14.1.A	परम्
14.1.B	परं
14.1.C	परम्{अव्य}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}
14.1.D	पर{नपुं}{2;एक}
14.1.E	-
14.1.F	-
14.1.G	विशेषणम् 6
14.1.H	-
14.1.I	परम
14.1.J	transcendental
14.1.K	-
14.1.L	-
14.1.M	LG

भूयः

भूयः{अव्य}/भूयस्{नपुं}{1;एक}/भूयस्{नपुं}{2;एक}

भूयः{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 8

फिर

again

प्रवक्ष्यामि

प्र_वह्1{कर्तरि;लृट्;उ;एक;उभयपदी;वहँ;भ्वादिः}

प्र_वच्{कर्तरि;लृट्;उ;एक;परस्मैपदी;प्र_वचँ;अदादिः}

कहूँगा

shall_speak

LGGL

ज्ञानानाम्

ज्ञानानां

ज्ञान{नपुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 3

ज्ञानों_में_भी

of_all_knowledge

GGG

ज्ञानम्

ज्ञानमुत्तमम्

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 8

ज्ञान_को

knowledge

GGGGL

उत्तमम्

उत्तम{पुं}{2;एक}/उत्तम{नपुं}{1;एक}/उत्तम{नपुं}{2;एक}

उत्तम{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 6

अति_उत्तम

the_supreme

यत्

यञ्ज्ञात्वा

यत्{अव्य}/यद्{नपुं}{1;एक}/यद्{नपुं}{2;एक}/यत्{अव्य}

यत्{अव्य}

कर्म 10

जिसको

which

जश्त्व-श्चुत्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

GGG

ज्ञात्वा

ज्ञा1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;भ्वादिः}/ज्ञा2{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

ज्ञा{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;ज्ञा;क्र्यादिः}

पूर्वकालः 16

जानकर

knowing

मुनयः

मुनि{पुं}{1;बहु}/मुनि{पुं}{8;बहु}

मुनि{पुं}{1;बहु}

कर्ता 16

मुनिजन

the_sages

LLG

सर्वे

सर्व{पुं}{1;बहु}/सर्व{नपुं}{1;द्वि}/सर्व{नपुं}{2;द्वि}/सर्वा{स्त्री}{1;द्वि}/सर्वा{स्त्री}{2;द्वि}

सर्व{पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 12

सब

all

पराम्

परां

परा{स्त्री}{2;एक}/परा{स्त्री}{2;एक}

परा{स्त्री}{2;एक}

विशेषणम् 15

परम

transcendental

सिद्धिम्

सिद्धिमितो

सिद्धि{स्त्री}{2;एक}

कर्म 16

सिद्धि_को

perfection

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLG

इतः

इतः{अव्य}/इत{पुं}{1;एक}/इ1{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;इण्;अदादिः}

इतः{अव्य}

अपादानम् 16

यहाँ_से

from_this_world

गताः

गत{पुं}{1;बहु}/गत{पुं}{8;बहु}/गता{स्त्री}{1;बहु}/गता{स्त्री}{2;बहु}/गता{स्त्री}{8;बहु}/गता{स्त्री}{1;बहु}/गता{स्त्री}{2;बहु}/गता{स्त्री}{8;बहु}

गम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_हो_गये_हैं

attained

14.2.A	इदम्
14.2.B	इदं
14.2.C	इदम्{नपुं}{1;एक}/इदम्{नपुं}{2;एक}
14.2.D	इदम्{नपुं}{2;एक}
14.2.E	-
14.2.F	-
14.2.G	विशेषणम् 2
14.2.H	-
14.2.I	इस
14.2.J	this
14.2.K	-
14.2.L	-
14.2.M	LG

ज्ञानम्

ज्ञानमुपाश्रित्य

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 3

ज्ञान_को

knowledge

GGLGGL

उपाश्रित्य

उपा_श्रि1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;श्रिञ्;भ्वादिः}

उप_आङ्_श्रि{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;उप_आङ्_श्रिञ्;भ्वादिः}

पूर्वकालः 10

आश्रय_करके_(अर्थात्_धारण_करके)

taking_shelter_of

मम

अस्मद्{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 5

मेरे

साधर्म्यम्

साधर्म्यमागताः

साधर्म्य{नपुं}{1;एक}/साधर्म्य{नपुं}{2;एक}

साधर्म्य{नपुं}{2;एक}

कर्म 6

स्वरूप_को

nature

समानः धर्मः यस्य सः सधर्मा सधर्मणः भावः साधर्म्यं

GGGGLG

आगताः

आगत{पुं}{1;बहु}/आगत{पुं}{8;बहु}/आगता{स्त्री}{1;बहु}/आगता{स्त्री}{2;बहु}/आगता{स्त्री}{8;बहु}

आङ्_गम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;आङ्_गमॢँ;भ्वादिः;पुं}{1;बहु}

विशेषणम् 7

प्राप्त_हुए

attained

सर्गे

सर्गेऽपि

सर्ग{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

सृष्टि_के_आदि_में

in_the_creation

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGL

अपि

अपि{अव्य}

सम्बन्धः 13

भी

even

न

नोपजायन्ते

न{अव्य}

सम्बन्धः 10

नहीं

never

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GLGGG

उपजायन्ते

उप_जन्3{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}/उप_जन्3{कर्मणि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

उप_जन्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;उप_जनीँ;दिवादिः}

समुच्चितम् 11

उत्पन्न_होते

comes_in

प्रलये

प्रलय{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 16

प्रलयकाल_में

in_the_annihilation

LLG

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 16

नहीं

nor

व्यथन्ति

व्यथ्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;व्यथँ;भ्वादिः}

समुच्चितम् 11

व्याकुल_होते

disturbed

LGL

च

च{अव्य}

और

also

14.3.A	मम
14.3.B	मम
14.3.C	अस्मद्{6;एक}
14.3.D	अस्मद्{6;एक}
14.3.E	-
14.3.F	-
14.3.G	षष्ठीसम्बन्धः 5
14.3.H	-
14.3.I	मेरी
14.3.J	my
14.3.K	-
14.3.L	-
14.3.M	GL

योनिः

योनिर्महद्ब्रह्म

योनि{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 6

योनि

source_of_birth

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / जश्त्व-सन्धिः (झलां जश् झशि (8।4।53))

GGLGGL

महत्

महत्{नपुं}{1;एक}/महत्{नपुं}{2;एक}

महत्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 4

सम्पूर्ण

the_total_material_existence

ब्रह्म

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 6

ब्रह्मरूप

supreme

तस्मिन्

तस्मिन्गर्भं

तद्{पुं}{7;एक}/तद्{नपुं}{7;एक}

तद्{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

उसमें_(योनि_में)

in_that

GGGG

गर्भम्

गर्भ{पुं}{2;एक}

कर्म 10

चेतन-समुदायरूप_गर्भ_को

pregnancy

दधामि

दधाम्यहं

धा1{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;डुधाञ्;जुहोत्यादिः}

धा{कर्तरि;लट्;उ;एक;परस्मैपदी;डुधाञ्;जुहोत्यादिः}

स्थापन_करता_हूँ

create

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGLG

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 10

मैं

सम्भवः

सम्भव{पुं}{1;एक}

कर्ता 14

उत्पत्ति

possibility

GLG

सर्व-भूतानाम्

सर्वभूतानां

सर्व-भूत{पुं}{6;बहु}/भूत{नपुं}{6;बहु}/भूता{स्त्री}{6;बहु}

सर्व-भूत{पुं}{6;बहु}

<सर्व-भूतानां>K1

सर्वाणि च तानि भूतानि = सर्वभूतानि तेषाम् सर्वभूतानां

षष्ठीसम्बन्धः 13

सब_भूतों_की

of_all_living_entities

GLGGG

ततः

ततो

ततः{अव्य}

अपादानम् 14

उससे_(जड़-चेतन_के_संयोग_से)

thereafter

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

भवति

भवत्{पुं}{7;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

होती_है

becomes

LLL

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 6

हे_अर्जुन

O_son_of_Bharata

GLL

14.4.A	सर्व-योनिषु
14.4.B	सर्वयोनिषु
14.4.C	सर्व-योनि{पुं}{7;बहु}
14.4.D	सर्व-योनि{स्त्री}{7;बहु}
14.4.E	<सर्व-योनिषु>K1
14.4.F	सर्वा च सा योनिः = सर्वयोनिः तासु सर्वयोनिषु
14.4.G	अधिकरणम् 5
14.4.H	-
14.4.I	नाना_प्रकार_की_सब_योनियों_में
14.4.J	in_all_species_of_life
14.4.K	-
14.4.L	-
14.4.M	GLGLL

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 5

हे_अर्जुन

O_son_of_Kunti

GGL

मूर्तयः

मूर्ति{पुं}{1;बहु}/मूर्ति{पुं}{8;बहु}/मूर्ति{स्त्री}{1;बहु}/मूर्ति{स्त्री}{8;बहु}

मूर्ति{स्त्री}{1;बहु}

कर्ता 5

मूर्तियाँ_अर्थात्_शरीरधारी_प्राणी

forms

यानि शरीराणि सम्भवन्ति उत्पद्यन्ते तासां मूर्तीनां

GLG

सम्भवन्ति

सम्_भू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

सम्_भू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;सम्_भू;भ्वादिः}

उत्पन्न_होते_हैं

as_they_appear

GLGL

याः

यद्{स्त्री}{1;बहु}/यद्{स्त्री}{2;बहु}

यद्{स्त्री}{1;बहु}

विशेषणम् 4

जितनी

which

तासाम्

तासां

तद्{स्त्री}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 9

उनकी_(सबकी)

all_of_them

ब्रह्म

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{2;एक}

ब्रह्मन्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 10

ब्रह्म

supreme

महत्

महद्योनिरहं

महत्{नपुं}{1;एक}/महत्{नपुं}{2;एक}

महत्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 7

महत्

the_material_substance

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGGLLG

योनिः

योनि{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

गर्भ_धारण_करनेवाली_माता

the_source_of_birth

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 14

मैं

बीज-प्र-दः

बीजप्रदः

बीज-प्रद{पुं}{1;एक}

<बीज-<प्र-दः>U>T6

प्रकृष्टं ददाति इति = प्रदः, बीजानां प्रदः इति = बीजप्रदः

विशेषणम् 13

बीज_को_स्थापन_करनेवाला

seed-giving

GGLG

पिता

पितृ{पुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

पिता

father

14.5.A	सत्त्वम्
14.5.B	सत्त्वं
14.5.C	सत्त्व{पुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}
14.5.D	सत्त्व{नपुं}{1;एक}
14.5.E	-
14.5.F	-
14.5.G	समुच्चितम् 5
14.5.H	-
14.5.I	सत्त्वगुण
14.5.J	mode_of_goodness
14.5.K	-
14.5.L	-
14.5.M	GG

रजः

रजस्तम

रजस्{नपुं}{1;एक}/रजस्{नपुं}{2;एक}

रजस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 5

रजोगुण

mode_of_passion

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

LGGL

तमः

तम{पुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{2;एक}

तमस्{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 5

तमोगुण

mode_of_ignorance

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 7

ये

thus

गुणाः

गुण{पुं}{1;बहु}/गुण{पुं}{8;बहु}/गुणा{स्त्री}{1;बहु}/गुणा{स्त्री}{2;बहु}/गुणा{स्त्री}{8;बहु}

गुण{पुं}{1;बहु}

कर्ता 12

तीनों_गुण

qualities

प्रकृति-सम्भवाः

प्रकृतिसम्भवाः

प्रकृति-सम्भव{पुं}{1;बहु}/सम्भव{पुं}{8;बहु}/सम्भवा{स्त्री}{1;बहु}/सम्भवा{स्त्री}{2;बहु}/सम्भवा{स्त्री}{8;बहु}

प्रकृति-सम्भव{पुं}{1;बहु}

<प्रकृति-सम्भवाः>T5

प्रकृतेः सम्भवः = प्रकृतिसम्भवः ते प्रकृतिसम्भवाः

विशेषणम् 8

प्रकृति_से_उत्पन्न

produced_of_material_nature

LLLGLG

निबध्नन्ति

नि_बन्ध्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

नि_बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;नि_बन्धँ;क्र्यादिः}

बाँधते_हैं

does_condition

LGGL

महान्-बाहो

महाबाहो

महाबाहु{पुं}{8;एक}/महाबाहु{नपुं}{8;एक}

महाबाहु{पुं}{8;एक}

<महत्-बाहो>Bs6

महान्तौ बाहू यस्य सः = महाबाहुः सम्बोधने महाबाहो

सम्बोध्यः 12

हे_अर्जुन

O_mighty-armed_one

LGGG

देहे

देह{पुं}{7;एक}/देह{नपुं}{1;द्वि}/देह{नपुं}{2;द्वि}/देह{नपुं}{7;एक}/दह्1{कर्मणि;लिट्;उ;एक;आत्मनेपदी;दहँ;भ्वादिः}/दह्1{कर्मणि;लिट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;दहँ;भ्वादिः}

देह{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 12

शरीर_में

in_this_body

देहिनम्

देहिनमव्ययम्

देहिन्{पुं}{2;एक}

कर्म 12

जीवात्मा_को

the_living_entity

देहः अस्यास्तीति देही तम्

GLGGLL

अ-व्ययम्

अव्यय{पुं}{2;एक}/व्ये1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्येञ्;भ्वादिः}/व्यय्1{कर्तरि;लङ्;उ;एक;परस्मैपदी;व्ययँ;भ्वादिः}

अव्यय{पुं}{2;एक}

<न-व्ययम्>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः तम् अव्ययम्

विशेषणम् 10

अविनाशी

eternal

14.6.A	तत्र
14.6.B	तत्र
14.6.C	तत्र{अव्य}
14.6.D	तत्र{अव्य}
14.6.E	-
14.6.F	-
14.6.G	अधिकरणम् 8
14.6.H	-
14.6.I	उनमें_(तीनों_गुणों_में)
14.6.J	thereafter
14.6.K	-
14.6.L	-
14.6.M	GL

सत्त्वम्

सत्त्वं

सत्त्व{पुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}

सत्त्व{नपुं}{1;एक}

कर्ता 8

सत्त्वगुण

mode_of_goodness

निर्-मलत्वात्

निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्

निर्मलत्व{नपुं}{5;एक}

निर्-मलत्व{नपुं}{5;एक}

<निर्-मलत्वात्>Bvp

निर्गतः मलत्वं यस्मात् = निर्मलत्वम् तस्मात् निर्मलत्वात्

हेतुः 8

निर्मल_होने_के_कारण

being_purest_in_the_material_world

जश्त्व-चर्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)-खरि च (8।4।55))

GLGGLGLGLGLL

प्रकाशकम्

प्रकाशक{पुं}{2;एक}/प्रकाशक{नपुं}{1;एक}/प्रकाशक{नपुं}{2;एक}

प्रकाशक{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 7

प्रकाश_करनेवाला

illuminating

प्रकाशयतीति प्रकाशकं ज्ञानजनकं

अन्-आमयम्

अनामय{पुं}{2;एक}/अनामय{नपुं}{1;एक}/अनामय{नपुं}{2;एक}

अनामय{नपुं}{1;एक}

<न-आमयम्>Bsmn

न आमयः यस्मिन् तत् = अनामयम्

समुच्चितम् 7

विकाररहित

without_any_sinful_reaction

सुख-सङ्गेन

सुखसङ्गेन

सुख-सङ्ग{पुं}{3;एक}

<सुख-सङ्गेन>T3

सुखेन सङ्गः = सुखसङ्गः तेन सुखसङ्गेन

समुच्चितम् 11

सुख_के_सम्बन्ध_से

with_association_of_happiness

LLGGL

बध्नाति

बन्ध्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

बाँधता_है

conditions

GGL

ज्ञान-सङ्गेन

ज्ञानसङ्गेन

ज्ञान-सङ्ग{पुं}{3;एक}

<ज्ञान-सङ्गेन>T7

ज्ञाने सङ्गः = ज्ञानसङ्गः तेन ज्ञानसङ्गेन

समुच्चितम् 11

ज्ञान_के_सम्बन्ध_से

with_association_of_knowledge

GLGGL

च

चानघ

च{अव्य}

करणम् 13

और

also

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GLL

अन्-अघ

अनघ{पुं}{8;एक}/अनघ{नपुं}{8;एक}

अनघ{पुं}{8;एक}

<न-अघ>Bsmn

न अघम् यस्य = अनघः सम्बोधने अनघ

सम्बोध्यः 8

हे_निष्पाप

O_sinless_one

14.7.A	रजः
14.7.B	रजो
14.7.C	रजस्{पुं}{8;एक}/रजस्{नपुं}{1;एक}/रजस्{नपुं}{2;एक}/रजस्{नपुं}{8;एक}
14.7.D	रजस्{नपुं}{2;एक}
14.7.E	-
14.7.F	-
14.7.G	कर्म 6
14.7.H	-
14.7.I	रजोगुण_को
14.7.J	the_mode_of_passion
14.7.K	-
14.7.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
14.7.M	LG

राग-आत्मकम्

रागात्मकं

रागात्मक{पुं}{2;एक}/रागात्मक{नपुं}{1;एक}/रागात्मक{नपुं}{2;एक}

रागात्मक{नपुं}{2;एक}

<राग-आत्मकं>Bs6

रागः आत्मा यस्य तत् = रागात्मकम्

विशेषणम् 4

रागरूप

born_of_desire_or_lust

GGLG

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

know

तृष्णा-सङ्ग-समुद्भवम्

तृष्णासङ्गसमुद्भवम्

तृष्णा-सङ्ग-समुद्भव{पुं}{2;एक}

<<तृष्णा-सङ्ग>Di-समुद्भवम्>T3

तृष्णा च सङ्गः च = तृष्णासङ्गौ, तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तृष्णासङ्गसमुद्भवम्

कर्मसमानाधिकरणम् 6

कामना_और_आसक्ति_से_उत्पन्न

produced_of_lust_and_association

GGGLGGLL

तत्

तन्निबध्नाति

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{1;एक}

विशेषणम् 8

वह

that

अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GLGGL

निबध्नाति

नि_बन्ध्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

नि_बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;नि_बन्धँ;क्र्यादिः}

बाँधता_है

binds

कौन्तेय

कौन्तेय{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 6

हे_अर्जुन

O_son_of_Kunti

GGL

कर्म-सङ्गेन

कर्मसङ्गेन

कर्मन्-सङ्ग{पुं}{3;एक}

<कर्म-सङ्गेन>T7

कर्मसु सङ्गः = कर्मसङ्गः तेन कर्मसङ्गेन

करणम् 11

कर्मों_के_और_उनके_फल_के_सम्बन्ध_से

by_association_with_fruitive_activity

GLGGL

देहिनम्

देहिन्{पुं}{2;एक}

कर्म 11

इस_जीवात्मा_को

the_embodied

देहः अस्यास्तीति देही तम्

GLL

14.8.A	तमः
14.8.B	तमस्त्वज्ञानजं
14.8.C	तम{पुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{2;एक}/तमस्{नपुं}{8;एक}
14.8.D	तमस्{नपुं}{2;एक}
14.8.E	-
14.8.F	-
14.8.G	कर्म 7
14.8.H	-
14.8.I	तमोगुण_को
14.8.J	mode_of_ignorance
14.8.K	-
14.8.L	सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))
14.8.M	GGGGLG

तु

तु{अव्य}

सम्बन्धः 4

तो

but

अ-ज्ञान-जम्

अज्ञानजम्

अज्ञान-ज{नपुं}{2;एक}

<<न-ज्ञान>Tn-जं>U

न ज्ञानम् = अज्ञानम्, अज्ञानं जनयति तद् = अज्ञानजम्

कर्मसमानाधिकरणम् 7

अज्ञान_से_उत्पन्न

products_of_ignorance

विद्धि

विद्1{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लोट्;म;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जान

knowing

मोहनम्

मोहनं

मोहन{पुं}{2;एक}

मोहन{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 4

मोहित_करनेवाले

delusion

मोहयतीति मोहनं मुह्यंत्यनेनेति वा मोहनं

GLG

सर्व-देहिनाम्

सर्वदेहिनाम्

सर्व-देहिन्{पुं}{6;बहु}/देहिन्{नपुं}{6;बहु}

सर्व-देहिन्{पुं}{6;बहु}

<सर्व-देहिनाम्>T6

सर्वेषां देही = सर्वदेही तेषां सर्वदेहिनाम्

षष्ठीसम्बन्धः 3

सब_देहाभिमानियों_को

of_all_embodied_beings

GLGLG

प्रमाद-आलस्य-निद्राभिः

प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति

प्रमाद-आलस्य-निद्रा{स्त्री}{3;बहु}

<प्रमाद-आलस्य-निद्राभिः>Ds

प्रमादः च आलस्यं च निद्रा च = प्रमादालस्यनिद्राः ताभिः प्रमादालस्यनिद्राभिः

करणम् 11

प्रमाद_आलस्य_और_निद्रा_के_द्वारा

by_madness_indolence_and_sleep

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / अनुनासिक-सन्धिः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (8।4।45))

GGGGLGGGGLGGL

तत्

तद्{नपुं}{1;एक}/तद्{नपुं}{2;एक}

तद्{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 9

वह

that

निबध्नाति

नि_बन्ध्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;बन्धँ;क्र्यादिः}

नि_बन्ध्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;नि_बन्धँ;क्र्यादिः}

बाँधता_है

binds

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 7

हे_अर्जुन

O_son_of_Bharata

GLL

14.9.A	सत्त्वम्
14.9.B	सत्त्वं
14.9.C	सत्त्व{पुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;एक}/सत्त्व{नपुं}{2;एक}
14.9.D	सत्त्व{नपुं}{1;एक}
14.9.E	-
14.9.F	-
14.9.G	कर्ता 4
14.9.H	-
14.9.I	सत्त्वगुण
14.9.J	mode_of_goodness
14.9.K	-
14.9.L	-
14.9.M	GG

सुखे

सुख{पुं}{7;एक}/सुख{नपुं}{1;द्वि}/सुख{नपुं}{2;द्वि}/सुख{नपुं}{7;एक}/सुख{नपुं}{8;द्वि}/सुखा{स्त्री}{1;द्वि}/सुखा{स्त्री}{2;द्वि}/सुखा{स्त्री}{8;एक}/सुखा{स्त्री}{8;द्वि}/सुखी{नपुं}{8;एक}

सुख{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 4

सुख_में

in_happiness

सञ्जयति

सम्_जि1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;जि;भ्वादिः}/सञ्ज्1_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;षञ्जँ;भ्वादिः}

सम्_जि{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;सम्_जि;भ्वादिः}

लगाता_है

develops

GLLL

रजः

रजस्{पुं}{8;एक}/रजस्{नपुं}{1;एक}/रजस्{नपुं}{2;एक}/रजस्{नपुं}{8;एक}

रजस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 7

रजोगुण

mode_of_passion

कर्मणि

कर्मन्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 7

कर्म_में

fruits_of_activities

GLL

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 4

हे_अर्जुन

O_son_of_Bharata

GLL

ज्ञानम्

ज्ञानमावृत्य

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

ज्ञान_को

knowledge

GGGGL

आवृत्य

आङ्_वृ1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृ;भ्वादिः}/आङ्_वृ2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृञ्;स्वादिः}/आङ्_वृ4{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृञ्;चुरादिः}/आङ्_वृत्1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृतुँ;भ्वादिः}/आङ्_वृत्2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृतुँ;दिवादिः}/आङ्_वृत्3{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;वृतुँ;चुरादिः}

आङ्_वृ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;आङ्_वृञ्;स्वादिः}

पूर्वकालः 14

ढककर

covering

तु

तु{अव्य}

सम्बन्धः 8

तो

but

तमः

तम{पुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{2;एक}/तमस्{नपुं}{8;एक}

तमस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 14

तमोगुण

mode_of_ignorance

प्रमादे

प्रमाद{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 14

प्रमाद_में

in_madness

GGG

सञ्जयति

सञ्जयत्युत

सम्_जि{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;सम्_जि;भ्वादिः}

लगाता_है

develops

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GLGLL

उत

उत{अव्य}/उत{पुं}{8;एक}/उत{नपुं}{8;एक}

उत{अव्य}

भी

it_is_said

14.10.A	रजः
14.10.B	रजस्तमश्चाभिभूय
14.10.C	रजस्{पुं}{8;एक}/रजस्{नपुं}{1;एक}/रजस्{नपुं}{2;एक}/रजस्{नपुं}{8;एक}
14.10.D	रजस्{नपुं}{2;एक}
14.10.E	-
14.10.F	-
14.10.G	समुच्चितम् 3
14.10.H	-
14.10.I	रजोगुण
14.10.J	mode_of_passion
14.10.K	-
14.10.L	सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))
14.10.M	LGGGGLGL

तमः

तम{पुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{2;एक}/तमस्{नपुं}{8;एक}

तमस्{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 3

तमोगुण_को

mode_of_ignorance

च

च{अव्य}

कर्म 5

और

also

अभिभूय

अभि_भू1{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;भू;भ्वादिः}/अभि_भू2{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;भू;चुरादिः}

अभि_भू{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अभि_भू;भ्वादिः}

पूर्वकालः 7

दबाकर

also_surpassing

सत्त्वम्

सत्त्वं

सत्त्व{नपुं}{1;एक}

कर्ता 7

सत्त्वगुण

mode_of_goodness

भवति

भवत्{पुं}{7;एक}/भवती{स्त्री}{8;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

होता_है

becomes

LLL

भारत

भारत{नपुं}{8;एक}/भारत{पुं}{8;एक}

भारत{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 7

हे_अर्जुन

O_son_of_Bharata

GLL

रजः

रजस्तथा

रजस्{पुं}{8;एक}/रजस्{नपुं}{1;एक}/रजस्{नपुं}{2;एक}/रजस्{नपुं}{8;एक}

रजस्{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 17

रजोगुण_को

mode_of_passion

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LGLG

सत्त्वम्

सत्त्वं

सत्त्व{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 17

सत्त्वगुण

mode_of_goodness

तमः

तम{पुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{2;एक}/तमस्{नपुं}{8;एक}

तमस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 21

तमोगुण

mode_of_ignorance

च

च{अव्य}

कर्म 11

और

also

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 14

ही

like_that

तमः

तमश्चैव

तम{पुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{1;एक}/तमस्{नपुं}{2;एक}/तमस्{नपुं}{8;एक}

तमस्{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

तमोगुण_को

mode_of_ignorance

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40)) / वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

GGGL

सत्त्वम्

सत्त्वं

सत्त्व{नपुं}{2;एक}

समुच्चितम् 9

सत्त्वगुण

mode_of_goodness

रजः

रजस्{पुं}{8;एक}/रजस्{नपुं}{1;एक}/रजस्{नपुं}{2;एक}/रजस्{नपुं}{8;एक}

रजस्{नपुं}{1;एक}

कर्ता 13

रजोगुण

mode_of_passion

तथा

तथा{अव्य}

वैसे

as_in_this

14.11.A	सर्व-द्वारेषु
14.11.B	सर्वद्वारेषु
14.11.C	सर्व-द्वार{नपुं}{7;बहु}
14.11.D	सर्व-द्वार{नपुं}{7;बहु}
14.11.E	<सर्व-द्वारेषु>K1
14.11.F	सर्वं च तत् द्वारम् च = सर्वद्वारम् तेषु सर्वद्वारेषु
14.11.G	अधिकरणम् 8
14.11.H	-
14.11.I	अन्तःकरण_और_इन्द्रियों_में
14.11.J	all_the_gates
14.11.K	-
14.11.L	-
14.11.M	GGGGL

देहे

देहेऽस्मिन्प्रकाश

देह{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 8

देह_में

in_this_body

पूर्वरूप-सन्धिः (एङः पदान्तादति (6।1।109)) / रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GGGLGL

अस्मिन्

इदम्{पुं}{7;एक}/इदम्{नपुं}{7;एक}

इदम्{पुं}{7;एक}

विशेषणम् 3

इस

in_this

प्रकाशः

प्रकाश{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

चेतनता

quality_of_illumination

उपजायते

उप_जन्3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}/उप_जन्3{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

उप_जन्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उप_जनीँ;दिवादिः}

प्रतियोगी 1

उत्पन्न_होता_है

develops

LLGLG

ज्ञानम्

ज्ञानं

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

ज्ञान

knowledge

यदा

यदा{अव्य}

सम्बन्धः 9

जिस_समय

when

तदा

तदा{अव्य}

अनुयोगी 11

उस_समय

at_that_time

विद्यात्

विद्याद्विवृद्धं

विद्1{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}/विद्1{कर्तरि;आशीर्लिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}/विद्3{कर्तरि;आशीर्लिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदॢँ;तुदादिः}

विद्{कर्तरि;विधिलिङ्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

जानना_चाहिये

must_know

जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39))

GGLGG

विवृद्धम्

विवृद्ध{पुं}{2;एक}/विवृद्ध{नपुं}{1;एक}/विवृद्ध{नपुं}{2;एक}

वि_वृध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_वृधुँ;भ्वादिः;नपुं}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 15

बढ़ा

increased

सत्त्वम्

सत्त्वमित्युत

सत्त्व{नपुं}{1;एक}

कर्ता 15

सत्त्वगुण

the_mode_of_goodness

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGLL

इति

इति{अव्य}

सम्बन्धः 11

ऐसा

thus

उत

उत{अव्य}/उत{पुं}{8;एक}/उत{नपुं}{8;एक}

उत{अव्य}

कि

said

14.12.A	लोभः
14.12.B	लोभः
14.12.C	लोभ{पुं}{1;एक}
14.12.D	लोभ{पुं}{1;एक}
14.12.E	-
14.12.F	-
14.12.G	समुच्चितम् 9
14.12.H	-
14.12.I	लोभ
14.12.J	greed
14.12.K	-
14.12.L	-
14.12.M	GG

प्रवृत्तिः

प्रवृत्तिरारम्भः

प्रवृत्ति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 9

प्रवृत्ति

hankering

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66))

LGLGGG

आरम्भः

आरम्भ{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 9

आरम्भ

endeavor

कर्मणाम्

कर्मणामशमः

कर्मन्{नपुं}{6;बहु}

षष्ठीसम्बन्धः 7

कर्मों_का

of_activities

GLGLGG

अ-शमः

शम्1{कर्तरि;लङ्;म;एक;परस्मैपदी;शमोँ;भ्वादिः}/शम्2{कर्तरि;लुङ्;म;एक;परस्मैपदी;शमुँ;दिवादिः}

न-शम{पुं}{1;एक}

<न-शमः>Tn

न शमः = अशमः

समुच्चितम् 9

अशान्ति

uncontrollable

स्पृहा

स्पृहा{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 9

विषय-भोगों_की_लालसा

desire

रजसि

रजस्येतानि

रजस्{पुं}{7;एक}/रजस्{नपुं}{7;एक}/रञ्ज्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;रञ्जँ;भ्वादिः}

रजस्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 3

रजोगुण_के

in_the_mode_of_passion

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

LGGGL

एतानि

एतद्{नपुं}{1;बहु}/एतद्{नपुं}{2;बहु}

एतद्{नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

ये_(सब)

all_this

जायन्ते

जै1{भावे;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जै;भ्वादिः}/जन्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}/जन्2{भावे;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनँ;जुहोत्यादिः}/जन्3{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}/जन्3{भावे;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

जन्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

उत्पन्न_होते_हैं

develop

GGG

विवृद्धे

विवृद्ध{पुं}{7;एक}/विवृद्ध{नपुं}{1;द्वि}/विवृद्ध{नपुं}{2;द्वि}/विवृद्ध{नपुं}{7;एक}/विवृद्धा{स्त्री}{1;द्वि}/विवृद्धा{स्त्री}{2;द्वि}

वि_वृध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_वृधुँ;भ्वादिः;नपुं}{7;एक}

भावलक्षणसप्तमी_पूर्वकालः 9

बढ़नेपर

when_there_is_excess

LGG

भरतर्षभ

भरतर्षभ{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 12

हे_अर्जुन

O_chief_of_the_descendants_of_Bharata

LLGLL

14.13.A	अ-प्रकाशः
14.13.B	अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च
14.13.C	अ-प्रकाश{पुं}{1;एक}
14.13.D	अप्रकाश{पुं}{1;एक}
14.13.E	<न-प्रकाशः>Tn
14.13.F	न प्रकाशः = अप्रकाशः
14.13.G	समुच्चितम् 6
14.13.H	-
14.13.I	अप्रकाश
14.13.J	darkness
14.13.K	-
14.13.L	रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109)) / सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))
14.13.M	GLGGLGGL

अ-प्रवृत्तिः

अ-प्रवृत्ति{स्त्री}{1;एक}

अप्रवृत्ति{स्त्री}{1;एक}

<न-प्रवृत्तिः>Tn

न प्रवृत्तिः = अप्रवृत्तिः

समुच्चितम् 6

कर्तव्य-कर्मों_में_अप्रवृत्ति

inactivity

च

च{अव्य}

कर्ता 12

और

and

प्रमादः

प्रमादो

प्रमाद{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

प्रमाद_अर्थात्_व्यर्थ_चेष्टा

madness

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGG

मोहः

मोह

मोह{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 6

मोह

illusion

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 10

ही

certainly

च

च{अव्य}

और

also

तमसि

तमस्येतानि

तमस्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 3

तमोगुण_के

of_the_mode_of_ignorance

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGGGL

एतानि

एतद्{नपुं}{1;बहु}/एतद्{नपुं}{2;बहु}

एतद्{नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 12

ये_(सब)

these

जायन्ते

जन्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

उत्पन्न_होते_हैं

are_manifested

GGG

विवृद्धे

वि_वृध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_वृधुँ;भ्वादिः;नपुं}{7;एक}

भावलक्षणसप्तमी_पूर्वकालः 6

बढ़नेपर

is_developed

LGG

कुरु-नन्दन

कुरुनन्दन

कुरु-नन्दन{पुं}{8;एक}

कुरुनन्दन{पुं}{8;एक}

<कुरु-नन्दन>T6

कुरूणां नन्दनः = कुरुनन्दनः सम्बोधने कुरुनन्दन

सम्बोध्यः 12

हे_अर्जुन

O_son_of_Kuru

LLGLL

14.14.A	यदा
14.14.B	यदा
14.14.C	यदा{अव्य}
14.14.D	यदा{अव्य}
14.14.E	-
14.14.F	-
14.14.G	सम्बन्धः 7
14.14.H	-
14.14.I	जब
14.14.J	when
14.14.K	-
14.14.L	-
14.14.M	LG

सत्त्वे

सत्त्व{पुं}{7;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;द्वि}/सत्त्व{नपुं}{2;द्वि}/सत्त्व{नपुं}{7;एक}/सत्त्व{नपुं}{1;द्वि}/सत्त्व{नपुं}{2;द्वि}/सत्त्व{नपुं}{7;एक}

सत्त्व{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 4

सत्त्वगुण_की

mode_of_goodness

प्रवृद्धे

प्रवृद्ध{पुं}{7;एक}/प्रवृद्धि{स्त्री}{8;एक}

प्र_वृध्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;प्र_वृधुँ;भ्वादिः;पुं}{7;एक}

भावलक्षणसप्तमी_पूर्वकालः 2

वृद्धि_में

in_development

LGG

तु

तु{अव्य}

सम्बन्धः 7

तो

but

प्रलयम्

प्रलयं

प्रलय{पुं}{2;एक}

कर्म 6

मृत्यु_को

dissolution

LLG

याति

यात्{पुं}{7;एक}/यात्{नपुं}{7;एक}/या1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

या{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;या;अदादिः}

प्रतियोगी 1

प्राप्त_होता_है

goes

देह-भृत्

देहभृत्

देहभृत्{पुं}{1;एक}/देहभृत्{पुं}{8;एक}

देह-भृत्{पुं}{1;एक}

<देह-भृत्>U

देहं बिभर्ति इति = देहभृत्

कर्ता 6

यह_मनुष्य

embodied

GLL

तदा

तदोत्तमविदां

तदा{अव्य}

अनुयोगी 13

तब

at_that_time

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

LGGLLG

उत्तम-विदाम्

उत्तम-विद्{पुं}{6;बहु}/विद्{स्त्री}{6;बहु}/विद्{नपुं}{6;बहु}/विदा{स्त्री}{2;एक}

उत्तम-विद्{पुं}{6;बहु}

<उत्तम-विदां>U

उत्तमं वेत्ति = उत्तमविद् तेषां उत्तमविदाम्

विशेषणम् 12

उत्तम_कर्म_करनेवालों_के

of_the_great_sages

लोकान्

लोकानमलान्प्रतिपद्यते

लोक{पुं}{2;बहु}

कर्म 13

लोकों_को

the_planets

GGGLGLLGLG

अ-मलान्

अमल{पुं}{2;बहु}

<न-मलान्>Tn

न मलः = अमलः तान् अमलान्

विशेषणम् 12

निर्मल_दिव्य_स्वर्गादि

pure

प्रतिपद्यते

प्रति_पद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}/प्रति_पद्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;पदँ;दिवादिः}

प्रति_पद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;प्रति_पदँ;दिवादिः}

प्राप्त_होता_है

attains

14.15.A	रजसि
14.15.B	रजसि
14.15.C	रजस्{पुं}{7;एक}/रजस्{नपुं}{7;एक}/रञ्ज्2{कर्तरि;लट्;म;एक;परस्मैपदी;रञ्जँ;भ्वादिः}
14.15.D	रजस्{नपुं}{7;एक}
14.15.E	-
14.15.F	-
14.15.G	अधिकरणम् 2
14.15.H	-
14.15.I	रजोगुण_के
14.15.J	in_passion
14.15.K	-
14.15.L	-
14.15.M	LLL

प्रलयम्

प्रलयं

प्रलय{पुं}{2;एक}

कर्म 5

मृत्यु_को

dissolution

LLG

गत्वा

गम्1{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;गमॢँ;भ्वादिः}

गम्{कृत्_प्रत्ययः:क्त्वा;गमॢँ;भ्वादिः}

पूर्वकालः 7

प्राप्त_होकर

attaining

कर्म-सङ्गिषु

कर्मसङ्गिषु

कर्मन्-सङ्गिन्{पुं}{7;बहु}/सङ्गिन्{नपुं}{7;बहु}

कर्मन्-सङ्गिन्{पुं}{7;बहु}

<कर्म-सङ्गिषु>T7

सङ्गः एषां अस्तीति = सङ्गिनः, कर्मणि सङ्गिनः = कर्मसङ्गिनः तेषु कर्मसङ्गिषु

अधिकरणम् 7

कर्मों_की_आसक्तिवाले_मनुष्यों_में

in_the_association_of_fruitive_activities

GLGLL

जायते

जन्3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

जन्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

उत्पन्न_होता_है

takes_birth

GLG

तथा

तथा{अव्य}

तथा

thereafter

प्र-लीनः

प्रलीनस्तमसि

प्रलीन{पुं}{1;एक}

<प्र-लीनः>Tp

प्रकृष्टः लीनः = प्रलीनः

कर्ता 13

मरा_हुआ

being_dissolved

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LGGGLL

तमसि

तमस्{नपुं}{7;एक}

अधिकरणम् 10

तमोगुण_के

in_ignorance

मूढ-योनिषु

मूढयोनिषु

मूढ-योनि{पुं}{7;बहु}

<मूढ-योनिषु>K1

मूढा सा योनिः = मूढयोनिः तेषु मूढयोनिषु

अधिकरणम् 13

मूढयोनियों_में

animal_species

GLGLL

जायते

जन्3{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

जन्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;जनीँ;दिवादिः}

उत्पन्न_होता_है

take_birth

GLG

14.16.A	कर्मणः
14.16.B	कर्मणः
14.16.C	कर्मन्{नपुं}{5;एक}/कर्मन्{नपुं}{6;एक}
14.16.D	कर्मन्{नपुं}{6;एक}
14.16.E	-
14.16.F	-
14.16.G	षष्ठीसम्बन्धः 3
14.16.H	-
14.16.I	कर्म_का
14.16.J	of_work
14.16.K	-
14.16.L	-
14.16.M	GLG

सु-कृतस्य

सुकृतस्याहुः

सुकृत{नपुं}{6;एक}

<सु-कृतस्य>K1

सुष्ठु कृतम् = सुकृतम् तस्य सुकृतस्य

विशेषणम् 2

श्रेष्ठ

in_the_mode_of_goodness

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LLGGG

आहुः

अह्1{कर्तरि;लिट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;अहँ;स्वादिः}/ब्रू1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

ब्रू{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

कहा_है

said

सात्त्विकम्

सात्विकं

सात्विकम्

सात्त्विक{नपुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

सात्त्विक

mode_of_goodness

सत्त्वेन जातं सात्विकम्

GLG

निर्-मलं

निर्मलं

निर्मल{पुं}{2;एक}/निर्मल{नपुं}{1;एक}/निर्मल{नपुं}{2;एक}

निर्मल{नपुं}{2;एक}

<निर्-मलं>Bvp

निर्गतः मलं यस्मात् = निर्मलः तम् निर्मलम्

विशेषणम् 5

निर्मल

purified

GLG

फलम्

फल{नपुं}{1;एक}/फल{नपुं}{2;एक}

फल{नपुं}{2;एक}

कर्म 6

फल

result

रजसः

रजसस्तु

रजस्{पुं}{1;बहु}/रजस्{पुं}{2;बहु}/रजस्{पुं}{5;एक}/रजस्{पुं}{6;एक}/रजस्{नपुं}{5;एक}/रजस्{नपुं}{6;एक}

रजस्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 9

राजस_कर्म_का

of_the_mode_of_passion

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

LLGL

तु

तु{अव्य}

किन्तु

but

फलम्

फलं

फल{नपुं}{1;एक}/फल{नपुं}{2;एक}

फल{नपुं}{2;एक}

कर्म 11

फल

result

दुःखम्

दुःखमज्ञानं

दुःख{नपुं}{1;एक}/दुःख{नपुं}{2;एक}

दुःख{नपुं}{2;एक}

कर्मसमानाधिकरणम् 11

दुःख

misery

GGGGG

अ-ज्ञानम्

अज्ञान{नपुं}{1;एक}/अज्ञान{नपुं}{2;एक}

अज्ञान{नपुं}{2;एक}

<न-ज्ञानम्>Tn

न ज्ञानम् = अज्ञानम्

कर्मसमानाधिकरणम् 15

अज्ञान

nonsense

तमसः

तमस्{नपुं}{5;एक}/तमस्{नपुं}{6;एक}/तमस{पुं}{1;एक}

तमस्{नपुं}{6;एक}

षष्ठीसम्बन्धः 13

तामस_कर्म_का

of_the_mode_of_ignorance

GLG

फलम्

फल{नपुं}{1;एक}/फल{नपुं}{2;एक}

फल{नपुं}{2;एक}

कर्म 15

फल

result

14.17.A	सत्त्वात्
14.17.B	सत्त्वात्सञ्जायते
14.17.C	सत्त्व{पुं}{5;एक}/सत्त्व{नपुं}{5;एक}/सत्त्व{नपुं}{5;एक}
14.17.D	सत्त्व{नपुं}{5;एक}
14.17.E	-
14.17.F	-
14.17.G	अपादानम् 3
14.17.H	-
14.17.I	सत्त्वगुण_से
14.17.J	from_the_mode_of_goodness
14.17.K	-
14.17.L	चर्त्व-सन्धिः (खरि च (8।4।55))
14.17.M	GGGGLG

सञ्जायते

सम्_जन्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;सम्_जनीँ;दिवादिः}

समुच्चितम् 4

उत्पन्न_होता_है

develops

ज्ञानम्

ज्ञानं

ज्ञान{नपुं}{1;एक}/ज्ञान{नपुं}{2;एक}

ज्ञान{नपुं}{1;एक}

कर्ता 3

ज्ञान

knowledge

रजसः

रजसो

रजस्{नपुं}{5;एक}

अपादानम् 8

रजोगुण_से

from_the_mode_of_passion

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LLG

लोभः

लोभ

लोभ{पुं}{1;एक}

कर्ता 8

लोभ

greed

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 5

निःसंदेह

certainly

च

च{अव्य}

और

also

प्रमाद-मोहौ

प्रमादमोहौ

प्रमाद-मोह{पुं}{1;द्वि}/मोह{पुं}{2;द्वि}

प्रमाद-मोह{पुं}{1;द्वि}

<प्रमाद-मोहौ>Di

प्रमादः च मोहः च = प्रमादमोहौ

कर्ता 12

प्रमाद_और_मोह

madness_and_illusion

GGGGG

तमसः

तमसो

तमस्{नपुं}{5;एक}/तमस्{नपुं}{6;एक}/तमस{पुं}{1;एक}

तमस्{नपुं}{5;एक}

अपादानम् 12

तमोगुण_से

from_the_mode_of_ignorance

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GLG

भवतः

भवतोऽज्ञानमेव

भवत्{पुं}{2;बहु}/भवत्{पुं}{5;एक}/भवत्{पुं}{6;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;द्वि;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

उत्पन्न_होते_हैं

develops

रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

LLGGGGL

अ-ज्ञानम्

अज्ञान{नपुं}{1;एक}/अज्ञान{नपुं}{2;एक}

अज्ञान{नपुं}{1;एक}

<न-ज्ञानम्>Tn

न ज्ञानम् = अज्ञानम्

कर्ता 16

अज्ञान्

nonsense

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 14

भी

certainly

च

च{अव्य}

तथा

also

14.18.A	ऊर्ध्वम्
14.18.B	ऊर्ध्वं
14.18.C	ऊर्ध्वम्{अव्य}
14.18.D	ऊर्ध्वम्{अव्य}
14.18.E	-
14.18.F	-
14.18.G	अधिकरणम् 3
14.18.H	-
14.18.I	स्वर्गादि_उच्च_लोकों_को
14.18.J	upwards
14.18.K	-
14.18.L	-
14.18.M	GG

गच्छन्ति

गच्छत्{नपुं}{1;बहु}/गच्छत्{नपुं}{2;बहु}/गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

गम्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

जाते_हैं

GGL

सत्त्व-स्थाः

सत्त्वस्था

सत्त्वस्थ{पुं}{1;बहु}

सत्त्व-स्थ{पुं}{1;बहु}

<सत्त्व-स्थाः>U

सत्त्वे तिष्ठति = सत्त्वस्थः ते सत्त्वस्थाः

कर्ता 3

सत्त्वगुण_में_स्थित_पुरुष

one_who_is_situated_in_the_mode_of_goodness

रुत्व-यत्व-लोप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-भोभगोअघो अपूर्वस्य योऽशि (8।3।17)-हलि सर्वेषाम् (8।3।22))

GGG

मध्ये

मध्य{पुं}{7;एक}/मध्य{नपुं}{1;द्वि}/मध्य{नपुं}{2;द्वि}/मध्य{नपुं}{7;एक}/मध्या{स्त्री}{1;द्वि}/मध्या{स्त्री}{2;द्वि}

मध्य{पुं}{7;एक}

अधिकरणम् 6

मध्य_में_अर्थात्_मनुष्यलोक_में

in_the_middle

तिष्ठन्ति

तिष्ठत्{नपुं}{1;बहु}/तिष्ठत्{नपुं}{2;बहु}/स्था1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

स्था{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

रहते_हैं

dwell

GGL

राजसाः

राजस{पुं}{1;बहु}/राजसा{स्त्री}{1;बहु}/राजसा{स्त्री}{2;बहु}

राजस{पुं}{1;बहु}

कर्ता 6

रजोगुण_में_स्थित_राजस_पुरुष

those_who_are_situated_in_the_mode_of_passion

रजसः इमे राजसाः

GLG

जघन्य-गुण-वृत्ति-स्थाः

जघन्यगुणवृतिस्था

जघन्य-गुण-वित्तिस्थाः

जघन्य-गुण-वृत्ति-स्थ{पुं}{1;बहु}

<<<जघन्य-गुण>K1-वृत्तिः>T6-स्थाः>U

जघन्यः च असौ गुणः च = जघन्यगुणः, जघन्यगुणस्य वृत्तिः = जघन्यगुणवृत्तिः, जघन्यगुणवृत्तौ तिष्ठति = जघन्यगुणवृत्तिस्थः ते जघन्यगुणवृत्तिस्थाः

विशेषणम् 8

तमोगुण_के_कार्यरूप_निद्रा_प्रमाद_और_आलस्यादि_में_स्थित

occupation_of_abominable_quality

LGLLLLGG

अधः

अधो

अधः{अव्य}

अधिकरणम् 10

अधोगति_को

down

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

गच्छन्ति

गम्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_होते_हैं

GGL

तामसाः

तामस{पुं}{1;बहु}

कर्ता 10

तामस_पुरुष

people_in_the_mode_of_ignorance

GLG

14.19.A	न
14.19.B	नान्यं
14.19.C	न{अव्य}
14.19.D	न{अव्य}
14.19.E	-
14.19.F	-
14.19.G	सम्बन्धः 7
14.19.H	-
14.19.I	नहीं
14.19.J	never
14.19.K	-
14.19.L	सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))
14.19.M	GG

अन्यम्

अन्य{नपुं}{1;एक}/अन्य{नपुं}{2;एक}/अन्य{पुं}{2;एक}

अन्य{पुं}{2;एक}

विशेषणम् 5

अन्य_किसीको

other_than

गुणेभ्यः

गुण{पुं}{4;बहु}/गुण{पुं}{5;बहु}

गुण{पुं}{5;बहु}

अपादानम् 7

तीनों_गुणों_के_अतिरिक्त

from_the_qualities

LGG

कर्तारम्

कर्तारं

कर्तृ{पुं}{2;एक}

कर्म 7

कर्ता

the_performer

GGG

यदा

यदा{अव्य}

सम्बन्धः 13

जिस_समय

when

द्रष्टा

द्रष्टाऽनुपश्यति

दृश्1{कर्तरि;लुट्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}/दृश्1{कर्मणि;लुट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

दृष्टृ{पुं}{1;एक}

कर्ता 7

द्रष्टा

he_who_sees

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

GGLGLL

अनुपश्यति

अनु_दृश्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;दृशिँर्;भ्वादिः}

अनु_दृश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अनु_दृशिँर्;भ्वादिः}

समुच्चितम् 8

देखता

sees_properly

गुणेभ्यः

गुणेभ्यश्च

गुण{पुं}{4;बहु}/गुण{पुं}{5;बहु}

गुण{पुं}{5;बहु}

अपादानम् 12

तीनों_गुणों_से

from_the_modes_of_nature

सत्व-श्चुत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)-स्तोः श्चुना श्चुः (8।4।40))

LGGL

च

च{अव्य}

प्रतियोगी 1

और

also

परम्

परं

परम्{अव्य}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}/पर{पुं}{2;एक}/पर{नपुं}{1;एक}/पर{नपुं}{2;एक}

पर{नपुं}{2;एक}

कर्म 12

अत्यन्त_परे

transcendental

वेत्ति

विद्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

विद्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;विदँ;अदादिः}

समुच्चितम् 8

तत्त्व_से_जानता_है

know

मद्-भावम्

मद्भावं

मद्भाव{पुं}{2;एक}

अस्मद्-भाव{पुं}{2;एक}

<अस्मत्-भावं>T7

मयि भावः = मद्भावः तम् मद्भावम्

कर्म 16

मेरे_स्वरूप_को

My_spiritual_nature

GGG

सः

सोऽधिगच्छति

तद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 16

वह

GLGLL

अधिगच्छति

अधि_गम्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;गमॢँ;भ्वादिः}

अधि_गम्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अधि_गमॢँ;भ्वादिः}

प्राप्त_होता_है

is_promoted

14.20.A	गुणान्
14.20.B	गुणानेतानतीत्य
14.20.C	गुण{पुं}{2;बहु}
14.20.D	गुण{पुं}{2;बहु}
14.20.E	-
14.20.F	-
14.20.G	कर्म 6
14.20.H	-
14.20.I	गुणों_को
14.20.J	qualities
14.20.K	-
14.20.L	-
14.20.M	LGGGLGL

एतान्

एतद्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 5

इन

all_these

अतीत्य

अति_इ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;अति_इ;अदादिः}

पूर्वकालः 10

उल्लंघन_करके

transcending

त्रीन्

त्रीन्देही

त्रि{पुं}{2;बहु}/त्रि{पुं}{2;बहु}

त्रि{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 5

तीनों

three

GGG

देही

देहिन्{पुं}{1;एक}

कर्ता 10

पुरुष

embodied

देहः अस्यास्तीति देही

देह-समुद्भवान्

देहसमुद्भवान्

देह-समुद्भव{पुं}{2;बहु}

<देह-समुद्भवान्>T6

देहस्य समुद्भवः = देहसमुद्भवः तान् देहसमुद्भवान्

विशेषणम् 5

शरीर_की_उत्पत्ति_के_कारणरूप

produced_of_body

GLGGLG

जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैः

जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते

जन्मन्-मृत्यु-जरा-दुःख{नपुं}{3;बहु}

<जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैः>Di

जन्म च मृत्युः च जरा च दुःखम् च = जन्ममृत्युजरादुःखानि तैः जन्ममृत्युजरादुःखैः

हेतुः 10

जन्म_मृत्यु_वृद्धावस्था_और_दुःखों_से

birth_death_old_age_and_distresses

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / रुत्व-उत्व-गुण-पूर्वरुप-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-अतो रोरप्लुतादप्लुते (6।1।113)-आद्गुणः (6।1।87)-एङः पदान्तादति (6।1।109))

GGGLLGGGGGGLGGLG

वि-मुक्तः

विमुक्त{पुं}{1;एक}

वि_मुच्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;वि_मुचॢँ;तुदादिः;पुं}{1;एक}

<वि-मुक्तः>Bvp

विशेषेण मुक्तः यः सः = विमुक्तः

विशेषणम् 9

मुक्त_हुआ

being_freed_from

अमृतम्

अमृत{पुं}{2;एक}/अमृत{नपुं}{1;एक}/अमृत{नपुं}{2;एक}

अमृत{नपुं}{2;एक}

कर्म 10

परमानन्द_को

nectar

अश्नुते

अश्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अशूँ;स्वादिः}

अश्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अशूँ;स्वादिः}

प्राप्त_होता_है

enjoys

14.21.A	कैः
14.21.B	कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो
14.21.C	किम्{पुं}{3;बहु}/किम्{नपुं}{3;बहु}
14.21.D	किम्{नपुं}{3;बहु}
14.21.E	-
14.21.F	-
14.21.G	विशेषणम् 7
14.21.H	-
14.21.I	किन
14.21.J	by_which
14.21.K	-
14.21.L	रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
14.21.M	GGGGLGGGLGG

लिङ्गैः

लिङ्ग{नपुं}{3;बहु}

हेतुः 8

लक्षणों_से

symptoms

त्रीन्

त्रि{पुं}{2;बहु}/त्रि{पुं}{2;बहु}

त्रि{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 3

तीनों

three

गुणान्

गुण{पुं}{2;बहु}

कर्म 4

गुणों_से

qualities

एतान्

एतद्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 3

इन

all_this

अतीतः

अतीत{पुं}{1;एक}

विशेषणम् 5

अतीत

having_transcended

भवति

भवत्{पुं}{7;एक}/भू1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

भू{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;भू;भ्वादिः}

होता_है

become

LLL

प्रभो

प्रभु{पुं}{8;एक}/प्रभु{नपुं}{8;एक}

प्रभु{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 17

हे_प्रभो

my_Lord

किम्-आचारः

किमाचारः

किम्-आचार{पुं}{1;एक}

<किम्-आचारः>Bs6

कः आचारः यस्य सः = किमाचारः

कर्ता 11

किस_प्रकार_के_आचरणोंवाला

what_behaviour

GGGG

कथम्

कथं

कथम्{अव्य}

क्रियाविशेषणम् 17

कैसे

what

च

चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते

च{अव्य}

और

also

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88)) / रुत्व-सन्धिः (नश्छव्यप्रशान् (8।3।7)-अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः (8।3।4)-खरवसानयोर्विसर्जनीयः (8।3।15)-विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGLGLLGLG

एतान्

एतद्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 16

इन

these

त्रीन्

त्रि{पुं}{2;बहु}/त्रि{पुं}{2;बहु}

त्रि{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 16

तीनों

three

गुणान्

गुण{पुं}{2;बहु}

कर्म 17

गुणों_से

qualities

अतिवर्तते

अति_वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

अति_वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;अति_वृतुँ;भ्वादिः}

अतीत_होता_है

transcend

14.22.A	प्रकाशम्
14.22.B	प्रकाशं
14.22.C	प्रकाश{पुं}{2;एक}/प्रकाश{नपुं}{1;एक}/प्रकाश{नपुं}{2;एक}
14.22.D	प्रकाश{नपुं}{1;एक}
14.22.E	-
14.22.F	-
14.22.G	समुच्चितम् 3
14.22.H	-
14.22.I	सत्त्वगुण_के_कार्यरूप_प्रकाश_को
14.22.J	illumination
14.22.K	-
14.22.L	-
14.22.M	LGG

च

च{अव्य}

कर्ता 10

और

and

प्रवृत्तिम्

प्रवृत्तिं

प्रवृत्ति{स्त्री}{2;एक}

प्रवृत्ति{स्त्री}{1;एक}

समुच्चितम् 3

रजोगुण_के_कार्यरूप_प्रवृत्ति_को

attachment

LGG

च

च{अव्य}

तथा

and

मोहम्

मोहमेव

मोह{पुं}{2;एक}

मोह{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 3

तमोगुण_के_कार्यरूप_मोह_को

illusion

GGGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 6

भी

also

च

च{अव्य}

और

also

पाण्डव

पाण्डव{पुं}{8;एक}/पाण्डव{नपुं}{8;एक}

पाण्डव{पुं}{8;एक}

सम्बोध्यः 10

हे_अर्जुन

O_son_of_Pandu

GLL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 9

न

not

द्वेष्टि

द्विष्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;द्विषँ;अदादिः}

द्विष्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;द्विषँ;अदादिः}

द्वेष_करता_है

hate

सम्प्रवृत्तानि

सम्-प्रवृत्त{नपुं}{1;बहु}/प्रवृत्त{नपुं}{2;बहु}

सम्_प्र_वृत्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;सम्_प्र_वृतुँ;भ्वादिः;नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 10

प्रवृत्त_होनेपर_(उनसे)

although_developed

GLGGL

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 18

न

nor

निवृत्तानि

नि-वृत्त{नपुं}{1;बहु}/वृत्त{नपुं}{2;बहु}

नि_वृत्{कृत्_प्रत्ययः:क्त;नि_वृतुँ;भ्वादिः;नपुं}{1;बहु}

कर्तृसमानाधिकरणम् 19

निवृत्त_होनेपर

stop_development

LGGL

काङ्क्षति

काङ्क्षत्{पुं}{7;एक}/काङ्क्षत्{नपुं}{7;एक}/काङ्क्ष्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;काक्षिँ;भ्वादिः}

काङ्क्ष्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;काक्षिँ;भ्वादिः}

आकांक्षा_करता_है

desires

GLL

14.23.A	उदासीनवत्
14.23.B	उदासीनवदासीनो
14.23.C	उदासीनवत्{नपुं}{1;एक}/उदासीनवत्{नपुं}{2;एक}
14.23.D	उदासीनवत्{अव्य}
14.23.E	-
14.23.F	-
14.23.G	क्रियाविशेषणम् 6
14.23.H	-
14.23.I	साक्षी_के_सदृश
14.23.J	as_if_neutral
14.23.K	उदासीनेन तुल्यं उदासीनवत्
14.23.L	जश्त्व-सन्धिः (झलां जशोऽन्ते (8।2।39)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
14.23.M	LGGLLGGG

आसीनः

आसीन{पुं}{1;एक}

आस्{कृत्_प्रत्ययः:शानच्;आसँ;अदादिः;पुं}{1;एक}

विशेषणम् 4

स्थित_हुआ

situated

गुणैः

गुणैर्यो

गुण{पुं}{3;बहु}

करणम् 6

गुणों_के_द्वारा

by_the_qualities

रेफ-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

LGG

यः

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 6

जो

one_who

न

न{अव्य}

सम्बन्धः 6

नहीं

never

विचाल्यते

वि_चल्_णिच्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वि_चलँ_णिच्;भ्वादिः}

विचलित_किया_जा_सकता

is_agitated

LGLG

गुणाः

गुणा

गुण{पुं}{1;बहु}/गुणा{स्त्री}{1;बहु}/गुणा{स्त्री}{2;बहु}

गुण{पुं}{1;बहु}

कर्ता 9

गुण

the_qualities

वर्तन्ते

वर्तन्त

वृत्1{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

वृत्{कर्तरि;लट्;प्र;बहु;आत्मनेपदी;वृतुँ;भ्वादिः}

बरतते_हैं

is_situated

यान्तवान्त-सन्धिः-लोप-सन्धिः (एचोऽयवायावः (6।1।78)-लोपः शाकल्यस्य (8।3।19))

GGL

इति

इत्येव

इति{अव्य}

सम्बन्धः 9

ऐसा

thus

यण्-सन्धिः (इको यणचि (6।1।77))

GGL

एव

एव{अव्य}

सम्बन्धः 7

ही

certainly

यः

योऽवतिष्ठति

यद्{पुं}{1;एक}

कर्ता 12

जो

one_who

GLGLL

अवतिष्ठति

अव_स्था1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;ष्ठा;भ्वादिः}

अव_स्था{कर्तरि;लट्;प्र;एक;परस्मैपदी;अव_ष्ठा;भ्वादिः}

स्थित_रहता_है

remains

न

नेङ्गते

न{अव्य}

सम्बन्धः 14

नहीं

never

गुण-सन्धिः (आद्गुणः (6।1।87))

GLG

इङ्गते

इङ्गत्{पुं}{4;एक}/इङ्गत्{नपुं}{4;एक}/इङ्गता{स्त्री}{1;द्वि}/इङ्गता{स्त्री}{2;द्वि}

इङ्ग्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;इगिँ;भ्वादिः}

विचलित_होता

flickering

14.24.A	सम-दुःख-सुखः
14.24.B	समदुःखसुखः
14.24.C	सम-दुःख-सुख{पुं}{1;एक}
14.24.D	सम-दुःख-सुख{पुं}{1;एक}
14.24.E	<सम-<दुःख-सुखः>Di>Bs6
14.24.F	दुःखं च सुखं च दुःखसुखे, समे दुःखसुखे यस्य सः = समदुःखसुखः
14.24.G	समुच्चितम् 8
14.24.H	-
14.24.I	दुःख-सुख_को_समान_समझनेवाला
14.24.J	equal_in_distress_and_happiness
14.24.K	-
14.24.L	-
14.24.M	GLGLLG

स्व-स्थः

स्वस्थः

स्वस्थ{पुं}{1;एक}

<स्व-स्थः>U

स्वस्मिन् तिष्ठति = स्वस्थः

समुच्चितम् 8

निरन्तर_आत्मभाव_में_स्थित

being_situated_himself

सम-लोष्ट-अश्म-काञ्चनः

समलोष्टाश्मकाञ्चनः

सम-लोष्ट-अश्मन्-काञ्चन{पुं}{1;एक}

<सम-<लोष्ट-अश्म-काञ्चनः>Di>Bs6

लोष्टः च अश्मा च काञ्चनम् च = लोष्टाश्मकाञ्चनानि, समानि लोष्टाश्मकाञ्चनानि यस्य सः = समलोष्टाश्मकाञ्चनः

समुच्चितम् 8

मिट्टी_पत्थर_और_स्वर्ण_में_समान_भाववाला

equal_in_a_lump_of_earth,_stone_and_gold

GLGGLGLG

तुल्य-प्रिय-अ-प्रियः

तुल्यप्रियाप्रियो

तुल्य-प्रिय-अप्रिय{पुं}{1;एक}

<तुल्य-<प्रिय-<न-प्रियः>Tn>Ds>Bs6

प्रियं च अप्रियं च प्रियाप्रिये, न प्रियः = अप्रियः, तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सः = तुल्यप्रियाप्रियः

समुच्चितम् 8

प्रिय_तथा_अप्रिय_को_एक-सा_माननेवाला

equally_disposed_in_dear_and_undesirable

रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGLGLG

धीरः

धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः

धीर{पुं}{1;एक}

समुच्चितम् 8

ज्ञानी

steady

धैर्यवान् धिया रमत इति धीरः

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34))

GGGLGGLGLG

तुल्य-निन्दा-आत्म-संस्तुतिः

तुल्य-निन्दा-आत्मन्-संस्तुति{स्त्री}{1;एक}

<तुल्य-<निन्दा-आत्म-संस्तुतिः>Ds>Bs6

आत्मनः संस्तुतिः = आत्मसंस्तुतिः, निन्दा च आत्मसंस्तुतिः च = निन्दात्मसंस्तुती, तुल्ये निन्दात्मसंस्तुती यस्य सः = तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः

समुच्चितम् 8

अपनी_निन्दा_स्तुति_में_भी_समान_भाववाला

equally_disposed_in_defamation_and_in_praise_of_himself

मान-अपमानयोः

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो

मान-अपमान{पुं}{6;द्वि}/अपमान{पुं}{7;द्वि}/अपमान{नपुं}{6;द्वि}/अपमान{नपुं}{7;द्वि}

मान-अपमान{पुं}{7;द्वि}

<मान-अपमानयोः>Di

मानः च अपमानः च = मानापमानौ तयोः मानापमानयोः

उपपदसम्बन्धः 8

जो_मान_और_अपमान_में

in_honor_and_dishonor

सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / सत्व-सन्धिः (विसर्जनीयस्य सः (8।3।34)) / रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))

GGGGLGGGGG

तुल्यः

तुल्य{पुं}{1;एक}

अधिकरणम् 9

सम

equal

तुल्यः

तुल्य{पुं}{1;एक}

अधिकरणम् 11

सम

equal

मित्र-अरि-पक्षयोः

मित्रारिपक्षयोः

मित्र-अरिन्-पक्ष{पुं}{6;द्वि}/पक्ष{पुं}{7;द्वि}/पक्ष{नपुं}{6;द्वि}/पक्ष{नपुं}{7;द्वि}

मित्र-अरि-पक्ष{पुं}{7;द्वि}

<<मित्र-अरि>Di-पक्षयोः>T6

मित्रं च अरिः च = मित्रारी, मित्रार्योः पक्षः = मित्रारिपक्षः तयोः मित्रारिपक्षयोः

उपपदसम्बन्धः 8

मित्र_और_वैरी_के_पक्ष_में

in_parties_of_friend_and_enemy

GGLGLG

सर्व-आरम्भ-परित्यागी

सर्वारम्भपरित्यागी

सर्वारम्भ-परित्यागी{स्त्री}{1;एक}/परित्यागिन्{पुं}{1;एक}

सर्व-आरम्भ-परित्यागिन्{पुं}{1;एक}

<<सर्व-आरम्भ>K1-परित्यागी>T6

सर्वे ते आरम्भाः = सर्वारम्भाः, सर्वारम्भानां परित्यागी = सर्वारम्भपरित्यागी

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

सम्पूर्ण_आरम्भों_में_कर्तापन_के_अभिमान_से_रहित

renouncer_of_all_endeavors

GGGLLGGG

गुण-अतीतः

गुणातीतः

गुण-अतीत{पुं}{1;एक}

<गुण-अतीतः>T2

गुणान् अतीतः = गुणातीतः

कर्म 17

गुणातीत

transcendental_to_the_material_modes_of_nature

LGGG

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 17

वह_(पुरुष)

उच्यते

उच्यत्{पुं}{4;एक}/उच्यत्{नपुं}{4;एक}/उच्1{भावे;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;उचँ;दिवादिः}/वच्1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}/ब्रू1{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;ब्रूञ्;अदादिः}

वच्{कर्मणि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;वचँ;अदादिः}

कहा_जाता_है

is_said_to_be

GLG

14.25.A	माम्
14.25.B	मां
14.25.C	अस्मद्{2;एक}
14.25.D	अस्मद्{2;एक}
14.25.E	-
14.25.F	-
14.25.G	कर्म 7
14.25.H	-
14.25.I	मुझको
14.25.J	unto_Me
14.25.K	-
14.25.L	-
14.25.M	G

च

च{अव्य}

और

also

यः

योऽव्यभिचारेण

यः

यद्{पुं}{1;एक}

सम्बन्धः 8

जो_(पुरुष)

he_who

GLLGGL

अ-व्यभिचारेण

अव्यभिचार{पुं}{3;एक}

न-व्यभिचार{पुं}{3;एक}

<न-व्यभिचारेण>Bsmn

न व्यभिचारः यस्य सः = अव्यभिचारः तेन अव्यभिचारेण

समुच्चितम् 4

अव्यभिचारी

without_fail

भक्ति-योगेन

भक्तियोगेन

भक्ति-योग{पुं}{3;एक}

<भक्ति-योगेन>K6

भक्तिः एव योगः = भक्तियोगः तेन भक्तियोगेन

समुच्चितम् 4

भक्तियोग_के_द्वारा

by_devotional_service

GLGGL

सेवते

सेवता{स्त्री}{1;द्वि}/सेवता{स्त्री}{2;द्वि}/सेव्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;षेवृँ;भ्वादिः}

सेव्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;षेवृँ;भ्वादिः}

प्रतियोगी 2

भजता_है

renders_service

GLG

सः

स

तद्{पुं}{1;एक}

अनुयोगी 13

वह

विसर्गलोप-सन्धिः (एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि (6।1।132))

गुणान्

गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय

गुण{पुं}{2;बहु}

कर्म 11

तीनों_गुणों_को

all_the_modes_of_material_nature

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

LGGLGGGGLGGL

समतीत्य

सम्_अति_इ{कृत्_प्रत्ययः:ल्यप्;सम्_अति_इण्;अदादिः}

पूर्वकालः 13

भलीभाँति_लाँघकर

transcending

एतान्

एतद्{पुं}{2;बहु}

विशेषणम् 10

इन

all_this

ब्रह्म-भूयाय

ब्रह्मन्-भूय{नपुं}{4;एक}

<ब्रह्म-भूयाय>T6

ब्रह्मणः भूयं = ब्रह्मभूयम् तस्मै ब्रह्मभूयाय

प्रयोजनम् 13

सच्चिदानन्दघन_ब्रह्म_को_प्राप्त_होने_के_लिये

to_be_elevated_to_the_Brahman_platform

कल्पते

कल्पता{स्त्री}{1;द्वि}/कल्पता{स्त्री}{2;द्वि}/कृप्1{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;कृपूँ;भ्वादिः}

कृप्{कर्तरि;लट्;प्र;एक;आत्मनेपदी;कृपूँ;भ्वादिः}

योग्य_बन_जाता_है

is_considered

GLG

14.26.A	ब्रह्मणः
14.26.B	ब्रह्मणो
14.26.C	ब्रह्मन्{पुं}{2;बहु}/ब्रह्मन्{पुं}{5;एक}/ब्रह्मन्{पुं}{6;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{5;एक}/ब्रह्मन्{नपुं}{6;एक}
14.26.D	ब्रह्मन्{नपुं}{6;एक}
14.26.E	-
14.26.F	-
14.26.G	समुच्चितम् 4
14.26.H	-
14.26.I	परब्रह्म_का
14.26.J	of_the_impersonal_brahmajyoti
14.26.K	-
14.26.L	रुत्व-उत्व-गुण-सन्धिः (ससजुषो रुः (8।2।66)-हशि च (6।1।114)-आद्गुणः (6।1।87))
14.26.M	GLG

हि

हि{अव्य}

क्योंकि

certainly

प्रतिष्ठा

प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य

प्रतिष्ठा{स्त्री}{1;एक}

कर्तृसमानाधिकरणम् 14

आश्रय

the_rest

प्रतितिष्ठति अस्यामिति प्रतिष्ठा आधारः प्राप्तिहेतुः वा

सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101)) / सवर्णदीर्घ-सन्धिः (अकः सवर्णे दीर्घः (6।1।101))

LGGGGLGGLGL

अहम्

अस्मद्{1;एक}

कर्ता 14

मैं

अमृतस्य

अमृत{पुं}{6;एक}/अमृत{नपुं}{6;एक}

अमृत{नपुं}{6;एक}

समुच्चितम् 4

अमृत_का

of_the_immortal

न विद्यते मृतं नाशः यस्य अमृतं तस्य

अ-व्ययस्य

अव्यय{पुं}{6;एक}

<न-व्ययस्य>Bsmn

न व्ययः यस्य सः = अव्ययः तस्य अव्ययस्य

विशेषणम् 3

अविनाशी

of_the_imperishable

च

च{अव्य}

षष्ठीसम्बन्धः 12

और

also

शाश्वतस्य

शाश्वत{पुं}{6;एक}/शाश्वत{नपुं}{6;एक}

शाश्वत{पुं}{6;एक}

समुच्चितम् 4

नित्य

of_the_eternal

शश्वत् भवः शाश्वतः तस्य फलतः शाश्वतस्य

GLGL

च

च{अव्य}

और

also

धर्मस्य

धर्म{पुं}{6;एक}

समुच्चितम् 4

धर्म_का

of_the_constitutional_position

GGL

*सुखस्य

सुखस्यैकान्तिकस्य

सुख{पुं}{6;एक}/सुख{नपुं}{6;एक}

सुख{नपुं}{6;एक}

समुच्चितम् 4

आनन्द_का

happiness

वृद्धि-सन्धिः (वृद्धिरेचि (6।1।88))

LGGGLGL

एकान्तिकस्य

एकान्तिक{पुं}{6;एक}/एकान्तिक{नपुं}{6;एक}

एकान्तिक{नपुं}{6;एक}

समुच्चितम् 4

अखण्ड_एकरस

ultimate

एकमेव अन्ते यस्य तत् एकान्तं एकान्तमेव ऐकान्तिकं तस्य / एकान्तः नियमः तत्सम्बन्धि ऐकान्तिकम् नियतम्

च

च{अव्य}

तथा

and