15.1.A	ऊर्ध्व-मूलम्
15.1.B	ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं
15.1.C	ऊर्ध्व-मूल{पुं}{2;एक}/मूल{नपुं}{1;एक}/मूल{नपुं}{2;एक}
15.1.D	ऊर्ध्व-मूल{पुं}{2;एक}
15.1.E	<ऊर्ध्व-मूलम्>Bs6
15.1.F	ऊर्ध्वं मूलं यस्य सः = ऊर्ध्वमूलः तम् ऊर्ध्वमूलम्
15.1.G	विशेषणम् 3
15.1.H	-
15.1.I	आदि_पुरुष_परमेश्वररूप_मूलवाले
15.1.J	with_roots_above
15.1.K	-
15.1.L	-
15.1.M	GGGGLGGGGGG

अधः-शाखम्

अधःशाख{पुं}{2;एक}

अधोः शाखाः यस्य सः = अधःशाखः तम् अधःशाखम्

विशेषणम् 3

ब्रह्मारूप_मुख्य_शाखावाले

downward_branches

अश्वत्थम्

अश्वत्थ{पुं}{2;एक}

कर्म 6

संसाररूप_पीपल_के_वृक्ष_को

banyan_tree

प्राहुः

प्राहुरव्ययम्

प्र_ब्रू1{कर्तरि;लिट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;प्र_ब्रूञ्;अदादिः}

प्र_ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;प्र_ब्रूञ्;अदादिः}

कहते_है

said

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GLGLL

अ-व्ययम्

अव्यय{पुं}{2;एक}/व्ये1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्येञ्;भ्वादिः}/व्यय्1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्ययँ;भ्वादिः}

अव्यय{पुं}{2;एक}

<न-व्ययम्>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः तम् अव्ययम्

कर्मसमानाधिकरणम् 6

अविनाशी

eternal

छन्दांसि

छन्दस्{नपुं}{1;बहु}/छन्दस्{नपुं}{2;बहु}

छन्दस्{नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

वेद

Vedic_hymns

GGL

यस्य

यद्{पुं}{6;एक}/यद्{नपुं}{6;एक}/यस्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;यसुँ;दिवादिः}

यद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 8

जिसके

of_which

पर्णानि

पर्ण{नपुं}{1;बहु}/पर्ण{नपुं}{2;बहु}

पर्ण{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 10

पत्ते

the_leaves

GGL

यः

यस्तं

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 13

जो_(पुरुष)

anyone

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

तम्

तद्{पुं}{2;एक}

कर्म 13

उसको_(संसाररूप_वृक्ष_को)

that

वेद

विद्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}/विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

तत्त्व_से_जानता_है

knows

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 16

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

वेद-वित्

वेदवित्

वेद-विद्{नपुं}{1;एक}

वेद-विद्{पुं}{1;एक}

<वेद-वित्>U

वेदान् वेत्ति = वेदवित्

कर्तृसमानाधिकरणम् 16

वेद_के_तात्पर्य_को_जाननेवाला

the_knower_of_the_Vedas

GLL

15.2.A	अधः
15.2.B	अधश्चोर्ध्वं
15.2.C	अधः{अव्य}
15.2.D	अधः{अव्य}
15.2.E	-
15.2.F	-
15.2.G	समुच्चितम् 7
15.2.H	-
15.2.I	नीचे
15.2.J	downward
15.2.K	-
15.2.L	सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))
15.2.M	LGGG

*च

च{अव्य}

अधिकरणम् 9

और

and

ऊर्ध्वम्

ऊर्ध्वम्{अव्य}

समुच्चितम् 7

ऊपर_सर्वत्र

upward

प्रसृताः

प्रसृतास्तस्य

प्रसृत{पुं}{1;बहु}

प्र_सृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_सृ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 9

फैली_हुई

extended

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LLGGL

तस्य

तद्{पुं}{6;एक}/तद्{नपुं}{6;एक}

तद्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 4

उसकी_(संसारवृक्ष_की)

its

शाखाः

शाखा

शाखा{स्त्री}{1;बहु}/शाखा{स्त्री}{2;बहु}

शाखा{स्त्री}{1;बहु}

कर्ता 9

देव_मनुष्य_और_तिर्यक्_आदि_योनिरूप_शाखाएँ

branches

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

गुण-प्रवृद्धाः

गुणप्रवृद्धा

गुण-प्रवृद्ध{पुं}{1;बहु}/प्रवृद्धा{स्त्री}{1;बहु}/प्रवृद्धा{स्त्री}{2;बहु}

गुण-प्र_वृध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वृधुँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

<गुण-प्रवृद्धाः>T3

गुणैः प्रवृद्धा = गुणप्रवृद्धा ताः गुणप्रवृद्धाः

विशेषणम् 4

तीनों_गुणोंरूप_जल_के_द्वारा_बढ़ी_हुई

developed_modes_of_material_nature

LGLGG

विषय-प्रवालाः

विषयप्रवालाः

विषय-प्रवाल{पुं}{1;बहु}/प्रवाला{स्त्री}{1;बहु}/प्रवाला{स्त्री}{2;बहु}

विषय-प्रवाल{पुं}{1;बहु}

<विषय-प्रवालाः>K5

विषयाः प्रवालाः इव = विषयप्रवालाः

विशेषणम् 4

विषय_भोगरूप_कोंपलोंवाली

twigs_of_sense_objects

LLGLGG

अधः

अधश्च

अधः{अव्य}

समुच्चितम् 13

नीचे

downward

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

LGL

च

च{अव्य}

अधिकरणम् 17

और

and

मूलानि

मूलान्यनुसन्ततानि

मूल{नपुं}{1;बहु}/मूल{नपुं}{2;बहु}/मूल्1{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;मूलँ;भ्वादिः}

मूल{नपुं}{1;बहु}

कर्ता 17

अहंता_ममता_और_वासनारूप_जड़ें

roots

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLLGLGL

अनु-सन्ततानि

अनुसन्तत{नपुं}{1;बहु}

अनु-सन्तत{नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

सभी_लोकों_में_व्याप्त

extended

कर्म-अनुबन्धीनि

कर्मानुबन्धीनि

कर्मानुबन्ध{नपुं}{1;बहु}/बन्ध{नपुं}{2;बहु}

कर्म-अनुबन्ध{नपुं}{1;बहु}

<कर्म-अनुबन्धीनि>Bs6

कर्म एव अनुबन्धः येषां तानि = कर्मानुबन्धीनि

विशेषणम् 15

कर्मों_के_अनुसार_बाँधनेवाली

bound_according_to_work

GGLGGL

मनुष्य-लोके

मनुष्यलोके

मनुष्य-लोक{पुं}{7;एक}/लोक{नपुं}{1;द्वि}/लोक{नपुं}{2;द्वि}/लोक{नपुं}{7;एक}

मनुष्य-लोक{पुं}{7;एक}

<मनुष्य-लोके>T6

मनुष्याणां लोकः = मनुष्यलोकः तस्मिन् मनुष्यलोके

अधिकरणम् 17

मनुष्यलोक_में

in_the_world_of_human_society

LGLGG

15.3.A	न
15.3.B	न
15.3.C	न{अव्य}
15.3.D	न{अव्य}
15.3.E	-
15.3.F	-
15.3.G	सम्बन्धः 6
15.3.H	-
15.3.I	नहीं
15.3.J	not
15.3.K	-
15.3.L	-
15.3.M	L

रूपम्

रूपमस्येह

रूप{नपुं}{1;एक}/रूप{नपुं}{2;एक}

रूप{नपुं}{1;एक}

कर्ता 6

स्वरूप

form

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GGGGL

अस्य

इदम्{पुं}{6;एक}/इदम्{नपुं}{6;एक}/अस्3{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;असुँ;दिवादिः}

इदम्{पुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 3

इसका_(संसारवृक्ष_का)

of_this_tree

इह

इह{अव्य}

अधिकरणम् 6

यहाँ_(विचारकाल_में)

in_this

तथा

तथोपलभ्यते

तथा{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 6

वैसा

also

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

LGLGLG

उपलभ्यते

उपलभ्यता{स्त्री}{1;द्वि}/उपलभ्यता{स्त्री}{2;द्वि}/उपलभ्यता{स्त्री}{8;एक}/उपलभ्यता{स्त्री}{8;द्वि}/उप_लभ्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;डुलभँष्;भ्वादिः}

उप_लभ्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उप_डुलभँष्;भ्वादिः}

पाया_जाता

can_be_perceived

न

नान्तो

न{अव्य}

सम्बन्धः 11

न

never

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

अन्तः

अन्तः{अव्य}/अन्त{पुं}{1;एक}

अन्त{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

अन्त

end

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 8

न

never

च

चादिर्न

च{अव्य}

कर्ता 15

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGL

आदिः

आदि{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

आदि

beginning

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 14

न

never

च

च{अव्य}

तथा

also

सम्प्रतिष्ठा

सम्प्रतिष्ठा{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 9

अच्छी_प्रकार_से_स्थिति

the_foundation

सम्यक् प्रतितिष्ठति अस्यामिति प्रतिष्ठा आश्रयः सा

GLGG

अश्वत्थम्

अश्वत्थमेनं

अश्वत्थ{पुं}{2;एक}

कर्म 21

संसाररूप_पीपल_के_वृक्ष_को

banyan_tree

GGGGG

एनम्

इदम्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 18

इस

this

सुविरूढ-मूलम्

सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण

सुविरूढ-मूल{पुं}{2;एक}/मूल{नपुं}{1;एक}/मूल{नपुं}{2;एक}

सु-विरूढ-मूल{पुं}{2;एक}

<सुविरूढ-मूलम्>Bs6

सुविरूढानि मूलानि यस्य सः = सुविरुढमूलः तम् सुविरूढमूलम्

विशेषणम् 18

अहंता_ममता_और_वासनारूप_अति_दृढ़_मूलोंवाले

strongly_rooted

LLGGGGLGLGGL

अ-सङ्ग-शस्त्रेण

असङ्ग-शस्त्र{पुं}{3;एक}/शस्त्र{नपुं}{3;एक}

न-सङ्ग-शस्त्र{नपुं}{3;एक}

<<न-सङ्ग>Tn-शस्त्रेण>K6

न सङ्गः = असङ्गः, असङ्गः एव शस्त्रम् = असङ्गशस्त्रम् तेन असङ्गशस्त्रेण

करणम् 21

वैराग्यरूप_शस्त्र_द्वारा

by_the_weapon_of_detachment

दृढेन

दृढ{पुं}{3;एक}/दृढ{नपुं}{3;एक}

दृढ{नपुं}{3;एक}

हेतुः 21

दृढ़

strong

LGL

छित्त्वा

छिद्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;छिद;तुदादिः}

छिद्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;छिद;तुदादिः}

पूर्वकालः 25

काटकर

by_cutting

ततः

ततः{अव्य}

अपादानम् 25

उसके_पश्चात्

thereafter

पदम्

पदं

पद्{पुं}{2;एक}/पद{नपुं}{1;एक}/पद{नपुं}{2;एक}

पद{पुं}{1;एक}

कर्म 25

परमपदरूप_परमेश्वर_को

situation

पद्यते ज्ञायते इति पदम् / पद्यते प्राप्यते इति च पदं ज्ञेयं प्राप्यम् च तत्

तत्

तत्परिमार्गितव्यं

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 24

उस

that

जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55))

GLGGLGG

परिमार्गितव्यम्

परि-{अव्य}-मार्गितव्यम्

परि_मार्ग्{कृत्_प्रत्ययः:तव्यत्;परि_मार्गँ;चुरादिः}

भलीभाँति_खोजना_चाहिये

has_to_be_searched_out

यस्मिन्

यस्मिन्गता

यद्{पुं}{7;एक}/यद्{नपुं}{7;एक}

यद्{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 27

जिसमें

where

GGLG

गताः

गत{पुं}{1;बहु}/गता{स्त्री}{1;बहु}/गता{स्त्री}{2;बहु}/गता{स्त्री}{1;बहु}/गता{स्त्री}{2;बहु}

गम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;गमॢँ;भ्वादिः}

कर्ता 30

गये_हुए_पुरुष

going

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 30

नहीं

never

निवर्तन्ति

नि_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

नि_वृत्*{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;नि_वृतुँ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 31

लौटकर_संसार_में_आते

comes_back

LGGL

भूयः

भूयः{अव्य}/भूयस्{नपुं}{1;एक}/भूयस्{नपुं}{2;एक}

भूयः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 30

फिर

again

तम्

तमेव

तद्{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 40

उस

to_Him

GGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 37

ही

certainly

च

चाद्यं

च{अव्य}

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

आद्यम्

आद्य{पुं}{2;एक}/आद्य{नपुं}{1;एक}/आद्य{नपुं}{2;एक}

आद्य{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 40

आदि

original

पुरुषम्

पुरुषं

पुरुष{पुं}{2;एक}

कर्म 42

पुरुष_के

the_Personality_of_Godhead

LLG

प्रपद्ये

प्र_पद्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}/प्र_पद्1{कर्मणि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}

प्र_पद्{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;प्र_पदँ;दिवादिः}

शरण_हूँ

surrender

LGG

यतः

यतः{अव्य}/यत{पुं}{1;एक}

यतः{अव्य}

अपादानम् 36

जिस_परमेश्वर_से

from_whom

प्रवृत्तिः

प्रवृत्ति{स्त्री}{1;एक}

कर्ता 36

संसारवृक्ष_की_प्रवृत्ति

beginning

LGG

प्रसृता

प्रसृता{स्त्री}{1;एक}

प्र_सृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_सृ;भ्वादिः;स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 36

विस्तार_को_प्राप्त_हुई

extended

LLG

पुराणी

पुराणी{स्त्री}{1;एक}

विशेषणम् 34

पुरातन

very_old

LGG

15.4.A	निर्मान-मोहाः
15.4.B	निर्मानमोहा
15.4.C	निर्मान-मोह{पुं}{1;बहु}
15.4.D	निर्मान-मोह{पुं}{1;बहु}
15.4.E	<निर्-<मान-मोहाः>Di>Bvp
15.4.F	मानः च मोहः च मानमोहौ, निर्गतौ मानमोहौ यस्मात् = निर्मानमोहः ते निर्मानमोहाः
15.4.G	विशेषणम् 8
15.4.H	-
15.4.I	जिनका_मान_और_मोह_नष्ट_हो_गया_है
15.4.J	without_respect_and_illusion
15.4.K	-
15.4.L	रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))
15.4.M	GGGGG

जित-सङ्ग-दोषाः

जितसङ्गदोषा

जितसङ्ग-दोष{पुं}{1;बहु}/दोषा{स्त्री}{1;बहु}/दोषा{स्त्री}{2;बहु}

जित-सङ्ग-दोष{पुं}{1;बहु}

<जित-<सङ्ग-दोषाः>K6>Bs3

सङ्गः एव दोषः = सङ्गदोषः, जितः सङ्गदोषः येन = जितसङ्गदोषः ते जितसङ्गदोषाः

विशेषणम् 8

जिन्होंने_आसक्तिरूप_दोष_को_जीत_लिया_है

having_conquered_faulty_association

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

LLGLGG

अधि-आत्मा-नित्याः

अध्यात्मनित्या

अध्यात्म-नित्य{पुं}{1;बहु}/नित्या{स्त्री}{1;बहु}/नित्या{स्त्री}{2;बहु}

अध्यात्म-नित्य{पुं}{1;बहु}

<<अधि-आत्मा>A1-नित्याः>T7

आत्मनि इति = अध्यात्मम्, अध्यात्मे नित्यः = अध्यात्मनित्यः ते अध्यात्मनित्याः

विशेषणम् 8

जिनकी_परमात्मा_के_स्वरूप_में_नित्य_स्थिति_है

eternal_spirituality

GGLGG

वि-निवृत्त-कामाः

विनिवृत्तकामाः

विनिवृत्तकाम{पुं}{1;बहु}/विनिवृत्तकामा{स्त्री}{1;बहु}/विनिवृत्तकामा{स्त्री}{2;बहु}

वि-निवृत्त-काम{पुं}{1;बहु}

<<वि-निवृत्त>Tp-कामाः>Bs6

विशेषतः निवृत्तः = विनिवृत्तः, विनिवृत्तः कामः येषां ते = विनिवृत्तकामाः

विशेषणम् 8

जिनकी_कामनाएँ_पूर्णरूप_से_नष्ट_हो_गयी_हैं

associated_lust

LLGLGG

द्वन्द्वैः

द्वन्द्वैर्विमुक्ताः

द्वन्द्व{पुं}{3;बहु}/द्वन्द्व{नपुं}{3;बहु}

द्वन्द्व{पुं}{3;बहु}

हेतुः 7

द्वन्द्वों_से

with_duality

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGGGG

विमुक्ताः

विमुक्त{पुं}{1;बहु}/विमुक्ता{स्त्री}{1;बहु}/विमुक्ता{स्त्री}{2;बहु}/विमुक्ता{स्त्री}{1;बहु}/विमुक्ता{स्त्री}{2;बहु}

वि_मुच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_मुचॢँ;तुदादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 8

विमुक्त

liberated

वि विशेषेण मुक्ताः विमुक्ताः

सुख-दुःख-संज्ञैः

सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः

सुख-दुःख-सञ्ज्ञ{पुं}{3;बहु}

<<सुख-दुःख>Di-सञ्ज्ञैः>Bs6

सुखं च दुःखं च = सुखदुःखे, सुखदुःखे संज्ञे येषां तानि = सुखदुःखसंज्ञानि तैः सुखदुःखसंज्ञैः

विशेषणम् 6

सुख-दुःखनामक

named_happiness_and_distress

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LLGLGGGGGGG

गच्छन्ति

गच्छत्{नपुं}{1;बहु}/गच्छत्{नपुं}{2;बहु}/गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

गम्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_होते_हैं

attains

अ-मूढाः

अमूढ{पुं}{1;बहु}/अमूढा{स्त्री}{1;बहु}/अमूढा{स्त्री}{2;बहु}

अमूढ{पुं}{1;बहु}

<न-मूढाः>Tn

न मूढः = अमूढः ते अमूढाः

कर्ता 12

ज्ञानीजन

unbewildered

पदम्

पदमव्ययं

पद्{पुं}{2;एक}/पद{नपुं}{1;एक}/पद{नपुं}{2;एक}

पद{नपुं}{2;एक}

कर्म 12

परमपद_को

situation

LGGLG

अ-व्ययम्

अव्यय{नपुं}{2;एक}

<न-व्ययं>Bsmn

न व्ययम् यस्य तत् = अव्ययम् तम् अव्ययम्

विशेषणम् 11

अविनाशी

eternal

तत्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 11

उस

that

15.5.A	न
15.5.B	न
15.5.C	न{अव्य}
15.5.D	न{अव्य}
15.5.E	-
15.5.F	-
15.5.G	सम्बन्धः 14
15.5.H	-
15.5.I	न
15.5.J	not
15.5.K	-
15.5.L	-
15.5.M	L

तत्(+i)

तद्भासयते

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

अनुयोगी 9

उसको_(स्वयं_प्रकाश_परमपद_को)

that

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGLLG

भासयते

भास्1_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;भासृँ;भ्वादिः}

भास्_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;भासृँ_णिच्;भ्वादिः}

प्रकाशित_कर_सकता_है

illuminates

सूर्यः

सूर्यो

सूरी{स्त्री}{1;बहु}/सूर्य{पुं}{1;एक}

सूर्य{पुं}{1;एक}

कर्ता 14

सूर्य

the_sun

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 17

न

nor

शशाङ्कः

शशाङ्को

शशाङ्क{पुं}{1;एक}

कर्ता 17

चन्द्रमा

the_moon

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGG

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 20

न

nor

पावकः

पावक{पुं}{1;एक}

कर्ता 20

अग्नि

fire_electricity

GLG

यत्(-i)

यद्गत्वा

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

सम्बन्धः 5

जिसको_(परमपद_को)

where

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGG

गत्वा

गम्1{क्त्वा;गमॢँ;भ्वादिः}

गम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;गमॢँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 4

प्राप्त_होकर

going

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 4

नहीं

never

निवर्तन्ते

नि_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;नि_वृतुँ;भ्वादिः}

नि_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;नि_वृतुँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 1

लौटकर_आते

comes_back

LGGG

तत्

तद्धाम

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 11

उस

that

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGL

धाम

धामन्{नपुं}{1;एक}/धामन्{नपुं}{2;एक}

धामन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 9

धाम

abode

परमम्

परमं

परमम्{अव्य}/परम{पुं}{2;एक}/परम{नपुं}{1;एक}/परम{नपुं}{2;एक}

परम{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 8

परम

supreme

LGG

मम

अस्मद्{6;एक}/मा1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;मा;अदादिः}

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 7

मेरा

15.6.A	मम
15.6.B	ममैवांशो
15.6.C	अस्मद्{6;एक}/मा1{कर्तरि;लिट्;म;बहु;परस्मैपदी;मा;अदादिः}
15.6.D	अस्मद्{6;एक}
15.6.E	-
15.6.F	-
15.6.G	षष्ठीसम्बन्धः 6
15.6.H	-
15.6.I	मेरा
15.6.J	my
15.6.K	-
15.6.L	वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
15.6.M	GGGG

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 4

ही

certainly

अंशः

अंश{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

अंश_है

fragmental_particles

जीव-लोके

जीवलोके

जीवलोक{पुं}{7;एक}

जीव-लोक{पुं}{7;एक}

<जीव-लोके>T6

जीवानां लोकः = जीवलोकः तस्मिन् जीवलोके

अधिकरणम् 10

इस_देह_में

in_the_world_of_conditional_life

GLGG

जीव-भूतः

जीवभूतः

जीवभूत{पुं}{1;एक}

जीव-भूत{पुं}{1;एक}

<जीव-भूतः>T6

जीवानां भूतः = जीवभूतः

विशेषणम् 6

जीवात्मा

the_conditioned_living_entity

GLGG

सनातनः

सनातन{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

यह_सनातन

eternal

LGLG

मनः-षष्ठानि

मनःषष्ठानीन्द्रियाणि

मनःषष्ठ{नपुं}{1;बहु}/मनःषष्ठ{नपुं}{2;बहु}/मनःषष्ठ{नपुं}{8;बहु}

मनः-षष्ठ{नपुं}{2;बहु}

<मनः-षष्ठानि>Bs6

मनः षष्ठं यस्य तत् = मनःषष्ठं तानि मनःषष्ठानि

विशेषणम् 9

मन_और_पाँचों

mind_and_five

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGGGGLGL

इन्द्रियाणि

इन्द्रिय{नपुं}{1;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}/इन्द्रिय{नपुं}{8;बहु}

इन्द्रिय{नपुं}{2;बहु}

कर्म 10

इन्द्रियों_को

senses

प्रकृति-स्थानि

प्रकृतिस्थानि

प्रकृतिस्थ{नपुं}{1;बहु}/प्रकृतिस्थ{नपुं}{2;बहु}/प्रकृतिस्थ{नपुं}{8;बहु}

प्रकृति-स्थ{नपुं}{2;बहु}

<प्रकृति-स्थानि>U

प्रकृतौ तिष्ठति = प्रकृतिस्थम् तानि प्रकृतिस्थानि

विशेषणम् 9

इन_प्रकृति_में_स्थित

situated_in_material_nature

LLGGL

कर्षति

कर्षत्{पुं}{7;एक}/कर्षत्{नपुं}{7;एक}/कृष्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;कृषँ;भ्वादिः}

कृष्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;कृषँ;भ्वादिः}

आकर्षण_करता_है

struggling_hard

GLL

15.7.A	शरीरम्
15.7.B	शरीरं
15.7.C	शरीर{नपुं}{1;एक}/शरीर{नपुं}{2;एक}
15.7.D	शरीर{नपुं}{2;एक}
15.7.E	-
15.7.F	-
15.7.G	कर्म 14
15.7.H	-
15.7.I	शरीर_को
15.7.J	body
15.7.K	-
15.7.L	-
15.7.M	LGG

यत्

यदवाप्नोति

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यत्{अव्य}

सम्बन्धः 8

जिसका_(शरीर_का)

that_which

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

LLGGL

अवाप्नोति

अव_आप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;आपॢँ;स्वादिः}

अव_आप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अव_आपॢँ;स्वादिः}

प्राप्त_होता_है

gets

यत्

यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 13

जिस

as_much_as

जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGLGLG

च

च{अव्य}

फिर

also

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 5

भी

virtually

*उत्क्रामति

उत्_क्रम्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;क्रमुँ;भ्वादिः}

उत्_क्रम्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;उत्_क्रमुँ;भ्वादिः}

त्याग_करता_है

gives_up

ईश्वरः

ईश्वर{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

देहादि_का_स्वामी_जीवात्मा

the_lord_of_the_body

गृहीत्वा

गृहीत्वैतानि

गृह्1{क्त्वा;गृहू;भ्वादिः}

ग्रह्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ग्रहँ;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 14

ग्रहण_करके

taking

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

LGGGL

एतानि

एतद्{नपुं}{1;बहु}/एतद्{नपुं}{2;बहु}

एतद्{नपुं}{2;बहु}

कर्म 10

इनको_(मनसहित_इन्द्रियों_को)

all_these

संयाति

सम्_या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

सम्_या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;सम्_या;अदादिः}

जाता_है

goes_away

GGL

वायुः

वायुर्गन्धानिवाशयात्

वायु{पुं}{1;एक}/वा1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;बहु;परस्मैपदी;वा;अदादिः}

वायु{पुं}{1;एक}

प्रतियोगी 4

वायु

air

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGGGLGLG

गन्धान्

गन्ध{पुं}{2;बहु}

कर्म 8

गन्ध_को

smell

इव

इव{अव्य}

अनुयोगी 8

जैसे

आशयात्

आशय{पुं}{5;एक}

अपादानम् 8

गन्ध_के_स्थान_से

from_the_flower

15.8.A	श्रोत्रम्
15.8.B	श्रोत्रं
15.8.C	श्रोत्र{नपुं}{1;एक}/श्रोत्र{नपुं}{2;एक}
15.8.D	श्रोत्र{नपुं}{2;एक}
15.8.E	-
15.8.F	-
15.8.G	समुच्चितम् 9
15.8.H	-
15.8.I	क्षोत्र
15.8.J	ears
15.8.K	-
15.8.L	-
15.8.M	GG

चक्षुः

चक्षु{पुं}{1;एक}/चक्षुस्{नपुं}{1;एक}/चक्षुस्{नपुं}{2;एक}/क्षै1{कर्तरि;लिट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;क्षै;भ्वादिः}

चक्षुस्{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

चक्षु

eyes

स्पर्शनम्

स्पर्शनं

स्पर्शन{नपुं}{1;एक}/स्पर्शन{नपुं}{2;एक}

स्पर्शन{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

त्वचा_को

touch

GLG

च

च{अव्य}

और

also

रसनम्

रसनं

रसन{नपुं}{1;एक}/रसन{नपुं}{2;एक}

रसन{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

रसना

tongue

LLG

घ्राणम्

घ्राणमेव

घ्राण{पुं}{2;एक}/घ्राण{नपुं}{1;एक}/घ्राण{नपुं}{2;एक}

घ्राण{पुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

घ्राण

smelling_power

GGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 11

ही

also

च

च{अव्य}

तथा

also

अधिष्ठाय

अधि_स्था1_णिच्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अधि_ष्ठा;भ्वादिः}

अधि_स्था{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अधि_ष्ठा;भ्वादिः}

पूर्वकालः 14

आश्रय_करके_(अर्थात्_इन_सबके_सहारे_से)

being_situated

LGGL

मनः

मनश्चायं

मनस्{नपुं}{1;एक}/मनस्{नपुं}{2;एक}

मनस्{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

मन_को

mind

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGGG

च

च{अव्य}

कर्म 11

और

and

अयम्

अय{पुं}{2;एक}/इदम्{पुं}{1;एक}

इदम्{पुं}{1;एक}

कर्ता 14

यह_(जीवात्मा)

this

विषयान्

विषयानुपसेवते

विषय{पुं}{2;बहु}

कर्म 14

विषयों_का

sense_objects

LLGLLGLG

उपसेवते

उप_सेव्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;षेवृँ;भ्वादिः}

उप_सेव्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उप_षेवृँ;भ्वादिः}

सेवन_करता_है

enjoys

15.9.A	उत्क्रामन्तम्
15.9.B	उत्क्रामन्तं
15.9.C	उत्_क्रम्1{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;उत्_क्रमु;भ्वादिः;पुं}{2;एक}
15.9.D	उत्_क्रम्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;उत्_क्रमुँ;भ्वादिः;पुं}{2;एक}
15.9.E	-
15.9.F	-
15.9.G	अन्यतरः 4
15.9.H	-
15.9.I	शरीर_को_छोड़कर_जाते_हुए_को
15.9.J	quitting_the_body
15.9.K	-
15.9.L	-
15.9.M	GGGG

स्थितम्

स्थितं

स्थित{पुं}{2;एक}/स्थित{नपुं}{1;एक}/स्थित{नपुं}{2;एक}

स्था{कृत्_प्रत्ययः:क्त;ष्ठा;भ्वादिः;नपुं}{2;एक}

अन्यतरः 4

शरीर_में_स्थित_हुए_को

situated_in_the_body

वा

वापि

वा{अव्य}

अथवा

either

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 6

भी

also

भुञ्जानम्

भुञ्जानं

भुज्2{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;भुजँ;रुधादिः;पुं}{2;एक}

भुज्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;भुजँ;रुधादिः;पुं}{2;एक}

अन्यतरः 4

विषयों_को_भोगते_हुए_को

enjoying

GGG

वा

वा{अव्य}

कर्म 10

अथवा

गुण-अन्वितम्

गुणान्वितम्

गुणान्वित{पुं}{2;एक}/गुणान्वित{नपुं}{1;एक}/गुणान्वित{नपुं}{2;एक}

गुण-अन्वित{पुं}{2;एक}

<गुण-अन्वितम्>T3

गुणैः अन्वितम् = गुणान्वितम्

अन्यतरः 4

तीनों_गुणों_से_युक्त_हुए_को

under_the_spell_of_the_modes_of_material_nature

LGLL

विमूढाः

विमूढा

विमूढ{पुं}{1;बहु}/विमूढा{स्त्री}{1;बहु}/विमूढा{स्त्री}{2;बहु}

विमूढ{पुं}{1;बहु}

कर्ता 10

अज्ञानीजन

foolish_persons

GGG

न

नानुपश्यन्ति

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

नहीं

never

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLGGL

अनुपश्यन्ति

अनु_दृश्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

अनु_दृश्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अनु_दृशिँर्;भ्वादिः}

जानते

can_see

पश्यन्ति

पश्यत्{नपुं}{1;बहु}/पश्यत्{नपुं}{2;बहु}/दृश्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

दृश्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

तत्त्व_से_जानते_हैं

can_see

GGL

ज्ञान-चक्षुषः

ज्ञानचक्षुषः

ज्ञानचक्षुस्{नपुं}{5;एक}/ज्ञानचक्षुस्{नपुं}{6;एक}

ज्ञान-चक्षुस्{नपुं}{1;एक}

<ज्ञान-चक्षुषः>Bs6

ज्ञानम् एव चक्षुः येषां ते = ज्ञानचक्षुः तानि ज्ञानचक्षुषः

कर्ता 12

ज्ञानरूप_नेत्रोंवाले

one_who_has_the_eyes_of_knowledge

GLGLG

15.10.A	यतन्तः
15.10.B	यतन्तो
15.10.C	यत्1{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;यतीँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}
15.10.D	यत्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;यतीँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}
15.10.E	-
15.10.F	-
15.10.G	विशेषणम् 2
15.10.H	-
15.10.I	यत्न_करनेवाले
15.10.J	endeavoring
15.10.K	शास्त्रश्रवणादिभिरात्मदर्शनाय यत्नं कुर्वाणां यतन्तः
15.10.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
15.10.M	LGG

योगिनः

योगिनश्चैनं

योगिन्{पुं}{1;बहु}/योगिन्{पुं}{2;बहु}/योगिन्{पुं}{5;एक}/योगिन्{पुं}{6;एक}

योगिन्{पुं}{1;बहु}

कर्ता 6

योगीजन_भी

transcendentalists

मनसो नैश्चल्यं वा एषामस्तीति योगिनः

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GLGGG

च

च{अव्य}

किंतु

also

एनम्

इदम्{पुं}{2;एक}

कर्म 6

इसको_(आत्मा_को)

this

पश्यन्ति

पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्

दृश्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

तत्त्व_से_जानते_हैं

can_see

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGGLGLL

आत्मनि

आत्मन्{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 6

अपने_हृदय_में

in_the_self

अवस्थितम्

अवस्थित{पुं}{2;एक}/अवस्थित{नपुं}{1;एक}/अवस्थित{नपुं}{2;एक}

अव_स्था{कृत्_प्रत्ययः:क्त;अव_ष्ठा;भ्वादिः;नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

स्थित

situated

यतन्तः

यतन्तोऽप्यकृतात्मानो

यत्1{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;यतीँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

यत्{कृत्_प्रत्ययः:शतृ;यतीँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 12

यत्न_करते_रहने_पर

endeavoring

शास्त्रश्रवणादिभिरात्मदर्शनाय यत्नं कुर्वाणां यतन्तः

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGGLLGGG

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 10

भी

although

अ-कृत-आत्मानः

अकृतात्मन्{पुं}{1;बहु}

न-कृत-आत्मन्{पुं}{1;बहु}

<न-<कृत-आत्मानः>Bs6>Tn

कृतः आत्मा यस्य सः = कृतात्मा, न कृतात्मा = अकृतात्मा ते अकृतात्मानः

विशेषणम् 9

जिन्होंने_अपने_अन्तःकरण_को_शुद्ध_नहीं_किया_है

without_self-realization

न

नैनं

न{अव्य}

सम्बन्धः 14

नहीं

does_not

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

एनम्

इदम्{पुं}{2;एक}

कर्म 14

इसको_(आत्मा_को)

this

पश्यन्ति

पश्यन्त्यचेतसः

दृश्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

देखते_हैं

see

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGLGLG

अ-चेतसः

अचेतस्{पुं}{1;बहु}/अचेतस्{पुं}{2;बहु}/अचेतस्{पुं}{5;एक}/अचेतस्{पुं}{6;एक}/अचेतस्{नपुं}{5;एक}/अचेतस्{नपुं}{6;एक}

न-चेतस्{नपुं}{1;बहु}

<न-चेतसः>Bsmn

न चेतः यस्य सः = अचेताः ते अचेतसः

कर्ता 14

अज्ञानीजन

undeveloped_mind

15.11.A	यत्
15.11.B	यदादित्यगतं
15.11.C	यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}
15.11.D	यत्{अव्य}
15.11.E	-
15.11.F	-
15.11.G	सम्बन्धः 12
15.11.H	-
15.11.I	जो
15.11.J	that
15.11.K	-
15.11.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
15.11.M	LGGLLG

आदित्य-गतम्

आदित्य-गत{पुं}{2;एक}/गत{नपुं}{1;एक}/गत{नपुं}{2;एक}

आदित्य-गत{नपुं}{1;एक}

<आदित्य-गतं>T2

आदित्यं गतम् = आदित्यगतम्

समुच्चितम् 10

सूर्य_में_स्थित

in_the_sunshine

तेजः

तेजो

तेजस्{नपुं}{1;एक}/तेजस्{नपुं}{2;एक}

तेजस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 6

तेज

splendor

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

जगत्

जगद्भासयतेऽखिलम्

जगत्{पुं}{1;एक}/जगत्{नपुं}{1;एक}/जगत्{नपुं}{2;एक}

जगत्{नपुं}{2;एक}

कर्म 6

जगत्_को

world

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53)) / पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

LGGLLGLL

भासयते

भास्1_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;भासृँ;भ्वादिः}

भास्_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;भासृँ_णिच्;भ्वादिः}

प्रतियोगी 2

प्रकाशित_करता_है

illuminates

अ-खिलम्

अखिल{नपुं}{1;एक}/अखिल{नपुं}{2;एक}

अखिल{नपुं}{2;एक}

<न-खिलम्>Tn

न खिलम् = अखिलम्

विशेषणम् 5

सम्पूर्ण

entire

यत्

यच्चन्द्रमसि

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यत्{अव्य}

जो_(तेज)

that

जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55))

GGGLL

चन्द्रमसि

चन्द्रमस्{पुं}{7;एक}

समुच्चितम् 10

चन्द्रमा_में

in_the_moon

चन्द्रे स्थितं

यत्

यच्चाग्नौ

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यत्{अव्य}

जो

that

जश्त्व-श्चुत्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)-खरि च (8।4।55)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGG

च

च{अव्य}

अधिकरणम् 6

और

also

अग्नौ

अग्नि{पुं}{7;एक}

समुच्चितम् 10

अग्नि_में

in_the_fire

तत्

तत्तेजो

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

अनुयोगी 15

उसको

that

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGG

तेजः

तेजस्{नपुं}{1;एक}/तेजस्{नपुं}{2;एक}/तेजस्{नपुं}{8;एक}

तेजस्{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

तेज

splendor

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

understand

मामकम्

मामक{पुं}{2;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 14

मेरा

from_me

मम इदं मामकं मदीयं मदधीनं च

GLL

15.12.A	गाम्
15.12.B	गामाविश्य
15.12.C	गो{पुं}{2;एक}/गो{स्त्री}{2;एक}
15.12.D	गो{स्त्री}{2;एक}
15.12.E	-
15.12.F	-
15.12.G	कर्म 4
15.12.H	-
15.12.I	पृथ्वी_में
15.12.J	the_planets
15.12.K	-
15.12.L	-
15.12.M	GGGL

आविश्य

आङ्_विश्1{ल्यप्;विशँ;तुदादिः}

आङ्_विश्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_विशँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 7

प्रवेश_करके

entering

च

च{अव्य}

और

also

भूतानि

भूत{नपुं}{1;बहु}/भूत{नपुं}{2;बहु}

भूत{नपुं}{2;बहु}

कर्म 7

सब_भूतों_को

living_entities

GGL

धारयामि

धारयाम्यहमोजसा

धृ2_णिच्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;धृङ्;भ्वादिः}/धृ3_णिच्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;धृङ्;तुदादिः}

धृ_णिच्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;धृञ्_णिच्;भ्वादिः}

समुच्चितम् 8

धारण_करता_हूँ

sustaining

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGLGGLG

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 7

मैं

ओजसा

ओजस्{नपुं}{3;एक}

हेतुः 7

अपनी_शक्ति_से

by_My_energy

पुष्णामि

पुष्3{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;पुषँ;क्र्यादिः}

पुष्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;पुषँ;क्र्यादिः}

समुच्चितम् 8

पुष्ट_करता_हूँ

nourish

GGL

*च

चौषधीः

च{अव्य}

और

and

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GLG

ओषधीः

ओषधि{स्त्री}{2;बहु}/ओषधी{स्त्री}{1;एक}

ओषधी{स्त्री}{2;एक}

कर्म 14

ओषधियों_को_(अर्थात्_वनस्पतियों_को)

vegetables

सर्वाः

सर्वा{स्त्री}{1;बहु}/सर्वा{स्त्री}{2;बहु}

सर्वा{स्त्री}{2;बहु}

विशेषणम् 13

सम्पूर्ण

all

सोमः

सोमो

सोम{पुं}{1;एक}

कर्ता 11

चन्द्रमा

the_moon

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

भूत्वा

अस्2{क्त्वा;असँ;अदादिः}

भू{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;भू;भ्वादिः}

पूर्वकालः 14

होकर

becoming

रस-आत्मकः

रसात्मकः

रसात्मक{पुं}{1;एक}

<रस-आत्मकः>Bs6

रसः आत्मकः यस्य सः = रसात्मकः

विशेषणम् 10

रसस्वरूप_अर्थात्_अमृतमय

supplying_the_juice

LGLG

15.13.A	अहम्
15.13.B	अहं
15.13.C	अस्मद्{1;एक}
15.13.D	अस्मद्{1;एक}
15.13.E	-
15.13.F	-
15.13.G	कर्ता 10
15.13.H	-
15.13.I	मैं
15.13.J	I
15.13.K	-
15.13.L	-
15.13.M	LG

वैश्वानरः

वैश्वानरो

वैश्वानर{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 7

वैश्वानर_अग्निरूप

by_My_plenary_portion_as_the_digesting_fire

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLG

भूत्वा

अस्2{क्त्वा;असँ;अदादिः}

भू{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;भू;भ्वादिः}

पूर्वकालः 10

होकर

becoming

प्राणिनाम्

प्राणिनां

प्राणिन्{पुं}{6;बहु}/प्राणिन्{नपुं}{6;बहु}

प्राणिन्{पुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 3

सब_प्राणियों_के

of_all_living_entities

प्राणाः एषां सन्तीति प्राणिनः तेषां प्राणिनाम्

GLG

देहम्

देहमाश्रितः

देह{पुं}{2;एक}/देह{नपुं}{1;एक}/देह{नपुं}{2;एक}

देह{नपुं}{2;एक}

कर्म 4

शरीर_में

body

GGGLG

आश्रितः

आश्रित{पुं}{1;एक}

आङ्_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_श्रिञ्;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

कर्ता 7

स्थित_रहनेवाला

situated

प्राण-अपान-समायुक्तः

प्राणानापानसमायुक्तः

प्राणानापानसमायुक्त{पुं}{1;एक}

प्राण-अपान-सम्_आङ्_युज्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_आङ्_युजिँर्;रुधादिः;पुं}{1;एक}

<<प्राण-अपान>Di-समायुक्तः>T3

प्राणः च अपानः च = प्राणापानौ, प्राणापानाभ्यां समायुक्तः = प्राणापानसमायुक्तः

विशेषणम् 6

प्राण_और_अपान_से_संयुक्त

keeping_balanced_outgoing_air_and_down-going_air

GGGGLGGGG

पचामि

पचाम्यन्नं

पच्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;डुपचँष्;भ्वादिः}

पच्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;डुपचँष्;भ्वादिः}

पचाता_हूँ

digest

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGGG

अन्नम्

अन्न{नपुं}{1;एक}/अन्न{नपुं}{2;एक}

अन्न{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

अन्न_को

foodstuff

चतुर्-विधम्

चतुर्विधम्

चतुर्विध{पुं}{2;एक}/चतुर्विध{नपुं}{1;एक}/चतुर्विध{नपुं}{2;एक}

चतुर्-विध{नपुं}{2;एक}

<चतुर्-विधम्>Bs6

चत्वारः विधः यस्य सः = चतुर्विधः तम् चतुर्विधम्

विशेषणम् 9

चार_प्रकार_के

four_kinds_of

LGLL

15.14.A	सर्वस्य
15.14.B	सर्वस्य
15.14.C	सर्व{पुं}{6;एक}/सर्व{नपुं}{6;एक}
15.14.D	सर्व{पुं}{6;एक}
15.14.E	-
15.14.F	-
15.14.G	षष्ठीसम्बन्धः 3
15.14.H	-
15.14.I	सब_प्राणियों_के
15.14.J	of_all_living_beings
15.14.K	-
15.14.L	-
15.14.M	GGL

च

चाहं

च{अव्य}

तथा

and

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 5

मैं

हृदि

हृद्{नपुं}{7;एक}/हृदय{नपुं}{7;एक}

हृद्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 5

हृदय_में

in_the_heart

सन्निविष्टः

सन्निविष्टो

सन्निविष्ट{पुं}{1;एक}

सम्_नि_विष्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_नि_विषॢँ;जुहोत्यादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

अन्तर्यामीरूप_से_स्थित

being_situated

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLGG

मत्तः

मत्त{पुं}{1;एक}

मत्त{तसिल्}

अपादानम् 12

मुझसे

from_Me

स्मृतिः

स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं

स्मृति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 10

स्मृति

remembrance

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGGLGLG

ज्ञानम्

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 10

ज्ञान

knowledge

अपोहनम्

अपोहन{नपुं}{1;एक}/अपोहन{नपुं}{2;एक}

अपोहन{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 10

अपोहन

forgetfulness

च

च{अव्य}

कर्ता 12

और

and

वेदैः

वेदैश्च

वेद{पुं}{3;बहु}

करणम् 18

वेदों_द्वारा

by_the_Vedas

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGL

च

च{अव्य}

और

also

सर्वैः

सर्वैरहमेव

सर्व{पुं}{3;बहु}/सर्व{नपुं}{3;बहु}

सर्व{पुं}{3;बहु}

विशेषणम् 15

सब

all

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

GGLGGL

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 19

मैं

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 19

ही

certainly

वेद्यः

वेद्यो

वेदी{स्त्री}{1;बहु}/वेद्य{पुं}{1;एक}

विद्{कृत्_प्रत्ययः:ण्यत्;विदँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 19

जानने_के_योग्य

knowable

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

वेद-अन्त-कृत्

वेदान्तकृद्वेदविदेव

वेदान्त-कृत्{पुं}{1;एक}

<<वेद-अन्त>T6-कृत्>U

वेदानाम् अन्तः = वेदान्तः, वेदान्तं करोति = वेदान्तकृत्

समुच्चितम् 22

वेदान्त_का_कर्ता

the_compiler_of_the_Vedanta

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGLGGLLGL

वेद-वित्

वेद-विद्{नपुं}{1;एक}

वेद-विद्{पुं}{1;एक}

<वेद-वित्>U

वेदान् वेत्ति = वेदवित्

समुच्चितम् 22

वेदों_को_जाननेवाला

the_knower_of_the_Vedas

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 25

ही

certainly

च

चाहम्

च{अव्य}

कर्तृसमानाधिकरणम् 25

और

and

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 25

मैं

15.15.A	*द्वौ
15.15.B	द्वाविमौ
15.15.C	द्वि{पुं}{1;द्वि}/द्वि{पुं}{2;द्वि}
15.15.D	द्वि{पुं}{1;द्वि}
15.15.E	-
15.15.F	-
15.15.G	विशेषणम् 8
15.15.H	-
15.15.I	दो_प्रकार_के
15.15.J	two
15.15.K	-
15.15.L	यान्तवान्त-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78))
15.15.M	GGG

इमौ

इदम्{पुं}{1;द्वि}/इदम्{पुं}{2;द्वि}

इदम्{पुं}{1;द्वि}

विशेषणम् 8

ये

in_this

पुरुषौ

पुरुष{पुं}{1;द्वि}/पुरुष{पुं}{2;द्वि}

पुरुष{पुं}{1;द्वि}

कर्ता 9

पुरुष

living_entities

LLG

लोके

लोक{पुं}{7;एक}/लोक्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;लोकृँ;भ्वादिः}

लोक{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 9

इस_संसार_में

in_the_world

क्षरः

क्षरश्चाक्षर

क्षर{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

नाशवान्

fallible

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

LGGLL

च

च{अव्य}

विशेषणम् 8

और

and

अ-क्षरः

अ-क्षर{पुं}{1;एक}

अक्षर{पुं}{1;एक}

<न-क्षरः>Tn

न क्षरः = अक्षरः

समुच्चितम् 3

अविनाशी

infallible

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 9

भी

certainly

च

च{अव्य}

और

and

क्षरः

क्षर{पुं}{1;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 13

नाशवान्

the_fallible

सर्वाणि

सर्व{नपुं}{1;बहु}/सर्व{नपुं}{2;बहु}/सर्व्1{कर्तरि;लोट्;उ;एक;परस्मैपदी;षर्वँ;भ्वादिः}

सर्व{नपुं}{1;बहु}

विशेषणम् 11

सम्पूर्ण

all

GGL

भूतानि

भूत{नपुं}{1;बहु}/भूत{नपुं}{2;बहु}

भूत{नपुं}{1;बहु}

कर्म 13

भूतप्राणियों_के_शरीर

living_entities

GGL

कूट-स्थः

कूटस्थोऽक्षर

कूटस्थ{पुं}{1;एक}

<कूट-स्थः>U

कूटे तिष्ठति = कूटस्थः

कर्म 17

जीवात्मा

in_oneness

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GGGLL

अ-क्षरः

अ-क्षर{पुं}{1;एक}

अक्षर{पुं}{1;एक}

<न-क्षरः>Tn

न क्षरः = अक्षरः

कर्मसमानाधिकरणम् 17

अविनाशी

infallible

उच्यते

उच्यत्{पुं}{4;एक}/उच्यत्{नपुं}{4;एक}/उच्1{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उचँ;दिवादिः}/वच्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}/ब्रू1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

समुच्चितम् 14

कहा_जाता_है

is_said

GLG

15.16.A	उत्तमः
15.16.B	उत्तमः
15.16.C	उत्तम{पुं}{1;एक}
15.16.D	उत्तम{पुं}{1;एक}
15.16.E	-
15.16.F	-
15.16.G	विशेषणम् 2
15.16.H	-
15.16.I	उत्तम
15.16.J	the_best
15.16.K	-
15.16.L	-
15.16.M	GGG

पुरुषः

पुरुषस्त्वन्यः

पुरुष{पुं}{1;एक}

कर्ता 5

पुरुष

personality

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LLGGG

तु

तु{अव्य}

सम्बन्धः 2

तो

but

अन्यः

अन्य{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

अन्य

another

परम-आत्मा

परमात्मेत्युदाहृतः

परमात्मन्{पुं}{1;एक}

<परम-आत्मा>K1

परमः च असौ आत्मा = परमात्मा

समुच्चितम् 14

परमात्मा

the_Supreme_self

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGGGLGLG

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 16

इस_प्रकार

thus

उदाहृतः

उदाहृत{पुं}{1;एक}

उत्_आङ्_हृ{कृत्_प्रत्ययः:क्त;उत्_आङ्_हृञ्;भ्वादिः;पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

कहा_गया

said

यः

यो

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 10

जो

one_who

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

लोक-त्रयम्

लोकत्रयमाविश्य

लोक-त्रय{पुं}{2;एक}/त्रय{नपुं}{1;एक}/त्रय{नपुं}{2;एक}

लोक-त्रय{नपुं}{2;एक}

<लोक-त्रयम्>T6

लोकानां त्रयम् = लोकत्रयम्

कर्म 8

तीनों_लोकों_में

the_three_divisions_of_the_universe

GGLGGGL

आविश्य

आङ्_विश्1{ल्यप्;विशँ;तुदादिः}

आङ्_विश्{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_विशँ;तुदादिः}

पूर्वकालः 9

प्रवेश_करके

entering

बिभर्ति

बिभर्त्यव्यय

भृ2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुभृञ्;जुहोत्यादिः}

भृ{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;डुभृञ्;जुहोत्यादिः}

प्रतियोगी 6

सबका_धारण_पोषण_करता_है

maintaining

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

LGGLL

*अ-व्ययः

अव्यय{पुं}{1;एक}/व्ये1{कर्तरि;लङ्;म;एक;परस्मैपदी;व्येञ्;भ्वादिः}/व्यय्1{कर्तरि;लङ्;म;एक;परस्मैपदी;व्ययँ;भ्वादिः}

अव्यय{पुं}{1;एक}

<न-व्ययः>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः

समुच्चितम् 14

अविनाशी

inexhaustible

ईश्वरः

ईश्वर{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 14

परमेश्वर

the_Lord

GLG

15.17.A	यस्मात्
15.17.B	यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि
15.17.C	यस्मात्{अव्य}/यद्{पुं}{5;एक}/यद्{नपुं}{5;एक}
15.17.D	यस्मात्{अव्य}
15.17.E	-
15.17.F	-
15.17.G	अपादानम् 5
15.17.H	-
15.17.I	क्योंकि
15.17.J	because
15.17.K	-
15.17.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))
15.17.M	GGLGLGGGGLGLL

क्षरम्

क्षर{नपुं}{1;एक}/क्षर{नपुं}{2;एक}

क्षर{पुं}{2;एक}

कर्म 5

नाशवान्

the_fallible

अतीतः

अतीत{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 5

अतीत

transcendental

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 5

मैं

अ-क्षरात्

अ-क्षर{नपुं}{5;एक}

अक्षर{नपुं}{5;एक}

<न-क्षरात्>Tn

न क्षरम् = अक्षरम् तस्मात् अक्षरात्

अपादानम् 10

अविनाशी_जीवात्मा_से

from_the_infallible

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 10

भी

better_than_that

च

चोत्तमः

च{अव्य}

और

and

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GGG

उत्तमः

उत्तम{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

उत्तम

the_best

अतः

अतोऽस्मि

अतः{अव्य}

हेतुः 17

इसलिये

therefore

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

LGL

अस्मि

अस्मि{अव्य}/अस्2{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हूँ

लोके

लोक{पुं}{7;एक}/लोक्1{कर्तरि;लट्;उ;एक;आत्मनेपदी;लोकृँ;भ्वादिः}

लोक{पुं}{7;एक}

समुच्चितम् 13

लोक_में

in_the_world

वेदे

वेद{पुं}{7;एक}

समुच्चितम् 13

वेद_में

in_the_Vedic_literature

च

च{अव्य}

अधिकरणम् 17

और

and

प्रथितः

प्रथित{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 17

प्रसिद्ध

celebrated

LLG

पुरुष-उत्तमः

पुरुषोत्तमः

पुरुष-उत्तम{पुं}{1;एक}

<पुरुष-उत्तमः>T7

पुरुषेषु उत्तमः = पुरुषोत्तमः

कर्ता 17

पुरुषोत्तम_नाम_से

as_the_Supreme_Personality

LLGGG

15.18.A	यः
15.18.B	यो
15.18.C	यद्{पुं}{1;एक}
15.18.D	यद्{पुं}{1;एक}
15.18.E	-
15.18.F	-
15.18.G	सम्बन्धः 8
15.18.H	-
15.18.I	जो
15.18.J	anyone
15.18.K	-
15.18.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
15.18.M	G

माम्

मामेवमसम्मूढो

अस्मद्{2;एक}

विशेषणम् 6

मुझको

unto_Me

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGLGGG

एवम्

एवम्{अव्य}

सम्बन्धः 7

इस_प्रकार_(तत्त्व_से)

certainly

अ-सम्मूढः

असम्मूढः{पुं}{1;एक}

न-सम्मूढ{पुं}{1;एक}

<न-सम्मूढः>Tn

न सम्मूढः = असम्मूढः

कर्ता 7

ज्ञानी_पुरुष

without_a_doubt

जानाति

ज्ञा1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ज्ञा;भ्वादिः}/ज्ञा2{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ज्ञा;क्र्यादिः}

ज्ञा{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ज्ञा;क्र्यादिः}

प्रतियोगी 2

जानता_है

knows

GGL

पुरुष-उत्तमम्

पुरुषोत्तमम्

पुरुष-उत्तम{पुं}{2;एक}/उत्तम{नपुं}{1;एक}/उत्तम{नपुं}{2;एक}

पुरुष-उत्तम{पुं}{2;एक}

<पुरुष-उत्तमम्>T7

पुरुषेषु उत्तमः = पुरुषोत्तमः तम् पुरुषोत्तमम्

कर्म 7

पुरुषोत्तम

the_Supreme_Personality_of_Godhead

LLGGL

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 12

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

सर्व-विद्

सर्वविद्भजति

सर्व-विद्{पुं}{1;एक}/विद्{स्त्री}{1;एक}

सर्व-विद्{पुं}{1;एक}

<सर्व-वित्>U

सर्वं वेत्ति = सर्वविद्

कर्ता 12

सर्वज्ञ_पुरुष

knower_of_everything

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GLGLLL

भजति

भज्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भजँ;भ्वादिः}

भज्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भजँ;भ्वादिः}

भजता_है

renders_devotional_service

माम्

मां

अस्मद्{2;एक}

कर्म 12

मुझ_वासुदेव_परमेश्वर_को

unto_Me

सर्व-भावेन

सर्वभावेन

सर्व-भाव{पुं}{3;एक}

<सर्व-भावेन>K1

सर्वश्चासौ भावश्च = सर्वभावः तेन सर्वभावेन

हेतुः 12

सब_प्रकार_से_निरन्तर

in_all_respects

GLGGL

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

हे_भारत

O_son_of_Bharata

GLL

15.19.A	इति
15.19.B	इति
15.19.C	इति{अव्य}
15.19.D	इति{अव्य}
15.19.E	-
15.19.F	-
15.19.G	सम्बन्धः 8
15.19.H	-
15.19.I	इस_प्रकार
15.19.J	thus
15.19.K	-
15.19.L	-
15.19.M	LL

गुह्य-तमम्

गुह्यतमं

गुह्य-तम{पुं}{2;एक}/तम{नपुं}{1;एक}/तम{नपुं}{2;एक}

गुह्य-तम{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

अति_रहस्ययुक्त_गोपनीय

the_most_confidential

GLGG

शास्त्रम्

शास्त्रमिदमुक्तं

शास्त्र{नपुं}{1;एक}/शास्त्र{नपुं}{2;एक}

शास्त्र{नपुं}{1;एक}

कर्म 8

शास्त्र

revealed_scripture

GGLGGG

इदम्

इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}

इदम्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 6

यह

this

उक्तम्

उक्त{पुं}{2;एक}/उक्त{नपुं}{1;एक}/उक्त{नपुं}{2;एक}

वच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वचँ;अदादिः;नपुं}{1;एक}

कहा_गया

disclosed

मया

मयानघ

अस्मद्{3;एक}

कर्ता 8

मेरे_द्वारा

by_Me

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGLL

अन्-अघ

अनघ{पुं}{8;एक}/अनघ{नपुं}{8;एक}

अनघ{पुं}{8;एक}

<न-अघ>Bsmn

न अघम् यस्य = अनघः सम्बोधने अनघ

सम्बोध्यः 8

हे_निष्पाप

O_sinless_one

एतद्

एतद्बुद्ध्वा

एतद्{नपुं}{1;एक}/एतद्{नपुं}{2;एक}

एतद्{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

इसको

this

जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGGG

बुद्ध्वा

बुध्1{क्त्वा;बुधिर्;भ्वादि}

बुध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;बुधिँर्;भ्वादिः}

पूर्वकालः 14

तत्त्व_से_जानकर

understanding

बुद्धिमान्

बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च

बुद्धिमत्{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 12

ज्ञानवान्

intelligent

बुद्धिः अस्यास्तीति

चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55)) / सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGGGLLGGL

स्यात्

अस्2{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

अस्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;असँ;अदादिः}

हो_जाता_है

becomes

कृत-कृत्यः

कृत-कृत्य{पुं}{1;एक}

<कृत-कृत्यः>Bs3

कृतं कृत्यं येन सः = कृतकृत्यः

समुच्चितम् 12

कृतार्थ

the_most_perfect

च

च{अव्य}

कर्ता 14

और

and

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 14

अर्जुन

O_son_of_Bharata

GLL