4.1.A	अहम्
4.1.B	-
4.1.C	अस्मद्{1;एक}
4.1.D	अस्मद्{1;एक}
4.1.E	-
4.1.F	-
4.1.G	कर्ता 6
4.1.H	-
4.1.I	मैंने
4.1.J	I

इमम्

इमं

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 4

इस

this

अ-व्ययम्

अव्यय{पुं}{2;एक}/व्ये1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्येञ्;भ्वादिः}/व्यय्1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्ययँ;भ्वादिः}

अव्यय{पुं}{2;एक}

<न-व्ययम्>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः तम् अव्ययम्

विशेषणम् 4

अविनाशी

imperishable

योगम्

योगं

योग{पुं}{2;एक}

कर्म 6

योग_को

the_science_of_one's_relationship_to_the_Supreme

विवस्वते

विवस्वत्{पुं}{4;एक}

सम्प्रदानम् 6

सूर्य_से

unto_the_sun-god

LGLG

प्रोक्तवान्

प्रोक्तवानहमव्ययम्

प्रोक्तवत्{पुं}{1;एक}

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्तवतु;प्र_वचँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

कहा_था

instructed

GLGLGGLL

विवस्वान्

विवस्वान्मनवे

विवस्वत्{पुं}{1;एक}

कर्ता 9

सूर्य_ने

Vivasvan_(the_sun-god's_name)

LGGLLG

मनवे

मनु{पुं}{4;एक}/मनु{स्त्री}{4;एक}

मनु{पुं}{4;एक}

सम्प्रदानम् 9

मनु_से

unto_the_father_of_mankind_(of_the_name_Vaivasvata)

प्राह

प्राह{पुं}{8;एक}

प्र_ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;प्र_ब्रूञ्;अदादिः}

कहा

told

मनुः

मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्

मनु{पुं}{1;एक}/मनु{स्त्री}{1;एक}

मनु{पुं}{1;एक}

कर्ता 12

मनु_ने

the_father_of_mankind

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

LLGGLGLG

इक्ष्वाकवे

इक्ष्वाकु{पुं}{4;एक}

सम्प्रदानम् 12

राजा_इक्ष्वाकु_से

unto_King_Iksvaku

अब्रवीत्

ब्रू1{कर्तरि;लङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

ब्रू{कर्तरि;लङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

कहा

said

4.2.A	परन्तप
4.2.B	परन्तप
4.2.C	परन्तप{पुं}{8;एक}/परन्तप{नपुं}{8;एक}
4.2.D	परन्तप{पुं}{8;एक}
4.2.E	-
4.2.F	-
4.2.G	सम्बोध्यः 7
4.2.H	-
4.2.I	हे_परन्तप_अर्जुन
4.2.J	O_Arjuna,_subduer_of_the_enemies
4.2.K	परान् शत्रून् तपतीति परन्तपः
4.2.L	-
4.2.M	LGLL

एवम्

एवं

एवम्{अव्य}

सम्बन्धः 3

इस_प्रकार

thus

परम्परा-प्राप्तम्

परम्पराप्राप्तमिमं

परम्परा-प्राप्त{पुं}{2;एक}/प्राप्त{नपुं}{1;एक}/प्राप्त{नपुं}{2;एक}

परम्परा-प्र_आप्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_आपॢँ;स्वादिः;पुं}{2;एक}

<परम्परा-प्राप्तम्>T3

परम्परया प्राप्तम् = परम्पराप्राप्तम्

विशेषणम् 5

परम्परा_से_प्राप्त

received_from_disciplic_succession

LGLGGGGG

इमम्

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

इस

this_science

(योगम्)

(योग{पुं}{2;एक})

(योग){पुं}{2;एक}

कर्म 7

(योग_को)

yoga

राज-ऋषयः

राजर्षयो

राजन्-ऋषि{पुं}{1;बहु}/ऋषि{पुं}{8;बहु}

राजन्-ऋषि{पुं}{1;बहु}

<राज-ऋषयः>K1

राजानः च ते ऋषयः च = राजर्षयः

कर्ता 7

राजर्षियों_ने

the_saintly_kings

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLG

विदुः

विदु{पुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{1;एक}/विदुस्{नपुं}{2;एक}/विदुस्{नपुं}{8;एक}/विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जाना

understood

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 9

वह

that_knowledge

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

योगः

योगो

योग{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

योग

the_science_of_one's_relationship_with_the_Supreme

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

महता

महत्{पुं}{3;एक}/महत्{नपुं}{3;एक}/महता{स्त्री}{1;एक}/महता{स्त्री}{1;एक}

महत्{पुं}{3;एक}

विशेषणम् 11

बहुत

by_great

LLG

कालेन

कालेनेह

काल{पुं}{3;एक}/काल{नपुं}{3;एक}

काल{पुं}{3;एक}

करणम् 13

काल_से

in_the_course_of_time

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GGGL

इह

इह{अव्य}

अधिकरणम् 13

यहाँ_(इस_पृथ्वी_लोक_में)

in_this_world

नष्टः

नष्ट{पुं}{1;एक}

नश्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;णशँ;दिवादिः;पुं}{1;एक}

लुप्तप्राय_हो_गया

scattered

4.3.A	(त्वम्)
4.3.B	-
4.3.C	(युष्मद्{1;एक})
4.3.D	(युष्मद्){1;एक}
4.3.E	-
4.3.F	-
4.3.G	कर्ता 6
4.3.H	-
4.3.I	(तू)
4.3.J	you

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 4

मेरा

भक्तः

भक्तोऽसि

भक्त{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

भक्त

devotee

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGL

च

चेति

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 6

और

also

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

सखा

सखि{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

प्रिय_सखा

friend

असि

अस्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

are

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 6

इसलिये

therefore

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 12

वह

the_same_ancient

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

एव

एवायं

एव{अव्य}

सम्बन्धः 8

ही

certainly

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGG

अयम्

अय{पुं}{2;एक}/इदम्{पुं}{1;एक}

इदम्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 12

यह

this

पुरातनः

पुरातन{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 12

पुरातन

very_old

LGLG

योगः

योग{पुं}{1;एक}

कर्म 16

योग

the_science_of_yoga

अद्य

अद्य{अव्य}

अधिकरणम् 16

आज

today

मया

अस्मद्{3;एक}

कर्ता 16

मैंने

by_Me

ते

तेऽद्य

तद्{पुं}{1;बहु}/तद्{स्त्री}{1;द्वि}/तद्{स्त्री}{2;द्वि}/तद्{नपुं}{1;द्वि}/तद्{नपुं}{2;द्वि}/युष्मद्{4;एक}/युष्मद्{6;एक}

युष्मद्{4;एक}

सम्प्रदानम् 16

तुझको

unto_you

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

प्रोक्तः

प्रोक्त{पुं}{1;एक}

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वचँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

कहा_है

spoken

हि

ह्येतदुत्तमम्

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLGGL

एतत्

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 20

यह

this

उत्तमम्

उत्तम{पुं}{2;एक}/उत्तम{नपुं}{1;एक}/उत्तम{नपुं}{2;एक}

उत्तम{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 20

उत्तम

transcendental

रहस्यम्

रहस्यं

रहस्य{पुं}{2;एक}/रहस्य{नपुं}{1;एक}/रहस्य{नपुं}{2;एक}

रहस्य{नपुं}{1;एक}

कर्ता 21

रहस्य

mystery

LGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

4.4.A	भवतः
4.4.B	भवतो
4.4.C	भवत्{पुं}{2;बहु}/भवत्{पुं}{5;एक}/भवत्{पुं}{6;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}
4.4.D	भवत्{पुं}{6;एक}
4.4.E	-
4.4.F	-
4.4.G	षष्ठीसम्बन्धः 2
4.4.H	-
4.4.I	आपका
4.4.J	your
4.4.K	-
4.4.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
4.4.M	LLG

जन्म

जन्म{नपुं}{8;एक}/जन्मन्{नपुं}{1;एक}/जन्मन्{नपुं}{2;एक}

जन्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 4

जन्म

birth

अ-परम्

अपरं

अ-पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}

अपर{नपुं}{1;एक}

<न-परम्>Tn

न परम् = अपरम्

कर्तृसमानाधिकरणम् 4

अभी_हाल_का

junior

LLG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

विवस्वतः

विवस्वत्{पुं}{2;बहु}/विवस्वत्{पुं}{5;एक}/विवस्वत्{पुं}{6;एक}

विवस्वत्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

सूर्य_का

of_the_sun-god

LGLG

जन्म

जन्म{नपुं}{8;एक}/जन्मन्{नपुं}{1;एक}/जन्मन्{नपुं}{2;एक}

जन्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 8

जन्म

birth

परम्

परं

परम्{अव्य}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}

पर{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 8

प्राचीन

superior

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 8

इस_बात_को

thus

कथम्

कथमेतद्विजानीयां

कथम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 12

कैसे

how

LGGGLGGG

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 12

(मैं)

विजानीयाम्

वि_ज्ञा2{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;ज्ञा;क्र्यादिः}

वि_ज्ञा{कर्तरि;विधिलिङ्;उ;एक;परस्मैपदी;वि_ज्ञा;क्र्यादिः}

समझूँ

shall_understand

त्वम्

त्वमादौ

युष्मद्{1;एक}

कर्ता 16

आपने

you

GGG

आदौ

आदि{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 16

कल्प_के_आदि_में

in_the_beginning

एतत्

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 16

यह_(योग)

this

प्रोक्तवान्

प्रोक्तवानिति

प्रोक्तवत्{पुं}{1;एक}

प्र_वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्तवतु;प्र_वचँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

कहा_था

instructed

GLGLL

4.5.A	परन्तप
4.5.B	परन्तप
4.5.C	परन्तप{पुं}{8;एक}/परन्तप{नपुं}{8;एक}
4.5.D	परन्तप{पुं}{8;एक}
4.5.E	-
4.5.F	-
4.5.G	विशेषणम् 2
4.5.H	-
4.5.I	हे_परन्तप
4.5.J	O_subduer_of_the_enemy
4.5.K	परान् शत्रून् तपतीति परन्तपः
4.5.L	-
4.5.M	LGLL

अर्जुन

अर्जुन{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 16

अर्जुन

O_Arjuna

मे

अस्मद्{6;एक}

समुच्चितम् 4

मेरे

of_Mine

च

चार्जुन

च{अव्य}

षष्ठीसम्बन्धः 7

और

and_also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLL

तव

युष्मद्{6;एक}

समुच्चितम् 4

तेरे

of_yours

बहूनि

बहु{नपुं}{1;बहु}/बहु{नपुं}{2;बहु}/बहु{नपुं}{8;बहु}

बहु{नपुं}{1;बहु}

विशेषणम् 7

बहुत-से

many

LGL

जन्मानि

जन्म{नपुं}{1;बहु}/जन्म{नपुं}{2;बहु}/जन्म{नपुं}{8;बहु}/जन्मन्{नपुं}{1;बहु}/जन्मन्{नपुं}{8;बहु}

जन्मन्{नपुं}{1;बहु}

कर्म 8

जन्म

births

GGL

व्यतीतानि

व्यतीत{नपुं}{1;बहु}/व्यतीत{नपुं}{2;बहु}/व्यतीत{नपुं}{8;बहु}

वि_अति_इ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_अति_इण्;अदादिः;नपुं}{1;बहु}

हो_चुके_हैं

have_passed

LGGL

तानि

तान्यहं

तद्{नपुं}{1;बहु}/तद्{नपुं}{2;बहु}

तद्{नपुं}{1;बहु}

विशेषणम् 11

उन

all_those

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLG

सर्वाणि

सर्व{नपुं}{1;बहु}/सर्व{नपुं}{2;बहु}/सर्वाणी{स्त्री}{8;एक}/सर्व्1{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;षर्वँ;भ्वादिः}

सर्व{नपुं}{1;बहु}

विशेषणम् 11

सब

all

GGL

(जन्मानि)

(जन्म{नपुं}{1;बहु}/जन्म{नपुं}{2;बहु}/जन्म{नपुं}{8;बहु}/जन्मन्{नपुं}{1;बहु}/जन्मन्{नपुं}{8;बहु})

(जन्मन्){नपुं}{1;बहु}

कर्म 14

(जन्म_को)

births

त्वम्

त्वं

युष्मद्{1;एक}

कर्ता 14

तुम

you

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 14

नहीं

not

वेत्थ

विद्1{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जानते_हो

know

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 16

मैं

वेद

वेद{पुं}{8;एक}/विद्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}/विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जानता_हूँ

do_know

4.6.A	(अहम्)
4.6.B	-
4.6.C	(अस्मद्{1;एक})
4.6.D	(अस्मद्){1;एक}
4.6.E	-
4.6.F	-
4.6.G	कर्ता 15
4.6.H	-
4.6.I	(मैं)
4.6.J	I

अ-जः

अजोऽपि

अज{पुं}{1;एक}

<न-जः>U

न जायते सः = अजः

समुच्चितम् 3

अजन्मा

unborn

LGL

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्ता 5

(और)

and

अ-व्यय-आत्मा

अव्यय-आत्मन्{पुं}{1;एक}

<<न-व्यय>Bsmn-आत्मा>Bs6

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः, अव्ययः आत्मा यस्य सः = अव्ययात्मा

समुच्चितम् 3

अविनाशीस्वरूप

body_without_deterioration

सन्

सन्नव्ययात्मा

सत्{पुं}{1;एक}/सत्{पुं}{8;एक}

सत्{पुं}{1;एक}

समानकालः 15

होते_हुए

being_so

ङमुडागम-सन्धिः (ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (8।3।32))

GGLGG

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 5

भी

although

भूतानाम्

भूतानामीश्वरोऽपि

भूत{पुं}{6;बहु}/भूत{नपुं}{6;बहु}/भूता{स्त्री}{6;बहु}/भूता{स्त्री}{6;बहु}

भूत{पुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 8

समस्त_प्राणियों_का

all_those_who_are_born

GGGGLGL

ईश्वरः

ईश्वर{पुं}{1;एक}

कर्ता 9

ईश्वर

the_Supreme_Lord

सन्

सत्{पुं}{1;एक}/सत्{पुं}{8;एक}

सत्{पुं}{1;एक}

समानकालः 15

होते_हुए

being_so

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 9

भी

although

स्वाम्

स्वामधिष्ठाय

स्वा{स्त्री}{2;एक}/स्वा{स्त्री}{2;एक}

स्वा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 12

अपनी

of_Myself

GLGGL

प्रकृतिम्

प्रकृतिं

प्रकृति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 13

प्रकृति_को

transcendental_form

LLG

अधिष्ठाय

अधि_स्था{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अधि_ष्ठा;भ्वादिः}

पूर्वकालः 15

अधीन_करके

being_so_situated

आत्म-मायया

आत्मन्-माया{स्त्री}{3;एक}

<आत्म-मायया>T6

आत्मनः माया = आत्ममाया तया आत्ममायया

करणम् 15

अपनी_योगमाया_से

by_My_internal_energy

सम्भवामि

सम्भवाम्यात्म-मायया

सम्_भू1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

सम्_भू{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;सम्_भू;भ्वादिः}

प्रकट_होता_हूँ

do_incarnate

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGGL

4.7.A	भारत
4.7.B	भारत
4.7.C	भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}
4.7.D	भारत{पुं}{8;एक}
4.7.E	-
4.7.F	-
4.7.G	सम्बोध्यः 9
4.7.H	-
4.7.I	हे_भारत
4.7.J	O_descendant_of_Bharata
4.7.K	-
4.7.L	-
4.7.M	GLL

यदा

यदा{अव्य}

वीप्सा 3

जब

whenever

यदा

यदा{अव्य}

अधिकरणम् 9

जब

wherever

धर्मस्य

धर्म{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 5

धर्म_की

of_religion

GGL

ग्लानिः

ग्लानिर्भवति

ग्लानि{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 6

हानि

discrepancies

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLLL

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्ता 9

(और)

and

अ-धर्मस्य

अ-धर्म{पुं}{6;एक}

अधर्म{पुं}{6;एक}

<न-धर्मस्य>Tn

न धर्मः = अधर्मः तस्य अधर्मस्य

षष्ठीसम्बन्धः 8

अधर्म_की

of_irreligion

अभ्युत्थानम्

अभ्युत्थानमधर्मस्य

अभ्युत्थान{नपुं}{1;एक}/अभ्युत्थान{नपुं}{2;एक}

अभ्युत्थान{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

वृद्धि

predominance

GGGGLGGL

भवति

भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

होती_है

manifested,_becomes

तदा

तदात्मानं

तदा{अव्य}

अधिकरणम् 14

तब

at_that_time

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGGG

हि

हि{अव्य}

सम्बन्धः 10

ही

certainly

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 14

मैं

आत्मानम्

आत्मन्{पुं}{2;एक}

कर्म 14

स्वयं_की

self

सृजामि

सृजाम्यहम्

सृज्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;सृजँ;तुदादिः}

सृज्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;सृजँ;तुदादिः}

रचना_करता_हूँ

manifest

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGLL

4.8.A	(अहम्)
4.8.B	-
4.8.C	(अस्मद्{1;एक})
4.8.D	(अस्मद्){1;एक}
4.8.E	-
4.8.F	-
4.8.G	कर्ता 10
4.8.H	-
4.8.I	(मैं)
4.8.J	I

साधूनाम्

साधूनां

साधु{पुं}{6;बहु}/साधु{नपुं}{6;बहु}

साधु{पुं}{6;बहु}

कर्म 3

साधु_पुरुषों_का

of_the_devotees

GGG

परित्राणाय

परित्राण{नपुं}{4;एक}

समुच्चितम् 6

उद्धार_करने_के_लिये

for_the_deliverance

LGGGL

दुष्-कृताम्

दुष्कृताम्

दुष्कृत्{पुं}{6;बहु}

<दुष्-कृताम्>U

दुष्टं कुर्वन्तीति = दुष्कृतः तेषां दुष्कृताम्

कर्म 5

पापकर्म_करनेवालों_का

of_the_miscreants

GLG

विनाशाय

विनाश{पुं}{4;एक}

समुच्चितम् 6

विनाश_करने_के_लिये

for_the_annihilation

LGGL

च

च{अव्य}

प्रयोजनम् 10

और

also

धर्म-संस्थापना-अर्थाय

धर्मसंस्थापनार्थाय

धर्मन्-संस्थापना-अर्थ{पुं}{4;एक}/अर्थ{नपुं}{4;एक}

धर्म-संस्थापना-अर्थ{पुं}{4;एक}

<<धर्म-संस्थापना>T6-अर्थाय>T4

धर्मस्य संस्थापना = धर्मसंस्थापना, धर्मसंस्थापनायै इदम् = धर्मसंस्थापनार्थम् तस्मै धर्मसंस्थापनार्थाय

समुच्चितम् 6

धर्म_की_स्थापना_करने_के_लिये

to_reestablish_the_principles_of_religion

GLGGLGGL

युगे

युग{नपुं}{1;द्वि}/युग{नपुं}{2;द्वि}/युग{नपुं}{7;एक}/युग{नपुं}{8;द्वि}

युग{नपुं}{7;एक}

वीप्सा 9

युग_में

millennium

युगे

युग{नपुं}{1;द्वि}/युग{नपुं}{2;द्वि}/युग{नपुं}{7;एक}/युग{नपुं}{8;द्वि}

युग{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

युग_में

after_millennium

सम्भवामि

सम्_भू1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

सम्_भू{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;सम्_भू;भ्वादिः}

प्रकट_हुआ_करता_हूँ

do_appear

GLGL

4.9.A	अर्जुन
4.9.B	-
4.9.C	अर्जुन{पुं}{8;एक}
4.9.D	अर्जुन{पुं}{8;एक}
4.9.E	-
4.9.F	-
4.9.G	सम्बोध्यः 7
4.9.H	-
4.9.I	हे_अर्जुन
4.9.J	O_Arjuna

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 7

मेरे

of_Mine

जन्म

जन्म{नपुं}{8;एक}/जन्मन्{नपुं}{1;एक}/जन्मन्{नपुं}{2;एक}

जन्मन्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

जन्म

birth

च

च{अव्य}

कर्ता 7

और

also

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 4

कर्म

work

दिव्यम्

दिव्यमेवं

दिव्य{पुं}{2;एक}/दिव्य{नपुं}{1;एक}/दिव्य{नपुं}{2;एक}

दिव्य{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 7

दिव्य

transcendental

GGGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

एवम्

एवम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 11

इस_प्रकार

like_this

यः

यो

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 12

जो_(मनुष्य)

anyone_who

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

तत्त्वतः

तत्त्वतः{अव्य}

हेतुः 11

तत्त्व_से

in_reality

GLG

वेत्ति

विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

प्रतियोगी 9

जान_लेता_है

knows

सः

सोऽर्जुन

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 18

वह

this

GLL

देहम्

देहं

देह{पुं}{2;एक}/देह{नपुं}{1;एक}/देह{नपुं}{2;एक}

देह{नपुं}{2;एक}

कर्म 14

शरीर_को

body

त्यक्त्वा

त्यज्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 18

त्यागकर

leaving_aside

पुनः

पुनर्जन्म

पुनः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 18

फिर

again

LGGL

जन्म

जन्म{नपुं}{8;एक}/जन्मन्{नपुं}{1;एक}/जन्मन्{नपुं}{2;एक}

जन्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 18

जन्म_को

birth

न

नैति

न{अव्य}

सम्बन्धः 18

नहीं

never

वृद्धि-सन्धिः (एत्येधत्यूठ्सु (6।1।89))

एति

इ1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

इ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

does_attain

(सः)

(तद्{पुं}{1;एक})

(तद्){पुं}{1;एक}

कर्ता 21

(वह)

माम्

मामेति

अस्मद्{2;एक}

कर्म 21

मुझे

unto_Me

GGL

एति

इ1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

इ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

प्राप्त_होता_है

does_attain

4.10.A	वीत-राग-भय-क्रोधाः
4.10.B	वीतरागभयक्रोधा
4.10.C	वीत-राग-भय-क्रोध{पुं}{1;बहु}/क्रोध{पुं}{8;बहु}
4.10.D	वीत-राग-भय-क्रोध{पुं}{1;बहु}
4.10.E	<वीत-<राग-भय-क्रोधाः>Di>Bs5
4.10.F	रागः च भयम् च क्रोधः च = रागभयक्रोधाः, वीताः रागभयक्रोधाः यस्मात् सः = वीतरागभयक्रोधः ते वीतरागभयक्रोधाः
4.10.G	विशेषणम् 7
4.10.H	-
4.10.I	जिनके_राग_भय_और_क्रोध_सर्वथा_नष्ट_हो_गये_थे_वे
4.10.J	freed_from_attachment,_fear_and_anger
4.10.K	-
4.10.L	रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))
4.10.M	GLGLLGGG

मन्मयाः

मन्मया

मन्मय{पुं}{1;बहु}/मन्मय{पुं}{8;बहु}

मन्मय{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 7

जो_मुझमें_अनन्य_प्रेमपूर्वक_स्थित_रहते_थे

fully_in_Me

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

GLG

माम्

मामुपाश्रिताः

अस्मद्{2;एक}

कर्म 4

मेरे

unto_Me

GLGLG

उपाश्रिताः

उपाश्रित{पुं}{1;बहु}/उपाश्रित{पुं}{8;बहु}

उप_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:क्त;उप_श्रिञ्;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 7

आश्रित_रहनेवाले

being_fully_situated

ज्ञान-तपसा

ज्ञानतपसा

ज्ञान-तपस्{पुं}{3;एक}/तपस्{नपुं}{3;एक}

ज्ञान-तपस्{नपुं}{3;एक}

<ज्ञान-तपसा>K6

ज्ञानम् एव तपः = ज्ञानतपः तेन ज्ञानतपसा

करणम् 6

ज्ञानरूप_तप_से

by_penance_through_knowledge

GLLLG

पूताः

पूता

पूत{पुं}{1;बहु}/पूत{पुं}{8;बहु}/पूता{स्त्री}{1;बहु}/पूता{स्त्री}{2;बहु}/पूता{स्त्री}{8;बहु}/पूता{स्त्री}{1;बहु}/पूता{स्त्री}{2;बहु}/पूता{स्त्री}{8;बहु}

पू{कृत्_प्रत्ययः:क्त;पूञ्;क्र्यादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 7

पवित्र_होकर

being_purified

बहवः

बहवो

बहु{पुं}{1;बहु}/बहु{पुं}{8;बहु}/बहु{स्त्री}{1;बहु}/बहु{स्त्री}{2;बहु}/बहु{स्त्री}{8;बहु}

बहु{पुं}{1;बहु}

कर्ता 9

बहुत

many

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LLG

मत्-भावम्

मद्भावमगताः

अस्मद्-भाव{पुं}{2;एक}

<अस्मत्-भावम्>T6

मम भावः = मद्भावः तम् मद्भावम्

कर्म 9

मेरे_स्वरूप_को

transcendental_love_for_Me

GGGLLG

आगताः

आगत{पुं}{1;बहु}/आगत{पुं}{8;बहु}/आगता{स्त्री}{1;बहु}/आगता{स्त्री}{2;बहु}/आगता{स्त्री}{8;बहु}

आङ्_गम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_गमॢँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

प्राप्त_हो_चुके_हैं

attained

4.11.A	पार्थ
4.11.B	पार्थ
4.11.C	पार्थ{पुं}{8;एक}
4.11.D	पार्थ{पुं}{8;एक}
4.11.E	-
4.11.F	-
4.11.G	सम्बोध्यः 5
4.11.H	-
4.11.I	हे_अर्जुन
4.11.J	O_son_of_Prtha
4.11.K	-
4.11.L	-
4.11.M	GL

ये

यद्{पुं}{1;बहु}/यद्{स्त्री}{1;द्वि}/यद्{स्त्री}{2;द्वि}/यद्{नपुं}{1;द्वि}/यद्{नपुं}{2;द्वि}

यद्{पुं}{1;बहु}

कर्ता 5

जो_(भक्त)

all_of_them

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 5

मुझे

unto_Me

यथा

यथा{अव्य}

सम्बन्धः 8

जिस_प्रकार

प्रपद्यन्ते

प्र_पद्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}/प्र_पद्1{कर्मणि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}

प्र_पद्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;प्र_पदँ;दिवादिः}

प्रतियोगी 4

भजते_हैं

surrender

LGGG

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 10

मैं

तान्

तांस्तथैव

तद्{पुं}{2;बहु}

कर्म 10

उनको

unto_them

रुत्व-सन्धिः (नश्छव्यप्रशान् (8।3।7)-अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः (8।3।4)-खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8।3।15)-विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GLGL

तथा

तथा{अव्य}

अनुयोगी 10

वैसे

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 8

ही

certainly

भजामि

भजाम्यहम्

भज्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;भजँ;भ्वादिः}

भज्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;भजँ;भ्वादिः}

भजता_हूँ

do_reward

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGLL

मनुष्याः

मनुष्य{पुं}{1;बहु}/मनुष्य{पुं}{8;बहु}

मनुष्य{पुं}{1;बहु}

कर्ता 15

सभी_मनुष्य

all_men

LGG

सर्वशः

सर्वशः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 15

सब_प्रकार_से

in_all_respects

GLG

मम

अस्मद्{6;एक}/मा1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;मा;अदादिः}

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 14

मेरे

वर्त्म

वर्त्मानुवर्तन्ते

वर्त्मन्{नपुं}{1;एक}/वर्त्मन्{नपुं}{2;एक}/वर्त्मन्{नपुं}{8;एक}

वर्त्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

मार्ग_का

path

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLGGG

अनुवर्तन्ते

अनु_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

अनु_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;अनु_वृतुँ;भ्वादिः}

अनुसरण_करते_हैं

do_follow

4.12.A	इह
4.12.B	इह
4.12.C	इह{अव्य}
4.12.D	इह{अव्य}
4.12.E	-
4.12.F	-
4.12.G	विशेषणम् 3
4.12.H	-
4.12.I	इस
4.12.J	in_the_material_world
4.12.K	-
4.12.L	-
4.12.M	LL

मानुषे

मानुष{पुं}{7;एक}

विशेषणम् 3

मनुष्य

in_human_society

GLG

लोके

लोक{पुं}{7;एक}/लोक्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;लोकृँ;भ्वादिः}

लोक{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 9

लोक_में

within_this_world

कर्मणाम्

कर्मणां

कर्मन्{नपुं}{6;बहु}

कर्म 5

कर्मों_के

of_fruitive_activities

GLG

सिद्धिम्

सिद्धिं

सिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 6

फल_को

perfection

काङ्क्षन्तः

काङ्क्षत्{पुं}{1;बहु}/काङ्क्षत्{पुं}{8;बहु}

काङ्क्ष्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;काक्षिँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 7

चाहनेवाले

desiring

GGG

(जनाः)

(जन{पुं}{1;बहु}/जन{पुं}{8;बहु})

(जन){पुं}{1;बहु}

कर्ता 9

(लोग)

people

देवताः

देवता{स्त्री}{1;बहु}/देवता{स्त्री}{2;बहु}/देवता{स्त्री}{8;बहु}/देवता{स्त्री}{1;बहु}/देवता{स्त्री}{2;बहु}/देवता{स्त्री}{8;बहु}

देवता{स्त्री}{2;बहु}

कर्म 9

देवताओं_का

the_demigods

GLG

यजन्ते

यजन्त

यज्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;यजँ;भ्वादिः}

यज्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;यजँ;भ्वादिः}

पूजन_किया_करते_है

worship_by_sacrifices

यान्तवान्त-लोप-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

LGL

हि

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

कर्म-जा

कर्मजा

कर्मन्-ज{पुं}/ज{नपुं}

कर्मजा{स्त्री}{1;एक}

<कर्म-जा>U

कर्मणा जायते इति = कर्मजा

विशेषणम् 12

कर्मों_से_उत्पन्न_होनेवाली

the_fruitive_worker

GLG

सिद्धिः

सिद्धिर्भवति

सिद्धि{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 14

सिद्धि

successful

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLLL

क्षिप्रम्

क्षिप्रं

क्षिप्रम्{अव्य}/क्षिप्र{नपुं}{1;एक}/क्षिप्र{नपुं}{2;एक}

क्षिप्रम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 14

शीघ्र

very_quickly

भवति

भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

मिल_जाती_है

becomes

4.13.A	मया
4.13.B	मया
4.13.C	अस्मद्{3;एक}
4.13.D	अस्मद्{3;एक}
4.13.E	-
4.13.F	-
4.13.G	कर्ता 4
4.13.H	-
4.13.I	मेरे_द्वारा
4.13.J	by_Me
4.13.K	-
4.13.L	-
4.13.M	LG

गुण-कर्म-विभागशः

गुणकर्मविभागशः

गुण-कर्मन्-विभागशः

गुण-कर्मन्-विभागशः{अव्यय}

<<गुण-कर्म>Di-विभागशः>T6

गुणः च कर्म च = गुणकर्मणी, गुणकर्मण्योः विभागशः = गुणकर्मविभागशः

क्रियाविशेषणम् 4

गुण_और_कर्मों_के_विभागपूर्वक

in_terms_of_division_according_to_quality_and_work

LLGLLGLG

चातुर्-वर्ण्यम्

चातुर्वर्ण्यं

चातुर्वर्ण्य{नपुं}{1;एक}/चातुर्वर्ण्य{नपुं}{2;एक}

चातुर्वर्ण्य{नपुं}{2;एक}

<चातुर्-वर्ण्यम्>Tds

चतुर्णां वर्णानां समाहारः = चातुर्वर्ण्यम्

कर्म 4

ब्राह्मण_क्षत्रिय_वैश्य_और_शूद्र_इन_चार_वर्णों_का_समूह

the_four_divisions_of_human_society

चत्वारो वर्णाः ब्राह्मणादिजातयः चातुर्वर्ण्यम्

GGGG

सृष्टम्

सृष्टं

सृष्ट{पुं}{2;एक}/सृष्ट{नपुं}{1;एक}/सृष्ट{नपुं}{2;एक}

सृज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सृजँ;तुदादिः;नपुं}{1;एक}

रचा_गया_है

created

तस्य

तद्{पुं}{6;एक}/तद्{नपुं}{6;एक}

तद्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 6

उसका_(सृष्टिरचनादि_कर्म_का)

of_that

कर्तारम्

कर्तारमपि

कर्तृ{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 8

कर्ता_होनेपर

the_father

GGGLL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 6

भी

although

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 12

मुझ

अ-व्ययम्

अ-व्यय{पुं}{2;एक}/व्यय{नपुं}{1;एक}/व्यय{नपुं}{2;एक}

अव्यय{पुं}{2;एक}

<न-व्ययम्>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः तम् अव्ययम्

समुच्चितम् 10

अविनाशी_परमेश्वर_को

being_unchangeable

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्मसमानाधिकरणम् 12

(और)

and

अ-कर्तारम्

अ-कर्तृ{पुं}{2;एक}

न-कर्तृ{पुं}{2;एक}

<न-कर्तारम्>Bsmn

न कर्ता यस्य सः = अकर्ता तम् अकर्तारम्

समुच्चितम् 10

अकर्ता

as_the_non-doer

विद्धि

विद्ध्यकर्तारमव्ययम्

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

may_know

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGGGGLL

4.14.A	कर्म-फले
4.14.B	कर्मफले
4.14.C	कर्मन्-फल{नपुं}{1;द्वि}/फल{नपुं}{2;द्वि}/फल{नपुं}{7;एक}/फल{नपुं}{8;द्वि}
4.14.D	कर्मन्-फल{नपुं}{7;एक}
4.14.E	<कर्म-फले>T6
4.14.F	कर्मणः फलम् = कर्मफलम् तस्मिन् कर्मफले
4.14.G	अधिकरणम् 5
4.14.H	-
4.14.I	कर्मों_के_फल_में
4.14.J	in_fruitive_action
4.14.K	-
4.14.L	-
4.14.M	GLLG

मे

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 3

मेरी

स्पृहा

स्पृहा{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 5

स्पृहा

aspiration

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 5

नहीं

never

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 9

मुझे

unto_Me

कर्माणि

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 9

कर्म

all_kinds_of_work

GGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 9

नहीं

nor

लिम्पन्ति

लिम्पत्{नपुं}{1;बहु}/लिम्पत्{नपुं}{2;बहु}/लिम्पत्{नपुं}{8;बहु}/लिप्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;लिपँ;तुदादिः}

लिप्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;लिपँ;तुदादिः}

प्रतियोगी 10

लिप्त_करते_हैं

do_affect

GGL

इति

इति{अव्य}

अनुयोगी 13

इस_प्रकार

thus

यः

योऽभिजानाति

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 14

जो

one_who

GLGGL

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 13

मुझे

unto_Me

अभिजानाति

अभि_ज्ञा2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ज्ञा;क्र्यादिः}

अभि_ज्ञा{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अभि_ज्ञा;क्र्यादिः}

प्रतियोगी 11

तत्त्व_से_जान_लेता_है

does_know

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 17

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

कर्मभिः

कर्मभिर्न

कर्मन्{नपुं}{3;बहु}

कर्ता 17

कर्मों_से

by_the_reaction_of_such_work

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 17

नहीं

never_does

बध्यते

बन्ध्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

बँधता

becomes_entangled

GLG

4.15.A	पूर्वैः
4.15.B	पूर्वैरपि
4.15.C	पूर्व{पुं}{3;बहु}/पूर्व{नपुं}{3;बहु}/पूर्व{पुं}{3;बहु}/पूर्व{नपुं}{3;बहु}
4.15.D	पूर्व{पुं}{3;बहु}
4.15.E	-
4.15.F	-
4.15.G	विशेषणम् 2
4.15.H	-
4.15.I	पूर्वकाल_के
4.15.J	by_past_authorities
4.15.K	-
4.15.L	रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))
4.15.M	GGLL

मुमुक्षुभिः

मुमुक्षु{पुं}{3;बहु}

कर्ता 5

मुमुक्षुओं_ने

who_attained_liberation

GGLG

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 2

भी

although

एवम्

एवं

एवम्{अव्य}

सम्बन्धः 5

इस_प्रकार

thus

ज्ञात्वा

ज्ञा1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;भ्वादिः}/ज्ञा2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 7

जानकर

knowing_well

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

कर्म

work

कृतम्

कृतं

कृत्{पुं}{2;एक}/कृत{पुं}{2;एक}/कृत{नपुं}{1;एक}/कृत{नपुं}{2;एक}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{1;एक}

किये_हैं

performed

तस्मात्

तस्मात्त्वम्

तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}

तद्{पुं}{5;एक}

हेतुः 15

इसलिये

therefore

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

त्वम्

युष्मद्{1;एक}

कर्ता 15

तू

you

पूर्वैः

पूर्व{पुं}{3;बहु}/पूर्व{नपुं}{3;बहु}/पूर्व{पुं}{3;बहु}/पूर्व{नपुं}{3;बहु}

पूर्व{पुं}{3;बहु}

कर्ता 12

पूर्वजों_द्वारा

by_the_predecessors

पूर्वतरम्

पूर्वतरं

पूर्वतर{पुं}{2;एक}/पूर्वतर{नपुं}{1;एक}/पूर्वतर{नपुं}{2;एक}/पूर्वतर{पुं}{2;एक}/पूर्वतर{नपुं}{1;एक}/पूर्वतर{नपुं}{2;एक}

पूर्वतर{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 12

हमेशा

ancient_predecessors

GLLG

कृतम्

कृत्{पुं}{2;एक}/कृत{पुं}{2;एक}/कृत{नपुं}{1;एक}/कृत{नपुं}{2;एक}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;डुकृञ्;तनादिः;नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 13

किए_जानेवाले

as_performed

कर्म

कर्मैव

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

कर्मों_को

prescribed_duty

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 13

ही

certainly

कुरु

कृ3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कर

just_perform

4.16.A	कर्म
4.16.B	कर्म
4.16.C	कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}
4.16.D	कर्मन्{नपुं}{1;एक}
4.16.E	-
4.16.F	-
4.16.G	कर्ता 3
4.16.H	-
4.16.I	कर्म
4.16.J	action
4.16.K	-
4.16.L	-
4.16.M	GL

किम्

किं

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{1;एक}

सम्बन्धः 3

क्या

what

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

अ-कर्म

अ-कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

न-कर्मन्{नपुं}{1;एक}

<न-कर्म>Tn

न कर्म = अकर्म

कर्ता 6

अकर्म

inaction

किम्

किमकर्मेति

किम्{नपुं}{1;एक}/किम्{नपुं}{2;एक}

किम्{नपुं}{1;एक}

सम्बन्धः 6

क्या

what

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GLGGL

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 6

इस_प्रकार

thus

अत्र

अत्र{अव्य}

अधिकरणम् 12

यहाँ_(निर्णय_करने_में)

in_this_matter

कवयः

कवयोऽप्यत्र

कवि{पुं}{1;बहु}/कवि{पुं}{8;बहु}

कवि{पुं}{1;बहु}

कर्ता 12

बुद्धिमान्_पुरुष

the_intelligent

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LLGGL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 9

भी

also

मोहिताः

मोहिता{स्त्री}{1;बहु}/मोहिता{स्त्री}{2;बहु}/मोहिता{स्त्री}{8;बहु}/मोहिता{स्त्री}{1;बहु}/मोहिता{स्त्री}{2;बहु}/मोहिता{स्त्री}{8;बहु}

मुह्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;मुहँ;दिवादिः;पुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

मोहित

bewildered

GLG

(भवन्ति)

(भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}/भवन्ती{स्त्री}{8;एक})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(हो_जाते_हैं)

becomes

तत्

तत्ते

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

अनुयोगी 17

वह

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 17

कर्म-तत्त्व

work

(अहम्)

(अस्मद्{1;एक})

(अस्मद्){1;एक}

कर्ता 17

(मैं)

ते

युष्मद्{4;एक}

सम्प्रदानम् 17

तुझे

unto_you

प्रवक्ष्यामि

प्र_वह्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;उभयपदी;वहँ;भ्वादिः}

प्र_वच्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;प्र_वचँ;अदादिः}

कहूँगा

shall_explain

LGGL

यत्

यञ्ज्ञात्वा

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

सम्बन्धः 13

जिसे

which

जश्त्व-श्चुत्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGG

ज्ञात्वा

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 22

जानकर

knowing

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 22

(तुम)

you

अ-शुभात्

अ-शुभ{पुं}{5;एक}/शुभ{नपुं}{5;एक}

अशुभ{पुं}{5;एक}

<न-शुभात्>Tn

न शुभम् = अशुभम् तस्मात् अशुभात्

अपादानम् 22

अशुभ_से_अर्थात्_कर्मबन्धन_से

from_ill_fortune

मोक्ष्यसे

मोक्ष्यसेऽशुभात्

मुच्1{कर्तरि;लृट्;म;एक;आत्मनेपदी;मुचॢँ;तुदादिः}/मुच्1{कर्मणि;लृट्;म;एक;आत्मनेपदी;मुचॢँ;तुदादिः}/मुह्1{भावे;लृट्;म;एक;आत्मनेपदी;मुहँ;दिवादिः}

मुच्{कर्तरि;लृट्;म;एक;आत्मनेपदी;मुचॢँ;तुदादिः}

प्रतियोगी 18

मुक्त_हो_जाओगे

be_liberated

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GLGLG

4.17.A	कर्मणः
4.17.B	कर्मणो
4.17.C	कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}
4.17.D	कर्मन्{नपुं}{6;एक}
4.17.E	-
4.17.F	-
4.17.G	षष्ठीसम्बन्धः 2
4.17.H	-
4.17.I	कर्म_का
4.17.J	working_order
4.17.K	-
4.17.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
4.17.M	GLG

(तत्त्वम्)

(तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक}/तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक})

(तत्त्व){नपुं}{2;एक}

कर्म 4

(तत्त्व)

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 2

भी

also

बोद्धव्यम्

बोद्धव्यं

बोद्धव्य{पुं}{2;एक}/बोद्धव्य{नपुं}{1;एक}/बोद्धव्य{नपुं}{2;एक}

बुध्{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;बुधिँर्;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

जानना_चाहिये

should_be_understood

बोद्धुं योग्यं बोद्धव्यम्

GGG

च

च{अव्य}

और

also

अ-कर्मणः

अकर्मणश्च

अ-कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

न-कर्मन्{नपुं}{6;एक}

<न-कर्मणः>Tn

न कर्म = अकर्म तस्मात् अकर्मणः

षष्ठीसम्बन्धः 7

अकर्म_का

inaction

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

LGLGL

(तत्त्वम्)

(तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक}/तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक})

(तत्त्व){नपुं}{2;एक}

कर्म 8

(तत्त्व)

बोद्धव्यम्

बोद्धव्यं

बोद्धव्य{पुं}{2;एक}/बोद्धव्य{नपुं}{1;एक}/बोद्धव्य{नपुं}{2;एक}

बुध्{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;बुधिँर्;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

जानना_चाहिये

should_be_understood

बोद्धुं योग्यं बोद्धव्यम्

GGG

च

च{अव्य}

तथा

also

वि-कर्मणः

विकर्मणः

वि-कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

विकर्मन्{नपुं}{6;एक}

<वि-कर्मणः>Bvp

विपरीतं कर्म यत् = विकर्म तस्मात् विकर्मणः

षष्ठीसम्बन्धः 11

विकर्म_का

forbidden_work

LGLG

(तत्त्वम्)

(तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक}/तत्त्व{नपुं}{1;एक}/तत्त्व{नपुं}{2;एक})

(तत्त्व){नपुं}{2;एक}

कर्म 12

(तत्त्व)

बोद्धव्यम्

बोद्धव्य{पुं}{2;एक}/बोद्धव्य{नपुं}{1;एक}/बोद्धव्य{नपुं}{2;एक}

बुध्{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;बुधिँर्;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

जानना_चाहिये

should_be_understood

बोद्धुं योग्यं बोद्धव्यम्

GGL

हि

ह्यपि

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

कर्मणः

कर्मणो

कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}

कर्मन्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 15

कर्म_की

working_order

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

गतिः

गति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 17

गति

to_enter_in_to

गहना

गहना{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

गहन

very_difficult

LLG

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(होती_है)

4.18.A	यः
4.18.B	यः
4.18.C	यद्{पुं}{1;एक}
4.18.D	यद्{पुं}{1;एक}
4.18.E	-
4.18.F	-
4.18.G	कर्ता 4
4.18.H	-
4.18.I	जो_(मनुष्य)
4.18.J	one_who
4.18.K	-
4.18.L	-
4.18.M	G

कर्मणि

कर्मण्यकर्म

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 4

कर्म_में

in_action

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGL

अ-कर्म

अ-कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

न-कर्मन्{नपुं}{2;एक}

<न-कर्म>Tn

न कर्म = अकर्म

कर्म 4

अकर्म

inaction

पश्येत्

पश्येदकर्मणि

दृश्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

दृश्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

देखता_है

observes

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGLGLL

च

च{अव्य}

और

also

यः

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 9

जो

one_who

अ-कर्मणि

अ-कर्मन्{नपुं}{7;एक}

न-कर्मन्{नपुं}{7;एक}

<न-कर्मणि>Tn

न कर्म = अकर्म तस्मिन् अकर्मणि

अधिकरणम् 9

अकर्म_में

in_inaction

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 9

कर्म

fruitive_action

(पश्येत्)

(दृश्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः})

(दृश्){कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

(देखता_है)

observes

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

मनुष्येषु

मनुष्य{पुं}{7;बहु}

निर्धारणम् 10

मनुष्यों_में

in_human_society

बुद्धिमान्

बुद्धिमान्मनुष्येषु

बुद्धिमत्{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

बुद्धिमान्

intelligent

बुद्धिः अस्यास्तीति

GGGLGGL

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 15

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

युक्तः

युक्त{पुं}{1;एक}

युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

कर्ता 17

योगी

in_the_transcendental_position

कृत्स्न-कर्म-कृत्

कृत्स्नकर्मकृत्

कृत्स्न-कर्मन्-कृत्{पुं}{1;एक}/कृत्{पुं}{8;एक}

कृत्स्न-कर्मन्-कृत्{पुं}{1;एक}

<<कृत्स्न-कर्म>K1-कृत्>U

कृत्स्नम् तत् कर्म च = कृत्स्नकर्म, कृत्स्नकर्म करोति = कृत्स्नकर्मकृत्

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

समस्त_कर्मों_को_करनेवाला

although_engaged_in_all_activities

GLGLL

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

4.19.A	यस्य
4.19.B	यस्य
4.19.C	यद्{पुं}{6;एक}/यद्{नपुं}{6;एक}/यस्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;यसुँ;दिवादिः}
4.19.D	यद्{पुं}{6;एक}
4.19.E	-
4.19.F	-
4.19.G	षष्ठीसम्बन्धः 3
4.19.H	-
4.19.I	जिसके
4.19.J	one_whose
4.19.K	-
4.19.L	-
4.19.M	GL

सर्वे

सर्व{पुं}{1;बहु}/सर्व{नपुं}{1;द्वि}/सर्व{नपुं}{2;द्वि}/सर्वा{स्त्री}{1;द्वि}/सर्वा{स्त्री}{2;द्वि}

सर्व{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 3

सम्पूर्ण

all_sorts_of

समारम्भाः

समारम्भ{पुं}{1;बहु}/समारम्भ{पुं}{8;बहु}

समारम्भ{पुं}{1;बहु}

कर्ता 5

कर्म

in_all_attempts

सम्यक् आरभ्यन्त इति आरम्भाः कर्माणि

GGGG

काम-सङ्कल्प-वर्जिताः

कामसङ्कल्पवर्जिताः

काम-सङ्कल्प-वर्जित{पुं}{1;बहु}/वर्जित{पुं}{8;बहु}/वर्जिता{स्त्री}{1;बहु}/वर्जिता{स्त्री}{2;बहु}/वर्जिता{स्त्री}{8;बहु}

काम-सङ्कल्प-वर्जित{पुं}{1;बहु}

<<काम-सङ्कल्प>Di-वर्जिताः>T3

कामः च सङ्कल्पः च = कामसङ्कल्पौ, कामसङ्कल्पाभ्यां वर्जितः = कामसङ्कल्पवर्जितः ते कामसङ्कल्पवर्जिताः

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

बिना_कामना_और_संकल्प_के

devoid_of_desire_for_sense_gratification_and_determination

GLGGLGLG

(सन्ति)

(सत्{नपुं}{1;बहु}/सत्{नपुं}{2;बहु}/सत्{नपुं}{8;बहु}/सन्ती{स्त्री}{8;एक}/अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(होते_हैं)

are

तम्

तमाहुः

तद्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 7

उसको_(महापुरुष_को)

him

GGG

ज्ञान-अग्नि-दग्ध-कर्माणम्

ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं

ज्ञान-अग्नि-दग्ध-कर्मन्{पुं}{2;एक}

<<<ज्ञान-अग्नि>K6-दग्ध>T3-कर्माणम्>Bs6

ज्ञानम् एव अग्निः = ज्ञानाग्निः, ज्ञानाग्निना दग्धः = ज्ञानाग्निदग्धः, ज्ञानाग्निदग्धं कर्मा यस्य सः = ज्ञानाग्निदग्धकर्मा तम् ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्

कर्म 10

जिसके_समस्त_कर्म_ज्ञानरूप_अग्नि_के_द्वारा_भस्म_हो_गये_हैं_वे

whose_complete_karma_has_been_burnt_by_the_fire_of_perfect_knowledge

GGLGLGGG

बुधाः

बुध{पुं}{1;बहु}/बुध{पुं}{8;बहु}/बुधा{स्त्री}{1;बहु}/बुधा{स्त्री}{2;बहु}/बुधा{स्त्री}{8;बहु}

बुध{पुं}{1;बहु}

कर्ता 10

ज्ञानीजन

of_those_who_know

पण्डितम्

पण्डितं

पण्डित{पुं}{2;एक}/पण्डित{नपुं}{1;एक}/पण्डित{नपुं}{2;एक}

पण्डित{पुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 10

पण्डित

learned

पण्डा विलक्षणा बुद्धिः अस्य सञ्जाता इति पण्डिताः

GLG

आहुः

अह्1{कर्तरि;लिट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अहँ;स्वादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

कहते_हैं

declare

4.20.A	(यः)
4.20.B	-
4.20.C	(यद्{पुं}{1;एक})
4.20.D	(यद्){पुं}{1;एक}
4.20.E	-
4.20.F	-
4.20.G	सम्बन्धः 8
4.20.H	-
4.20.I	(जो)
4.20.J	one_who

कर्म-फल-आसङ्गम्

कर्मफलासङ्गं

कर्मन्-फल-आसङ्ग{पुं}{2;एक}

<<कर्म-फल>T6-आसङ्गम्>T7

कर्मणः फलम् = कर्मफलम्, कर्मफले आसङ्गः = कर्मफलासङ्गः तम् कर्मफलासङ्गम्

कर्म 3

समस्त_कर्मों_में_और_उनके_फल_में_आसक्ति_का

attachment_for_fruitive_results

GLLGGG

त्यक्त्वा

त्यज्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

त्यज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;त्यजँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 7

त्याग_करके

having_given_up

निर्-आश्रयः

निराश्रयः

निर्-{अव्य}-आश्रि{स्त्री}{1;बहु}/आश्रि{स्त्री}{8;बहु}/आश्रय{पुं}{1;एक}

निर्-आश्रय{पुं}{1;एक}

<निर्-आश्रयः>Bvp

निर्गतः आश्रयः यस्मात् सः = निराश्रयः

समुच्चितम् 5

संसार_के_आश्रय_से_रहित

without_any_shelter

LGLG

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्ता 7

(और)

and

नित्य-तृप्तः

नित्यतृप्तो

नित्यतृप्तः

नित्य-तृप्त{पुं}{1;एक}

<नित्य-तृप्तः>K1

नित्यं तृप्तः = नित्यतृप्तः

समुच्चितम् 5

परमात्मा_में_नित्य_तृप्त

always_being_satisfied

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

प्रतियोगी 1

(है)

सः

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 15

वह

कर्मणि

कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

कर्मों_में

in_activity

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGLGLGGL

अभिप्रवृत्तः

अभिप्रवृत्त{पुं}{1;एक}

कर्ता 15

भलीभाँति_बरतता_हुआ

being_fully_engaged

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 10

भी

in_spite_of

किञ्चित्

किञ्चित्करोति

किञ्चित्{अव्य}/किञ्चित्{नपुं}{1;एक}/किञ्चित्{नपुं}{2;एक}

किञ्चित्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

कुछ

anything

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GGLGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 12

भी

certainly

न

नैव

न{अव्य}

सम्बन्धः 15

नहीं

does_not

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

करोति

कृ3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुकृञ्;तनादिः}

करता

4.21.A	यत-चित्त-आत्मा
4.21.B	-
4.21.C	यत-चित्त-आत्मन्{पुं}{1;एक}
4.21.D	यत-चित्त-आत्मन्{पुं}{1;एक}
4.21.E	<यत-<चित्त-आत्मा>Di>Bs3
4.21.F	चित्तम् च आत्मा च = चित्तात्मनौ, यतौ चित्तात्मनौ येन सः = यतचित्तात्मा
4.21.G	विशेषणम् 3
4.21.H	-
4.21.I	जिसका_अन्तःकरण_और_इन्द्रियों_के_सहित_शरीर_जीता_हुआ_है
4.21.J	controlled_mind_and_intelligence

त्यक्त-सर्व-परिग्रहः

त्यक्तसर्वपरिग्रहः

त्यक्त-सर्व-परिग्रह{पुं}{1;एक}

<त्यक्त-<सर्व-परिग्रहः>K1>Bs3

सर्वे च ते परिग्रहाश्च = सर्वपरिग्रहाः, त्यक्ताः सर्वपरिग्रहाः येन सः = त्यक्तसर्वपरिग्रहः

विशेषणम् 3

जिसने_समस्त_भोगों_की_सामग्री_का_परित्याग_कर_दिया_है

giving_up_all_sense_of_proprietorship_over_all_possessions

GLGLLGLG

निर्-आशीः

निराशीर्यतचित्तात्मा

निर्-{अव्य}-आशि{स्त्री}{2;बहु}/आशी{स्त्री}{2;बहु}/आशिस्{स्त्री}{1;एक}

निर्-आशिस्{स्त्री}{1;एक}

<निर्-आशीः>Bvp

निर्गता आशीः यस्मात् = निराशीः

कर्ता 10

आशारहित_पुरुष

without_desire_for_the_result

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGLLGGG

केवलम्

केवलं

केवल{पुं}{2;एक}/केवल{नपुं}{1;एक}/केवल{नपुं}{2;एक}

केवल{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

केवल

only

GLG

शारीरम्

शारीरं

शारीर{पुं}{2;एक}/शारीर{नपुं}{1;एक}/शारीर{नपुं}{2;एक}

शारीर{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

शरीर-सम्बन्धी

in_keeping_body_and_soul_together

शरीरस्य इदं शारीरम्

GGG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

कर्म

work

कुर्वन्

कुर्वन्नाप्नोति

कुर्वत्{पुं}{1;एक}/कुर्वत्{पुं}{1;एक}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;डुकृञ्;तनादिः;पुं}{1;एक}

समानकालः 10

करता_हुआ

doing_so

ङमुडागम-सन्धिः (ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् (8।3।32))

GGGGL

किल्बिषम्

किल्बिष{नपुं}{1;एक}/किल्बिष{नपुं}{2;एक}

किल्बिष{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

पाप_को

sinful_reactions

GLL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

नहीं

never

आप्नोति

आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_होता

does_acquire

4.22.A	यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टः
4.22.B	यदृच्छालाभसन्तुष्टो
4.22.C	यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्ट{पुं}{1;एक}
4.22.D	यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्ट{पुं}{1;एक}
4.22.E	<<यदृच्छा-लाभ>T3-सन्तुष्टः>T3
4.22.F	यदृच्छया लाभः यदृच्छालाभः, यदृच्छालाभेन सन्तुष्टः = यदृच्छालाभसन्तुष्टः
4.22.G	विशेषणम् 8
4.22.H	-
4.22.I	जो_बिना_इच्छा_के_अपने-आप_प्राप्त_हुए_पदार्थ_में_सदा_संतुष्ट_रहता_है
4.22.J	satisfied_in_the_gain_attained_out_of_its_own_accord
4.22.K	-
4.22.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
4.22.M	LGGGLGGG

विमत्सरः

वि-मत्सर{पुं}{1;एक}

विमत्सर{पुं}{1;एक}

<वि-मत्सरः>Bs5

विगतः मत्सरः यस्मात् सः = विमत्सरः

विशेषणम् 8

जिसमें_ईर्ष्या_का_सर्वथा_अभाव_हो_गया_है

free_from_envy

GGLG

द्वन्द्व-अतीतः

द्वन्द्वातीतो

द्वन्द्व-अतीत{पुं}{1;एक}

<द्वन्द्व-अतीतः>T2

द्वन्द्वम् अतीतम् = द्वन्द्वातीतम्

विशेषणम् 8

जो_हर्ष-शोक_आदि_द्वन्द्वों_से_सर्वथा_अतीत_हो_गया_है

surpassed_duality

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGG

सिद्धौ

सिद्धावसिद्धौ

सिद्ध{पुं}{1;द्वि}/सिद्ध{पुं}{2;द्वि}/सिद्धि{स्त्री}{7;एक}

सिद्धि{स्त्री}{7;एक}

समुच्चितम् 5

सिद्धि

in_success

यान्तवान्त-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78))

GGLGG

च

च{अव्य}

अधिकरणम् 7

और

also

अ-सिद्धौ

अ-सिद्ध{पुं}{1;द्वि}/सिद्ध{पुं}{2;द्वि}/सिद्धि{स्त्री}{7;एक}

न-सिद्धि{स्त्री}{7;एक}

<न-सिद्धौ>Tn

न सिद्धः = असिद्धः तौ असिद्धौ

समुच्चितम् 5

असिद्धि_में

failure

समः

सम{पुं}{1;एक}/सम{पुं}{1;एक}

सम{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 8

सम_रहनेवाला_कर्मयोगी

steady

(पुरुषः)

(पुरुष{पुं}{1;एक})

(पुरुष){पुं}{1;एक}

कर्ता 13

(पुरुष)

person

(कर्म)

(कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक})

(कर्मन्){नपुं}{2;एक}

कर्म 10

(कर्म_को)

work

कृत्वा

कृत्वापि

कृ1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;कृञ्;भ्वादिः}/कृ2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;कृञ्;स्वादिः}/कृ3{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;डुकृञ्;तनादिः}

पूर्वकालः 13

करता_हुआ

doing

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 10

भी

although

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 13

नहीं

never

निबध्यते

नि_बन्ध्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

नि_बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;नि_बन्धँ;क्र्यादिः}

बँधता

is_affected

LGLG

4.23.A	गत-सङ्गस्य
4.23.B	गतसङ्गस्य
4.23.C	गत-सङ्ग{पुं}{6;एक}
4.23.D	गत-सङ्ग{पुं}{6;एक}
4.23.E	<गत-सङ्गस्य>Bs5
4.23.F	गतः सङ्गः यस्मात् सः = गतसङ्गः तस्य गतसङ्गस्य
4.23.G	विशेषणम् 3
4.23.H	-
4.23.I	जिसकी_आसक्ति_सर्वथा_नष्ट_हो_गयी_है
4.23.J	unattached_to_the_modes_of_material_nature
4.23.K	-
4.23.L	-
4.23.M	LLGGL

मुक्तस्य

मुक्त{पुं}{6;एक}/मुक्त{नपुं}{6;एक}

मुच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;मुचॢँ;तुदादिः;नपुं}{6;एक}

विशेषणम् 3

जो_देहाभिमान_और_ममता_से_रहित_हो_गया_है

of_the_liberated

GGL

ज्ञान-अवस्थित-चेतसः

ज्ञानावस्थितचेतसः

ज्ञान-अवस्थित-चेतस्{नपुं}{5;एक}/चेतस्{नपुं}{6;एक}

ज्ञान-अवस्थित-चेतस्{नपुं}{6;एक}

<<ज्ञान-अवस्थित>T7-चेतसः>Bs6

ज्ञाने अवस्थितः = ज्ञानावस्थितः, ज्ञानावस्थितः चेतः यस्य सः = ज्ञानावस्थितचेताः ते ज्ञानावस्थितचेतसः

कर्ता 5

जिसका_चित्त_निरन्तर_परमात्मा_के_ज्ञान_में_स्थित_रहता_है

of_such_wisdom_situated_in_transcendence

GGGLLGLG

यज्ञाय

यज्ञायाचरतः

यज्ञ{पुं}{4;एक}

प्रयोजनम् 5

यज्ञसम्पादन_के_लिये_(कर्म)

for_the_sake_of_Yajna

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLLG

आचरतः

आङ्_चर्1{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;चरँ;भ्वादिः}

आङ्_चर्{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;आङ्_चरँ;भ्वादिः}

समानकालः 8

करनेवाले_मनुष्य_के

so_active

समग्रम्

समग्रं

समग्र{पुं}{2;एक}/समग्र{नपुं}{1;एक}/समग्र{नपुं}{2;एक}

समग्र{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 7

सम्पूर्ण

in_total

GGG

कर्म

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 8

कर्म

work

प्रविलीयते

वि_ली1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;लीङ्;दिवादिः}/वि_ली1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;लीङ्;दिवादिः}

प्र_वि_ली{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;प्र_वि_लीङ्;दिवादिः}

भलीभाँति_विलीन_हो_जाते_हैं

merges_entirely

LLGLG

4.24.A	अर्पणम्
4.24.B	-
4.24.C	अर्पण{नपुं}{1;एक}/अर्पण{नपुं}{2;एक}
4.24.D	अर्पण{नपुं}{1;एक}
4.24.E	-
4.24.F	-
4.24.G	कर्ता 3
4.24.H	-
4.24.I	(जिस_यज्ञ_में)_अर्पण_अर्थात्_स्रुवा_आदि
4.24.J	contribution

ब्रह्म

ब्रह्मार्पणं

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 3

ब्रह्म

the_Supreme

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

हविः

हविर्ब्रह्माग्नौ

हविस्{नपुं}{1;एक}/हविस्{नपुं}{2;एक}

हविस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 6

हवन_किये_जाने_योग्य_द्रव्य

butter

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGGG

ब्रह्म

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 6

ब्रह्म

spiritual_in_nature

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

ब्रह्मणा

ब्रह्मन्{पुं}{3;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{3;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{3;एक}

कर्ता 9

ब्रह्मरूप_कर्ता_के_द्वारा

by_the_spirit_soul

GLG

ब्रह्म-अग्नौ

ब्रह्मा-अग्नि{पुं}{7;एक}

ब्रह्म-अग्नि{पुं}{7;एक}

<ब्रह्म-अग्नौ>K6

ब्रह्म एव अग्निः = ब्रह्माग्निः तस्मिन् ब्रह्माग्नौ

अधिकरणम् 9

ब्रह्मरूप_आग्नि_में

spiritual_in_the_fire_of_consummation

हुतम्

हुत{पुं}{2;एक}/हुत{नपुं}{1;एक}/हुत{नपुं}{2;एक}

हु{कृत्_प्रत्ययः:क्त;हु;जुहोत्यादिः;नपुं}{1;एक}

आहुति_देनारूप_क्रिया

offered

तेन

तद्{पुं}{3;एक}/तद्{नपुं}{3;एक}/तन्1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;तनुँ;तनादिः}

तद्{पुं}{3;एक}

विशेषणम् 11

उस

by_him

ब्रह्म-कर्म-समाधिना

ब्रह्मकर्मसमाधिना

ब्रह्मन्-कर्मन्-समाधि{पुं}{3;एक}

<<ब्रह्म-कर्म>K6-समाधिना>Bs6

ब्रह्म एव कर्म = ब्रह्मकर्म, ब्रह्मकर्मणि समाधिः यस्य सः = ब्रह्मकर्मसमाधिः तेन ब्रह्मकर्मसमाधिना

कर्ता 14

ब्रह्मकर्म_में_स्थित_रहनेवाले_योगी_द्वारा

by_complete_absorption_in_spiritual_activities

GLGLGGLG

ब्रह्म

ब्रह्मैव

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्म 14

ब्रह्म

spiritual_kingdom

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 12

ही

certainly

गन्तव्यम्

गन्तव्यं

गन्तव्य{पुं}{2;एक}/गन्तव्य{नपुं}{1;एक}/गन्तव्य{नपुं}{2;एक}

गम्{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;गमॢँ;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

प्राप्त_किये_जानेयोग्य_है

to_be_reached

GGG

4.25.A	अ-परे
4.25.B	-
4.25.C	अपर{पुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपर{नपुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}
4.25.D	अपर{पुं}{1;बहु}
4.25.E	<न-परे>Tn
4.25.F	न परः = अपरः ते अपरे
4.25.G	विशेषणम् 2
4.25.H	-
4.25.I	दूसरे
4.25.J	some

योगिनः

योगिन्{पुं}{1;बहु}/योगिन्{पुं}{2;बहु}/योगिन्{पुं}{5;एक}/योगिन्{पुं}{6;एक}/योगिन्{पुं}{8;बहु}

योगिन्{पुं}{1;बहु}

कर्ता 6

योगीजन

the_mystics

योगः एषां अस्तीति

GLG

दैवम्

दैवमेवापरे

दैव{पुं}{2;एक}/दैव{नपुं}{1;एक}/दैव{नपुं}{2;एक}

दैव{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 4

देवताओं_के_पूजनरूप

in_worshiping_the_demigods

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLLG

यज्ञम्

यज्ञं

यज्ञ{पुं}{2;एक}

कर्म 6

यज्ञ_का

sacrifices

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 4

ही

like_this

पर्युपासते

परि_उप_आस्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;परि_उप_आसँ;अदादिः}

भलीभाँति_अनुष्ठान_किया_करते_हैं

worship_perfectly

GLGLG

अ-परे

अपर{पुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपर{नपुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}

अपर{पुं}{1;बहु}

<न-परे>Tn

न परः = अपरः ते अपरे

कर्ता 12

अन्य_(योगीजन)

others

ब्रह्म-अग्नौ

ब्रह्माग्नावपरे

ब्रह्मा-अग्नि{पुं}{7;एक}

ब्रह्मन्-अग्नि{पुं}{7;एक}

<ब्रह्म-अग्नौ>K1

ब्रह्म च तत् अग्निः च सः = ब्रह्माग्निः तस्मिन् ब्रह्माग्नौ

अधिकरणम् 12

परब्रह्म_परमात्मारूप_अग्नि_में_(अभेददर्शनरूप)

in_the_fire_of_the_Absolute_Truth

यान्तवान्त-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78))

GGGLLG

यज्ञेन

यज्ञेनैवोपजुह्वति

यज्ञ{पुं}{3;एक}

करणम् 12

यज्ञ_के_द्वारा

by_sacrifice

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GGGGLGLL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 9

ही

thus

यज्ञम्

यज्ञं

यज्ञ{पुं}{2;एक}

कर्म 12

आत्मरूप_यज्ञ_का

sacrifice

उपजुह्वति

उप_हु{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;उप_हु;जुहोत्यादिः}

हवन_किया_करते_हैं

worship

4.26.A	अन्ये
4.26.B	-
4.26.C	अन्य{नपुं}{1;द्वि}/अन्य{नपुं}{2;द्वि}/अन्य{नपुं}{7;एक}/अन्य{पुं}{1;बहु}/अन्य{नपुं}{1;द्वि}/अन्य{नपुं}{2;द्वि}/अन्या{स्त्री}{1;द्वि}/अन्या{स्त्री}{2;द्वि}/अन्या{स्त्री}{1;द्वि}/अन्या{स्त्री}{2;द्वि}/अन्1{भावे;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;अनँ;अदादिः}
4.26.D	अन्य{पुं}{1;बहु}
4.26.E	-
4.26.F	-
4.26.G	कर्ता 5
4.26.H	-
4.26.I	अन्य_(योगीजन)
4.26.J	others

श्रोत्र-आदीनि

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये

श्रोत्र-आदि{नपुं}{1;बहु}/आदि{नपुं}{2;बहु}/आदि{नपुं}{8;बहु}

श्रोत्र-आदिन्{नपुं}{2;बहु}

<श्रोत्र-आदीनि>Bs6

श्रोत्रम् आदि यस्य तत् = श्रोत्रादि तानि श्रोत्रादीनि

विशेषणम् 3

श्रोत्र_आदि

hearing_process

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGGLGGG

इन्द्रियाणि

इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{8;बहु}

इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}

कर्म 5

समस्त_इन्द्रियों_को

senses

संयम-अग्निषु

संयमाग्निषु

संयम-अग्नि{पुं}{7;बहु}

<संयम-अग्निषु>K6

संयमा एव अग्नयः = संयमाग्नयः तेषु संयमाग्निषु

अधिकरणम् 5

संयमरूप_आग्नियों_में

in_the_fire_of_restraint

GGGLL

जुह्वति

जुह्वत्{पुं}{7;एक}/जुह्वत्{नपुं}{7;एक}/हु1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः}

हु{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः}

हवन_किया_करते_हैं

offers

GLL

अन्ये

अन्य

अन्य{नपुं}{1;द्वि}/अन्य{नपुं}{2;द्वि}/अन्य{नपुं}{7;एक}/अन्य{पुं}{1;बहु}/अन्य{नपुं}{1;द्वि}/अन्य{नपुं}{2;द्वि}/अन्या{स्त्री}{1;द्वि}/अन्या{स्त्री}{2;द्वि}/अन्या{स्त्री}{1;द्वि}/अन्या{स्त्री}{2;द्वि}/अन्1{भावे;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;अनँ;अदादिः}

अन्य{पुं}{1;बहु}

कर्ता 10

दूसरे_(योगीलोग)

others

यान्तवान्त-लोप-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

शब्द-आदीन्

शब्दादीन्विषयानन्य

शब्द-आदि{पुं}{2;बहु}

<शब्द-आदीन्>Bs6

शब्दः आदिः यस्य = शब्दादिः तान् शब्दादीन्

विशेषणम् 8

शब्दादि

sound_vibration,_etc

GGGLLGGL

विषयान्

विषय{पुं}{2;बहु}

कर्म 10

समस्त_विषयों_को

objects_of_sense_gratification

इन्द्रिय-अग्निषु

इन्द्रियाग्निषु

इन्द्रिय-अग्नि{पुं}{7;बहु}

<इन्द्रिय-अग्निषु>K6

इन्द्रियाणि एव अग्नयः = इन्द्रियाग्नयः तेषु इन्द्रियाग्निषु

अधिकरणम् 10

इन्द्रियरूप_अग्नियों_में

in_the_fire_of_sense_organs

GLGLL

जुह्वति

हु{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः}

हवन_किया_करते_हैं

sacrifice

GLL

4.27.A	अ-परे
4.27.B	-
4.27.C	अपर{पुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपर{नपुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}
4.27.D	अपर{पुं}{1;बहु}
4.27.E	<न-परे>Tn
4.27.F	न परः = अपरः तस्मिन् अपरे
4.27.G	कर्ता 8
4.27.H	-
4.27.I	दूसरे_(योगीजन)
4.27.J	others

सर्वाणि

सर्वाणीन्द्रिय-कर्माणि

सर्व{नपुं}{1;बहु}/सर्व{नपुं}{2;बहु}/सर्व्1{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;षर्वँ;भ्वादिः}

सर्व{नपुं}{2;बहु}

विशेषणम् 3

समस्त

all

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLL

इन्द्रिय-कर्माणि

इन्द्रिय-कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

इन्द्रिय-कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

<इन्द्रिय-कर्माणि>T6

इन्द्रियाणां कर्म = इन्द्रियकर्म तानि इन्द्रियकर्माणि

समुच्चितम् 4

इन्द्रियों_की_सम्पूर्ण_क्रियाओं_को

functions_of_the_senses

च

चापरे

च{अव्य}

कर्म 8

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLG

प्राण-कर्माणि

प्राणकर्माणि

प्राण-कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

प्राण-कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

<प्राण-कर्माणि>T6

प्राणस्य कर्म = प्राणकर्म तानि प्राणकर्माणि

समुच्चितम् 4

प्राणों_की_समस्त_क्रियाओं_को

functions_of_the_life_breath

GLGGL

ज्ञान-दीपिते

ज्ञानदीपिते

ज्ञान-दीपित{पुं}{7;एक}/दीपित{नपुं}{1;द्वि}/दीपित{नपुं}{2;द्वि}/दीपित{नपुं}{7;एक}/दीपिता{स्त्री}{1;द्वि}/दीपिता{स्त्री}{2;द्वि}

ज्ञान-दीपित{पुं}{7;एक}

<ज्ञान-दीपिते>T3

ज्ञानेन दीपितः = ज्ञानदीपितः तस्मिन् ज्ञानदीपिते

विशेषणम् 7

ज्ञान_से_प्रकाशित

because_of_the_urge_for_self-realization

GLGLG

आत्मन्-संयम-योग-अग्नौ

आत्मसंयमयोगाग्नौ

आत्मन्-संयम-योग-अग्नि{पुं}{7;एक}

<<<आत्मन्-संयम>T7-योग>K6-अग्नौ>K6

आत्मनि संयमः = आत्मसंयमः, आत्मसंयमः एव योगः = आत्मसंयमयोगः, आत्मसंयमयोगः एव अग्निः = आत्मसंयमयोगाग्निः तस्मिन् आत्मसंयमयोगाग्नौ

अधिकरणम् 8

आत्मसंयम_योगरूप_अग्नि_में

in_the_fire_of_controlling_the_mind_and_linking_process

GLGGLGGG

जुह्वति

हु{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः}

हवन_किया_करते_हैं

offers

GLL

4.28.A	अपरे
4.28.B	-
4.28.C	अपर{पुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपर{नपुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}
4.28.D	अपर{पुं}{1;बहु}
4.28.E	-
4.28.F	-
4.28.G	कर्ता 3
4.28.H	-
4.28.I	कई_पुरुष
4.28.J	others

द्रव्य-यज्ञाः

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा

द्रव्य-यज्ञ{पुं}{1;बहु}/यज्ञ{पुं}{8;बहु}

द्रव्य-यज्ञ{पुं}{1;बहु}

<द्रव्य-यज्ञाः>Bs6

द्रव्येण यज्ञः यस्य = द्रव्ययज्ञः ते द्रव्ययज्ञाः

कर्तृसमानाधिकरणम् 3

द्रव्य-सम्बन्धी_यज्ञ_करनेवाले

sacrificing_one's_possessions

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

GLGGLGGG

(सन्ति)

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

are

(अपरे)

(अपर{पुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपर{नपुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि})

(अपर){पुं}{1;बहु}

कर्ता 6

(कई_पुरुष)

others

तपः-यज्ञाः

तपस्-यज्ञ{पुं}{1;बहु}/यज्ञ{पुं}{8;बहु}

तपस्-यज्ञ{पुं}{1;बहु}

<तपः-यज्ञाः>Bs6

तप एव यज्ञः येषां ते = तपोयज्ञाः

कर्तृसमानाधिकरणम् 6

तपस्यारूप_यज्ञ_करनेवाले

sacrifice_in_austerities

(सन्ति)

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

are

तथा

तथा{अव्य}

तथा

thus

(अपरे)

(अपर){पुं}{1;बहु}

कर्ता 10

(कई_पुरुष)

others

योग-यज्ञाः

योगयज्ञास्तथापरे

योग-यज्ञ{पुं}{1;बहु}/यज्ञ{पुं}{8;बहु}

योग-यज्ञ{पुं}{1;बहु}

<योग-यज्ञाः>Bs6

योग एव यज्ञः येषां ते = योगयज्ञाः

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

योगरूप_यज्ञ_करनेवाले

sacrifice_in_eightfold_mysticism

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGLGLG

(सन्ति)

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

are

च

च{अव्य}

और

also

(अपरे)

(अपर){पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 14

(कई_पुरुष)

others

संशित-व्रताः

संशितव्रताः

संशित-व्रत{पुं}{1;बहु}/व्रत{पुं}{8;बहु}

संशित-व्रत{पुं}{1;बहु}

<संशित-व्रताः>Bs6

संशितम् व्रतम् यस्य सः = संशितव्रतः ते संशितव्रताः

विशेषणम् 14

अहिंसादि_तीक्ष्ण_व्रतों_से_युक्त

taken_to_strict_vows

GLGLG

यतयः

यति{पुं}{1;बहु}/यति{पुं}{8;बहु}/यति{स्त्री}{1;बहु}/यति{स्त्री}{8;बहु}

यति{पुं}{1;बहु}

कर्ता 16

यत्नशील_पुरुष

enlightened

LLG

स्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाः

स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च

स्व-अध्याय-ज्ञान-यज्ञ{पुं}{1;बहु}/यज्ञ{पुं}{8;बहु}

स्व-अध्याय-ज्ञान-यज्ञ{पुं}{1;बहु}

<<स्वाध्याय-ज्ञान>Di-यज्ञाः>Bs6

स्वाध्यायं च ज्ञानम् च = स्वाध्यायज्ञाने, स्वाध्यायज्ञाने यज्ञः यस्य सः = स्वाध्यायज्ञानयज्ञः ते स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः

कर्तृसमानाधिकरणम् 16

स्वाध्यायरूप_ज्ञानयज्ञ_करनेवाले

sacrifice_in_advancement_of_transcendental_knowledge_(study_of_the_Vedas)

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGGGLGGL

(सन्ति)

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

are

4.29.A	अपरे
4.29.B	-
4.29.C	अपर{पुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपर{नपुं}{7;एक}/अपर{नपुं}{1;द्वि}/अपर{नपुं}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}/अपरा{स्त्री}{1;द्वि}/अपरा{स्त्री}{2;द्वि}
4.29.D	अपर{पुं}{1;बहु}
4.29.E	-
4.29.F	-
4.29.G	कर्ता 4
4.29.H	-
4.29.I	दूसरे_(कितने_ही_योगीजन)
4.29.J	others

प्राणम्

प्राणं

प्राण{पुं}{2;एक}

कर्म 4

प्राणवायु_को

air_which_acts_outward

अपाने

अपान{पुं}{7;एक}/अप_अन्1{भावे;लिट्;उ;एक;आत्मनेपदी;अनँ;अदादिः}/अप_अन्1{भावे;लिट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अनँ;अदादिः}

अपान{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 4

अपानवायु_में

air_going_downward

LGG

जुह्वति

हु{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः}

हवन_करते_हैं

offers

GLL

तथा

तथापरे

तथा{अव्य}

वैसे_ही

as_also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGLG

प्राणे

प्राणेऽपानं

प्राण{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 8

प्राणवायु_में

in_the_air_going_outward

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGG

अपानम्

अपान{पुं}{2;एक}/अप_अन्1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;अनँ;अदादिः}

अपान{पुं}{2;एक}

कर्म 8

अपानवायु_का

air_going_downward

(जुह्वति)

(जुह्वत्{पुं}{7;एक}/जुह्वत्{नपुं}{7;एक}/हु1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः})

(हु){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः}

(हवन_करते_हैं)

offers

अपरे

अपर{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 11

अन्य_(कितने_ही)

others

LLG

नियत-आहाराः

नियताहाराः

नियत-आहार{पुं}{1;बहु}/आहार{पुं}{8;बहु}

नियत-आहार{पुं}{1;बहु}

<नियत-आहाराः>Bs6

नियतः आहारः यस्य सः = नियताहारः ते नियताहाराः

विशेषणम् 11

नियमित_आहारकरनेवाले

controlled_eating

LLGGG

प्राणायाम-परायणाः

प्राणायामपरायणाः

प्राणायाम-परायणा{स्त्री}{1;बहु}/परायणा{स्त्री}{2;बहु}/परायणा{स्त्री}{8;बहु}

प्राणायाम-परायण{पुं}{1;बहु}

<प्राणायाम-परायणाः>Bs6

प्राणायामः परायणम् यस्य सः = प्राणायामपरायणः ते प्राणायामपरायणाः

कर्ता 16

प्राणायामपरायण_पुरुष

so_inclined_in_trance_induced_by_stopping_all_breathing

GGGLLGLG

प्राण-अपान-गती

प्राणापानगती

प्राण-अपान-गति{स्त्री}{1;द्वि}/गति{स्त्री}{2;द्वि}

प्राण-अपान-गति{स्त्री}{2;द्वि}

<<प्राण-अपान>Di-गती>T6

प्राणः च अपानः च = प्राणापानौ, प्राणापानयोः गतिः = प्राणापानगतिः ते प्राणापानगती

कर्म 13

प्राण_और_अपान_की_गति_को

movement_of_air_going_outward_and_air_going_downward

GGGLLG

रुद्ध्वा

रुध्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;रुधिर्;रुधादिः}

रुध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;रुधिँर्;रुधादिः}

पूर्वकालः 16

रोककर

checking

प्राणान्

प्राणान्प्राणेषु

प्राण{पुं}{2;बहु}

कर्म 16

प्राणों_का

outgoing_air

GGGGL

प्राणेषु

प्राण{पुं}{7;बहु}

अधिकरणम् 16

प्राणों_में

in_the_outgoing_air

जुह्वति

हु{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;हु;जुहोत्यादिः}

हवन_किया_करते_हैं

sacrifices

GLL

एते

एता{स्त्री}{1;द्वि}/एता{स्त्री}{2;द्वि}/एतद्{पुं}{1;बहु}/एतद्{स्त्री}{1;द्वि}/एतद्{स्त्री}{2;द्वि}/एतद्{नपुं}{1;द्वि}/एतद्{नपुं}{2;द्वि}

एतद्{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 18

ये

these

सर्वे

सर्वेऽप्येते

सर्व{पुं}{1;बहु}

कर्ता 23

समस्त

all

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGG

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 18

भी

although_apparently_different

यज्ञ-विदः

यज्ञविदो

यज्ञविद्{पुं}{1;बहु}/यज्ञविद्{पुं}{2;बहु}/यज्ञविद्{पुं}{5;एक}/यज्ञविद्{पुं}{6;एक}/यज्ञविद्{पुं}{8;बहु}

यज्ञविद्{पुं}{1;बहु}

<यज्ञ-विदः>U

यज्ञं विन्दन्तीति = यज्ञविदः

समुच्चितम् 21

यज्ञों_द्वारा_पापों_का_नाश_कर_देनेवाले

conversant_with_the_purpose_of_performing

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLLG

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 23

(और)

and

यज्ञ-क्षपित-कल्मषाः

यज्ञक्षपितकल्मषाः

यज्ञक्षपित-कल्मष{पुं}{1;बहु}/कल्मष{पुं}{8;बहु}/कल्मषा{स्त्री}{1;बहु}/कल्मषा{स्त्री}{2;बहु}/कल्मषा{स्त्री}{8;बहु}

यज्ञक्षपित-कल्मष{पुं}{1;बहु}

<<यज्ञ-क्षपित>T3-कल्मषाः>Bs6

यज्ञेन क्षपितम् = यज्ञक्षपितः, यज्ञक्षपितः कल्मषः यस्य सः = यज्ञक्षपितकल्मषः ते यज्ञक्षपितकल्मषाः

समुच्चितम् 21

यज्ञों_को_जाननेवाले

sinful_reactions_being_cleansed_through_sacrifices

GGLLLGLG

(सन्ति)

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(हैं)

are

4.30.A	कुरु-सत्तम
4.30.B	कुरुसत्तम
4.30.C	कुरुसत्तम{पुं}{8;एक}
4.30.D	कुरुसत्तम{पुं}{8;एक}
4.30.E	<कुरु-सत्तम>T7
4.30.F	कुरुषु सत्तमः = कुरुसत्तमः
4.30.G	सम्बोध्यः 5
4.30.H	-
4.30.I	हे_कुरुश्रेष्ठ_अर्जुन
4.30.J	O_best_amongst_the_Kurus
4.30.K	-
4.30.L	-
4.30.M	LLGGL

यज्ञ-शिष्ट-अमृत-भुजः

यज्ञशिष्टामृतभुजो

यज्ञ-शिष्ट-अमृत-भुज{पुं}{1;एक}

<<<यज्ञ-शिष्ट>T6-अमृत>K1-भुजः>U

यज्ञस्य शिष्टः = यज्ञशिष्टः, यज्ञशिष्टम् तत् अमृतम् च = यज्ञशिष्टामृतम्, यज्ञशिष्टामृतं भुञ्जते = यज्ञशिष्टामृतभुजः

कर्ता 5

यज्ञ_से_बचे_हुए_अमृत_का_अनुभव_करनेवाले_(योगीजन)

those_who_have_tasted_such_nectar_as_a_result_of_sacrifices

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGGLLLG

सनातनम्

सनातन{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 4

सनातन

eternal_atmosphere

LGLL

ब्रह्म

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्म 5

परब्रह्म_परमात्मा_को

the_supreme

यान्ति

यात्{नपुं}{1;बहु}/यात्{नपुं}{2;बहु}/यात्{नपुं}{8;बहु}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होते_हैं

do_apprach

अ-यज्ञस्य

अ-यज्ञ{पुं}{6;एक}

अयज्ञ{पुं}{6;एक}

<न-यज्ञस्य>Bsmn

न विद्यते यज्ञः यस्य सः = अयज्ञः तस्य अयज्ञस्य

षष्ठीसम्बन्धः 8

यज्ञ_न_करनेवाले_पुरुष_के_लिये

of_the_foolish

अयम्

अय{पुं}{2;एक}/इदम्{पुं}{1;एक}

इदम्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 8

यह

this

लोकः

लोकोऽस्त्ययज्ञस्य

लोक{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

मनुष्यलोक

planet

GGLGGL

न

नायं

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

नहीं

never

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

अस्ति

अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

अन्यः

अन्य{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

परलोक

the_other

कुतः

कुतोऽन्यः

कुतः{अव्य}/कु2{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;कु;अदादिः}

कुतः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 13

कैसे

where

LGG

(भवति)

(भवत्{पुं}{7;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः})

(भू){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

(है)

4.31.A	एवम्
4.31.B	एवं
4.31.C	एवम्{अव्य}
4.31.D	एवम्{अव्य}
4.31.E	-
4.31.F	-
4.31.G	सम्बन्धः 6
4.31.H	-
4.31.I	इस_प्रकार
4.31.J	thus
4.31.K	-
4.31.L	-
4.31.M	GG

बहु-विधाः

बहुविधा

बहुविध{पुं}{1;बहु}/बहुविध{पुं}{8;बहु}/बहुविधा{स्त्री}{1;बहु}/बहुविधा{स्त्री}{2;बहु}/बहुविधा{स्त्री}{8;बहु}

बहुविध{पुं}{1;बहु}

<बहु-विधाः>Bs6

बह्वयो विधाः येषां ते = बहुविधाः

विशेषणम् 3

बहुत_तरह_के

various_kinds_of

LLLG

यज्ञाः

यज्ञा

यज्ञ{पुं}{1;बहु}/यज्ञ{पुं}{8;बहु}

यज्ञ{पुं}{1;बहु}

कर्ता 6

यज्ञ

sacrifices

ब्रह्मणः

ब्रह्मणो

ब्रह्मन्{पुं}{2;बहु}/ब्रह्मन्{पुं}{5;एक}/ब्रह्मन्{पुं}{6;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{5;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{6;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 5

वेद_की

of_the_Vedas

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

मुखे

मुख{पुं}{7;एक}/मुख{नपुं}{1;द्वि}/मुख{नपुं}{2;द्वि}/मुख{नपुं}{7;एक}/मुख{नपुं}{8;द्वि}

मुख{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 6

वाणी_में

in_the_face_of

वितताः

वितता

वितत{पुं}{1;बहु}/वितत{पुं}{8;बहु}/वितता{स्त्री}{1;बहु}/वितता{स्त्री}{2;बहु}/वितता{स्त्री}{8;बहु}

तन्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;तनुँ;तनादिः;पुं}{1;बहु}

विस्तार_से_कहे_गये_हैं

widespread

LLG

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 11

(तुम)

you

तान्

तान्सर्वानेवं

तद्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 9

उन

them

GGGGG

सर्वान्

सर्व{पुं}{2;बहु}

कर्म 11

सबको

all

कर्म-जान्

कर्मजान्विद्धि

कर्मज{पुं}{2;बहु}

<कर्म-जान्>U

कर्मणा जायन्ते इति = कर्मजाः तान् कर्मजान्

कर्मसमानाधिकरणम् 11

मन_इन्द्रिय_और_शरीर_की_क्रिया_द्वारा_सम्पन्न_होनेवाले

born_of_work

GLGGL

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

should_know

एवम्

एवम्{अव्य}

सम्बन्धः 13

इस_प्रकार

thus

ज्ञात्वा

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 15

जानकर

knowing

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 15

(तुम)

you

विमोक्ष्यसे

वि_मुच्{कर्तरि;लृट्;म;एक;आत्मनेपदी;वि_मुचॢँ;तुदादिः}

मुक्त_हो_जाओगे

be_liberated

GGLG

4.32.A	परन्तप
4.32.B	परन्तप
4.32.C	परन्तप{पुं}{8;एक}/परन्तप{नपुं}{8;एक}
4.32.D	परन्तप{पुं}{8;एक}
4.32.E	-
4.32.F	-
4.32.G	सम्बोध्यः 7
4.32.H	-
4.32.I	हे_परंतप
4.32.J	O_chastiser_of_the_enemy
4.32.K	परान् शत्रून् तपतीति परन्तपः
4.32.L	-
4.32.M	LGLL

पार्थ

पार्थ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

पार्थ

O_son_of_Prtha

द्रव्यमयात्

द्रव्यमय{पुं}{5;एक}/द्रव्यमय{नपुं}{5;एक}

द्रव्यमय{पुं}{5;एक}

विशेषणम् 4

द्रव्यमय

than_the_sacrifice_of_material_possessions

द्रव्यप्रचुरो द्रव्यमयः तस्मात् द्रव्यमयात्

यज्ञात्

यज्ञ{पुं}{5;एक}

विभक्तम् 5

यज्ञ_की_अपेक्षा

knowledge

ज्ञान-यज्ञः

ज्ञानयज्ञ{पुं}{1;एक}

ज्ञान-यज्ञ{पुं}{1;एक}

<ज्ञान-यज्ञः>K6

ज्ञानमेव यज्ञः = ज्ञानयज्ञः

कर्ता 7

ज्ञानयज्ञ

sacrifice_in_knowledge

श्रेयान्

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाञ्ज्ञानयज्ञः

श्रेय{पुं}{2;बहु}/श्रेयस्{पुं}{1;एक}

श्रेयस्{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 7

अत्यन्त_श्रेष्ठ

greater

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / जश्त्व-श्चुत्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGGGLGGGGLGG

(अस्ति)

(अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः})

(अस्){कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

(है)

अ-खिलम्

अखिल{नपुं}{1;एक}/अखिल{नपुं}{2;एक}

अखिल{नपुं}{1;एक}

<न-खिलम्>Tn

न खिलम् = अखिलम्

विशेषणम् 10

यावन्मात्र

in_totality

सर्वम्

सर्वं

सर्व{पुं}{2;एक}/सर्व{नपुं}{1;एक}/सर्व{नपुं}{2;एक}

सर्व{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 10

सम्पूर्ण

all

कर्म

कर्माखिलं

कर्मन्{नपुं}{1;एक}/कर्मन्{नपुं}{2;एक}

कर्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 12

कर्म

activities

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLG

ज्ञाने

ज्ञान{नपुं}{1;द्वि}/ज्ञान{नपुं}{2;द्वि}/ज्ञान{नपुं}{7;एक}/ज्ञान{नपुं}{8;द्वि}

ज्ञान{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 12

ज्ञान_में

in_knowledge

परिसमाप्यते

परि_सम्_आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;परि_सम्_आपॢँ;स्वादिः}

समाप्त_हो_जाते_हैं

ends_in

LLGGLG

4.33.A	तत्
4.33.B	तद्विद्धि
4.33.C	तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}
4.33.D	तद्{नपुं}{1;एक}
4.33.E	-
4.33.F	-
4.33.G	कर्म 6
4.33.H	-
4.33.I	उस_ज्ञान_को
4.33.J	that_knowledge_of_different_sacrifices
4.33.K	-
4.33.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
4.33.M	GGL

प्रणिपातेन

प्रणिपात{पुं}{3;एक}

समुच्चितम् 4

भलीभाँति_दण्डवत्_प्रणाम्_करने_से

by_approaching_a_spiritual_master

LLGGL

परिप्रश्नेन

परिप्रश्न{पुं}{3;एक}

समुच्चितम् 4

सरलतापूर्वक_प्रश्न_करने_से

by_submissive_inquiries

LGGGL

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

करणम् 6

(और)

and

सेवया

सेवा{स्त्री}{3;एक}

समुच्चितम् 4

सेवा_करने_से

by_the_rendering_of_service

GLG

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

समझ

try_to_understand

ते

तद्{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 9

वे

unto_you

तत्त्व-दर्शिनः

तत्त्व-दर्शिन्{पुं}{1;बहु}/दर्शिन्{पुं}{2;बहु}/दर्शिन्{पुं}{5;एक}/दर्शिन्{पुं}{6;एक}/दर्शिन्{पुं}{8;बहु}

तत्त्व-दर्शिन्{पुं}{6;बहु}

<तत्त्व-दर्शिनः>U

तत्त्वं दर्शयन्तीति = तत्त्वदर्शिनः

विशेषणम् 9

परमात्मतत्त्व_को_भलीभाँति_जाननेवाले

the_seers_who_experienced_the_truth

ज्ञानिनः

ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः

ज्ञानिन्{पुं}{1;बहु}/ज्ञानिन्{पुं}{2;बहु}/ज्ञानिन्{पुं}{5;एक}/ज्ञानिन्{पुं}{6;एक}/ज्ञानिन्{पुं}{8;बहु}

ज्ञानिन्{पुं}{1;बहु}

कर्ता 11

ज्ञानी_महात्मा

the_self-realised

ज्ञानं एषां अस्तीति

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GLGGLGLG

ज्ञानम्

ज्ञानं

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

तत्त्वज्ञान_का

knowledge

उपदेक्ष्यन्ति

उप_दिश्1{कर्तरि;लृट्;प्र;बहु;उभयपदी;दिशँ;तुदादिः}

उप_दिश्{कर्तरि;लृट्;प्र;बहु;उभयपदी;उप_दिशँ;तुदादिः}

उपदेश_करेंगे

initiate

LLGGL

4.34.A	यत्
4.34.B	यञ्ज्ञात्वा
4.34.C	यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}
4.34.D	यद्{नपुं}{2;एक}
4.34.E	-
4.34.F	-
4.34.G	कर्म 2
4.34.H	-
4.34.I	जिसको
4.34.J	which
4.34.K	-
4.34.L	जश्त्व-श्चुत्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))
4.34.M	GGG

ज्ञात्वा

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 8

जानकर

knowing

पुनः

पुनर्मोहमेवं

पुनः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 8

फिर

again

LGGGGG

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 8

(तुम)

you

एवम्

एवम्{अव्य}

विशेषणम् 6

इस_प्रकार

like_this

मोहम्

मोह{पुं}{2;एक}

कर्म 8

मोह_को

illusion

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 8

नहीं

never

यास्यसि

या1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्राप्त_होंगे

shall_go

GLL

पाण्डव

पाण्डव{पुं}{8;एक}/पाण्डव{नपुं}{8;एक}

पाण्डव{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 17

हे_अर्जुन

O_son_of_Pandu

GLL

येन

येन{अव्य}/यद्{पुं}{3;एक}/यद्{नपुं}{3;एक}

यद्{नपुं}{3;एक}

करणम् 17

जिस_ज्ञान_के_द्वारा

by_which

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 17

(तुम)

you

भूतानि

भूतान्यशेषेण

भूत{नपुं}{1;बहु}/भूत{नपुं}{2;बहु}/भूत{नपुं}{8;बहु}

भूत{नपुं}{2;बहु}

कर्म 17

सम्पूर्ण_भूतों_को

all_living_entities

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGGL

अ-शेषेण

अ-शेष{पुं}{3;एक}/शेष{नपुं}{3;एक}

अशेष{पुं}{3;एक}

<न-शेषेण>Tn

न शेषः = अशेषः तेन अशेषेण

क्रियाविशेषणम् 17

निःशेष_भाव_से

totally

आत्मनि

आत्मन्{पुं}{7;एक}

समुच्चितम् 15

अपनेमें

in_the_Supreme_Soul

अथो(च)

अथो{अव्य}

अधिकरणम् 17

पीछे

or_in_other_words

मयि

अस्मद्{7;एक}

समुच्चितम् 15

मुझ_सच्चिदानन्दघन_परमात्मा_में

in_Me

द्रक्ष्यसि

द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो

दृश्1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

दृश्{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

देखेगा

will_see

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGGLG

4.35.A	(त्वम्)
4.35.B	-
4.35.C	(युष्मद्{1;एक})
4.35.D	(युष्मद्){1;एक}
4.35.E	-
4.35.F	-
4.35.G	कर्ता 5
4.35.H	-
4.35.I	(तुम)
4.35.J	you

सर्वेभ्यः

सर्व{पुं}{4;बहु}/सर्व{पुं}{5;बहु}/सर्व{नपुं}{4;बहु}/सर्व{नपुं}{5;बहु}

सर्व{पुं}{5;बहु}

विशेषणम् 3

सब

of_all

GGG

पापेभ्यः

पाप{पुं}{4;बहु}/पाप{पुं}{5;बहु}/पाप{नपुं}{4;बहु}/पाप{नपुं}{5;बहु}

पाप{नपुं}{5;बहु}

अपादानम् 5

पापियों_से

of_sinners

GGG

पाप-कृत्तमः

पापकृत्तमः

पापकृत्तम{पुं}{1;एक}

पाप-कृत्तम{पुं}{1;एक}

<पाप-कृत्तमः>U

पापानि करोतीति = पापकृत्, अतिशयेन पापकृत् = पापकृत्तमः

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

अधिक_पाप_करनेवाले

the_greatest_sinner

GLGGG

असि

अस्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हो

are

चेत्

चेदसि

चेत्{अव्य}

सम्बन्धः 5

यदि

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GLL

अपि

अपि/अपि{अव्य}

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 3

भी

even

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 13

(तुम)

you

ज्ञान-प्लवेन

ज्ञानप्लवेनैव

ज्ञान-प्लव{नपुं}{3;एक}

ज्ञानप्लवन{पुं}{3;एक}

<ज्ञान-प्लवेन>K6

ज्ञानम् एव प्लवं = ज्ञानप्लवम् तेन ज्ञानप्लवेन

करणम् 13

ज्ञानरूप_नौका_द्वारा

by_the_boat_of_transcendental_knowledge

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGLGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 9

निःसन्देह

certainly

सर्वम्

सर्वं

सर्व{पुं}{2;एक}/सर्व{नपुं}{1;एक}/सर्व{नपुं}{2;एक}

सर्व{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 12

सम्पूर्ण

all_such_sinful_actions

वृजिनम्

वृजिनं

वृजिन{पुं}{2;एक}/वृजिन{नपुं}{1;एक}/वृजिन{नपुं}{2;एक}

वृजिन{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

पाप-समुद्र_से

the_ocean_of_miseries

LLG

सन्तरिष्यसि

सम्_तॄ1{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;तॄ;भ्वादिः}

सम्_तॄ{कर्तरि;लृट्;म;एक;परस्मैपदी;सम्_तॄ;भ्वादिः}

भलीभाँति_तर_जाओगे

will_cross_completely

GLGLL

4.36.A	अर्जुन
4.36.B	-
4.36.C	अर्जुन{पुं}{8;एक}
4.36.D	अर्जुन{पुं}{8;एक}
4.36.E	-
4.36.F	-
4.36.G	सम्बोध्यः 7
4.36.H	-
4.36.I	हे_अर्जुन
4.36.J	O_Arjuna

यथा

यथैधांसि

यथा{अव्य}

सम्बन्धः 8

जैसे

just_as

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

LGGL

समिद्धः

समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन

समिद्ध{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 4

प्रज्वलित

blazing

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGGGLGLLGLL

अग्निः

अग्नि{पुं}{1;एक}

कर्ता 7

अग्नि

fire

एधांसि

एधस्{नपुं}{1;बहु}/एधस्{नपुं}{2;बहु}/एधस्{नपुं}{8;बहु}

एधस्{नपुं}{2;बहु}

कर्म 7

ईंधनों_को

firewood

भस्मसात्

भस्मसात्{अव्य}

कर्मसमानाधिकरणम् 7

भस्ममय

turns_into_ashes

कुरुते

कुरुता{स्त्री}{1;द्वि}/कुरुता{स्त्री}{2;द्वि}/कुरुता{स्त्री}{8;एक}/कुरुता{स्त्री}{8;द्वि}/कृ3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कृ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

प्रतियोगी 2

कर_देता_है

so_does

तथा

तथा{अव्य}

अनुयोगी 12

वैसे_ही

similarly

ज्ञान-अग्निः

ज्ञानाग्निः

ज्ञान-अग्नि{पुं}{1;एक}

ज्ञानाग्नि{पुं}{1;एक}

<ज्ञान-अग्निः>K6

ज्ञानम् एव अग्निः = ज्ञानाग्निः

कर्ता 12

ज्ञानरूप_अग्नि

the_fire_of_knowledge

GGG

सर्व-कर्माणि

सर्वकर्माणि

सर्व-कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

सर्व-कर्मन्{नपुं}{2;बहु}

<सर्व-कर्माणि>K1

सर्वम् तत् कर्म च = सर्वकर्म तानि सर्वकर्माणि

कर्म 12

सम्पूर्ण_कर्मों_को

all_reactions_to_material_activities

GLGGL

भस्मसात्

भस्मसात्कुरुते

भस्मसात्{अव्य}

कर्मसमानाधिकरणम् 12

भस्ममय

to_ashes

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GLGLLG

कुरुते

कृ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुकृञ्;तनादिः}

कर_देता_है।

so_does

4.37.A	इह
4.37.B	-
4.37.C	इह{अव्य}
4.37.D	इह{अव्य}
4.37.E	-
4.37.F	-
4.37.G	अधिकरणम् 7
4.37.H	-
4.37.I	यहाँ_(इस_संसार_में)
4.37.J	in_this_world

ज्ञानेन

ज्ञान{नपुं}{3;एक}

उपपदसम्बन्धः 3

ज्ञान_के

with_knowledge

GGL

सदृशम्

सदृशं

सदृश्{पुं}{2;एक}/सदृश्{नपुं}{2;एक}/सदृश{पुं}{2;एक}/सदृश{नपुं}{1;एक}/सदृश{नपुं}{2;एक}

सदृश{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 4

समान

in_comparison

LLG

पवित्रम्

पवित्रमिह

पवित्र{पुं}{2;एक}

पवित्र{पुं}{1;एक}

कर्ता 7

पवित्र_करनेवाला

sanctified

LGGLL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 7

नहीं

never

हि

हि{अव्य}

सम्बन्धः 5

निःसन्देह

certainly

विद्यते

विद्यता{स्त्री}{1;द्वि}/विद्यता{स्त्री}{2;द्वि}/विद्यता{स्त्री}{8;एक}/विद्यता{स्त्री}{8;द्वि}/विद्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;अदादिः}/विद्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्2{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}/विद्4{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;रुधादिः}/विद्3{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;विदँ;दिवादिः}

है

exists

GLG

तत्

तत्स्वयं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 13

उसको_(ज्ञान_को)

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))

GLG

कालेन

कालेनात्मनि

काल{पुं}{3;एक}/काल{नपुं}{3;एक}

काल{पुं}{3;एक}

करणम् 13

कितने_ही_काल_से

in_course_of_time

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGLL

योग-सं-सिद्धः

योगसंसिद्धः

योग-संसिद्ध{पुं}{1;एक}

<योग-<सं-सिद्धः>Tp>T3

सम्यक् सिद्धः = संसिद्धः, योगेन संसिद्धः = योगसंसिद्धः

कर्ता 13

कर्मयोग_के_द्वारा_शुद्धान्तःकरण_हुआ_मनुष्य

matured_in_devotion

GLGGG

स्वयम्

स्वयम्{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 13

अपने-आप

himself

आत्मनि

आत्मन्{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 13

आत्मा_में

in_himself

विन्दति

विद्3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदॢँ;तुदादिः}

पा_लेता_है

enjoys

GLL

4.38.A	संयत-इन्द्रियः
4.38.B	संयतेन्द्रियः
4.38.C	संयत-इन्द्रिय{पुं}{1;एक}
4.38.D	संयत-इन्द्रिय{पुं}{1;एक}
4.38.E	<संयत-इन्द्रियः>Bs6
4.38.F	संयतम् इन्द्रियम् यस्य सः = संयतेन्द्रियः
4.38.G	विशेषणम् 3
4.38.H	-
4.38.I	जितेन्द्रिय
4.38.J	controlled_senses
4.38.K	-
4.38.L	-
4.38.M	GLGLG

तत्-परः

तत्परः

तत्पर{पुं}{1;एक}

<तत्-परः>Bs6

तत् परं यस्य सः = तत्परः

विशेषणम् 3

साधानपरायण

very_much_attached_to_it

GLG

श्रद्धावान्

श्रद्धावाँल्लभते

श्रद्धावत्{पुं}{1;एक}

कर्ता 5

श्रद्धावान्_मनुष्य

a_faithful_man

श्रद्धा अस्यास्तीति

परसवर्ण-सन्धिः (तोर्लि (8।4।60))

GGG

ज्ञानम्

ज्ञानं

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 5

ज्ञान_को

knowledge

लभते

लभ्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

लभ्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

प्राप्त_होता_है

achieves

ज्ञानम्

ज्ञानं

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 7

ज्ञान_को

knowledge

लब्ध्वा

लभ्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;डुलभँष्;भ्वादिः}

लभ्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;डुलभँष्;भ्वादिः}

पूर्वकालः 11

प्राप्त_होकर

having_achieved

अचिरेण

अचिरेण{अव्य}/अचिर{नपुं}{3;एक}

अचिर{नपुं}{3;एक}

क्रियाविशेषणम् 11

बिना_विलम्ब_के_तत्काल_ही_(भगवत्प्राप्तिरूप)

very_soon

पराम्

परां

परा{स्त्री}{2;एक}/परा{स्त्री}{2;एक}

परा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 10

परम

transcendental

शान्तिम्

शान्तिमचिरेणाधिगच्छति

शान्ति{स्त्री}{2;एक}

कर्म 11

शान्ति_को

peace

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLLGGLGLL

अधिगच्छति

अधि_गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

अधि_गम्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अधि_गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_हो_जाता_है

attains

4.39.A	अ-ज्ञः
4.39.B	अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च
4.39.C	अ-ज्ञ{पुं}{1;एक}
4.39.D	अज्ञ{पुं}{1;एक}
4.39.E	<न-ज्ञः>U
4.39.F	न जानाति इति = अज्ञः
4.39.G	समुच्चितम् 2
4.39.H	-
4.39.I	विवेकहीन
4.39.J	fools_who_have_no_knowledge_in_standard_scriptures
4.39.K	-
4.39.L	सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))
4.39.M	GGGGLGGL

च

च{अव्य}

विशेषणम् 5

और

and

अ-श्रद्दधानः

अ-श्रद्दधान{पुं}{1;एक}

<न-श्रद्दधानः>Tn

न श्रद्दधानः = अश्रद्दधानः

समुच्चितम् 2

श्रद्धारहित

without_faith_in_revealed_scriptures

संशय-आत्मा

संशयात्मा

संशय-आत्मन्{पुं}{1;एक}

<संशय-आत्मा>Bs6

संशयः आत्मनि यस्य सः = संशयात्मा

समुच्चितम् 2

संशययुक्त

a_doubtful_person

GLGG

(पुरुषः)

(पुरुष{पुं}{1;एक})

(पुरुष){पुं}{1;एक}

कर्ता 6

(मनुष्य)

person

विनश्यति

वि_नश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;वि_णशँ;दिवादिः}

परमार्थ_से_अवश्य_भ्रष्ट_हो_जाता_है

falls_back

LGLL

संशय-आत्मनः

संशयात्मनः

संशय-आत्मन्{पुं}{2;बहु}/आत्मन्{पुं}{5;एक}/आत्मन्{पुं}{6;एक}

संशय-आत्मन्{पुं}{6;एक}

<संशय-आत्मनः>Bs6

संशयः आत्मनि यस्य सः = संशयात्मा तान् संशयात्मनः

षष्ठीसम्बन्धः 14

संशययुक्त_मनुष्य_के_लिये

of_the_doubtful_person

GLGLG

न

नायं

न{अव्य}

न

neither

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

अयम्

अय{पुं}{2;एक}/इदम्{पुं}{1;एक}

इदम्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 10

यह

this

लोकः

लोकोऽस्ति

लोक{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 14

लोक

world

GGL

न

न{अव्य}

न

nor

परः

परो

पर{पुं}{1;एक}/पर{पुं}{1;एक}

पर{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 13

पर

next_life

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

(लोकः)

(लोक{पुं}{1;एक})

(लोक){पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 14

(लोक)

world

च

च{अव्य}

कर्ता 17

और

also

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 17

न

not

सुखम्

सुखं

सुखम्{अव्य}/सुख{पुं}{2;एक}/सुख{नपुं}{1;एक}/सुख{नपुं}{2;एक}

सुख{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 14

सुख

happiness

अस्ति

अस्2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

है

4.40.A	धनञ्जय
4.40.B	धनञ्जय
4.40.C	धनञ्जय{पुं}{8;एक}
4.40.D	धनञ्जय{पुं}{8;एक}
4.40.E	-
4.40.F	-
4.40.G	सम्बोध्यः 9
4.40.H	-
4.40.I	हे_धनंजय
4.40.J	O_conqueror_of_riches
4.40.K	-
4.40.L	-
4.40.M	LGLL

योग-सन्न्यस्त-कर्माणम्

योगसन्न्यस्तकर्माणं

योग-सन्न्यस्त-कर्मन्{पुं}{2;एक}

<<योग-सन्न्यस्त>T3-कर्माणम्>Bs3

योगेन सन्न्यस्तः = योगसन्न्यस्तः, योगसन्न्यस्तः कर्माणि येन सः = योगसन्न्यस्तकर्मा तं योगसन्न्यस्तकर्माणम्

समुच्चितम् 3

जिसने_कर्मयोग_की_विधि_से_समस्त_कर्मों_का_परमात्मा_में_अर्पण_कर_दिया_है

renounced_all_the_karmas_through_karma-yoga

GLGGLGGG

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

विशेषणम् 6

(और)

and

ज्ञान-सञ्छिन्न-संशयम्

ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम्

ज्ञान-सञ्छिन्न-संशय{पुं}{2;एक}

<<ज्ञान-सञ्छिन्न>T3-संशयम्>Bs6

ज्ञानेन सञ्छिन्नः = ज्ञानसञ्छिन्नः, ज्ञानसञ्छिन्नः संशयः यस्य स = ज्ञानसञ्छिन्नसंशयः तम् ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम्

समुच्चितम् 3

जिसने_विवेक_द्वारा_समस्त_संशयों_का_नाश_कर_दिया_है

cut_doubts_by_the_advancement_of_knowledge

GLGGLGLL

आत्मवन्तम्

आत्मवन्तं

आत्मवत्{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 3

वश_में_किये_हुए_अन्तःकरणवाले

situated_in_the_self

आत्मा परमात्मा मनः अप्रमादो वा अस्यास्तीति आत्मवान् तं

GLGG

(पुरुषम्)

(पुरुष{पुं}{2;एक})

(पुरुष){पुं}{2;एक}

कर्म 9

(पुरुष_को)

person

कर्माणि

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}/कर्मन्{नपुं}{2;बहु}/कर्मन्{नपुं}{8;बहु}

कर्मन्{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 9

कर्म

work

GGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 9

नहीं

never

निबध्नन्ति

नि_बन्ध्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

नि_बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;नि_बन्धँ;क्र्यादिः}

बाँधते

do_bind_up

LGGL

4.41.A	तस्मात्
4.41.B	तस्मादज्ञानसम्भूतं
4.41.C	तस्मात्{अव्य}/तद्{पुं}{5;एक}/तद्{नपुं}{5;एक}
4.41.D	तद्{पुं}{5;एक}
4.41.E	-
4.41.F	-
4.41.G	हेतुः 12
4.41.H	-
4.41.I	इसलिये
4.41.J	therefore
4.41.K	-
4.41.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
4.41.M	GGGGLGGG

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

हे_भरतवंशी_अर्जुन

O_descendant_of_Bharata

GLL

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 12

(तुम)

you

हृत्-स्थम्

हृत्स्थं

हृत्स्थम्

हृत्-स्थ{पुं}{2;एक}

<हृत्-स्थम्>U

हृदि तिष्ठतीति = हृत्स्थम्

विशेषणम् 8

हृदय_में_स्थित

situated_in_the_heart

एनम्

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

इस

this

अ-ज्ञान-सम्भूतम्

अ-ज्ञान-सम्भूत{पुं}{2;एक}

अज्ञान-सम्भूत{पुं}{2;एक}

<<न-ज्ञान>Tn-सम्भूतं>T5

न ज्ञानम् = अज्ञानम्, अज्ञानात् सम्भूतं = अज्ञानसम्भूतं

विशेषणम् 8

अज्ञानजनित

outcome_of_ignorance

आत्मनः

आत्मन्{पुं}{2;बहु}/आत्मन्{पुं}{5;एक}/आत्मन्{पुं}{6;एक}

आत्मन्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 8

अपने

of_the_self

संशयम्

संशयं

संशय{पुं}{2;एक}

कर्म 10

संशय_का

doubt

GLG

ज्ञान-असिना

ज्ञानासिनात्मनः

ज्ञान-असि{पुं}{3;एक}

<ज्ञान-असिना>K6

ज्ञानम् एव असिः = ज्ञानासिः तेन ज्ञानासिना

करणम् 10

विवेकज्ञानरूप_तलवार_द्वारा

by_the_weapon_of_knowledge

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLGLG

छित्त्वा

छित्त्वैनं

छित्त्वा

छिद्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;छिद;तुदादिः}

पूर्वकालः 12

छेदन_करके

cutting_off

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGG

योगम्

योगमातिष्ठोत्तिष्ठ

योग{पुं}{2;एक}

कर्म 12

समत्वरूप_कर्मयोग_में

in_yoga

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GGGGGGL

आतिष्ठ

आङ्_स्था1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

आङ्_स्था{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;आङ्_ष्ठा;भ्वादिः}

स्थित_हो_जा

be_situated

(च)

(च{अव्य})

(च){अव्य}

(और)

and

(त्वम्)

(युष्मद्{1;एक})

(युष्मद्){1;एक}

कर्ता 15

(तुम)

you

उत्तिष्ठ

उद्_स्था1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

उद्_स्था{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;उद्_ष्ठा;भ्वादिः}

खड़े_हो_जाओ

stand_up_to_fight