 11

महात्माजन

the_great_souls

LGGG

माम्

मामुपेत्य

अस्मद्{2;एक}

कर्म 6

मुझको

unto_Me

GLGL

उपेत्य

उपेत्य{पुं}{8;एक}/उपेत्य{नपुं}{8;एक}/उप_इण्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;उप_इण्;अदाडिः}

उप_इ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;उप_इण्;अदादिः}

पूर्वकालः 11

प्राप्त_होकर

achieving

दुःख-आलयम्

दुःखालयमशाश्वतम्

दुःखालयम्

दुःख-आलय{नपुं}{2;एक}

<दुःख-आलयम्>T6

दुःखस्य आलयः = दुःखालयः तम् दुःखालयम्

विशेषणम् 9

दुःखों_के_घर

a_place_of_miseries

GGLGLGLL

अ-शाश्वतम्

अशाश्वत{पुं}{2;एक}/अशाश्वत{नपुं}{1;एक}/अशाश्वत{नपुं}{2;एक}

न-शाश्वत{नपुं}{2;एक}

<न-शाश्वतम्>Tn

न शाश्वतम् = अशाश्वतम्

विशेषणम् 9

क्षणभंगुर

temporary

पुनर्जन्म

पुनर्जन्मन्{नपुं}{1;एक}/पुनर्जन्मन्{नपुं}{2;एक}

पुनर्जन्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

पुनर्जन्म_को

rebirth

LGGL

न

नाप्नुवन्ति

न{अव्य}

सम्बन्धः 11

नहीं

never

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGL

आप्नुवन्ति

आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}/आप्नुवत्{नपुं}{1;बहु}/आप्नुवत्{नपुं}{2;बहु}

आप्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_होते

attain

8.14.A	अर्जुन
8.14.B	-
8.14.C	अर्जुन{पुं}{8;एक}
8.14.D	अर्जुन{पुं}{8;एक}
8.14.E	-
8.14.F	-
8.14.G	सम्बोध्यः 5
8.14.H	-
8.14.I	हे_अर्जुन
8.14.J	O_Arjuna

आ-ब्रह्म-भुवनात्

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः

आब्रह्मभुवनात्

आङ्-ब्रह्मन्-भुवन{नपुं}{5;एक}

<आ-<ब्रह्मन्-भुवनात्>T6>A1

ब्रह्मणः भुवनम् = ब्रह्मभुवनम्, ब्रह्मभुवनात् पर्यन्तं = आब्रह्मभुवनम् तस्मात् आब्रह्मभुवनात्

अपादानम् 5

ब्रह्मलोकपर्यन्त

from_the_planetary_systems_up_to_the_Brahmaloka_planet

जश्त्व-परसवर्ण-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-तोर्लि (8।4।60))

GGLLLGGG

लोकाः

लोक{पुं}{1;बहु}

कर्ता 5

सब_लोक

planets

पुनरावर्तिनः

पुनरावर्तिनोऽर्जुन

पुनरावर्तिन्{पुं}{1;बहु}/पुनरावर्तिन्{पुं}{2;बहु}/पुनरावर्तिन्{पुं}{5;एक}/पुनरावर्तिन्{पुं}{6;एक}/पुनरावर्तिन्{नपुं}{5;एक}/पुनरावर्तिन्{नपुं}{6;एक}

पुनरावर्तिन्{पुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

पुनरावर्ती

returning_again

LLGGLGLL

(सन्ति)

(सत्{नपुं}{1;बहु}/सत्{नपुं}{2;बहु}/अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

are

तु

तु{अव्य}

परंतु

but

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

हे_कुन्तीपुत्र

O_son_of_Kunti

GGL

माम्

मामुपेत्य

अस्मद्{2;एक}

कर्म 9

मुझको

unto_Me

GLGL

उपेत्य

उपेत्य{पुं}{8;एक}/उपेत्य{नपुं}{8;एक}/उप_इण्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;उप_इण्;अदाडिः}

उप_इ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;उप_इण्;अदादिः}

पूर्वकालः 12

प्राप्त_होकर

arriving

पुनर्जन्म

पुनर्जन्मन्{नपुं}{1;एक}/पुनर्जन्मन्{नपुं}{2;एक}

पुनर्जन्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 12

पुनर्जन्म

rebirth

LGGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 12

नहीं

never

विद्यते

विद्यता{स्त्री}{1;द्वि}/विद्यता{स्त्री}{2;द्वि}/विद्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;अदादिः}/विद्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्2{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्4{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;रुधादिः}/विद्3{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}

होता

takes_to

GLG

8.15.A	ब्रह्मणः
8.15.B	-
8.15.C	ब्रह्मन्{पुं}{2;बहु}/ब्रह्मन्{पुं}{5;एक}/ब्रह्मन्{पुं}{6;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{5;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{6;एक}
8.15.D	ब्रह्मन्{नपुं}{6;एक}
8.15.E	-
8.15.F	-
8.15.G	षष्ठीसम्बन्धः 2
8.15.H	-
8.15.I	ब्रह्मा_का
8.15.J	of_Brahma

यत्

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

जो

that

सहस्र-युग-पर्यन्तम्

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो

सहस्रयुगपर्यन्तम्

सहस्र-युग-पर्यन्त{नपुं}{2;एक}

<<सहस्र-युग>Km-पर्यन्तम्>Bs6

सहस्रसंख्याकानि युगानि = सहस्रयुगानि, सहस्रयुगानि पर्यन्तः यस्य तत् = सहस्रयुगपर्यन्तः तम् सहस्रयुगपर्यन्तम्

विशेषणम् 4

एक_हजार_चतुर्युगीतक_की_अवधिवाला

including_thousand_millenniums

रेफ-सन्धिः (रोऽसुपि (8।2।69)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGLLLGGGLGGGLG

अहः

अहन्{नपुं}{1;एक}/अहन्{नपुं}{2;एक}/अहन्{नपुं}{8;एक}

अहन्{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 5

एक_दिन_है

day

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्म 9

(और)

and

युग-सहस्र-अन्ताम्

युगसहस्रान्तां

युगसहस्रान्ताम्

युग-सहस्र-अन्ता{स्त्री}{2;एक}

<<युग-सहस्र>T6-अन्ताम्>Bs6

युगानां सहस्राणि = युगसहस्राणि, युगसहस्रैः अन्तः यस्याः सा = युगसहस्रान्ता तां युगसहस्रान्ताम्

विशेषणम् 7

एक_हजार_चतुर्युगीतक_की_अवधिवाली

similarly,_at_the_end_of_one_thousand_millenniums

LLLGGG

रात्रिम्

रात्रिं

रात्रि{स्त्री}{2;एक}

समुच्चितम् 5

रात्रि_को

night

(ये)

(यद्{पुं}{1;बहु}/यद्{स्त्री}{1;द्वि}/यद्{स्त्री}{2;द्वि}/यद्{नपुं}{1;द्वि}/यद्{नपुं}{2;द्वि})

(यद्){पुं}{1;बहु}

सम्बन्धः 10

जो_(पुरुष)

they

विदुः

विदु{पुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{2;एक}/विदुस्{नपुं}{8;एक}/विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

प्रतियोगी 8

तत्त्व_से_जानते_हैं

know

ते

तेऽहोरात्रविदो

तद्{पुं}{1;बहु}

अनुयोगी 13

वे

those

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGLLG

जनाः

जन{पुं}{1;बहु}

कर्ता 13

योगीजन

people

अहः-रात्र-विदः

अहोरात्रविदः

अहः-रात्र-विद्{पुं}{1;बहु}

<<अहः-रात्रः>Ds-विदः>U

अहः च रात्रिः च = अहोरात्रः, अहोरात्रं वेत्ति = अहोरात्रविद् ते अहोरात्रविदः

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

काल_के_तत्त्व_को_जाननेवाले

understand_day_and_night

(भवन्ति)

(भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भवन्ती{स्त्री}{8;एक})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(होते_हैं)

8.16.A	सर्वाः
8.16.B	सर्वाः
8.16.C	सर्वा{स्त्री}{1;बहु}/सर्वा{स्त्री}{2;बहु}
8.16.D	सर्वा{स्त्री}{1;बहु}
8.16.E	-
8.16.F	-
8.16.G	विशेषणम् 2
8.16.H	-
8.16.I	सम्पूर्ण
8.16.J	all
8.16.K	-
8.16.L	-
8.16.M	GG

व्यक्तयः

व्यक्ति{स्त्री}{1;बहु}

कर्ता 5

चराचर_भूतगण

living_entities

अहः-आगमे

अहरागम{पुं}{7;एक}

अहः-आगम{पुं}{7;एक}

<अहः-आगमे>T6

अह्नः आगमः = अहरागमः तस्मिन् अहरागमे

अधिकरणम् 5

ब्रह्मा_के_दिन_के_प्रवेशकाल_में

at_the_beginning_of_the_day

अ-व्यक्तात्

अव्यक्ताद्व्यक्तयः

अव्यक्त{पुं}{5;एक}

<न-व्यक्तात्>Tn

न व्यक्तः = अव्यक्तः तस्मात् अव्यक्तात्

अपादानम् 5

अव्यक्त_से_अर्थात्_ब्रह्मा_के_सूक्ष्म_शरीर_से

from_the_unmanifest

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGGGLG

प्रभवन्ति

प्रभवन्त्यहरागमे

प्र_भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

प्र_भू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;प्र_भू;भ्वादिः}

उत्पन्न_होते_हैं

come_into_being

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LLGLLGGG

रात्रि-आगमे

रात्र्यागमे

रात्र्यागम{पुं}{7;एक}

रात्रि-आगम{पुं}{7;एक}

<रात्रि-आगमे>T6

रात्रेः आगमः = रात्र्यागमः तस्मिन् रात्र्यागमे

अधिकरणम् 10

ब्रह्मा_की_रात्रि_के_प्रवेशकाल_में

at_the_fall_of_night

GGGG

तत्र

तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके

तत्र{अव्य}

विशेषणम् 8

उस

there

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGLGLG

अ-व्यक्त-सञ्ज्ञके

अव्यक्तसञ्ज्ञके

अव्यक्त-सञ्ज्ञक{पुं}{7;एक}

<<न-व्यक्त>Tn-सञ्ज्ञके>Bs6

न व्यक्तः = अव्यक्तः, अव्यक्तम् सञ्ज्ञकम् यस्य सः = अव्यक्तसञ्ज्ञकः तस्मिन् अव्यक्तसञ्ज्ञके

अधिकरणम् 10

अव्यक्त_नामक_ब्रह्मा_के_सूक्ष्म_शरीर_में

called_the_unmanifest

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 8

ही

certainly

प्रलीयन्ते

प्र_ली1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;लीङ्;दिवादिः}/प्र_ली1{कर्मणि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;लीङ्;दिवादिः}

प्र_ली{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;प्र_लीङ्;दिवादिः}

लीन_हो_जाते_हैं

are_annihilated

LGGG

8.17.A	पार्थ
8.17.B	पार्थ
8.17.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.17.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.17.E	-
8.17.F	-
8.17.G	सम्बोध्यः 10
8.17.H	-
8.17.I	हे_पार्थ
8.17.J	O_son_of_Prtha
8.17.K	-
8.17.L	-
8.17.M	GL

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

वह

they

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

एव

एवायं

एव{अव्य}

सम्बन्धः 2

ही

certainly

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGG

अयम्

अय{पुं}{2;एक}/इदम्{पुं}{1;एक}

इदम्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 5

यह

this

भूत-ग्रामः

भूतग्रामः

भूतग्राम{पुं}{1;एक}

भूत-ग्राम{पुं}{1;एक}

<भूत-ग्रामः>T6

भूतानां ग्रामः = भूतग्रामः

कर्ता 7

भूतसमुदाय

the_aggregate_of_all_living_entities

GGGG

भूत्वा

अस्2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;असँ;अदादिः}

भू{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;भू;भ्वादिः}

वीप्सा 7

उत्पन्न_हो

taking_birth

भूत्वा

अस्2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;असँ;अदादिः}

भू{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;भू;भ्वादिः}

पूर्वकालः 10

होकर

after_birth

अ-वशः

अवश{पुं}{1;एक}/अवशस्{स्त्री}{1;एक}

न-वश{पुं}{1;एक}

<न-वशः>Tn

न वशः = अवशः

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

प्रकृति_के_वश_में_हुआ

automatically

रात्रि-आगमे

रात्र्यागमेऽवशः

रात्र्यागम{पुं}{7;एक}

रात्रि-आगम{पुं}{7;एक}

<रात्रि-आगमे>T6

रात्रेः आगमः = रात्र्यागमः तस्मिन् रात्र्यागमे

अधिकरणम् 10

रात्रि_के_प्रवेशकाल_में

on_arrival_of_night

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGGLG

प्रलीयते

प्र_ली1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;लीङ्;दिवादिः}/प्र_ली1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;लीङ्;दिवादिः}

प्र_ली{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;प्र_लीङ्;दिवादिः}

लीन_होता_है

annihilate

LGLG

(सः)

(तद्{पुं}{1;एक})

(तद्){पुं}{1;एक}

कर्ता 13

(वह)

अहः-आगमे

अहरागम{पुं}{7;एक}

अहः-आगम{पुं}{7;एक}

<अहः-आगमे>T6

अह्नः आगमः = अहरागमः तस्मिन् अहरागमे

अधिकरणम् 13

दिन_के_प्रवेशकाल_में

on_arrival_during_daytime

प्रभवति

प्रभवत्यहरागमे

प्र_भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

प्र_भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;प्र_भू;भ्वादिः}

उत्पन्न_होता_है

manifest

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LLGLLGGG

8.18.A	तु
8.18.B	-
8.18.C	तु{अव्य}
8.18.D	तु{अव्य}
8.18.E	-
8.18.F	-
8.18.G	-
8.18.H	-
8.18.I	परंतु
8.18.J	but

तस्मात्

तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}

तद्{पुं}{5;एक}

विशेषणम् 3

उस

from_that

अ-व्यक्तात्

अव्यक्त{पुं}{5;एक}

<न-व्यक्तात्>Tn

न व्यक्तः = अव्यक्तः तस्मात् अव्यक्तात्

अपादानम् 10

अव्यक्त_से

from_the_unmanifest

परः

परस्तस्मात्तु

पर{पुं}{1;एक}/पर{पुं}{1;एक}

पर{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

परे

transcendental

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

LGGGL

अन्यः

अन्य{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

दूसरा_(अर्थात्_विलक्षण)

another

यः

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 11

जो

that

सनातनः

सनातन{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 9

सनातन

eternal

अ-व्यक्तः

अव्यक्त{पुं}{1;एक}

<न-व्यक्तः>Tn

न व्यक्तः = अव्यक्तः

विशेषणम् 9

अव्यक्त

unmanifest

भावः

भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः

भाव{पुं}{1;एक}/भा1{कर्तरि;लट्;उ;द्वि;परस्मैपदी;भा;अदादिः}

भाव{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

भाव

nature

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGGGGGLGLG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

प्रतियोगी 6

(है)

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 16

वह_(परम_दिव्य_पुरुष)

which

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

सर्वेषु

सर्व{पुं}{7;बहु}/सर्व{नपुं}{7;बहु}

सर्व{पुं}{7;बहु}

विशेषणम् 13

सब

all

GGL

भूतेषु

भूत{पुं}{7;बहु}/भूत{नपुं}{7;बहु}

भूत{पुं}{7;बहु}

कर्म 14

भूतों_के

manifestation

GGL

नश्यत्सु

नश्यत्{पुं}{7;बहु}/नश्यत्{नपुं}{7;बहु}

नश्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;णशँ;दिवादिः;पुं}{7;बहु}

समानकालः 16

नष्ट_होनेपर

being_annihilated

GGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

नहीं

never

विनश्यति

वि_नश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;वि_णशँ;दिवादिः}

नष्ट_होता

annihilated

LGLL

8.19.A	अ-व्यक्तः
8.19.B	अव्यक्तोऽक्षर
8.19.C	अव्यक्त{पुं}{1;एक}
8.19.D	अव्यक्त{पुं}{1;एक}
8.19.E	<न-व्यक्तः>Tn
8.19.F	न व्यक्तः = अव्यक्तः
8.19.G	कर्ता 4
8.19.H	-
8.19.I	अव्यक्त
8.19.J	unmanifested
8.19.K	-
8.19.L	रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))
8.19.M	GGGLL

अ-क्षरः

क्षर्1{कर्तरि;लङ्;म;एक;परस्मैपदी;क्षरँ;भ्वादिः}

अक्षर{पुं}{1;एक}

<न-क्षरः>Tn

न क्षरः = अक्षरः

कर्तृसमानाधिकरणम् 4

अक्षर

infallible

इति

इत्युक्तस्तमाहुः

इति{अव्य}

सम्बन्धः 4

इस_(नाम_से)

thus

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGGGG

उक्तः

उक्त{पुं}{1;एक}

वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वचँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

कहा_गया_है

said

तम्

तद्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

उसीको_(अक्षर_नामक_अव्यक्तभाव_को)

that_which

परमाम्

परमां

परमा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 7

परम

ultimate

LGG

गतिम्

गति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 8

गति

destination

आहुः

अह्1{कर्तरि;लिट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अहँ;स्वादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

कहते_हैं

is_known

यम्

यं

यद्{पुं}{2;एक}

कर्म 10

जिसको_(सनातन_अव्यक्तभाव_को)

that_which

प्राप्य

प्राप्य{पुं}{8;एक}/प्राप्य{नपुं}{8;एक}/प्र_आप्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;स्वादिः}/प्र_आप्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;चुरादिः}/प्रा_आप्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;स्वादिः}/प्रा_आप्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;चुरादिः}

प्र_आप्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;प्र_आपॢँ;स्वादिः}

पूर्वकालः 12

प्राप्त_होकर

gaining

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 12

नहीं

never

निवर्तन्ते

नि_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;नि_वृतुँ;भ्वादिः}

वापस_आते

comes_back

LGGG

तत्

तद्धाम

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 15

वह

that

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGL

मम

अस्मद्{6;एक}/मा1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;मा;अदादिः}

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 16

मेरा

mine

परमम्

परमं

परमम्{अव्य}/परम{पुं}{2;एक}/परम{नपुं}{1;एक}/परम{नपुं}{2;एक}

परम{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 16

परम

supreme

LGG

धाम

धामन्{नपुं}{1;एक}/धामन्{नपुं}{2;एक}/धामन्{नपुं}{8;एक}

धामन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 17

धाम

abode

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

8.20.A	पार्थ
8.20.B	पार्थ
8.20.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.20.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.20.E	-
8.20.F	-
8.20.G	सम्बोध्यः 5
8.20.H	-
8.20.I	हे_पार्थ
8.20.J	O_son_of_Prtha
8.20.K	-
8.20.L	-
8.20.M	GL

यस्य

यस्यान्तःस्थानि

यद्{पुं}{6;एक}/यद्{नपुं}{6;एक}/यस्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;यसुँ;दिवादिः}

यद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 3

जिसके_(परमात्मा_के)

whom

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGL

अन्तः-स्थानि

अन्तःस्थ{नपुं}{1;बहु}/अन्तःस्थ{नपुं}{2;बहु}

अन्त-स्थ{नपुं}{1;बहु}

<अन्तः-स्थानि>U

अन्तः तिष्ठति = अन्तस्थम् तानि अन्तस्थानि

विशेषणम् 4

अन्तर्गत

within

भूतानि

भूत{नपुं}{1;बहु}/भूत{नपुं}{2;बहु}

भूत{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 5

सर्वभूत

all_of_this_material_manifestation

GGL

(भवन्ति)

(भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भवन्ती{स्त्री}{8;एक})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(हैं)

are

येन

येन{अव्य}/यद्{पुं}{3;एक}/यद्{नपुं}{3;एक}

यद्{पुं}{3;एक}

हेतुः 10

जिससे_(सच्चिदानन्दघन_परमात्मा_से)

by_whom

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 8

यह

whatever_we_can_see

सर्वम्

सर्वमिदं

सर्व{पुं}{2;एक}/सर्व{नपुं}{1;एक}/सर्व{नपुं}{2;एक}

सर्व{नपुं}{1;एक}

कर्ता 10

समस्त_जगत्

all

GGLG

ततम्

तत्{पुं}{2;एक}/तत{पुं}{2;एक}/तत{नपुं}{1;एक}/तत{नपुं}{2;एक}

तत{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

परिपूर्ण

distributed

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 13

वह_(सनातन_अव्यक्त)

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

परः

पर{पुं}{1;एक}/पर{पुं}{1;एक}

पर{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 13

परम

the_Supreme_than_whom_no_one_is_greater

पुरुषः

पुरुष{पुं}{1;एक}

कर्ता 17

पुरुष

the_Supreme_Personality

LLG

तु

तु{अव्य}

सम्बन्धः 13

तो

but

अन्-अन्यया

न-अन्या{स्त्री}{3;एक}

<न-अन्यया>Bs7

न अन्यः यस्यां सा = अनन्या तया अनन्यया

विशेषणम् 16

अनन्य

unalloyed_undeviating_devotion

भक्त्या

भक्ति{स्त्री}{3;एक}

हेतुः 17

भक्ति_से

by_devotional_service

लभ्यः

लभ्यस्त्वनन्यया

लभ्य{पुं}{1;एक}

लभ्{कृत्_प्रत्ययः:यत्;डुलभँष्;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

प्राप्त_होने_योग्य_है

can_be_achieved

लब्धुं योग्यः लभ्यः

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGLG

8.21.A	भरतर्षभ
8.21.B	भरतर्षभ
8.21.C	भरतर्षभ{पुं}{8;एक}
8.21.D	भरतर्षभ{पुं}{8;एक}
8.21.E	-
8.21.F	-
8.21.G	सम्बोध्यः 11
8.21.H	-
8.21.I	हे_अर्जुन
8.21.J	O_best_of_the_Bharatas
8.21.K	-
8.21.L	-
8.21.M	LLGLL

यत्र

यत्र{अव्य}

विशेषणम् 3

जिस

in_that

काले

काल{पुं}{7;एक}/काल{नपुं}{1;द्वि}/काल{नपुं}{2;द्वि}/काल{नपुं}{7;एक}/काल{नपुं}{8;द्वि}/काला{स्त्री}{1;द्वि}/काला{स्त्री}{2;द्वि}/काला{स्त्री}{8;एक}/काला{स्त्री}{8;द्वि}

काल{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 4

काल_में

time

प्रयाताः

प्रयाता

प्रयाता{स्त्री}{1;बहु}/प्रयाता{स्त्री}{2;बहु}/प्रयाता{स्त्री}{8;बहु}/प्रयाता{स्त्री}{1;बहु}/प्रयाता{स्त्री}{2;बहु}/प्रयाता{स्त्री}{8;बहु}

प्रयात{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 5

शरीर_त्यागकर_गये_हुए

one_who_goes

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

LGG

योगिनः

योगिन्{पुं}{1;बहु}/योगिन्{पुं}{2;बहु}/योगिन्{पुं}{5;एक}/योगिन्{पुं}{6;एक}/योगिन्{पुं}{8;बहु}

योगिन्{पुं}{1;बहु}

कर्ता 11

योगीजन

of_different_kinds_of_mystics

योगः एषाम् अस्तीति योगिनः

GLG

तु

त्वनावृत्तिमावृत्तिं

तु{अव्य}

सम्बन्धः 5

तो

but

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGGGGGG

अन्-आवृत्तिम्

अनावृत्ति{स्त्री}{2;एक}

न-आवृत्ति{स्त्री}{2;एक}

<न-आवृत्तिम्>Tn

न आवृत्तिः = अनावृत्तिः ताम् अनावृत्तिम्

समुच्चितम् 8

वापस_न_लौटनेवाली_गति_को

no_return

च

चैव

च{अव्य}

कर्म 11

और

also

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

आवृत्तिम्

आवृत्ति{स्त्री}{2;एक}

समुच्चितम् 8

वापस_लौटनेवाली_गति_को

return

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 11

ही

certainly

यान्ति

यात्{नपुं}{1;बहु}/यात्{नपुं}{2;बहु}/यात्{नपुं}{8;बहु}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होते_हैं

departs

तम्

तं

तद्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 13

उस

that

कालम्

कालं

काल{पुं}{2;एक}/काल{नपुं}{1;एक}/काल{नपुं}{2;एक}

काल{पुं}{2;एक}

कर्म 15

काल_को_अर्थात्_दोनों_मार्गों_को

time

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 15

(मैं)

वक्ष्यामि

वच्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;वचँ;अदादिः}/वह्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;वहँ;भ्वादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;वचँ;अदादिः}

कहूँगा

describing

GGL

8.22.A	(यस्मात्)
8.22.B	-
8.22.C	(यस्मात्{अव्य}/यद्{पुं}{5;एक}/यद्{नपुं}{5;एक})
8.22.D	(यद्){पुं}{5;एक}
8.22.E	-
8.22.F	-
8.22.G	सम्बन्धः 5
8.22.H	-
8.22.I	(जिससे)
8.22.J	from_which

ज्योतिः

ज्योतिस्{नपुं}{1;एक}/ज्योतिस्{नपुं}{2;एक}/ज्योतिस्{नपुं}{8;एक}

ज्योतिस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 4

ज्योतिर्मय

light

अग्निः

अग्निर्ज्योतिरहः

अग्नि{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 4

अग्नि-अभिमानी_देवता

fire

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGGLLG

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

प्रतियोगी 1

(है)

becomes

(तस्मात्)

(तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक})

(तद्){पुं}{5;एक}

अनुयोगी 8

(उससे)

from_that

अहः

अहन्{नपुं}{1;एक}/अहन्{नपुं}{2;एक}/अहन्{नपुं}{8;एक}

अहन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 8

दिन_का_अभिमानी_देवता

day

शुक्लः

शुक्ल{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

शुक्लपक्ष_का_अभिमानी_देवता

white

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(है)

becomes

षष्-मासाः

षण्मासा

षण्मास{पुं}{1;बहु}/षण्मास{पुं}{8;बहु}

षष्-मास{पुं}{1;बहु}

<षट्-मासाः>K1

षट् मासाः = षड्मासाः

कर्ता 11

छः_महीनों_का_अभिमानी_देवता

six_months

GGG

उत्तर-अयणम्

उत्तरायणम्

उत्तरायण{नपुं}{1;एक}/उत्तरायण{नपुं}{2;एक}

उत्तरायण{नपुं}{1;एक}

<उत्तर-अयणम्>K1

उत्तरम् तत् अयनम् च = उत्तरायणम्

कर्तृसमानाधिकरणम् 11

उत्तरायण

when_the_sun_passes_on_the_northern_side

GLGLL

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(है)

becomes

तत्र

तत्र{अव्य}

अधिकरणम् 17

उसमें_(मार्ग_में)

there

प्रयाताः

प्रयाता

प्रयात{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 15

मरकर_गये_हुए

one_who_goes

LGG

ब्रह्म-विदः

ब्रह्मविदो

ब्रह्मविद्{पुं}{1;बहु}/ब्रह्मविद्{पुं}{2;बहु}/ब्रह्मविद्{पुं}{5;एक}/ब्रह्मविद्{पुं}{6;एक}/ब्रह्मविद्{पुं}{8;बहु}

ब्रह्मन्-विद्{पुं}{1;बहु}

<ब्रह्मन्-विदः>U

ब्रह्म वेत्ति = ब्रह्मवित् ते ब्रह्मविदः

विशेषणम् 15

ब्रह्मवेत्ता

one_who_knows_the_Absolute

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLLG

जनाः

जन{पुं}{1;बहु}/जन{पुं}{8;बहु}

जन{पुं}{1;बहु}

कर्ता 17

योगीजन_(उपर्युक्त_देवताओं_द्वारा_क्रम_से_ले_जाये_जाकर)

person

ब्रह्म

ब्रह्म{नपुं}{8;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 17

ब्रह्म_को

to_the_Absolute

गच्छन्ति

गच्छत्{नपुं}{1;बहु}/गच्छत्{नपुं}{2;बहु}/गच्छत्{नपुं}{8;बहु}/गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}/गच्छन्ती{स्त्री}{8;एक}

गम्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_होते_हैं

passes_away

GGL

8.23.A	(यथा)
8.23.B	-
8.23.C	(यथा{अव्य})
8.23.D	(यथा){अव्य}
8.23.E	-
8.23.F	-
8.23.G	सम्बन्धः 5
8.23.H	-
8.23.I	(जैसे)
8.23.J	as

धूमः

धूमो

धूम{पुं}{1;एक}

कर्ता 4

धूमाभिमानी_देवता

smoke

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

रात्रिः

रात्रिस्तथा

रात्रि{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 4

रात्रि-अभिमानी_देवता

night

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGLG

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

प्रतियोगी 1

(है)

becomes

तथा

तथा{अव्य}

अनुयोगी 8

तथा

also

(धूमः)

(धूम{पुं}{1;एक})

(धूम){पुं}{1;एक}

कर्ता 8

(धूमाभिमानी_देवता)

smoke

कृष्णः

कृष्ण{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

कृष्णपक्ष_का_अभिमानी_देवता

the_fortnight_of_the_dark_moon

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(है)

becomes

षष्-मासाः

षण्मासा

षष्-मास{पुं}{1;बहु}

<षट्-मासाः>K1

षट् मासाः = षड्मासाः

कर्ता 11

छः_महीनों_का_अभिमानी_देवता

the_six_months

GGG

दक्षिण-अयनम्

दक्षिणायनम्

दक्षिण-अयन{नपुं}{1;एक}/अयन{नपुं}{2;एक}

दक्षिणायन{नपुं}{1;एक}

<दक्षिण-अयनम्>K1

दक्षिणम् तत् अयनं च = दक्षिणायनम्

कर्तृसमानाधिकरणम् 11

दक्षिणायन_के

when_the_sun_passes_on_the_southern_side

GLGLL

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(है)

becomes

तत्र

तत्र{अव्य}

अधिकरणम् 17

उसमें_(मार्ग_में_(मरकर_गया_हुआ))

there

योगी

योगिन्{पुं}{1;एक}

कर्ता 17

सकाम_कर्म_करनेवाला_योगी_(उपर्युक्त_देवताओं_द्वारा_क्रम_से_ले_गया_हुआ)

the_mystic

चान्द्रमसम्

चान्द्रमसं

चान्द्रमस{पुं}{2;एक}/चान्द्रमस{नपुं}{1;एक}/चान्द्रमस{नपुं}{2;एक}

चान्द्रमस{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 15

चन्द्रमा_की

the_moon_planet

GGLG

ज्योतिः

ज्योतिर्योगी

ज्योतिस्{नपुं}{1;एक}/ज्योतिस्{नपुं}{2;एक}

ज्योतिस्{नपुं}{2;एक}

कर्म 16

ज्योति_को

light

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGGG

प्राप्य

प्र_आप्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;स्वादिः}/प्र_आप्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;चुरादिः}/प्रा_आप्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;स्वादिः}/प्रा_आप्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आपॢँ;चुरादिः}

प्र_आप्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;प्र_आपॢँ;स्वादिः}

पूर्वकालः 17

प्राप्त_होकर_(स्वर्ग_में_अपने_शुभ_कर्मों_का_फल_भोगकर)

achieves

निवर्तते

निवर्तता{स्त्री}{1;द्वि}/निवर्तता{स्त्री}{2;द्वि}

नि_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनैपदी;नि_वृतुँ;भ्वादिः}

वापस_आता_है

comes_back

LGLG

8.24.A	हि
8.24.B	ह्येते
8.24.C	हि{अव्य}
8.24.D	हि{अव्य}
8.24.E	-
8.24.F	-
8.24.G	-
8.24.H	-
8.24.I	क्योंकि
8.24.J	certainly
8.24.K	-
8.24.L	यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
8.24.M	GG

जगतः

जगत्{पुं}{1;बहु}/जगत्{पुं}{2;बहु}/जगत्{पुं}{5;एक}/जगत्{पुं}{6;एक}/जगत्{पुं}{8;बहु}/जगत्{नपुं}{5;एक}/जगत्{नपुं}{6;एक}

जगत्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 7

जगत्_के

of_the_material_world

LLG

एते

एता{स्त्री}{1;द्वि}/एता{स्त्री}{2;द्वि}/एता{स्त्री}{8;एक}/एता{स्त्री}{8;द्वि}/एतद्{पुं}{1;बहु}/एतद्{स्त्री}{1;द्वि}/एतद्{स्त्री}{2;द्वि}/एतद्{नपुं}{1;द्वि}/एतद्{नपुं}{2;द्वि}

एतद्{नपुं}{2;द्वि}

विशेषणम् 5

ये_(दो_प्रकार_के)

all_these

शुक्ल-कृष्णे

शुक्लकृष्णे

शुक्लकृष्ण{नपुं}{1;द्वि}/शुक्लकृष्ण{नपुं}{2;द्वि}/शुक्लकृष्ण{नपुं}{7;एक}/शुक्लकृष्ण{नपुं}{8;द्वि}

शुक्ल-कृष्ण{नपुं}{1;द्वि}

<शुक्ल-कृष्णे>Di

शुक्ला च कृष्णा च = शुक्लकृष्णे

विशेषणम् 5

शुक्ल_और_कृष्ण_(अर्थात्_देवयान_और_पितृयान)

light_darkness

GLGG

गती

गति{स्त्री}{1;द्वि}/गति{स्त्री}{2;द्वि}/गति{स्त्री}{8;द्वि}

गति{स्त्री}{1;द्वि}

कर्ता 8

मार्ग

passing_away

शाश्वते

शाश्वत{पुं}{7;एक}/शाश्वत{नपुं}{1;द्वि}/शाश्वत{नपुं}{2;द्वि}/शाश्वत{नपुं}{7;एक}/शाश्वत{नपुं}{8;द्वि}

शाश्वत{नपुं}{1;द्वि}

विशेषणम् 7

सनातन

of_the_Vedas

GLG

मते

मत{पुं}{7;एक}/मत{नपुं}{1;द्वि}/मत{नपुं}{2;द्वि}/मत{नपुं}{7;एक}/मत{नपुं}{8;द्वि}/मति{स्त्री}{8;एक}/मता{स्त्री}{1;द्वि}/मता{स्त्री}{2;द्वि}/मता{स्त्री}{8;एक}/मता{स्त्री}{8;द्वि}/मता{स्त्री}{1;द्वि}/मता{स्त्री}{2;द्वि}/मता{स्त्री}{8;एक}/मता{स्त्री}{8;द्वि}

मत{नपुं}{1;द्वि}

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

माने_गये

in_the_opinion

(भवतः)

(भवत्{पुं}{2;बहु}/भवत्{पुं}{5;एक}/भवत्{पुं}{6;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(हैं)

becomes

एकया

एका{स्त्री}{3;एक}

करणम् 11

एक_के_द्वारा_(गया_हुआ)

by_one

GLG

अन्-आवृत्तिम्

अनावृत्ति{स्त्री}{2;एक}

न-आवृत्ति{स्त्री}{2;एक}

<न-आवृत्तिम्>Tn

न आवृत्तिः = अनावृत्तिः ताम् अनावृत्तिम्

कर्म 11

जिससे_वापस_नहीं_लौटना_पड़ता_उस_परमगति_को

no_return

याति

यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते

यात्{पुं}{7;एक}/यात्{नपुं}{7;एक}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

goes

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGGGLGGLG

अन्यया

अन्या{स्त्री}{3;एक}/अन्या{स्त्री}{3;एक}

अन्या{स्त्री}{3;एक}

करणम् 14

दूसरे_के_द्वारा_(गया_हुआ)

by_the_other

पुनः

पुनः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 14

फिर

again

आवर्तते

आवर्तता{स्त्री}{1;द्वि}/आवर्तता{स्त्री}{2;द्वि}/आवर्तता{स्त्री}{8;एक}/आवर्तता{स्त्री}{8;द्वि}/आङ्_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

आङ्_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;आङ्_वृतुँ;भ्वादिः}

वापस_आता_है_अर्थात्_जन्म-मृत्यु_को_प्राप्त_होता_है

comes_back

8.25.A	पार्थ
8.25.B	पार्थ
8.25.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.25.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
8.25.E	-
8.25.F	-
8.25.G	सम्बोध्यः 8
8.25.H	-
8.25.I	हे_पार्थ
8.25.J	O_son_of_Prtha
8.25.K	-
8.25.L	-
8.25.M	GL

एते

एतद्{स्त्री}{2;द्वि}

विशेषणम् 3

इन_(दोनों)

all_these

सृती

सृति{स्त्री}{1;द्वि}/सृति{स्त्री}{2;द्वि}/सृति{स्त्री}{8;द्वि}

सृति{स्त्री}{2;द्वि}

कर्म 4

मार्गों_को

different_paths

जानन्

जानन्योगी

जानत्{पुं}{1;एक}/जानत्{पुं}{8;एक}

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;ज्ञा;क्र्यादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 8

तत्त्व_से_जानकर

even_if_they_know

GGGG

कश्चन

किञ्चन{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

कोई_भी

anyone

GLL

योगी

योगिन्{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

योगी

the_devotees_of_the_Lord

न

नैते

न{अव्य}

सम्बन्धः 8

नहीं

never

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

मुह्यति

मुह्यत्{पुं}{7;एक}/मुह्यत्{नपुं}{7;एक}/मुह्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;मुह्;दिवादिः}

मुह्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;मुहँ;दिवादिः}

मोहित_होता

bewildered

GLL

तस्मात्

तस्मात्सर्वेषु

तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}

तद्{पुं}{5;एक}

हेतुः 15

इस_कारण

therefore

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGGL

अर्जुन

अर्जुन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 15

हे_अर्जुन

O_Arjuna

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 15

(तू)

you

सर्वेषु

सर्व{पुं}{7;बहु}/सर्व{नपुं}{7;बहु}

सर्व{पुं}{7;बहु}

विशेषणम् 13

सब

all

कालेषु

काल{पुं}{7;बहु}/काल{नपुं}{7;बहु}

काल{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 15

काल_में

time

GGL

योग-युक्तः

योगयुक्तो

योगयुक्त{पुं}{1;एक}

योग-युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

<योग-युक्तः>T3

योगेन युक्तः = योगयुक्तः

कर्तृसमानाधिकरणम् 15

समबुद्धिरूप_योग_से_युक्त

being_engaged_in_Krsna_consciousness

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGG

भव

भवार्जुन

भू1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

हो

just_become

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGLL

8.26.A	योगी
8.26.B	योगी
8.26.C	योगिन्{पुं}{1;एक}
8.26.D	योगिन्{पुं}{1;एक}
8.26.E	-
8.26.F	-
8.26.G	कर्ता 3
8.26.H	-
8.26.I	योगी_पुरुष
8.26.J	the_devotee
8.26.K	-
8.26.L	-
8.26.M	GG

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{2;एक}

कर्म 3

इसको_(रहस्य_को)

those_described_above

विदित्वा

विद्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;विदँ;अदादिः}

विद्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;विदँ;अदादिः}

पूर्वकालः 11

तत्त्व_से_जानकर

knowing

LGG

वेदेषु

वेद{पुं}{7;बहु}

समुच्चितम् 5

वेदों_के_पढ़नें_में

in_the_study_of_the_Vedas

GGL

च

चैव

च{अव्य}

अधिकरणम् 11

तथा

also

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

यज्ञेषु

यज्ञ{पुं}{7;बहु}

समुच्चितम् 5

यज्ञ

in_the_performances_of_yajna,_sacrifice

GGL

तपःसु

तपस्{नपुं}{7;बहु}

समुच्चितम् 5

तप

undergoing_different_types_of_austerities

LGL

दानेषु

दान{नपुं}{7;बहु}

समुच्चितम् 5

दानादि_के_करनेमें

in_giving_charities

GGL

यत्

यत्पुण्यफलं

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{1;एक}

सम्बन्धः 12

जो

that_which

जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55))

GGLLG

पुण्य-फलम्

पुण्यफल{पुं}{2;एक}/पुण्यफल{नपुं}{1;एक}/पुण्यफल{नपुं}{2;एक}

पुण्य-फल{नपुं}{2;एक}

<पुण्य-फलम्>T6

पुण्यस्य फलं = पुण्यफलम्

कर्म 11

पुण्यफल

the_result_of_pious_work

प्रदिष्टम्

प्रदिष्ट{पुं}{2;एक}/प्रदिष्ट{नपुं}{1;एक}/प्रदिष्ट{नपुं}{2;एक}

प्र_दिश्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_दिशँ;तुदादिः;नपुं}{1;एक}

प्रतियोगी 9

कहा_है

directed

LGL

तत्

तत्सर्वमिदं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

अनुयोगी 16

उस

all_those

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGGLG

सर्वम्

सर्व{पुं}{2;एक}/सर्व{नपुं}{1;एक}/सर्व{नपुं}{2;एक}

सर्व{नपुं}{1;एक}

कर्म 15

सबको

all

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 13

निःसन्देह

certainly

अत्येति

अति_इ1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

अति_इ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अति_इण्;अदादिः}

समुच्चितम् 16

उल्लंघन_कर_जाता_है

surpasses

GGL

च

चाद्यम्

च{अव्य}

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

आद्यम्

आद्य{पुं}{2;एक}/आद्य{नपुं}{1;एक}/आद्य{नपुं}{2;एक}

आद्य{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 17

सनातन

original

परम्

परं

पर{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 19

परम

supreme

स्थानम्

स्थानमुपैति

स्थान{नपुं}{1;एक}/स्थान{नपुं}{2;एक}

स्थान{नपुं}{2;एक}

कर्म 20

पद_को

abode

GGLGL

उपैति

उप_इ1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

उप_इ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;उप_इण्;अदादिः}

समुच्चितम् 16

प्राप्त_होता_है

achieved_peace