Book Name 		: पारिभाषिका पदार्थ संग्रहः
Author			: श्री कुरुगण्टि श्रीराम शास्त्रि
Published by		: श्री शारदानाम्नि तदीये मुद्रणालय, भट्नविल्लिग्राम
Year of Publishing	: 1940
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: अज़र
Proofcheck by		: सनल् विक्रम् और ज्योत्स्ना
Sandhichecked by	: शिवरामकृष्णा



    १           
                 श्री  शिवाय गुरवे नमः
                   तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वम्
    श्लो ।। श्रीरामशास्त्री कुरुगण्टिवंश्यः
            श्रीसूर्यनारायणसूरिसूनुः,
         ध्यायामि+अहम्+ श्रीशमि भास्यम्+ईशम्
             श्रीदक्षिणामूर्तिम् +उदारमूर्तिम् ।।
श्रीन्यायाम्बुधिमन्थनोत्थितमहाविज्ञानधारासुधा
धाराधारम्+ अनल्पशिष्यनिकरम्+ श्रीब्रह्मविद्याकरम्,
वेमूर्यन्वयवार्धिशीतलकरम्+ कारुण्यरत्नाकरम्
रामब्रह्मसुधीन्द्रदेशिकवरम्+ शान्ताकृतिम्+ भावये ।।

अन्नम्भट्टबुधप्रोक्तसङ्ग्रहार्थप्रकाशकम्,
तर्कसङ्ग्रहसर्वस्वम्+ कुर्वे बालसुबोधकम् ।।

       श्रीपारिभाषिकपदार्थसङ्ग्रहप्रारम्भः--
            तत्र पर्यायशब्दाः
पदार्थाः+ अभिधेयाः प्रमेयाः ज्ञेयाः इत्यादयः पर्यायशब्दाः । द्रव्यम्+ गुणी गुणवान् कर्मवान् क्रियावान् इत्यादयः ।। कर्म क्रिया चलनम्+ स्पन्दनम्+ स्पन्दः+ इत्यादयः । जातिः सामान्यम्+ इत्यादयः ।। प्रध्वंसाभावः ध्वंसः नाशः विनाशः निवृत्तिः इत्यादयः ।। अत्यन्ताभावः रहितत्वम्+ शून्यत्वम्+ इत्यादयः ।। अन्योन्याभावः भेदः भिन्नत्वम्+ अन्यत्वम्+ इतरत्वम्+ भेदवत्त्वम्+ इत्यादयः । ज्ञानम्+ बुद्धिः बोधः संवित् धीः ग्रहः प्रत्ययः प्रतीतिः+इत्यादयः । भ्रमः अयथार्थानुभवः अ- 
२
 अप्रमा इत्यादयः ।। स्वरूपसम्बन्धः दैशिकविशेषणतासम्बन्धः+ इत्यादयः । कालिकसम्बन्धः कालिकविशेषणतासम्बन्धः+ इत्यादयः ।। दैशिकसम्बन्धः दिक्कृतविशेषणतासम्बन्धः+ इत्यादयः । कालिकसम्बन्धदैशिकसम्बन्धरूपसम्बन्धद्वयम्+अपि सर्वाधारताप्रयोजकसम्बन्धत्वेन व्यवह्रियते ।। अनुमानम्+ व्याप्तिज्ञानम्+ इत्यादयः । प्रत्यक्षम्+ प्रत्यक्षप्रमाणम्+ इन्द्रियम्+ इत्यादयः । पदम्+ शब्दः इति । निश्चितहेतुसाध्यवान् दृष्टान्तः अन्वयदृष्टान्तः अयम्+एव+अन्वयि+उदाहरणम्+इति च+उच्यते अमुम्+एव साध्यनिश्चयास्पदत्वमात्रम्+उपादाय+अपि क्वचित्+सपक्षत्वेन व्यवहरन्ति ।। निश्चितसाध्याभावहेत्वभाववान् दृष्टान्तः व्यतिरेकदृष्टान्तः अयम्+एव व्यतिरेक्युदाहरणम्+इति+उच्यते अस्य+एव साध्याभावानिश्चयगोचरत्वमात्रम्+अपि+उपादाय क्वचित्+विपक्षत्वव्यवहारः । साधनम्+ साधकम्+ लिङ्गम्+ हेतुः इत्यादयः । आधारत्वम्+ आधारता आश्रयत्वम्+ आश्रयता अधिकरणत्वम्+ अधिकरणता इत्यादयः । आधेयत्वम्+ आधेयता वृत्तिः सत्त्वम्+ इत्यादयः । तत्सत्त्वम्+ तद्वृत्तित्वम्+ तन्निष्ठत्वम्+ तदःःःःःःःःःःःःतत्वम्+ तदधिकरणकत्वम्+ तदधिकरणताकत्वम्+ तन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकत्वम्+ तत्+आश्रयकत्वम्+ तत्+आधारकत्वम्+ इत्यादयः । तद्विषयकत्वम्+ तद्विषयताकत्वम्+ तन्निष्ठविषयतानिरूपकत्वम्+ तद्विषयित्वम्+ तन्निष्ठविषयतानिरूपितविषयित्वम्+ तद्विषयताशालित्वम्+ तदवगाहित्वम्+ तद्गोचरत्वम्+ इत्यादयः । तद्विशेष्यकत्वम्+ तद्विशेष्यताकत्वम्+ तन्निष्ठविशेष्यतानिरूपकत्वम्+ तद्विशेष्यत्वम्+ तन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेष्यत्वम्+ तद्विशेष्यताशालित्वम्+ इत्यादयः । तत्प्रकारकत्वम्+ तन्निष्ठप्रकारताकत्वम्+ तन्निष्ठप्रकारतानिरूपकत्वम्+ तत्प्रकारित्वम्+ तन्निष्ठप्रकारतानिरूपितप्रकारित्वम्+ तन्निष्ठप्रकारताशालित्वम्+ इत्यादयः । तत्संसर्गकत्वम्+ तन्निष्ठसंसर्गताकत्वम्+ तन्निष्ठसंसर्गतानिरूपकत्वम्+ तत्संसर्गित्वम्+ तन्निष्ठसंसर्गतानिरूपितसंसर्गित्वम्+ तन्निष्ठसंसर्गताशालि-
3
त्वम्+ इत्यादयः । तत्प्रतियोगिकत्वम्+ तत्प्रतियोगिताकत्वम्+ तन्निष्ठप्रतियोगितानिरूपकत्वम्+ तदनुयोगिकत्वम्+ तदनुयोगिताकत्वम्+ तन्निष्ठानुयोगितानिरूपकत्वम्+ इति । कार्यत्वम्+ जन्यत्वम्+ हेतुमत्त्वम्+ प्रयोज्यत्वम्+ इति । परन्तु व्यवहितकार्ये प्रयोज्यता व्यवहार्या । कारणत्वम्+ जनकत्वम्+ हेतुत्वम्+ प्रयोजकत्वम्+ इत्यादयः । परन्तु व्यवहितकारणे प्रयोजकता व्यवहार्या । तद्ग्राहकत्वम्+ तत्प्रत्यक्षजनकत्वम्+ तदुपलम्भकत्वम्+ इत्यादयः । तत्प्रत्यक्षत्वम्+ तत्साक्षात्कृतत्वम्+ तद्ग्राह्यत्वम्+ तज्जन्यप्रत्यक्षविषयत्वम्+ तदुपलब्धत्वम्+ इत्यादयः । अनुमितत्वम्+ अनुमितिविषयत्वम्+ इत्यादयः । चाक्षुषत्वम्+ चक्षुः+इन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वम्+ चक्षुः+ग्राह्यत्वम्+ इत्यादयः । श्रावणत्वम्+ श्रवणेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वम्+ श्रोत्रग्राह्यत्वम्+ इत्यादयः । एवम्+ रासनत्वादिकम्+ ग्राह्यम् । एवम्+ चाक्षुषादिशब्दानाम्+ चक्षुः+इन्द्रियादिजन्यप्रत्यक्षबोधकत्वम्+अपि बोध्यम् । समवेतत्वम्+ समवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वम्+ इत्यादयः । ईश्वरीयज्ञानम्+ ईश्वरवृत्तिज्ञानम्+इत्यादयः । प्रकृत्यर्थे प्रकारीभूतधर्मः+ भावप्रत्ययार्थः+ इति न्यायेन तद्वत्वम्+ तद्विशिष्टत्वम्+ तदयुक्तत्वम्+च तत्+एव; यथा गन्धवत्त्वम्+ गन्धविशिष्टत्वम्+ गन्धयुक्तत्वम्+च गन्धः+ एव । सामानाधिकरण्यम्+ ऐकाधिकरण्यम्+ एकाधिकरणवृत्तित्वम्+ समानाधिकरणत्वम्+ च+इति । असामानाधिकरण्यम्+ वैयधिकरण्यम्+ विरोधः विरुद्धत्वम्+ एकाधिकरणवृत्तित्वाभावः एकाधिकरणवृत्तित्वत्वम्+ व्यधिकरणत्वम्+  भिन्नाधिकरणकत्वप्रभृतयः । नियतत्वम्+ व्यापकत्वम्+ । घटाभावः घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकाभावः । समवायसम्बन्धेन घटाभावः समवायसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकाभावः इति । घटसामान्याभावः घटत्वातिरिक्तधर्मान्+अवच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकाभावः इति । घटाधिकरणम्+ घटवत् घटवत् घटत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत् इति । संयोगसम्बन्धेन घटाधिकरणम्+
४
संयोगसम्बन्धेन घटवत् संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणताव-दिति । वाच्यत्वम्+ अभिधेयत्वम्+ च+इति । सव्यभिचारः अनैकान्तिकः व्यभिचारी+ःःःःःःःःइति । कालात्ययापदिष्टः बाधितः इति । आश्रयसिद्धिः पक्षाप्रसिद्धिः इति । तादात्म्यसम्बन्धः अभेदसम्बन्धः इति । तदवच्छेद्यत्वम्+ तदवच्छिन्नत्वम्+ तन्निष्ठावच्छेदकताकत्वम्+ तन्निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वम्+ च+इति । निरूप्यत्वम्+ निरूपितत्वम्+इति । अतीन्द्रियत्वम्+ इन्द्रियाग्राह्यत्वम्+ इन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयत्वम्+इति । वारणम्+ निवारणम्+इति । नाम वस्तुप्रतिपादकशब्दः+ इति । ईश्वरसङ्केतः ईश्वरेच्छा शक्तिः अभिधा इति । लक्षणा शक्यसम्बन्धः+ इति । इष्टम्+ इच्छाविषयः । द्विष्टम्+ द्वेषविषयः । कार्यकारणभावः जन्यजनकभावः हेतुहेतुमद्भावः साध्यसाधनभावः इति । असद्धेतुः दुष्टहेतुः हेत्वाभासः इति । उपादानम्+ समवायिकारणम्+ इति । 
               घटावच्छिन्नभेदः घटवत्+भेदः घटवान्+न+इति प्रतीतिसिद्धभेदः घटत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदः इति । तुरीयविषयता चतुर्थविषयता च+इति । तत्प्रतियोगित्वम्+ तदभावाभावत्वम्+इति । प्रत्यक्षम्+ अपरोक्षम्+ साक्षात्कारः उपलब्धिः अध्यक्षम्+ उपलम्भः इति । अनुमा अनुमितिः+इति । उपमा उपमितिः+इति । शाब्दबोधः शाब्दज्ञानम्+ शाब्दबुद्धिः अन्वयबोधः वाक्यार्थबोधः वाक्यार्थज्ञानम्+इत्यादयः । व्यवहारः शब्दप्रयोगः+ इति । स्मृतिः+स्मरणम्+इति । निर्णयः निश्चयः+ इति । प्रत्यक्षः प्रत्यक्षज्ञानविषयः अपरोक्षज्ञानविषयः साक्षात्कृतः+साक्षात्कारविषयः उपलब्धः उपलब्धिविषयः+ इति । अभावीयत्वम्+ अभावनिरूपितत्वम्+ इति । ज्ञानीयत्वम्+ ज्ञाननिरूपित्वम्+इति । संयोगसम्बन्धेन घटवान्+न+इति प्रतीतिसिद्धभेदः संयोगसम्बन्धावच्छिन्नाघटत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताक-भेदः+ इति । घटसम्ब- 
५
 न्धि घटत्वावच्छिन्नसम्बद्धतानिरूपितसम्बन्धितावत्+इति । संयोगसम्बन्धेन घटसम्बन्धिः+ संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वा-वच्छिन्नसम्बद्धतानिरूपितसम्बन्धितावत्+इति । संसर्गः सम्बन्धः+ इति । प्रतिपाद्यः प्रतीतिविषयः गम्यः+ इति । घटासाधारणकारणम्+ घटत्वावच्छिन्नकार्यता निरूपितकारणतावत्+इति । घटानधिकरणत्वम्+ घटाधिकरणत्वाभावः घटाधिकरणभिन्नत्वम्+इति । भूतलावृत्तित्वम्+ भूतलनिरूपितवृत्तित्वाभावः+ इति । व्यतिरेकः अभावः इति । परजातिः व्यापकजातिः+इति । सादित्वम्+ कार्यत्वम्+ उत्पत्तिमत्त्वम्+ प्रागभावप्रतियोगित्वम्+इति । अनादित्वम्+ उत्पत्तिशून्यत्वम्+ प्रागभावाप्रतियोगित्वम्+इति । सान्तत्वम्+ नाशवत्वम्+ ध्वंसवत्वम्+ ध्वंसप्रतियोगित्वम्+ नाशप्रतियोगित्वम्+इति । अनन्तत्वम्+ ध्वंसशून्यत्वम्+ नाशशून्यत्वम्+ ध्वंसाप्रतियोगित्वम्+इति । नित्यत्वम्+ ध्वंसाप्रतियोगित्वे सति प्रागभावाप्रतियोगित्वम्+इति । साध्यवद्यावृत्तः साध्यवदवृत्तिः साध्यवन्निरूपितवृत्तित्वाभाववान्+इति । कार्यम्+ फलम्+इति । द्वारम्+ व्यापारः+ इति । फलितम्+ पर्यवसन्नम्+इति । असाधारणधर्मः लक्षणम्+इति । खण्डप्रलयः अवान्तरप्रलयः+ इति । पीलवः परमाणवः+ इति । निष्कर्षः परिष्कारः+ इति परमात्मा ईश्वरः+ इति । रूपम्+ वर्णः+ इति । मानम्+ परिमाणम्+इति । सुखम्+ आनन्दः+ इति । इच्छा कामः+ इति । क्रोधः द्वेषः+ इति । कृतिः प्रयत्नः कर्तृत्वम्+इति । पाकः विजातीयतेजः+संयोगः+ इति । उष्णत्वम्+ उष्णस्पर्शः+ इति । शीतत्वम्+ शीतस्पर्शः+ इति । सहचारग्रहः सामानाधिकरण्यज्ञानम्+इति । प्रत्यासत्तिः सन्निकर्षः+ इति । सन्देहः संशयः शङ्का इति ।।
   	6
             
द्रव्यभेदेन गुणविभागः
अधिकरणद्रव्याणि।                 आधेयगुणाः।
पृथिवी-    	          क्रमेण रूपादिद्रवत्वान्ताः+ वेगः+च+इति चतुर्दशगुणाः।
जलम्-                 मध्ये गन्धम्+ विहाय रूपादिद्रवत्वान्ताः+ द्वादश स्नेहवे
	          गौच+इति चतुर्दशगुणाः  ।
तेजः-                  स्पर्शाद्यपरत्वान्ताः+ अष्टौ रूपवेगद्रवत्वानि+इति+एकादशगुणाः
वायुः- 	          स्पर्शाद्यपरत्वान्ताः+ अष्टौ वेगः+च+इति नवगुणाः।	
आकाशम्-             सङ्ख्यादि विभागान्तपञ्चकम्+ शब्दः+च+इति षड्गुणाः।
कालः-                 सङ्ख्यादि विभागान्ताः  पञ्चगुणाः। 
दिक्‌-                   सङ्ख्यादि विभागान्ताः पञ्चगुणाः।
जीवात्मा-              सङ्ख्यादि पञ्चकम्+ बुद्ध्यादिसंस्कारान्ताः+  नव+इति चतुर्दश गुणाः ।
परमात्मा-              सङ्ख्यादि पञ्चकम्+ ज्ञानेच्छा कृतयः+च+इति+अष्टौ गुणाः ।
मनः-                   सङ्ख्याद्यपरत्वान्ताः+सप्त वेगः+च+इति+अष्टौ गुणाः ।
अमुम्+एव+अर्थम्+ बोधयन्  श्लोकः+च दृश्यते ।। वायोः+नव+एकादश तेजसः+ गुणाः जलक्षितिप्राणभृताम्+ चतुर्दश  ।
दिक्कालयोः पञ्च षट्+एवच+अम्बरे महेश्वरे+अष्टौ मनसः+तथा+एव च  ॥ इति ॥
गुणसामान्यलक्षणम्+तु द्रव्यकर्मभिन्नत्वे सति  सामान्यवत्त्वम्+ गुणत्वजातिमत्त्वम्+वा बोध्यम्  ॥
7
द्रव्यभेदेन विशेषगुणविभागः

रूपम्+ गन्धः+ रसः+स्पर्शः स्नेहम्+सांसिद्धिकः+ द्रवः ।
बुद्ध्यादिभावनान्ताः+च शब्दः+ वैशेषिकाः+ गुणाः॥इति॥
एते  षोडशः+ विशेषगुणाः  ॥
अधिकरणद्रव्याणि।               आधेयविशेषगुणाः।
पृथिवी-		  रूपरसगन्धस्पर्शाः+चत्वारः+  विशेषगुणाः।
जलम् -		  रूपरसस्पर्शस्नेहः+ सांसिद्धिकद्रवत्वानि  पञ्च।
तेजः - 		  रूपस्पर्शौ द्वौ।
वायुः -		  स्पर्शः+ एकः+ एव।
आकाशः -	  शब्दः+ एकः+ एव।
जीवात्मा-		  बुद्ध्यादिभावनान्ताः+ नव गुणाः।
परमात्मा -		  ज्ञानेच्छाकृतित्रयम्+ ईश्वरे। नित्यसुखाङ्गीकारे चत्वारः+ गुणाः।
कालदिङ्‌मनस्सु विशेषगुणाः कः+अपि न सन्ति+इति ज्ञेयम्।
           
द्रव्यभेदेन  सामान्यगुणविभागः।
सङ्ख्यादिरपरत्वान्तः+  द्रवः+असांसिद्धिकः+तथा ।गुरुत्ववेगौ सामान्यः+ गुणाः+ एते प्रकीर्तिताः ॥ 
एते दश सामान्यगुणाः।
अधिकरणद्रव्याणि।                 आधेयसामान्यगुणाः।
पृथिवी-	 	 निरुक्तश्लोकोक्ताः+ दश गुणाः।
जलम् -		 असांसिद्धिकद्रवत्वम्+ विहाय निरुक्तश्लोकोक्ताः+ नव गुणाः।
तेजः -	 	 गुरुत्वम्+ वर्जयित्वा निरुक्तश्लोकोक्ताः+ नव गुणाः।
वायुः-		 गुरुत्वासांसिद्धिकद्रवत्वे वर्जयित्वा पूर्वोक्ताष्टगुणाः।
आकाशः -	 सङ्ख्यादिविभागान्ताः+ पञ्च गुणाः।
कालः -		 सङ्ख्यादिविभागान्ताः+  पञ्च गुणाः।
8
दिक्-		 सङ्ख्यादिविभागान्ताः+ पञ्च गुणाः।
आत्मा-		 सङ्‌ख्यादिविभागान्ताः+ पञ्च गुणाः।
मनः-		 सङ्‌ख्यादिविभागान्ताः+ पञ्च वेगः+च+इति अष्टगुणाः ।

मूर्तवृत्तिगुणनिरूपणम् 

मूर्तगुणाः अमूर्तद्रव्यावृत्तिगुणाः+ इत्यर्थः। मूर्तत्वम्+च क्रियाश्रयत्वम्+ पृथिव्यप्तेजः+ वायुमनांसि मूर्तद्रव्याणि। रूपादिचतुष्टयम्+ परत्वादिपञ्चकम्+ स्थितस्थापकवेगः+ च+इति+एकादश गुणामूर्तगुणाः।

अमूर्तवृत्तिगुणनिरूपणम् 	

अमूर्तगुणाः मूर्तवृत्तिगुणाः इत्यर्थः। तेच शब्दादि भावनान्ताः+ दश गुणाः।

उभयवृत्तिगुणनिरूपणम्

उभयगुणाः मूर्तामूर्तोभयगुणाः+ इत्यर्थः। सङ्‌ख्यादिविभागान्ताः पञ्च गुणाः।

द्वीन्द्रियग्राह्य गुणनिरूपणम्‌

द्वीन्द्रियग्राह्याः त्वचा चक्षुषा च ग्राह्याः+ इत्यर्थः। गुरुत्वम्+एकम्+ च जीवयित्वा सङ्‌ख्यादिस्नेहान्ताः+ नवगुणाः।

बाह्यैकैकेन्द्रियग्राह्यः+ गुणनिरूपणम् 
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पञ्चगुणाः+ बाह्यैकैकेन्द्रियग्राह्याः+ एव भवन्ति। न तु द्वीन्द्रियग्राह्याः+ भवन्ति।
9
अतीन्द्रियः+ गुणनिरूपणम्

गुरुत्वादृष्टभावना अतीन्द्रियगुणाः अत्र भावनापदम् वेगभिन्नः+ संस्कारपरम् तथा च+अतीन्द्रियगुणाः पञ्च+इति सिद्धम्।

अनेकाश्रितः+ गुणनिरूपणम् 

संयोगविभागौ द्वित्वत्रित्वादिसङ्ख्याः  द्विपृथक्त्व त्रिपृथक्त्वादयः+च+अनेकाश्रितः+ गुणाः।
		
एकैकद्रव्यवृत्तिः+ गुणनिरूपणम्

रूपादिचतुष्टयम्+एकत्वैकपृथक्त्वपरिमाणानि परत्वादिभावनान्ताः+ गुणाः+ एकैकद्रव्यवृत्तयः

कारणगुणोत्पन्नः+ गुणनिरूपणम्

अपाकजः+ रूपादि चतुष्टयम्+ अपाकजम्, द्रवत्वम्+ स्नेहवेगगुरुत्वैकपृथक्त्वपरिमाणस्थितस्थापकसंस्काराः कारणागुणोत्पन्नाः+ गुणाः। 	कारणगुणोत्पन्नत्वम्+च स्वाश्रयसमवायिकारणः+ वृत्तिगुणजन्यगुणत्वम्+ यथाश्रुते बोध्यम्।

अकारणगुणोत्पन्नः+ गुणनिरूपणम् 
	
शब्दादिभावनान्ताः+ विभुविशेषगुणाः+ अकारणगुणोत्पन्नाः+ गुणाः अकारणगुणोत्पन्नत्वम्+च यथाश्रुतः+ स्वाश्रयसमवायिकारणवृत्तिगुणाजन्यगुणत्वम्+ बोध्यम्।

समवायिकारणनिरूपणम्

अवयविनम्+प्रत्यवयवाः  स्वसमवेतजन्यगुणम्+ स्वसमवेतक्रियाम्+ प्रति च स्वयम्+एव समवायिकारणम्+ अतः+ जन्यभावमात्रे द्रव्यम्+एव समवायिकारणम्+
10

 न+अन्यत्+इति सिद्धान्तः। मात्रपदेन ध्वंसम्+प्रति समवाय्यसमवयिकारणे न स्तः+ इति  ध्येयम्।
		
असमवायिकारणनिरूपणम्

रूपादिचतुष्टयैकत्वसङ्ख्यापरिमाणैकपृथक्त्वस्थितस्थापकसंस्कारस्नेह-शब्देषु+असमवायिकारणत्वम्+इष्यते।
  
निमित्तकारणनिरूपणम्

बुद्धयादिभावनान्तगुणेषु  सामान्यादिचतुष्टये च निमित्तकारणत्वम्+एव वर्तते  न+अन्यत्+इति सिद्धान्तः।

असमवायिनिमित्तकारणताद्वयविशिष्टवस्तुनिरूपणम् 

उष्णस्पर्शसंयोगविभागगुरुत्वद्रवत्ववेगेषु कर्मणि च+असमवायिकारणत्वम्+ निमित्तकारणत्वम्+ च वर्तते । कालेश्वरयोः+ स्वगतसंयोगदिकम्+ प्रति समवायिकारणत्वम्+ कार्यमात्रम्+ प्रति निमित्तकारणत्वम्+ च वर्तते इति द्रव्यगुणकर्मसु समवयिकारणत्वम्+ निमित्तकारणत्वम्+ च तत्+तत्कार्यभेदेन सम्भवति। अतः द्रव्ये+ एव समवायिकारणत्वम्+ गुणकर्मणोः+एव+असमवायिकारणत्वम्+ द्रव्यादिसप्तपदार्थेषु+अपि  निमित्तकारणत्वम्+ सम्भवति+इति बोध्यम्।

निरूप्यनिरूपकनिरूपणम्
		                 
निरूपिताः                     निरूपकाः
प्रतियोगिता                    अभावचतुष्टयम्
विशेष्यता प्रकारता              ज्ञानेच्छाकृतिसंस्कारद्वेषाः
संसर्गतारूपविषयतात्रयम्          पञ्चगुणाः
11 
अधिकरणता	   आधेयता
कारणता  	  कार्यता
स्वामिता 		   स्वता 
निरूपकता 	  निरूप्यता
व्यापकता  	 व्याप्यता
	
			अवच्छेदकतया

कार्यता कारणता आधेयता अधिकरणता विशेष्यता प्रकारता संसर्गता विषयता अवच्छेदकता लक्ष्यता लक्षणता
प्रतियोगिता अनुयोगिता निरूप्यता निरूपकता स्वता स्वामिना प्रभृतयः।
प्रकारताविशेष्यतासंसर्गतानाम्+ परस्परम्+  निरूप्यनिरूपकभावः+ दृश्यते।

धर्मावच्छिन्नपदार्थः+ निरूपणम्   

कार्यता कारणता आधेयता प्रतियोगिता अनुयोगिता लक्ष्यता लक्षणता व्याप्यता व्यापकता निरूप्यता निरूपकता प्रभृतयः
घटादिनिष्ठा नियतम्+ घटत्वाद्यवच्छिन्ना एव भवन्ति।
परन्तु प्रकारता विशेष्यता संसर्गता विषयता अवच्छेदकताः ज्ञानभेदेन धर्मैः+अवच्छिन्नाः+तदनवच्छिन्नाः+च भवन्ति।

सम्बन्धावच्छिन्नपदार्थः+ निरूपणम् 

प्रकारता प्रतियोगिता कार्यता कारणता आधेयता अवच्छेदकता व्याप्यता व्यापकता लक्षणता प्रभृतयः नियतम्+ सम्बन्धावच्छिन्ना एव भवन्ति।
12
    	                             सम्बन्धानवच्छिन्नपदार्थः+ निरूपणम् 

अनुयोगिता अधिकरणता विशेष्यता लक्ष्यता संसर्गता प्रभृतयः नियतम्+ सम्बन्धानवच्छिन्नाः+ एव भवन्ति।

केवलान्वयिपदार्थनिरूपणम् 

स्वरूपसम्बन्धेन सर्वत्र वर्तमानत्वम्+ अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्+ वा केवलान्वयित्वम्। वस्तुत्व वाच्यत्व प्रमेयत्व ज्ञेयत्व गगनाभावः+ कपिसंयोगाभावः+ व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः+ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभावः+ प्रभृतयः केवलान्वयिपदार्थाः। वाच्यत्वम्+ईश्वरेच्छा विषयत्वम्+ इच्छाविषयत्वम्+ वा। प्रमेयत्वम्+ईश्वरीयप्रमाविषयत्वम्+ प्रमाविषयत्वम्+ वा। ज्ञेयत्वम्+ईश्वरीयज्ञानविषयत्वम्+ ज्ञानविषयत्वम्+ वा। व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नः+ प्रतियोगिताकाभावः संयोगसम्बन्धेन न गुणाभावादिः। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नः+ प्रतियोगिताकाभावः घटत्वेन पटाभावादिः।

व्यतिरेकिपदार्थनिरूपणम्‌ 

स्वरूपसम्बन्धेन सर्वत्र+अवर्तमानत्वम्+अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्+ वा व्यतिरेकित्वम्। तेच केवलान्वयिपदार्थभिन्नाः द्रव्यत्वगुणत्व- कर्मत्वघटत्वपटत्वादयः ।।

व्याप्यवृत्तिपदार्थनिरूपणम्
	
व्याप्यवृत्तित्वम्+ च स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्। तेच द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वाभावत्वघटत्वपटत्वादयः।

अव्याप्यवृत्तिपदार्थनिरूपणम्  

अव्याप्यवृत्तित्वम्+ च स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्।


13 
अव्याप्यवृत्तिः+द्विविधः कालिकाव्याप्यवृत्तिः दैशिकाव्याप्यवृत्तिः+च+इति। आद्यः 

(refer text pg13 )
द्रव्यम्+ गुणः क्रिया च ।)
द्वितीयः कपिसंयोगादिः, आदिपदेन विभागः+( विभुविशेषगुणा+चःःःःःःःःःःःःःःःःःः)
(देखें)----------------------------

 गृह्यते। संयोगसम्बन्धेन द्रव्यम्+अपि दैशिका व्याप्यवृत्तिः+ कालिकाव्याप्यवृत्तिः+ भवति। 
न तु कालिकाव्याप्यवृत्तिः+ सर्वदैशिकाव्याप्यवृत्तिः+ भवति, रूपादौ व्यभिचारात्। संयोगत्वेन संयोगः+ व्याप्यवृत्तिः+इति प्राचीनाः। सः+अपि+अव्याप्यवृत्तिः+इति नवीनाशयः।
		                    
			     नित्यपदार्थनिरूपणम्
	
	पृथिव्यप्तेजोवायुपरमाणवः आकाशादिपञ्चकम्+ च द्रव्याणि जलादित्रयपरमाणुगतम्+ रूपरसस्पर्शान्यतमम्+ जलपरमाणुगतद्रवत्वस्नेहौ नित्यैकत्वपरिमाणे ईश्वरीयज्ञानेच्छाकृतयः सामान्यविशेषः+ समवायात्यन्तान्योन्याभावाः+च नित्यपदार्थाः। शब्दबुद्धयोः+द्विक्षणावस्थायित्वम्+। अपेक्षाबुद्धिः क्षणत्रयम्+ तिष्ठति। कर्मः+ सर्वम्+अपि+अनित्यम्+एव।
14    
                   
कार्यभेदेन समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणनिरूपणम् 

कालेश्वरादृष्टादिः कार्यमात्रम्+ प्रति साधारणनिमित्तकारणम्। आत्ममनः+संयोगादिः ज्ञानमात्रम्+ प्रति कारणम्+ भवति।
	       समवायिकारणम्  असमवायिकारणम्	 निमित्तकारणम्

घटम्+प्रति       	कपालम्    		    कपालद्वयसंयोगः	  दण्डचक्रसीव्रसलिलकुलालादयः
पटम्+प्रति	              तन्तवः                            तन्तुसंयोगः                 तुरीवेमा+आदिकम्
अवयविनम्+प्रति             अवयवाः                           अवयवसंयोगः                कालेश्वरादृष्टादयः
अवयविरूपम्+प्रति               अवयवी                            अवयवरूपम्                  कालेश्वरादृष्टादयः
पटरूपम्+प्रति                   पटः                                तन्तुरूपम्                    कालेश्वरादृष्टादयः
घटरूपम्+प्रति        	घटः		कपालरूपम्	   कालेश्वरादृष्टादयः
पार्थिवद्वयणुकरूपम्+प्रति   	द्वयणुकम्+	परमाणुरूपम्	   कालेश्वरादृष्टादयः
पार्थिवपरमाणुरूपम्+प्रति   	परमाणुः पाकः		   कालेश्वरादृष्टादयः
संयोगजशब्दम्+प्रति     	गगनम्+       		     भेर्याकाशसंयोगः  	   भेरीदण्डसंयोगः+ प्रभृतयः
विभागजशब्दम्+प्रति     	गगनम्+      		     वंशाकाशविभागः	   कालेश्वरादृष्टादयः
शब्दजशब्दम्+प्रति      	गगनम्+      		     पूर्वपूर्वशब्दाः    	   पवनप्रभृतयः
ज्ञानमात्रम्+प्रति	आत्मा		     आत्ममनः+संयोगः	   मनः प्रभृतयः
15
आद्यपतनम्+प्रति	फलादिकम्		     गुरुत्वम्+		   काकागमनवायुप्रभृतयः
द्वितीयपतनम्+प्रति   	फलादिकम्     	     वेगः        	   कालेश्वरादृष्टादयः
कायपुस्तकसंयोगम्+प्रति 	कायः पुस्तकम्+च	     हस्तपुस्तकसंयोगः 	   कालेश्वरादृष्टादयः
क्रियाजन्यसंयोगम्+प्रति	पुस्तकम्		     क्रिया        	   कालेश्वरादृष्टादयः 
विभागम्+प्रति 		हस्तपुस्तकादिकम्	     क्रिया		   कालेश्वरादृष्टादयः
पिठरपाकवादिमतेऽवयवि	अवयवी	     पाकः    	   कालेश्वरादृष्टादयः
रूपम्+प्रति
अवयविगतरूपादि	अवयवी    		     अवयवनिष्ठरूपादि  	   कालेश्वरादृष्टादयः
चतुष्टयम्+प्रति                                                            चतुष्टयम्+
अनित्यैकत्वम्+प्रति	अनित्यघटादि    	     अवयवगतैकत्वम्+  	   कालेश्वरादृष्टादयः
द्वित्वादिकम्+प्रति	आश्रयघटादिः	     स्वसमानाधिकरण	   अपेक्षाबुद्धिप्रभृतयः
                                   		       यावत्+एकत्वानि
अवयविपरिमाणम्+प्रति	अवयवी	                     अवयवपरिमाणम्+	   कालेश्वरादृष्टादयः
त्र्यणुकपरिमाणम्+प्रति	त्र्यणुकम्		     व्द्यणुकगतत्रित्वम्	   कालेश्वरादृष्टादयः
व्द्यणुकपरिमाणम्+प्रति	व्द्यणुकम्		     परमाणुगतद्वित्व्+	   कालेश्वरादृष्टादयः
अनित्यम्+अवयविगतम्+एक	अवयवी		     अवयवगतैक पृथक्त्वम्    कालेश्वरादृष्टादयः
पृथक्त्वम्+प्रति
द्विपृथक्त्वम्+प्रति	आश्रयद्वयम्+		   समानाधिकरणम्+ 	    कालेश्वरादृष्टादयः        
                                  		    नानापृथक्त्वम्+
16
	कार्यमात्रम्+ प्रति प्रतिबन्धकाभावः+ कार्यप्रागभावप्रभृतयः+अपि निमित्तकारणानि+इति ज्ञेयम्। एवम्+ रीत्या+अन्यत्र+अपि भावकार्यस्थले कारणत्रयम्+ ग्राह्यम्, अतः+ ध्वंसम्+प्रति समवाय्यसमवायिकारणयोः+अभावेपि न क्षतिः।

             फलभेदेन व्यापारकरणनिरूपणम् 

  फलम्                      व्यापारः                   करणम्

प्रत्यक्षज्ञानम्+             इन्द्रियार्थसन्निकर्षः          षड्विधेन्द्रियाणि
चाक्षुषप्रत्यक्षम्+           चक्षुः+विषयसंयोगः             चक्षुः+इन्द्रियम्+
त्वाचप्रत्यक्षम्+            त्वगिन्द्रियविषयसंयोगः      त्वगिन्द्रियम्+
रासनप्रत्यक्षम्+            रसनमनः+संयोगः            रसनेन्द्रियम्+
घ्राणजप्रत्यक्षम्+           घ्राणमनः+संयोगः             घ्राणेन्द्रियम्+
श्रावणप्रत्यक्षम्+           श्रोत्रमनः+संयोगः             श्रोत्रेन्द्रियम्+
मानसप्रत्यक्षम्+           आत्ममनः+संयोगः            मनेन्द्रियम्+
अनुमितिः	          परामर्शः                      व्याप्तिज्ञानम्+
17
उपमितिः               अतिदेशवाक्यार्थस्मरणम्+     अतिदेशवाक्यार्थज्ञानम्+
शाब्दबोधः             पदार्थोपस्थितिः             वृत्तिज्ञानसहकृतम्+ पदज्ञानम्+
घटः	          भ्रमणम्+                         दण्डः
घटः                    कपालद्वयसंयोगः             कपालः
पटः                    तन्तुसंयोगः                    तन्तवः
पटः                    तुरीवेमा+तन्तुसंयोगः           तुरीवेमादि
कपालः                कापालिकसंयोगः              कापालिकम्
व्द्यणुकम्+                 परमाणुसंयोगः                 परमाणवः
समाप्तिः	         विघ्नध्वंसः                    मङ्गलम्
स्वर्गादिकम्+              अपूर्वम्+                           यागादिकम्
स्मृतिः                  भावनाख्यसंस्कारः           अनुभवः

       एवम्+रीत्या फलभेदेन+अन्यत्र+अपि व्यापारकरणनिर्णयः कार्यः।
18
   मतभेदेन प्रमाणानिरूपणम्
   	प्रत्यक्षम्+एकम्+ चार्वाकाः। प्रत्यक्षानुमाने द्वे प्रमाणे इतिकाणादाः। प्रत्यक्षानुमानशब्दाः+त्रयः प्रमाणानि+इति साङ्ख्यकापिलाः। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः+चत्वारि प्रमाणानि+इति नैयायिकाः। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्यनुपलब्धयः षट्‌प्रमाणानि+इति मीमांसकाः।  सम्भवैतिह्याभ्याम्+अष्टौ+इति पौराणिकाः। सम्भवैतिह्य चेष्टाभिः+समम्+ नव प्रमाणानि+इति भरतः। शतेपञ्चाशत्+न्यायेन पञ्चाशत्‌ ज्ञानजनकम्+ शतज्ञानम्+ सम्भवप्रमाणम्। इहवटेयक्षः+तिष्ठति+इति+अज्ञानतमूलवक्तृकः प्रवादः ऐतिह्यप्रमाणम्। गमनागमनादिज्ञानजनिकाः करचरणनयनादिचेष्टाः+चेष्टाप्रमाणम्।

		 अस्मिन्+मते प्रमाणचतुष्टयावश्यकता निरूपणम्

	प्रत्यक्षप्रमाणमात्रादरेऽतीन्द्रियाणाम्+ईश्वरादीनाम्+ सिद्धिः+न सम्भवति, अतः+अनुमानाङ्गीकरणम्। प्रत्यक्षानुमानरूपप्रमाणद्वयमावादरेविप्रकृष्टदेशकालस्थानाम्+ लोकान्तराणाम्+ लोकान्तरीयाणाम् हेतुगम्यानाम्+ पदार्थानाम् सिद्धिः+न सम्भवति। अतः+तद्ग्राहकम्+ शब्दप्रमाणम्+अपि+आवश्यकम्, एतत् प्रमाणत्रयादरे+अपि गवये गोसादृश्यज्ञानस्य+अनुपपन्नतया चतुर्थम्+अपि+उपमानम्+ प्रमाणम्+अङ्गीकार्यम्।
		         व्याप्यव्यापकनिरूपणम्

	यत्+शब्दाभिलप्यः+ व्याप्यः। तत्+शब्दाभिलप्यः+ व्यापकः+ इति निर्णयः कार्यः, यथा यत्र धूमः+तत्र+अग्निः, यः+यः+ धूमवान्+सः+अग्निमान्+इत्यादिस्थलेषु यत्+शब्दाभिलप्यधूमः+ व्याप्यः तत्+शब्दाभिलप्याग्निः+व्यापकः+च भवति, एवम्+एव यत्र वह्न्यभावः+तत्रधूमाभावः+  इत्यादिषु+अपि वह्नयभावस्य व्याप्यत्वम्+ धूमाभावस्य व्यापकत्वम्+ ग्राह्यम्।
19
 पक्षसाध्यहेतु निरूपणम्
	यस्मिन् धर्मिणि साधनेन साध्यम्+ साध्यते सः+ पक्षः। यथा पर्वतः+ वह्निमान्+धूमात्+इत्यत्र धूमेन वह्नेः पर्वते साधनीयतया सः+ पर्वतः पक्षः । यत्+अनुमीयते साधनेन तत्साध्यम्+। अतः वह्निसाध्यम्+ पञ्चम्यन्तप्रतिपाद्यः+ हेतुः अत्र धूमः+ हेतुः।

प्रकारविशेष्यनिरूपणम्

	इदम्+आदिसर्वनामपदाभिलापस्थले इदम्+आदिपदार्थो विशेष्यम्+ भवति। यथा अयम्+ पुरुषः एष स्थाणुः, असौ राजा इत्यादौ+इदम्+पदार्थै तत्पदार्थादः पदार्थानाम्+ विशेष्यत्वम्+ स्थाणुत्वादीनाम्+ प्रकारत्वम्+ पृथक्प्रकारबोधकपदानभिलापस्थले+अयम्+इत्यादौ+इदम्+पदार्थो विशेष्यम्+इदम्+त्वम्+ प्रकारः। घटः+ इति ज्ञाने घटः+ विशेष्यम्+ घटत्वम्+ प्रकारः। मतुपः इन्प्रत्ययस्य वा प्रकारबोधकपदे+अनुप्रवेशे तत्प्रत्ययप्रकृत्यर्थः प्रकारः+भवति। यथा- घटवद्‌भूतलम्+ धनी पुरुषः+ इत्यादौ तत्प्रत्यप्रकृत्यर्थयोघटधनयोः प्रकारत्वम्+ ज्ञेयम्। एवम् विशिष्टपदस्य युक्तपदस्य+अधिकरणपदादीनाम्+वा प्रकारबोधनस्थले
विद्यमानत्वे तत्पदपूर्ववृत्तिपदार्थः प्रकारः+ भवति। यथा- घटविशिष्टम्+ भूतलम्+ घटयुक्तम्+ भूतलम्+ घटाधिकरणम्+ भूतलम्+इत्यादिषु तत्तत्पदपूर्ववृत्तिः+ घटः+ पदार्थीभूतघटः प्रकारः+ भवति। पूर्वोक्तप्रत्ययद्वयस्य विशिष्टादिपदानाम्+वा+अनुपादाने तत्पदप्रतिपाद्यतावच्छेदकधर्मः प्रकारः+ इति निर्णयः कार्यः। यथा—घटोः+अनित्यः, नीलः+ घटः+ इत्यादौ तत्प्रत्ययान्यतरस्य विशिष्टादिपदान्यतम्+अस्य वा+अनभिलापस्थले तत्तत्पद प्रतिपाद्यतावच्छेदकानित्यत्वनीलत्वादीनाम्+ प्रकारत्वम्+ ज्ञेयम्।  अयम्+ प्रकारः भेदसम्बन्धेन साध्यकानुमितिस्थले सर्वत्र+अपि ग्राह्यः। यथा पर्वतः+ वह्निमान्+इत्यत्र+मतुप्प्रत्ययप्रकृत्यर्थीभूतवह्निः+साध्यम् चैत्रः+ धनी+इत्यत्रेन्प्रत्ययःप्रकृत्यर्थीभूतधनम्+ साध्यम्+ भवति। एतत्+प्र-
20
त्ययान्यतरस्य विशिष्टादिपदानाम्+ वा विरहस्थले शब्दः+अनित्यः कार्यत्वादित्यादौ साध्यबोधकपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकीभूतानित्यत्वादिकम्+ साध्यम्+ भवति+इति विज्ञेयम्। अभेदसम्बन्धेन साध्यकस्थले+अयम्+ गौ सास्नावत्वात्+इत्यादौ कुत्रचित्+निरुक्तप्रत्ययाद्यभावे+अपि साध्यवाचकः+ पदप्रतिपाद्यतावच्छेदकाश्रयः+ गौः+एव साध्यतया+अङ्गीक्रियते। कम्बुग्रीवादिमत्वान्घटत्वात्+इत्यादौ+अभेदसम्बन्धेन साध्यकस्थले+अपि

 पूर्वोक्तविधया कम्बुग्रीवादिमतः+ एव साध्यत्वम्+ विज्ञेयम्+ सामान्यधर्मावच्छिन्नवाचकपदघटितवाक्येन+अभिलापस्थले सामान्यरूपेण विशेषबोधः। यथा- प्रमेयवद्भूतलम्+इत्यादौ प्रमेयत्यादिरूपेण घटादीनाम्+ बोधः। विशेषधर्मावच्छिन्नवाचकपदघटितवाक्येन+अभिलापस्थले घटवद्भूतलम्+इत्यादौ घटत्वादिरूपेण+एव घटादीनाम्+ भानम्। शब्दातिरिक्तज्ञानस्थले पूर्वोक्तारीतिग्राह्या। शाब्दज्ञानस्थले तु पर्वतः+वह्निमान्, चैत्रः+ धनी। घटविशिष्टम्+ भूतलम्+इत्यादि निपातातिरिक्तनामार्थयोः+अभेदसम्बन्धेन+अन्वयः+ इति नियमानुरोधेन वह्निमत्+अभिन्नः पर्वतः धनस्वाम्यभिन्नः+चैत्रः घटविशिष्टाभिन्नम्+ भूतलम्+इति तत्+तद्विशिष्टानाम्+एव+अभेदसम्बन्धेन प्रकारत्वम्+ सम्भवति। न तु मतुबादिप्रत्ययप्रकृत्यर्थानाम्+ भेदसम्बन्धेन+अनुमित्यादिस्थलेव मुख्यविशेष्यांशे प्रकारत्वम्+ सम्भवति। मतुबादिप्रत्यायानाम्+  विशिष्टादिपदानाम्+ वा भेदसम्बन्धेन शाब्दबोधौपायकाकांक्षोपयोगितावादिनयेतुः+अनुमित्यादिस्थलेषु+इव तत्तत्प्रत्ययादिपूर्वभाविनाम्+एव प्रकारत्वम्+ ग्राह्यम्। मतुप्+आदिविरहस्थले नीलः+घटः घटः+अनित्यः+ इत्यादौ तु नीलाभिन्नः+ घटः अनित्याभिन्नः+घटः+ इति+अभेदसम्बन्धेन प्रकारबोधकः+ पदप्रतिपाद्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्य+एव प्रकारत्वम्+ ग्राह्यम्। इमाम्+एव रीतिम्+अनुसृत्य सविषयकपदार्थपञ्चके+अपि शाब्दज्ञानातिरिक्तस्थलः+ इव प्रकारनिर्णयः कार्यः।घटवद्भूतलम्+ भूतले घटः+इति ज्ञानयोः विशेषणविशेष्यभा-
21
वभेदेपि न+आधाराधेयभावस्य भेदः, उभयत्र भूतलम्+एव+आधारः, घटः+एव+आधेयः । एवम्+अन्यत्र+अपि बोध्यम्।।
             
              कार्यतावच्छेदकधर्मनिरूपणम् 

	यद्धर्मविशिष्टम्+ कार्यम्+ भवति सः+ धर्मः कार्यतावच्छेदकः।
	घटत्वविशिष्टम्+ कार्यम्                पटत्वविशिष्टम्+ कार्यम्
	घटत्वम्+ कार्यतावच्छेदकम्           पटत्वम्+  कार्यतावच्छेदकम् 
	घटत्वावच्छिन्ना कार्यता             पटत्वावच्छिन्ना कार्यता

	              कारणतावच्छेदकधर्मनिरूपणम्

	यद्धर्मविशिष्टम्+ कारणम्+ भवति सः+ धर्मः कारणतावच्छेदकः।
	दण्डत्वविशिष्टम्+ कारणम्                तन्तुत्वविशिष्टम्+ कारणम् 
	दण्डत्वम्+ कारणतावच्छेदकम्           तन्तुत्वम्+ कारणतावच्छेदकम्
	दण्डत्वावच्छिन्ना कारणता             तन्तुत्वाच्छिन्ना कारणता
	
	              लक्ष्यतावच्छेदकधर्मनिरूपणम् 

	यद्धर्मविशिष्टम्+ लक्ष्यम्+ सः+ धर्मः+ लक्ष्यतावच्छेदकः यः+ धर्मः+ यस्याम्+अवच्छेदकसातद्धर्मावच्छिन्ना।

	पृथिवीत्वविशिष्टम्+ लक्ष्यम्            जलत्वविशिष्टम्+ लक्ष्यम्
	पृथिवीत्वम्+ लक्ष्यतावच्छेदकम्       जलत्वम्+ लक्ष्यतावच्छेदकम्
	पृथिवीत्वावच्छिन्ना लक्ष्यता        जलत्वावच्छिन्ना लक्ष्यता

	                 साध्यसाधनतावच्छेदकधर्मनिरूपणम्

	यद्धर्मविशिष्टः+ साध्यसाधने भवतः+ स्तौ धर्मौ साध्यसाधनतावच्छेदकः+ धर्मौ भवतः।

22
वह्नित्वविशिष्टम्+ साध्यम्+        धूमत्वविशिष्टम्+ साधनम्
वह्नित्वम्+ साध्यतावच्छेदकम्+     धूमत्वम्+ साधनतावच्छेदकम्
वह्नित्वावच्छिन्ना साध्यता          धूमत्वावच्छिन्ना साधनता

व्याप्यव्यापकतावच्छेदकधर्मनिरूपणम्
यद्धर्मविशिष्टौ व्याप्यव्यापकौ भवतः+तौ धर्मौव्याप्यव्यापकताव-च्छेदकधर्मौ भवतः।
धूमत्वविशिष्टम्+ व्याप्यम्+       वह्नित्वविशिष्टम्+ व्यापकम्
धूमत्वम्+  व्याप्यतावच्छेदकम्    वह्नित्वम्+ व्यापकतावच्छेदकम्
धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्यता        वह्नित्वावच्छिन्ना व्यापकता
एवम्+एव  लक्षणतावच्छेदकादिधर्मनिर्णयः कार्यः।

आधेयतावच्छेदकः+ सम्बन्धनिरूपणम्

येन सम्बन्धेन यत्+अस्ति+इति+उच्यते तन्निष्ठाधेयता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना
संयोगसम्बन्धेन घटः+ वर्तते              समवायेन पटः+ वर्तते
संयोगसम्बन्धः आधेयतावच्छेदकसम्बन्धः     समवायसम्बन्धः                         आधेयतावच्छेदकसम्बन्धः                                   
संयोगसम्बन्धावच्छिन्ना  आधेयता     समवायसम्बन्धावच्छिन्ना आधेयता                                        
	
 	                 प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनिरूपणम्
येन सम्बन्धेन यत्+न+अस्ति+इति+उच्यते तन्निष्ठा प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना।
संयोगसम्बन्धेन घटः+ न+अस्ति     समवायेन पटः+ न+अस्ति
संयोगसम्बन्धः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धः    	समवायसम्बन्धः  प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धः
संयोगसम्बन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिता    समवायसम्बन्धाव-च्छिन्नाप्रतियोगिता               
23
साध्यतावच्छेक सम्बन्धनिरूपणम्
येन सम्बन्धेन यः+साध्यते सम्बन्धः+साध्यतावच्छेदकसम्बन्धः।
संयोगसम्बन्धेन वह्निः+साध्यते           समवायेन सत्ता साध्यते 
संयोगसम्बन्धः+साध्यतावच्छेदकः+        समवायसम्बन्धः+साध्यतावच्छेदकः+
        		सम्बन्धः                                      सम्बन्धः
	संयोगसम्बन्धवच्छिन्ना साध्यता          समवायसम्बन्धावच्छिन्ना साध्यता
	     एवम्+एव साधनतावच्छेदकादिसम्बन्धः+ निर्णयः कार्यः।
	एवम्+एव कार्यतावच्छेदकः+ कारणतावच्छेदकः+ लक्षणतावच्छेदकः+ प्रकारतावच्छेदकः+ सम्बन्धानाम्+ निर्णयः कार्यः।
24
		              एकविधपदार्थनिरूपणम्

	ईश्वरः आकाशम्+ कालः दिक् सत्तारूपा परजातिः समवायः इत्यादयः।

		                द्विविधपदार्थनिरूपणम्
	
	पृथिव्यप्तेजोवायूनाम्+ नित्यानित्यत्वभेदेन द्वैविध्यम्। जीवात्मपरमात्मभेदेन+आत्मनः+ द्वैविध्यम्। सामान्यम्+ द्विविधम्+ परमपरम्+ च+इति। परम्+ सत्ता 
अपरम्+ द्रव्यत्वादि। गन्धः+ द्विविधः- सुरभिः+असुरभिः+च+इति। संयोगः+ द्विविधः कर्मजः+योगजः+च+इति। आद्यः+ हस्तक्रियया पुस्तकसंयोगः 
द्वितीयः+ हस्तपुस्तकसंयोगात्कायपुस्तकसंयोगः। कर्मजसंयोगोः+अपि द्विविधः- अभिघातसंयोगः नोदनः+ संयोगः+च+इति, शब्दहेतुः+आद्यः शब्दाहेतुः+ द्वितीयः। विभागः+अपि द्विविधः, कर्मजः+ विभागजः++इति आद्यः+ हस्तक्रियया पुस्तकविभागः द्वितीयः+ हस्तपुस्तकविभागात्कायपुस्तकविभागः। विभागजविभागोः+अपि द्विविधः- हेतुमात्रविभागजन्यः हेतुत्वहेतुविभागजन्यः+च+इति। आद्यः कपालद्वयविभागजन्यः, कपालाकाशविभागः द्वितीयः हस्ततरुविभागजन्यः, तरुशरीरविभागः। परत्वापरत्वे द्विविधे दिक्कृते कालकृते च+इति। दूरस्थे दिक्कृतम्+ परत्वम्+ 
25
ज्येष्ठे कालकृतम्+ परत्वम्+ समीपस्थे दिक्कृतम्+अपरत्वम्+ कनिष्ठ कालकृतमपरत्वम्। द्रवत्वम्+ द्विविधम्+ सांसिद्धिकम्+ नैमित्तिकम्+ च+इति। आद्यम्+ जले द्वितीयम्+ पृथिवीतेजसोः सांसिद्धिकत्वम्+अग्निसंयोगादिनिमित्ताजन्यत्वम्+ नैमित्तिकत्वम्+ च+अग्निसंयोगादिरूपनिमित्तजन्यत्वम्। शब्दः+ द्विविधः ध्वन्यात्मकः+ 
वर्णात्मकः+च+इति। आद्यः भेर्यादिताडनजन द्वितीयः+संस्कृतभाषादिरूपः। बुद्धिः+ द्विविधा- स्मृतिः+अनुभवः+च+इति। अनुभवः+ द्विविधः- यथार्थ+अयथार्थः+च+इति। स्वप्नः+अपि मानसविपर्ययरूपः+ एव+इति न पृथग्भावः। स्मृतिः+अपि द्विविधा- यथार्था+अयथार्था च+इति। प्रमाजन्या यथार्था अप्रमाजन्या+अयथार्था। प्रत्यक्षम्+ 

द्विविधम्+ सविकल्पकम्+ निर्विकल्पकः+च+इति। अनुमितिः द्विविधा- स्वार्थानुमितिः परार्थानुमितिः+च+इति। शाब्दबोधः+ द्विविधः- वैदिकशाब्दबोधः लौकिकशाब्दबोधः+च+इति। अर्थापत्तिः+द्विविधा- श्रुतार्थापत्तिः दृष्टार्थापत्तिः+च+इति। अनुमितिकरणम्+ द्विविधम्- स्वार्थानुमानम्+, परार्थानुमानम्+च+इति। शाब्दबोधकरणम्+ द्विविधम्- वैदिकशब्दः+ लौकिकशब्दः+च+इति। अर्थापत्तिकरणम्+ द्विविधम्- श्रुतार्थापत्तिः दृष्टार्थापतिः+च+इति। प्रत्यक्षज्ञानस्थले फलकरणयोः+उभयत्र+अपि प्रत्यक्षः+ शब्दः प्रवर्तते। अर्थापत्तिस्थले फलकरणयोः+उभयत्र+अपि+अर्थापत्तिशब्दः प्रयुज्यते। ज्ञानेच्छाकृतीनाम्+ नित्यत्वानित्यत्वभेदेन। द्विविध्यम्- ईश्वरगतानाम्+ तासाम्+ नित्यत्वम्, जीवगतानाम्+ तासाम्+अनित्यत्वम्। ईश्वरे+अपि सुखाङ्गीकर्तृमते सुखस्य+अपि
नित्यत्वानित्यत्वभेदेन द्वैविध्यम्- ईश्वरे तन्नित्य जीवे तदनित्यम्। व्याप्तिः+ द्विविधा- अन्वयव्याप्तिः व्यतिरेकव्याप्तिः+च+इति।आद्या हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा, द्वितीया साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपा। वृत्तिः+द्विविधा- शक्तिः+ लक्षणा च+इति। आद्या अस्मात्+पदादयम्+अर्थः+ बोद्धव्यः+ इति+ईश्वरेच्छाविषयत्वरूपा, द्वितीया शक्यसम्ब-


26
न्धरूपा। लक्षणा द्विविधा जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा च+इति। शक्यार्थपरित्यागम्+ न+अन्यार्थग्रहणम्+ जहल्लक्षणा। यथा- 'गङ्गायाम्+ घोषः+' इत्यादौ। गङ्गापदस्य तीरे मञ्चाः क्रोशन्ती+इत्यादौ। मञ्चपदस्य पुरुषेषु च जहल्लक्षणा। शक्यार्थापरित्यागे सति+अन्यार्थग्रहणम्+अजहल्लक्षणा। छत्रिणः+ यान्ति+इत्यत्र छत्रपदस्य छत्रवत्छत्रिसाधारणसंघत्वावच्छिन्ने काकेभ्यः+ दधिरक्ष्यताम्+इत्यत्र काकपदस्य दध्युपघातुकत्वावच्छिन्नेच्छा जहल्लक्षणा। जीवब्रह्मणोः+ऐक्यम्+ ब्रुवताम्+ वेदान्तिनाम्+ मते जहदजहल्लक्षणा च+अङ्गीक्रियते। तन्मते तत्त्वमसि+इत्यादिषु चैतन्यादिरूपव्यक्तिमात्रबोधनार्थम्+ जहदजहल्लक्षणा नैयायिकानाम्+ मते तु सा न+अस्ति+इति लक्षणाद्वयम्+एव। लक्षणम्+ द्विविधम्- व्यावहारिकम्+ व्यावर्तकम्+च+इति। व्यावहारिकत्वम्+च व्यवहारप्रयोजकत्वम्+ व्यावर्तकत्वम्+ च+इतरभेदानुमापकत्वम्। यथा+आद्यम्+ पृथिव्या पृथिवीत्वम्, द्वितीयम्+ तस्याः+ गन्धवत्त्वम्+। अन्वयव्यतिरेकद्वयम्+ यत्सत्वे यत्सत्वम्+अन्वयः, यत्+अभावे यत्+अभावः+ व्यतिरेकः। प्रथमयत्पदम्+ कारणत्वे न+अभिमतपरः द्वितीययत्पदम्+ कार्यत्वे न+अभिमतपरम्(।अन्वयव्यतिरेक व्यभिचारद्वयं)    refer text  यत्सत्वे यदनुत्पत्तिरन्वयव्यभिचारः, यदभावे यदुत्पत्तिः+ व्यतिरेकव्यभिचारः। अभावः+ द्विविधः संसर्गभावः+अन्योन्याभावः+च+इति। हेतुः+द्विविधः- सद्धेतुः+असद्धेतुः+च+इति। आद्यः व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टः द्वितीयः व्याप्तिपक्षधर्मत्वोभयाभाववान्। असद्धेतुमात्रे च+एकसत्वे द्वयम्+ न+अस्ति+इत्याकारकप्रतीत्या प्रत्येकाभावप्रयुक्तः उभयाभावप्रयुक्तः+ वा+उभयाभावः+सम्भवति+एव। शुक्लरूपम्+ द्विविधम्+- भास्वरशुक्लम्+अभास्वरशुक्लम्+च+इति। आद्यम्+ तेजसि द्वितीयम्+ जले। पदार्थः+ द्विविधः- व्याप्यवृत्तिः+अव्याप्यवृत्तिः+च+इति आद्यः घटत्वपटत्वादिः द्वितीयः कपिसंयोगादिः। पदार्थः प्रकारन्तरेण द्विविधः- भावः+अभावः+च+इति। द्रव्यादयः+ षड्भावाः प्राग्भावादयः+चत्वारः+अभावाः। ज्ञानम्+ पुनः+अपि द्विविधम्+- संशयः+ निश्चयः+च+इति।
27
 आद्यः स्थाणुः+वा पुरुषः+ च+इति द्वितीयः अयम्+ स्थाणुः+इति। स्मृतिः+अपि निश्चयरूपैव। ज्ञानम्+ पुनः+अपि द्विविधम्- आहार्यम्+ अनाहार्यम्+ च+इति। बाधकालीनेच्छाजन्यज्ञानम्+आहार्यम्। तद्भिन्नम्+अनाहार्यम्। आहार्यज्ञानम्+अपि द्विविधम्- नियताहार्यम्+अनियताहार्यम्+च+इति। स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदकस्वप्रकारकज्ञानम्+ नियताहार्यम्+ यथा वह्निमत्पर्वतः+ वह्न्यभाववान्+इति। तद्भिन्नम्+अनियताहार्यम्- यथा ह्रदः+ वह्निमान्+इति ज्ञानम्। अनियताहार्यानाहार्ययोः बाधकालीनेच्छाजन्यत्वतदजन्यत्वाभ्याम्+एव भेदः+ ज्ञेयः न तु+आकारतः+ भेदः। उभयत्र ह्रदः+ वह्निमान्+इति+अस्य+एव+आकारत्वात् वह्निमत्पर्वतः+ वह्न्यभाववान्+इति ज्ञानस्य नियतम्+इच्छाजन्यत्वेन नियताहार्यत्वव्यवहारः। नियताहार्यानाहार्यज्ञानयोः+तु+आकारतः+अपि भेदः+ वर्तते एव। यथा-आद्यम्+ वह्निमद्ह्रदः+ वह्न्यभाववान्+इति ज्ञानम्+, द्वितीयम्+ ह्रदम्+ वह्निमान्+इति ज्ञानम्। ज्ञानम्+ पुनः+अपि द्विविधम्- अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितम्+ तत्+अनास्कन्दितम्+ च+इति।
	सम्बन्धः+ द्विविधः- वृत्तिनियामकः वृत्त्यनियामकः+च+इति। आद्यः संयोगसमवायस्वरूपकालिकपर्याप्तिस्वाभाववद्वृत्तित्वादिरूपः द्वितीयः निरूप्यनिरूपककोटिप्रविष्ट-विषयत्वादिरूपः परम्परासम्बन्धरूपः+च। अनुमितिः पुनः+अपि द्विविधा- पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन+अनुमितिः पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन+अनुमितिः। पदार्थः प्रकारान्तरेण द्विविधः केवलान्वयी व्यतिरेकी च+इति। अवच्छेदकत्वम्+ द्विविधम्- स्वरूपसम्बन्धरूपम्+अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपञ्च+इति। दण्डत्वम्+ घटकारणतावच्छेदकम्+इत्यत्र+अवच्छेदकत्वम्+ स्वरूपसम्बन्धरूपम्+ हेतुमन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकम्+ साध्यतावच्छेदकम्+इत्यत्र गुरुधर्मस्य+अवच्छेदकत्वान्+अभ्युपगमे प्रमेयधूमवान्वह्नेः+इत्यत्र प्रसक्तस्य+अतिव्याप्तिदोषस्य वारणार्थम्+अनवच्छेदकत्व घटकीभूतावच्छेदकत्वम्+अनतिरिक्त-वृत्तित्वरूपम्। तर्कः+ द्विविधः- कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणः, व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणः+च+इति। पर्वते धूमः+तु वह्निर्मास्त्वित्य-------------------------------( देखें )               प्रयोजकशङ्कायाम्+ प्रसक्तायाम्+ तन्निवृत्त्यर्थम्+
28
 धूमे वह्निजन्यत्वम्+ न स्यात्+इति कार्यकारणभावभङ्ग-प्रसङ्गलक्षणः+तर्कः+ उपयोक्तव्यः। द्रव्यम्+ विशिष्टसत्त्वादित्यादौ निरुक्तरीत्या+अप्रयोजकशङ्कायाम्+ प्रसक्तायाम्+ विशिष्टसत्तायाम्+ नित्यतया धूमम्+ प्रति वह्निः+इव विशिष्टसत्ताम्+प्रति द्रव्यत्वस्य कारणत्वाभावेन कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणतर्कस्य+ उपयोक्तुम्+अशक्यतया यत्र विशिष्टसत्ता तत्र द्रव्यत्वम्+इति नियमः+ न स्यात्+इति व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणः+ एव तर्कः+ उपयोक्तव्यः। कुत्रचित्+कार्यकारणभावे प्रसङ्गलक्षणतर्क-प्रसक्तिस्थले व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणः+अपि तर्कः+ उपयोक्तुम्+ शक्यते। यथा-  पर्वतः+ वह्निमान् धूमात्+इत्यादौ यदि वह्निः+स्यात्+तर्हि धूमः+अपि न स्यात्+इति कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणतर्कस्य यत्र धूमः+तत्र+अग्निः+इति नियमः+ न स्यात्+इति व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणतर्कस्य च+उपयोक्तुम्+ शक्यत्वात्। अतः यत्र हेतुसाध्ययोः कार्यकारणभावः+सुप्रसिद्धः+तत्र कार्यकारणभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणः+तर्कः+ उपयोक्तव्यः। अन्यत्र तु व्याप्यव्यापकभावभङ्गप्रसङ्गलक्षणः+तर्कः+ उपयोक्तव्यः+ इति सिद्धम्। कारणत्वम्+ द्विविधम्- फलोपधानरूपम्+ स्वरूपयोग्यतारूपम्+च+इति। स्वजनकत्वसम्बन्धेन फलविशिष्टत्वम्+ फलोपधानरूपम्+ जनकत्वम्+ तत्+च साक्षात्फलजनकीभूत
वस्तुषु+एव****** सम्भवति । जनकतावच्छेदकधर्मवत्त्वम्+ स्वरूपयोग्यतारूपम्+ जनकत्वम्+ त*ञ्च ःःःःःःःःःःःःःःःःसाक्षादघटानुपधायकेपि+अरण्यकदण्डादौ सम्भवति।
रूपादिचतुष्टयस्य पाकजापाकजभेदेन द्वैविध्यम्। रूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणद्रवत्वस्नेहबुद्धीच्छाप्रयत्नानाम्+ नित्यत्वानित्यत्वभेदेन द्वैविध्यम्+ जलादित्रये वर्तमानानाम्+ च+आद्यानाम्+ चतुर्णाम्+ नित्यवृत्तित्वात्+नित्यत्वम्+ अनित्यवृत्तीनाम्+ तासाम्+अनित्यत्वम्+ संख्यापरिमाणद्रवत्वस्नेहानाम्+ नित्यवृत्तीनाम्+
नित्यत्वम्+अनित्यवृत्तीनाम्+अनित्यत्वम्+ किन्तु द्वित्वादिसङ्ख्यायाः+ नित्यवृत्तेः+अपि+अपेक्षाबुद्धिजन्यतया+अनित्यत्वम्+एव ज्ञानेच्छाकृतीनाम्+ तु+ईश्वरवृत्तीनाम्+ नित्यत्वम्+ जीववृत्तीनाम्+ तासाम्+अनित्यत्वम्+ नित्यवृत्तेः+गुरुत्वस्य नित्यत्वम्+ अ-
29
नित्यवृत्तेः+अनित्यत्वम्****। पृथक्तत्वपरत्वापरत्वानाम्+। नित्यवृत्तीनाम्+अपि+अपेक्षाबुद्धिजन्यतया, संयोगविभागयोः क्रियाजन्यतया ईश्वरे मतविशेषे नित्यसुखान्+अङ्गीकारेण जीववृत्तिसुखस्य विषयजन्यतया दुःखद्वेषधर्माधर्मसंस्काराणाम्+ईश्वरे+अनङ्गीकारेण जीववृत्तीनाम्+ तेषाम्+ सनिमित्तकत्वेन यत्+जन्यम्+ तत्+अनित्यम्+इति व्याप्त्या जन्यानाम्+एषाम्+ नाशस्य+अवश्यम्+अभ्युपेयतया पृथक्संयोगविभागपरत्वापरत्वशब्दसुखदुःखद्वेषधर्माधर्मसंस्कारणाम्+ नित्यत्वम्+ न+अस्ति+एव। किन्तु सर्वेषाम्+एतेषाम्+अनित्यत्वम्+एव। उभयाभावः+ द्विविधः- प्रत्येकाभावप्रयुक्तः उभयाभावः+ प्रयुक्तः+च+इति। आद्यः पटे घटत्वद्रवत्वोभयाभावः द्वितीयः गुणादौ घटत्व**द्रवत्वोभयाभावः। इच्छा द्विविधा- फलविषयिणी उपायविषयिणी च+इति। द्वेषः+ द्विविधः- फलविषयकः उपायविषयकः+च+इति। निश्चयः+ द्विविधः- उपेक्षात्मकः उपेक्षानात्मकः+च+इति। आद्यः स्मरणप्रत्यभिज्ञाद्यजनकः। द्वितीयः+तदुभयजनकः। वेगः+ द्विविधः- कर्मजः+संयोगजः+च+इति। योगजसन्निकर्षः+ द्विविधः- युक्तः+ योगजन्यः युञ्जानयोगजन्यः+च+इति। योगजसन्निकर्षः+ नाम योगजन्यधर्मविशेषः चिन्ताद्यसहकृतयोगजन्यधर्मविशेषः युक्तयोगजन्यः+सन्निकर्षः। चिन्तासहकृतयोगजन्यधर्मविशेषः युञ्जानयोगजन्यः+सन्निकर्षः। सम्बन्धः पुनः+अपि द्विविधः- साक्षात्संबधः, परम्परा सम्बन्धः+च+इति। आद्यः+संयोगसमवायादिः द्वितीयः स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुता-वच्छेदकधर्मवत्त्वादिसम्बन्धः। सम्बन्धः प्रकारान्तरेण द्विविधः- भेदसम्बन्धः, अभेदसम्बन्धः+च+इति। आद्यः अभेदातिरिक्तसम्बन्धः अभेदसम्बन्धः+तादात्म्यसम्बन्धः। लक्षणाबीजम्+ द्विविधम्+- अन्वयानुपपत्तितात्पर्या
नुपपत्तिभेदात्। गङ्गायाम्+ घोषः, मञ्चाः क्रोशन्ति, सिंहः+ माणवकः, सः+अयम्+ देवदत्तः इत्यादौ+अन्वयानुपपत्तिः। यष्टीः प्रवेशय काकेभ्यः+ दधिरक्ष्यताम्+, छत्रिणः+ यान्ति, सैन्धवम्+आनय+इत्यादिषु तात्पर्यानुपपत्तिः+एव लक्षणाबीजम्+। अन्वयानुपपत्तेः+लक्षणाः स्थलेषु सर्वत्र सम्भवाभावेन तात्पर्यानु-

30
पपत्तेः+सर्वत्र+अपि सम्भवेन सर्वत्र तात्पर्यानुपपत्तिः+एव लक्षणा बीजम्+इति बहूनाम्+ सिद्धान्तः। प्रवृत्तिः प्रकारान्तरेण द्विविधा- निष्कम्पप्रवृत्तिः सकम्पप्रवृत्तिः+च+इति। आद्या पूर्वोत्पन्नज्ञानम्+ प्रामाण्यनिश्चयहेतुका द्वितीया तस्मिन् ज्ञाने प्रामाण्यसंशयहेतुका। निष्कम्पत्वम्+ सकम्पत्वम्+च विषयताविशेषः। हेतुः+द्विविधः समव्याप्तहेतुः विषमव्याप्तहेतुः+च+इति। समव्याप्तत्वम्+च हेतुव्यापकसाध्यव्यापकत्वम्। विषमव्याप्तत्वम्+च हेतुव्यापकसाध्यव्यापकत्वम्। प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावग्राहकान्वयव्यतिरेकद्वयम्। यत्सत्वे यदनुत्पत्तिः+अन्वयः यत्+अभावे यत्+उत्पत्तिः+व्यतिरेकः प्रथमयत्पदम्+ प्रतिबन्धकत्वेन+अभिमतपरम्। द्वितीयः+ यत्पदम्+ प्रतिबध्यत्वे न+अभिमतपरम्। पञ्चावयववाक्यम्+ द्विविधम्+- अन्वयपञ्चावयववाक्यम्+ व्यतिरेकपञ्चावयववाक्यम्+च+इति। आद्यम्+ पर्वतः+ वह्निमान्धूमवत्त्वात् यः+ यः+ धूमवान् सः+सः+अग्निमान्+यथा महानसः तथा च+अयम्+ तस्मात्+तथा इति॥ द्वितीयम्+ पर्वतः+वह्निमान् धूमवत्त्वात् यः+ यः+ वह्न्यभाववान् सः+ धूमाभाववान्, यथा- महाह्रदः न च+अयम्+ तथा तस्मात्+न तथा+इति। कारणम्+ द्विविधम्- साधारणकारणम्+असाधारणकारणम्+च+इति। कार्यमात्रम्+ प्रतीश्वरदृष्टादि साधारणकारणम्। कार्यविशेषम्+ प्रति कारणम्+ द्वितीयम्+ यथा- घटादिकम्+ प्रति दण्डादिकम्******** ॥
			
			त्रिविधवस्तुनिरूपणम् 

	पृथिव्यप्तेजोवायूनाम्+ शरीरेन्द्रियविषयभेदेन पुनः+अपि त्रैविध्यम्+। स्पर्शः+त्रिविधः- शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात्। संयोगः प्रकारान्तरेण त्रिविधः-
एककर्मजन्यः उभयकर्मजन्यः संयोगजन्यः+च+इति। आद्यः श्येनशैलसंयोगः, द्वितीयः मेषद्वयसंयोगः, तृतीयः हस्तपुस्तकसंयोगात्+कायपुस्तकसंयोगः।
विभागः+अपि त्रिविधः- एककर्मजन्यः उभयकर्मजन्यः विभागजन्यः+च+इति।
आद्यः+श्येनशैलविभागः, द्वितीयः मेषद्वयविभागः, तृतीयः हस्तपुस्तकविभागात्+कायपुस्तकविभागः। शब्दः+त्रिविधः- संयोगजः+विभागजः+शब्दजः+च+इति। आद्यः भेरीदण्डसंयोगजन्यः, द्वितीयः वंशाकाश-
31
विभागजन्यः तृतीयः पूर्वपूर्वशब्दोत्पन्नाद्वितीयादिशब्दसमुदायः। कारणम्+ त्रिविधम्+- समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदात्। अलौकिकसन्निकर्षः+त्रिविधः सामान्यलक्षणः, ज्ञानलक्षणः योगजलक्षणः+च+इति। आद्यः व्याप्तिज्ञानादौ निखिलवह्निधूमभानार्थम्+अङ्गीकृतः, द्वितीयः सुरभिः+ चन्दनम्+इत्यादौ। सुरभिगन्धत्वादिभानार्थम्+ तृतीयः योगिनाम्+अतीतानागतसर्ववस्तुसाक्षात्कारार्थम्+अङ्गीकृतः, सामान्यलक्षणसन्निकर्षः+तु सामान्याश्रयस्य यावतः+ ज्ञानम्+ जनयति, ज्ञानलक्षणः+तु स्वविषयविषयकज्ञानम्+ जनयति+इति+इयान्भेदः। आद्यद्वितीयौ पर्यवसने ज्ञानरूपौ+एव। लिङ्गम्+ त्रिविधम्- अन्वयव्यतिरेकि केवलान्वयि केवलव्यतिरेकि च+इति। सव्यभिचारः+त्रिविधः साधारणासाधारणानुपसंहारिभेदात्। असिद्धः+त्रिविधः आश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धः+ व्याप्यत्वासिद्धः+च+इति। अयथार्थानुभवः+त्रिविधः- संशयविपर्ययतर्कभेदात्। उत्कटैकतरकोटिकः+संशयः+संम्भावना, एषा संशयः+ एव+अन्तर्भवति। संस्कारः+त्रिविधः- वेगः+ भावना स्थितस्थापकः+च+इति। विषयता त्रिविधा- विशेष्यता प्रकारता संसर्गता च+इति। संसर्गाभावः+त्रिविधः- प्रागभावः प्रध्वंसाभावः अत्यन्ताभावः+च+इति। लक्षणादोषाः+त्रयः-अतिव्याप्तिः+अव्याप्तिः+असम्भवः+च+इति। आत्माश्रयादिदोषत्रयम्+- आत्माश्रयः अन्योन्याश्रयः चक्रकापत्तिः+च+इति। जन्यभावत्रयम्- द्रव्यम्+गुणकर्मणि+च+इति। कृतिनिरूपितविषयता त्रिविधा।उद्देश्यता विषयता उपादानता च+इति। अन्नम्भट्टाशयानुरोधेन+अन्यथासिद्धः+त्रिविधः  पटम्+प्रति तन्तुरूपम्+ तन्तुत्वम्+च प्रथमा+अन्यथासिद्धम्। पटम्+प्रत्याकाशम्+ द्वितीयान्यथासिद्धम्। पाकजस्थले गन्धम्+प्रति रूपप्रागभावः तृतीया+अन्यथासिद्धः। प्रयत्नः+त्रिविधः- प्रवृत्तिः निवृत्तिः जीवनयोनिः+च+इति। आद्यः+ भोजनादौ, द्वितीयः+ विषभक्षणादौ, तृतीयः प्राणधारणार्थः+। औपाधिकम्+ कालत्रयम्+- अतीतानागतवर्तमानकालत्रयम्। परिमाणम्+ प्रकारान्तरेण त्रिविधम्+- अणुपरिमाणम्+, मध्यपरिमाम्+, परममहत्परिमाणम्+(वि-
32
भुपरिमाणम्+) च+इति, आद्यम्+ परमाण्वादौ, द्वितीयम्+ द्वयणुकादिब्रह्माण्डान्ते विभुभिन्ने द्रव्ये, तृतीयम्+आकाशादिचतुष्टये वर्तते। विशिष्टाभावाः+त्रिविधः- विशेष्याभावप्रयुक्तः, विशेषणा- भावप्रयुक्तः, उभयाभावप्रयुक्तः+च+इति। आद्यः पटे द्रव्यत्वविशिष्टघटत्वाभावः, द्वितीयः पटे घटत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावः, तृतीयः गुणादौ घटत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावः। कर्मजन्यत्रयम्+ संयोगविभागवेगत्रयम्+। अनित्यपरिमाणम्+ त्रिविधम्- सङ्ख्याजन्यम्+, परिमाणजन्यम्+, प्रचयजन्यम्+च+इति। त्र्यणुकनिष्ठपरिमाणम्+ द्वयणुकनिष्ठत्रित्वसङ्ख्याजन्यम्+आद्यम्+, घटाद्यवयविनिष्ठपरिमाणम्+ कपालाद्यवयवनिष्ठपरिमाणजन्यम्+ द्वितीयम्+। तूलकादिनिष्ठपरिमाणम्+ प्रचयजन्यम्+ तृतीयम्। प्रचयादिशिधिःःःःःःःःःःःःःःःलाख्यसंयोगः। चिकीर्षाम्+ प्रति कारणत्रयम्+ कृतिसाध्यताज्ञानेष्टसाधनताज्ञानबलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानत्रयम्। चिकीर्षानाम् कृतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छा, कृतिसाध्यताज्ञानस्य चिकीर्षाम्+प्रति कारणत्वानङ्गीकारे चन्द्रमण्डलानयनादौ वृष्ट्यादौ च चिकीर्षाप्रसङ्गः। इष्टसाधनताज्ञानस्य कारणत्वानङ्गीकारे शत्रुगृहगमनादौ चिकीर्षाप्रसङ्गः। बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य कारणत्वानङ्गीकारे विषसम्पृक्तान्नभक्षणादौ चिकीर्षाप्रसङ्गः, अतः+ ज्ञानत्रयस्य चिकीर्षाम्+प्रति कारणत्वम्+अङ्गीकार्यम्+, बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकर्तृमते, बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य कारणत्वम्+ न+अङ्गीक्रियते। किंतु+आद्ययोः+द्वयोः+एव कारणत्वम्+ तन्मते अङ्गीकार्यम्। अवस्थात्रयम्+ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थात्रयम्। एवकारः त्रिविधः- विशेष्यसङ्गतः, विशेषणसङ्गतः, क्रियासङ्गतः+च+इति, पार्थः+ एव धनुर्धरः+ इत्यत्र विशेष्यसङ्गतः, शङ्खः पाण्डुः+ एव+इत्यत्र विशेषणसङ्गतः, नीलम्+उत्पलम्+ भवति+एव+इत्यत्र क्रियासङ्गतः+ च+एवकार इति बोध्यम्॥
             चतुर्विधपदार्थनिरूपणम्  
	परिमाणम्+ चतुर्विधम्+- अणुमहद्दीर्घम्+ह्रस्वम्+च+इति। भावप्रधाननिर्देशेन+
३३
अण्वादिपदम्+अणुत्वादिपरम्। अभावः+चतुर्विधः- प्रागभावः प्रध्वंसाभावः+अत्यन्ताभावः+अन्योन्याभावः+च+इति। विभुचतुष्टयम्+- आकाशकालदिगात्मचतुष्टयम्।
भूतमूर्तपदार्थचतुष्टयम्+- पृथिव्यप्तेजोवायुचतुष्टयम्। यथार्थानुभवः+चतुर्विधः- प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदात्। अयथार्थानुभवः+चतुर्विधः प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदात्। पर्वतः+ धूमवान्+वह्नेः+इत्यत्र धूमव्याप्यवह्निमान्‌ पर्वतः+ इति भ्रमात्मकात्+अपि परामर्शात्‌ पर्वतः+ धूमवान्+इति प्रमात्मकानुमितिः+भवति+एव। प्रमात्मकपरामर्शात्+ भ्रमाकानुमितिः कुत्र+अपि न सम्भवति कुतः ह्रदः+ वह्निमान्+इति+अनुमितिः भ्रमात्मकानुमितिः अत्र धूमादेः+हेतुत्वे पक्षधर्मत्वांशे परामर्शस्य भ्रमत्वम्+ द्रव्यत्वादेः+ हेतुत्वे व्याप्त्यंशे परामर्शस्य भ्रमत्वम्+ सम्भवति॥
	  प्रमात्मकपरामर्शात्+प्रमात्मकानुमितिः भ्रमात्मकपरामर्शात्+भ्रमात्मकानुमितिः+च निर्विवादाः+। क्वचित्+भ्रमात्मकपरामर्शात्+प्रमात्मकानुमितिः+च भवति। प्रमाणम्+ चतुर्विधम्+ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात्। उपाधिः+चतुर्विधः- केवलसाध्यव्यापकः पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकः साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकः उदासीनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकः+च+इति, पक्षधर्मावच्छिन्नत्वादेः+साध्ये+अन्वयः पक्षधर्मावच्छिन्नत्वम्+च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन पक्षधर्मविशिष्टत्वम्+, उदासीनत्वम्+च पक्षधर्मसाधनातिरिक्तत्वम्। क्षणोपाधिचतुष्टयम्+ स्वजन्यविभागप्रागभावावच्छिन्नम्+ कर्म पूर्वसंयोगावच्छिन्नाविभागः+ वा पूर्वसंयोगनाशावच्छिन्नोत्तरसंयोगप्रागभावः+ वा उत्तरसंयोगावच्छिन्नम्+ कर्म वा क्षणोपाधिः+स्यात्। तेजोविषयः+चतुर्विधः- भौमदिव्यौदर्याकरजभेदात्। सामान्यादिचतुष्टयम्+- सामान्यविशेषसमवायाभावचतुष्टयम् । रूपादिचतुष्टयम्+- रूपरसगन्धस्पर्शचतुष्टयम्। औपाधिकदिक्चतुष्टयम्+- प्राचीदिक्प्रतीचीदिगुदीचीदिगवाचीदिक्चतुष्टम्।

	          		पञ्चविधपदार्थनिरूपणम् 

भूतपञ्चकम्+ पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशपञ्चकम्। मूर्तपञ्चकम्+ पृथि-
३४
व्यप्तेजोवायुमनः पञ्चकम्। प्राणादिपञ्चकम्। प्राणापानव्यानोदानसमानपंचकम्। आकाशादिपञ्चकम्+ नाम- आकाशकालदिगात्ममनः पंचकम्+। कर्मपंचकम्+ 
नाम- उत्क्षेपणापक्षेपणाकुंचनप्रसारणगमनपंचकम्। सविषयकपदार्थपंचकम्+- ज्ञानेच्छाकृतिसंस्कारद्वेषपंचकम् । हेत्वाभासः पंचविधः- सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधितभेदात्। अवयवपंचकम्+- प्रतिज्ञानहेतूदाहरणोपनयनिगमनपंचकम्+। विश्वनाथपंचाननाशयानुरोधेन+अन्यथासिद्धपंचकम्+ घटादिकम्+ प्रति दण्डत्वादिकम्+ प्रथमा+अन्यथासिद्धम्। दण्डरूपादिकम्+द्वितीया+अन्यथासिद्धम्+। व्योमप्रभृतितृतीया+अन्यथासिद्धम्+। कुलालजनकप्रभृतिः+ चतुर्थान्यथासिद्धम्+। रासभादिकम्+ पंचमान्यथासिद्धम्‌ । सर्वमते च+अन्यथासिद्धसामान्यलक्षणम्+ अवश्यक्लृप्तनियतपूर्ववृत्तिभिन्नत्वम्+एव। घटादिकम्+प्रति क्लृप्तनियतपूर्ववृत्तिनः+ दण्डचक्रसलिलकुलालादयः तद्भिन्नत्वम्+च दण्डत्वदण्डरूपादिनिरुक्तान्यथासिद्धेषु वर्तते+ इति लक्षणसङ्गतिः। प्रवृत्तिकारणपञ्चकम्+ चिकीर्षाकृतिसाध्यताज्ञानेष्टसाधनताज्ञानबलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानो-पादानप्रत्यक्षपञ्चकम्+। एतत्+कारणपञ्चकप्रयोजनम्+तु चिकीर्षास्थले इव ज्ञेयम् ॥

		              षड्विधपदार्थनिरूपणम्
	
	भावषट्कम्+- द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायष्टकम्+। रसः+षड्विधः- मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्तभेदात्। प्रत्यक्षप्रमाणम्+ षडि्वधम्+-
त्वक्चक्षुश्रोत्रजिह्वाघ्राणमनोभेदात्। एतदेवेन्द्रियषट्कमुच्यते। लौकिकसन्निकर्षः+षड्विधः- संयोगः+संयुक्तसमवायः+संयुक्तसमवेतसमवायः+समवायः+समवेतसमवायः+ विशेषणविशेष्यभावः+च+इति॥
	जातिबाधकषट्‌कम्‌  । 
		   व्यक्तेः+अभेदः+तुल्यत्वम्+ सङ्करः+अथ+अनवस्थितिः।
		   रूपहानिः+सम्बन्धः+ जातिबाधकसंग्रहः॥ इति॥
३५
		               सप्तविधपदार्थनिरूपणम्
	
	पदार्थसप्तकम्- द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावसप्तकम्। रूपम्+ सप्तविधम्- शुक्लनीलपीतरक्तहरितकपिशचित्रभेदात्॥ 

		              नवविधपदार्थनिरूपणम् 

	पृथिव्यप्तेजः+वाय्वाकाशकालदिगात्मनांसि नव द्रव्याणि ॥
		              
			षोडशपदार्थनिरूपणम्+ 
	
	प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवाद- जल्पवितण्डहेत्वाभासः+ छलजातिनिग्रहस्थानानि षोडशपदार्थाः+
गौतममते+अङ्गीकृताः। 

	       	  एकविंशतिविधपदार्थनिरूपणम्

	प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरम्+ प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासन्न्यासः हेत्वन्तरम्+ अर्थान्तरम्+ निरर्थकम्+ अविज्ञातार्थकम्+ अपार्थकम्+ अप्राप्तकलम्+ न्यूनम्+ अधिकम्+ पुनरुक्तम्+ अननुभाषणम्+ अज्ञानम्+ अप्रतिमा विक्षेपः मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणम्+ निरनुयोज्यानुयोगः अपसिद्धान्तः+ इति निग्रहस्थानानि+एकोनविंशतिः। वादिनोपजवहेतुः+निग्रहस्थानाम्॥

	 	         चतुर्विंशतिविधपदार्थनिरूपणम्
 
	रूप, रस, गन्ध, स्पर्श, सङ्ख्या, परिमाण, पृथक्त्व, संयोग, विभाग, परत्वाऽपरत्व, गुरुत्व, द्रवत्व, स्नेह, शब्द, बुद्धि, सुख, दुःख,इच्छा, द्वेष, प्रयत्न, धर्माऽधर्म संस्काराः+चतुर्विंशतिः+गुणाः॥
साधर्म्यवैधर्म्योत्कर्षापकर्षवर्ण्यावर्ण्याविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रस-  
३६
ङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिः+संशयप्रकरणहेत्वर्थापत्यविशेषोपपत्युपलब्ध्य-नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः+चतुर्विंशतिः+जातयः। असदुत्तरम्+ जातिः स्वव्याधातुकम्+उत्तरम्+ जातिः+इति लक्षणम्॥
	
	      	          अनन्तपदार्थनिरूपणम्

	जीवात्मनः मनांसि विशेषाः परमाणवः+ इत्यादयः॥ 

			नियमाः।

	 प्रतीतिव्यवहाराभ्याम्+अर्थसिद्धिः। यत्+वैशिष्टयम्+ यत्र भासते सः+ एव स्वपदार्थः। प्रकृत्यर्थे प्रकारीभूतधर्मः+ भावप्रत्ययार्थः। यदुत्तरम्+ प्रत्ययः विधीयते सः+ प्रकृतिः। यस्य+अभावः+ सः+प्रतियोगी। यद्धर्मविशिष्टम्+ लक्ष्यम्+ सः+ धर्मः+ लक्ष्यतावच्छेदकः यः+ धर्मः+ यस्याम्+अवच्छेदकः सा तद्धर्मावच्छिन्ना। येन सम्बन्धेन यत्+अस्ति+इति+उच्यते तन्निष्ठाधेयता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना। येन सम्बन्धेन यत्+न+अस्ति+इति+उच्यते तन्निष्ठा प्रतियोगिता तत्सम्बन्धावच्छिन्ना। विग्रहवाक्यात्‌ यादृशविशेषणविशेष्यभावापन्नपदार्थविषयकबोधः+ जायते समासवाक्यात्+तद्विपरीतबोधः+ जायते। निपातारिक्तनामार्थयोः+अभेदसम्बन्धेन+अन्वयः। विशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तेः+निरर्थकत्वम्+इति केचन। तस्याः+ अपि+अभेदार्थकत्वम्+इति+अपरे। प्रत्ययानाम्+ प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वम्। गुणेगुणान्+अङ्गीकारः। सर्वाधारः कालः। जन्यानाम्+ कालोपाधित्वम्। मूर्तानाम्+ दिक्+उपाधित्वम्। नित्येषु कालिकायोगः। विभिन्नकालीनपदार्थयोः+विषयत्वान्यसम्बन्धेन+आधाराधेयभावविर-हः। उत्पन्नम्+ द्रव्यम्+ क्षणम्+अगुणम्+ निष्क्रियम्+च तिष्ठति। यः+ गुणः+ यत्+इन्द्रियग्राह्यः+तन्निष्ठाजातिः+तदभावः+च तेन+इन्द्रियेण गृह्यते। नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यंभावनियमः। ध्वंसप्रागभावयोः स्वप्रतियोगिसमवायिदेशवृत्तित्वम्। अनुल्ले-
३७
ख्यमानजात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तधर्माणाम्+ स्वरूपतः+ भाने प्रमाणाभावः। विशेषणाभावात्+विशिष्टाभावः विशेष्याभावात्+विशिष्टाभावः उभयाभावात्+विशिष्टाभावः। एकसत्त्वे द्वयम्+ न+अस्ति। ध्वंसभिन्नम्+ यत्+जन्यम्+ तत्+अनित्यम्। एकधर्मावच्छिन्नाऽधेयता+एका। सम्भवति दृष्टफलकत्वेऽदृष्टफलकल्पना ( मूल देखें  )ऽन्यय्या। सविषयार्थबोधकधातुसमभिव्याहृतद्वितीयार्थी भूतकर्मत्वम्+ विषयतारूपम्+। आदौ क्रिया क्रियातः+ विभागः विभागात्+पूर्व-संयोगनाशः पूर्वसंयोगनाशात्+उत्तरसंयोगोत्पत्तिः॥
	शब्दबुद्धयः+ द्विक्षणावस्थायित्वम्। अर्थम् बुद्ध्वा शब्दरचना। असन्निकृष्टपदार्थस्य प्रत्यक्षे भानम् न सम्भवति। अपदार्थस्य शाब्दबोधे भानम्+ न सम्भवति। आधाराः+ तु अनुयोगिनः आधेयाः प्रतियोगिनः। सम्बन्धमात्रस्य  किंचित्+प्रतियोगिकत्वम् किंचित्+अनुयोगिकत्वम्। यत्र सम्बन्धः+तत्र तेन सम्बन्धेन सम्बन्धी। एकसम्बन्धिज्ञानम्+अपरसम्बन्धिस्मारकम्+। सम्बन्धसम्बन्ध्युभयसत्तायाः+सम्बन्धिप्रतीतिनियामकत्वम्। अभावमात्रस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतया साकम्+ विरोधः। पदार्थः पदार्थेन+अन्वेति न तु+एकदेशेन। समानज्ञानीयसमानाधिकरणप्रकारताविशेष्यतयोः+ अभेदः+इति केचन। तयोः+ अवच्छेद्यावच्छेदकभावइति+अपरे। यद्धर्मावच्छिन्नवाचकपदोत्तरम्+ यावत्पदम्+ सामान्यपदम्+ वा श्रूयते तद्धर्मव्यापकत्वम्+ विधेयांशे भासते। असतिबाधके उद्देशयतावच्छेदकधर्मव्यापकत्वम्+ विधेयांशे भासते। व्याप्यवृत्तिजातीयधर्माणाम्+अव्याप्यवृत्तित्वे  प्रमाणाभावः। जातित्वेन+अभिमतसङ्करस्य जातिबाधकत्वम्। द्रव्यत्वव्याप्यव्याप्यजातेः परमाणुवृत्तित्वे प्रमाणाभावः। समुदायः प्रत्येकात्+न+अतिरिच्यते। विशिष्टम्+ शुद्धात्+न+अतिरिच्यते । उभयत्वम्+उभयत्र पर्याप्तम्+ न तु+एकत्र। भेदस्य   
38  
व्याप्यवृत्तित्वनियमः। व्याप्यवृत्तेः+अवच्छेदकसद्भावे प्रमाणाभावः। सप्तम्यन्तानुयोगिवाचकपदसमभिव्याहृतनङ्गः अत्यन्ताभावार्थकत्वम्॥ 			
			            परिष्काराः

	व्यापकत्वम्+ तदधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्+एकम् तदधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम्+अपरम्। अधिकदेशवृत्तित्वरूपव्यापकत्वम्+अपि+अस्ति तत्+च स्वसमानाधिकरण्ये सति स्वाभावसामानाधिकरण्यम्। व्याप्यत्वम्+ तदभाववदवृत्तित्वरूपम्+एकम्+ स्वव्यापकतत्कत्वम्+ (तत्सामानधिकरण्यम्+), अपरम्+। न्यूनदेशवृत्तित्वरूपव्याप्यत्वम्+अपि+अस्ति तत्+च स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम्+एकम्। स्वसमानाधिकरणत्वे सति स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्+अपरम्। स्वव्यापकत्वे सति स्वव्याप्यत्वम्+ स्वसमनियतत्वम्। हेतुव्यापकसाध्यव्यापकत्वम्+ हेतौ समव्याप्तत्वम्+  यथा सत्तावान्  जातेः+इत्यत्र जातिरूपहेतौ, एतत्+अरूपवानेतद्रसादित्यत्रैतद्रसरूपहेतौ समव्याप्तहेतुत्वम्+ वर्तते। स्वव्यापकसाध्याव्यापकत्वम्+ हेतौ विषमव्याप्तत्वम्+ यथा पर्वतः+ वह्निमान् धूमात्+इत्यत्र 
धूमे विषमव्याप्तहेतुत्वम्+ वर्तते। पतने आद्यत्वम्+च स्वसमानाधिकरणपतनप्रतियोगिकध्वंससमानकालिकम् यद्यत्स्वम्+ःःःःःःःःःःःःः तद्भिन्नत्वम्+। चरमवर्णध्वंसः+समाप्तिः। वर्णे चरमत्वम्+च स्वघटितग्रन्थघटकवर्णप्रागभावसमानकालिकम्+ यद्यत्स्वम्+ तद्भिन्नत्वम्+। विजातीयज्ञानानन्तरितसजातीयज्ञानपरम्परा- ध्यानम्। स्वोत्कृष्टत्वप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारः+ वन्दनम्+। कण्ठताल्वाद्यभिघातसंयोगः+ उच्चारणम्। आद्यकृतिः+आरम्भः। अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकस्मरणप्रयोजकनिरूप्यनिष्ठस-म्बन्धत्वम्+ सङ्गतित्वम्। ज्ञानजनकशब्दघटकवर्णाभिव्यञ्जकरेखोपविलेखनम्+ लिपिः। स्वविषयत्वस्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन बाधकालीनेच्छाविशिष्टान्यत्वमनाहार्यत्वम्। निरुक्तसम्बन्धद्वयेन+अप्रामाण्यज्ञानविशिष्टान्यत्वम्+अप्रामाण्य-
39
ज्ञानानास्कन्दितत्वम्। संशयभिन्नत्वम् निश्चयत्वम्। कारणीभूताभावप्रतियोगित्वम्+ प्रतिबन्धकत्वम्। प्रतिबन्धकतावच्छेकीभूताभावप्रतियोगित्वम्+ उत्तेजकत्वम्। विषयतानिरूपकत्वम्+ सविषयकत्वम्। भेदकूटावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदवत्त्वम्+अन्यतमत्वम्। भेदद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्त्वम्+अन्यतरत्वम्। ज्ञानशून्यावस्था सुषुप्तिः। परम्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयोः+धर्मयोः+एकत्र समावेशः+सङ्करः अथवा स्वसमानाधिकरण्यस्वाभाव-सामानाधिकरण्यस्वसमानाधिकरणभेद-प्रतियोगितावच्छेदकत्वैतत्त्रितयसम्बन्धेन जातिविशिष्टत्वम्+ तत्। अप्रामाणिकानन्तसजातीयपदार्थकल्पनाधाराविश्रान्त्यभावः+अनवस्था। समवाये एकत्वम्+च स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वानुयोगिवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टान्यपदार्थविभाजकोपाधिमत्त्वम्। स्वप्रतियोगित्वस्वसमानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन+अभावविशिष्टत्वम्+अव्याप्यवृत्तित्वम्। निरुक्तसम्बन्धद्वयेन+ अभावविशिष्टान्यत्वम्+ व्याप्यवृत्तित्वम्।
	समवायस्वसमवायिसमवेतत्वोभयसम्बन्धेन सत्ताविशिष्टत्वम्+ भावत्वम्। निरुक्तसम्बन्धद्वयेन सत्ताविशिष्टान्यत्वमभावत्वम्। वेदोक्तत्वज्ञानेन वेदविहितकर्मकारित्वम्+ शिष्टत्वम्+।  यत्सत्वे यत्सत्वम्+अन्वयः यत्+अभावे यत्+अभावः+ व्यतिरेकः प्रथमद्वितीययत्पदे कार्यकारणत्वाभ्याम्+अभिमतपरे। स्वेतरयावत्कारणसामग्रीसमवाहितस्वाधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियो-गिकार्यकत्वम्+अन्वयव्यभिचारः। कार्याधिकरणवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वम्+ व्यतिरेकव्यभिचारः। भावना+अन्यः+ यः+ वायुवृत्तिवृत्तिस्पर्शावृत्तिधर्मसमवायी तदन्यत्वे सति गुरुत्वाजलद्रवत्वान्यगुणत्वम्+ विशेषगुणत्वम्। रूपस्पर्शान्यत्वे सति द्रव्यविभाजकोपाधि- व्याप्यतावच्छेदकसंयोगाविभागद्रवत्वावृत्तिजातिशून्यगुणत्वम्+ सामान्यगुणत्वम्॥
	कारणतावच्छेदकधर्मवत्त्वम्+ स्वरूपयोग्यत्वरूपम्+ कारणत्वम्। स्व-
40
जनकत्वसम्बन्धेन फलविशिष्टत्वम्+ फलोपधानरूपम्+ कारणत्वम्। उत्तरकालीनकृतिसाध्यत्वप्रकारकज्ञानजनकशब्दः प्रतिज्ञा। प्रतियोगिव्यधिकरणतदभावाभाववत्त्वम्+ तदुपलक्षितत्वम्। आश्रयत्वसम्बन्धेन विशेषणवत्त्वम्+ तद्विशिष्टत्वम्। कार्यत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वम्+असाधा-रणकारणत्वम्। कार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वम्+ साधारणकारणत्वम्। अनुक्तस्य पदस्य प्रकृतशाब्दबोधोपयोगित्वेन+अनुसन्धानम्+अध्याहारः। पूर्वोक्तपदस्य प्रकृतशाब्दबोधोपयोगित्वेन+अनुसन्धनाम्+अनुषङ्गः। स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वानुयोगि वृत्तित्वोभयसम्बन्धेन भेदाविशिष्टान्यद्रव्यविभाजकोपाधिमत्वम्+आकाशगतैकत्वम्+ प्रतियोगिवैयधिकरण्यम्+ च प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वरूपम्+एकांप्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वरूपम्+अपरम्। विशिष्टाभावोभयाभावादिकम्+आदाय प्रसक्तस्य+असम्भवस्य वारकम्+ व्यापकत्वम्+ तदधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावीयवैशिष्ट्यव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्र-तियोगिताशून्यत्वरूपम्+एकम्+ स्वानधिकरणतदधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगियद्यत्स्वम्+तद्भिन्नत्वरूपमपरम्। स्वपदम्+ तदधिकरणवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिपरम्। क्षणे क्षणाव्यवहितोत्तरत्वम्+च स्वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वध्वंसाधिकरणत्वम्। क्षणे क्षणाव्यवहितपूर्वत्वम्+च स्वप्रागभावाधिकरणक्षणप्रागभावानधिकरणत्वे सति स्वप्रागाभावाधिकरणत्वम्। ज्ञानादौ ज्ञानाद्यव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तित्वम्+ स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणीभूतः+स्वाधिकरण-क्षणध्वंसाधिकरणीभूतः+च यः+ क्षणः तद्वृत्तित्वरूपम्+ ग्राह्यम्। एवम्+एव ज्ञानादौ ज्ञानाद्यव्यवहितपूर्ववृत्तित्वम्+अपि ग्राह्यम्। अतीतत्वम्+ वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वम्। वर्तमानत्वम्+ च शब्दप्रयोगाधिकरणकालवृत्तित्वम्। अनागतत्वम्+ च वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वम्। एकपदनिष्ठमपरपदपर्यायत्वम्+ च अपरपदशक्यतावच्छेदकरूपेण शक्त्या+अपरपदशक्यबोधकत्वम्। अकथनानुमिताबोधकतावत्पुरुषोच्चरितत्वम्+ 
41
ग्रन्थनिष्ठम्+ न्यूनत्वम्। स्वरूपसमवायोभयघटितसामानाधिकरण्यम्+ नाम स्वनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावन्निरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वरूपम्। अकथनानुमिताबोधकतावत्पुरुषत्वम्+ ग्रन्थकर्तृनिष्ठम्+ न्यूनत्वम्। ज्ञाननिष्ठप्रामाण्यम्+ तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपम्। भूतत्वम्+ च बहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयविशेषगुणवत्वम्। क्रियाश्रयत्वम्+ मूर्तत्वम्। सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वम्+ विभुत्वम्। तद्धर्मावच्छिन्नशक्तत्वे सति तद्धर्मबोधकत्ववान् शब्दः स्वरसिकतत्पदजन्यशाब्दबोधीयविशेष्यतावच्छेदकमुख्यावशेष्यकज्ञान-जनकशब्दः+ वा भावप्रधाननिर्देशः। संख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयाविषयत्वम्+असङ्ख्याक-त्वम्+ तत्+एव+अनन्तत्वम्+उच्यते। तदविषयकप्रतीत्यविषयत्वम्+ तद्धटितत्वम्। तद्विषयताव्यापकविषयताकत्वम्+ तद्धटकत्वम्। समासार्थबोधकवाक्यत्वम्+ विग्रहत्वम्।
	साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वम्+इति वा साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगिता(न?)व-च्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वम्+इति वा, स्वावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद-करूपवृत्तित्वम्+इति वा साध्यतावच्छेदकतान्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशप्रकारः+ विज्ञेयः।
	साध्यातावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वम्+इति वा, साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिक- पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिताकस्वावच्छेदकतात्वा-वच्छिन्नः+ प्रतियोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताकत्वम्+इति वा, स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक, पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगिताव- च्छेदकरूपवृत्तित्वम्+इति वा साध्यतावच्छेदकतेतरवारकपर्याप्तिनिवेशप्रकारः+ ज्ञेयः।
42
	साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वे सति साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वम्+इति वा साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद-करूपावच्छिन्नानुयोगिताक- स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्ति- प्रतियोग्यवच्छेदकताकत्वम्+इति वा स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद-करूपवृत्तित्वम्+इति वा, साध्यतावच्छेदकतान्यूनेतरवारकपर्याप्तिद्वयनिवेशप्रकारः+ ग्राह्यः॥
	साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न-संसर्गताकत्वम्+इति वा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न-
प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नाननुयोगिताक-पर्याप्तिकावच्छेदकताकसंसर्गताकत्वम्+इति वा, स्वनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद-कत्वसम्बन्धेन साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकप-र्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वम्+इति वा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतान्यूनवारकपर्याप्तिनिवेशप्रकारः+ ग्राह्यः॥
	साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नः+ संसर्गताकत्वम्+इति वा,  साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छे-दकरूपावच्छिन्नाननुयोगिताकस्वनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्न-प्रतियोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताकसंसर्गताकत्वम्+इति वा स्वनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो-गितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वम्+इति वा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतेतरवारकपर्याप्तिनिवेशप्रकारः+ ग्राह्यः॥
43
	साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छि-न्नसंसर्गताकत्वे सति साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकातिरिक्तधर्मानवच्छिन्नसंसर्गताक-त्वम्+इति वा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्या-प्त्यनुयोगितावत्+चेत्+एकरूपावच्छिन्नाननुयोगिताकस्वनिरूपितसं-सर्गतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः+ पर्याप्तिप्रतियोग्यव-च्छेदकताकसंसर्गताकत्वम्+इति वा, स्वनिरूपितसंसर्गताव-च्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस-म्बन्धेन साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतात्ववच्छिन्नः+ प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृत्तित्वम्+इति वा, साध्यतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतान्यूनेतरवारकपर्याप्तिद्वयनिवेशप्रकारः+ ग्राह्यः॥
	एवम्+एव हेतुतावच्छेदकत्वादिन्यूनेतरवारकपर्याप्ति-निवेशप्रकारः+अपि ग्राह्यः। तथाच सम्बन्धावच्छिन्नास्वाधेयताप्रभृतिषु  तत्+तद्दोषवारणाय 
निरुक्तविधपर्याप्तिनिवेशः कार्यः+ इति सिद्धम्॥

	         चक्षुः+ग्राह्यपदार्थनिरूपणम्

	महत्वोद्भूतरूपालोकसंयोगविशिष्टद्रव्याणि तदभावाः तादृशद्रव्यवृत्तिजातयः तदभावाः तादृशद्रव्यवृत्त्युद्भूतरूपसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापर-त्वद्रवत्वस्नेहाः तदभावाः तादृशगुणवृत्तिजातयः तदभावाः तादृशद्रव्यवृत्तिकर्म तदभावः तज्जातिः तदभावः तादृशद्रव्यवृत्तिसमवायः तदभावः तद्धर्मः तदभावः एते चक्षुः+इन्द्रियेण गृह्यन्ते। अमुम्+एव+अर्थम्+ येन+इन्द्रियेण या व्यक्तिः+गृह्यते तेन+इंद्रियेण तन्निष्ठाजातिः+ तदभावः+च गृह्यति इति न्यायः+ बोधयति॥

	       त्वगिन्द्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम् 

	महत्वोद्भूतरूपोद्भूतस्पर्शविशिष्टानि द्रव्याणि तदभावाः
44
तज्जातयः तदभावाः रूपरूपत्वरूपाभावभिन्नम्+ चाक्षुषप्रत्यक्षविषयीभूतम्+ सर्वम्+अपि त्वगीन्द्रियग्राह्यम्+ भवति स्पर्शतदभावौ तज्जाति तदभावौ च त्वगिन्द्रियेण गृह्यन्ते+ इति विशेषः॥

	           रसनेन्द्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम्

	महत्वसमानाधिकरणरसाः तत्+अभावाः तज्जातयः तत्+अभावाः समवायः तत्+अभावः तद्धर्मः तत्+अभावः एते रसनेंन्द्रियेण गृह्यन्ते॥

		          घ्राणेंद्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम् 

	महत्वसमानाधिकरणगन्धाः तदभावाः तज्जातयः तदभावाः समवायः तदभावः तद्धर्मः तदभावः घ्राणेंद्रियेण गृह्यन्ते॥

		          श्रोत्रेंद्रियग्राह्यपदार्थनिरूपणम्

	शब्दाः तदभावाः तज्जातयः तदभावाः समवायः+च श्रोत्रेंद्रियेण गृह्यन्ते॥

	             मनोग्राह्यपदार्थनिरूपणम्

	बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाः तदःःःःःःःःःभावाः तज्जातयः तदभावाः जीवः तदभावः मनः+ इन्द्रियेण गृह्यन्ते येन+इंद्रियेण+इति नियमः+ एव तत्+तत्+इन्द्रियाणाम्+ तत्तत्पदार्थग्राहकत्वम्+अस्ति+इति सूचयति॥
	तथा च चाक्षुषप्रत्यक्षम्+प्रति  महत्वोद्भूतरूपालोकसंयोगचक्षुः+सन्निकर्षाणाम्+ चतुर्णाम्+ कारणत्वम्+, अणुत्वपरिमाणवताम्+ परमाणूनाम्+ अनुदभूतरूपवताम्+ इन्द्रियाणाम्+ अन्धकारस्थितानाम्+ चक्षुः+संयोगरहितानाम्+च पदार्थानाम्+ चाक्षुषवारणाय क्रमेण महत्वादीनाम्+ चतुर्णाम्+ कारणत्वम्+अङ्गीकार्यम्॥ 
	त्वाचप्रत्यक्षम्+प्रति महत्वोद्भूतरूपत्वक्संयोगानाम्+ त्रयाणाम्+ कारणत्वम्+ वाच्यम्॥
45
	रासनप्रत्यक्षम्+ प्रति महत्वरसनेंद्रियसन्निकर्षयोः द्वयोः+एव कारणत्वम्+ वाच्यम्॥
	घ्राणजप्रत्यक्षम्+ प्रति महत्वघ्राण्रेन्द्रियसन्निकर्षयोः द्वयोः+एव कारणत्वम्+ वाच्यम्॥
	श्रावणप्रत्यक्षे+अपि महत्वश्रोत्रेंद्रियसन्निकर्षयोः द्वयोः+एव हेतुत्वम्॥
	मानसप्रत्यक्षे महत्वात्ममनः+सन्निकर्षयोः द्वयोः+एव हेतुत्वम्+ ज्ञेयम्॥
	महत्वम्+ तु षड्विधः+अपि प्रत्यक्षे हेतुः+एव। अयम्+एव+अर्थः+ "महत्वम्+ षड्विधे हेतुः+इत्यादिना विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्येण निरूपितः। द्रव्यविषयकप्रत्यक्षे महत्वस्य समवायसम्बन्धेन द्रव्यसमवेतविषयकप्रत्यक्षे तस्य स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन द्रव्यसमवेतसमवेतविषयकप्रत्यक्षे तस्य स्वसमवायिसमवेतसमवेतत्वसम्बन्धेन च हेतुत्वम्+ ज्ञेयम्॥
	एवम्+एवोद्भूतरूपालोकसंयोगचक्षुः+आदीन्द्रियाणाम्+अपि प्रत्येकम्+ हेतुत्वम्+ ज्ञेयम्। शब्दप्रत्यक्षे श्रोत्रसमवायस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन हेतुत्वम्। शब्दत्वप्रत्यक्षे श्रोत्रसमवेतसमवायस्य तेन+एव सम्बन्धेन हेतुत्वम्+ ज्ञेयम्॥

		           अभावनिरूपणम्

	अत्यन्ताभावः+ बहुविधः सामान्याभावः विशेषाभावः विशिष्टाभावः उभयाभावः त्रितयाभावप्रभृतयः अन्यतराभावः समुदायाभावः प्रत्येकाभावः+ इत्यादिना। द्रव्यम्+आदाय क्रमेण+अभावाः दृष्टान्तः+ पुरस्सरम्+ प्रदर्श्यन्ते। आद्यः गुणे द्रव्यम्+ न+अस्ति+इति प्रतीतिसिद्धाभावः। द्वितीयः भूतले घटाभावः। तृतीयः भूतले पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टद्रव्याभावः। चतुर्थः भूतले द्रव्यगुणत्वोभयाभावः। पञ्चमः द्रव्यगुणत्वकर्मत्वत्रितयाभावः। षष्टः गुणे द्रव्यगुणान्यतराभावः। 
46
सप्तमः गुणे द्रव्यगुणगुणत्वकर्मकर्मत्वसमुदायाभावः। अष्टमः गुणे द्रव्याभावः गुणाभावः कर्माभावः कर्मत्वाभावादयः॥
	अन्योन्याभावे+अपि बहुविधः सामान्यभेदः विशेषभेदः विशिष्टभेदः उभयभेदादिः अन्यतरभेदः समुदायभेदः प्रत्येकभेदः+ इत्यादिना। आद्यः गुणे द्रव्यम्+ न+इति भेदः। द्वितीयः गुणे घटः+ न+इति प्रतीतिसिद्धभेदः। तृतीयः भूतलवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यभेदः। चतुर्थः द्रव्यगुणोभयभेदादिः। पञ्चमः द्रव्यगुणान्यतरभेदः षष्ठः द्रव्यगुणकर्मसमुदायभेदः। सप्तमः द्रव्यभेदः गुणभेदः कर्मभेदः+च। भविष्यति+इति प्रतीतिविषयः प्रागभावः। ध्वस्तः+ नष्टः+ इति प्रतीतिविषयः प्रध्वंसाभावः। न+अस्ति+इति, प्रतीतिविषयः अत्यन्ताभावः। न भवति+इति प्रतीतिविषयः+ अन्योन्याभावः। न+अस्ति पदाभिलापस्थलः+एव+अत्यन्ताभावः+ बोध्यते। परंतु तादात्म्यसम्बन्धेन न+अस्ति+इत्यत्र न+अस्तिपदप्रयोगोपि+अन्योन्याभावः+ एव बोध्यते। भूतले न घटः+ इत्यत्र न+अस्ति पदप्रयोगाभावेपि सप्तम्यन्तानुयोगिवाचकपदसमभिव्याहतनङ अत्यन्ताभावार्थकत्वम्+इति नियमेन अत्यन्ताभावः+ एव बोध्यते। संयोगसम्बन्धेन द्रव्यत्वाभावः व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः+ अयम्+ च केवलान्वयी। सौन्दलमते घटत्वेन पटः+ न+अस्ति+इति+आकारकप्रतीतिसिद्धाभावः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः। घटत्वेन पटवान्+न+इति+आकारकप्रतीतिसिद्धभेदः व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नावच्छेदकताप्रतियोगिताकभेदः। द्रव्यत्वेन घटः+ न+अस्ति+इत्याकारकप्रतीतिसिद्धाभावः सामान्यरूपेण विशेषाभावः। घटत्वेन द्रव्यम्+ न+अस्ति+इत्याकारकः विशेषरूपेण सामान्याभावः+च अङ्गीक्रियते। वह्नित्वेन तार्णातार्णदहनोभयम्+ न+अस्ति घटत्वेन घटपटोभयम्+ न+अस्ति+इत्यादिप्रतीतिसिद्धा अन्ये बहुविधाः+भावाः+ अपि अङ्गीकृताः॥
47 
		      वृत्तिनियामकसम्बन्धनिरूपणम्

	संयोगसम्बन्धः समवायसम्बन्धः कालिकसम्बन्धः स्वरूपसम्बन्धः दिक्कृतविशेषणतासम्बन्धः पर्याप्तिसम्बन्धः स्वाभाववद्वृत्तित्वसम्बन्धप्रभृतयः वृत्तिनियामकसम्बन्धाः। वृत्तिनियामकत्वम्+च वृत्तितावच्छेदकत्वम्। तत्+च तेन सम्बन्धेन तद्वानिति प्रतीतिनिबन्धनम्। द्रव्ययोः+अवयवावयविभिन्नयोः संयोगः सम्बन्धः। अयुतसिद्धयोः समवायः सम्बन्धः। अयुतसिद्धाः+च अवयवायविनौ गुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्ती विशेषनित्यद्रव्येच। सर्वस्य पदार्थस्य काले वर्तमानत्वे कालिकः सम्बन्धः, अत्र च 'सर्वाधारः काल' इति नियमः+ नियामकः। जन्ये पदार्थसत्त्वेपि कालिकः+ एव सम्बन्धः, तत्र जन्यानाम्+ कालोपाधित्वम्+इतिनियमः+ नियामकः। 'नित्येषु कालिकायोगः+' इति नियमेन नित्यपदार्थेषु न कः+अपि पदार्थः कालिकसम्बन्धेन वर्तते। विभिन्नकालीनयोः विषयत्वान्यसम्बन्धेन आधाराधेयभावविरहः+ इति नियमेन जन्येषु+अपि भिन्नकालिकाः पदार्थाः न कालिकसम्बन्धेन वर्तन्ते। भिन्नकालिकयोः+अपि आधाराधेयभावः आगामिपदार्थविषयकज्ञानानुरोधेन अङ्गीक्रियते॥
	निरूपककोटिप्रविष्टाः+ अभावप्रभृतयः द्रव्यादिपञ्चकभिन्नाः स्वरूपसम्बन्धेन आश्रयेषु वर्तन्ते तथा च द्रव्यादिपञ्चभिन्नानाम्+ आश्रयेषु वर्तमानत्वे स्वरूपसम्बन्धः+ एव सम्बन्धः+ इति फलितम्। मूर्तानाम्+ दिगुपाधित्वम्+इति नियमेन मूर्तेषु नित्येषु+अनित्येषु च दिक्कृतविशेषणतासम्बन्धेन पदार्थाः वर्तन्ते। उभयत्वत्रित्वादिपरार्थपर्यन्ताः+सङ्ख्या अवच्छेदकताः+च पर्याप्तिसम्बन्धेन+अपि आश्रयेषु वर्तन्ते। उभयत्वादिव्यासज्यवृत्तिधर्माः+ उभयत्वाद्यवच्छेदेन+एव पर्याप्तिसम्बन्धेन आश्रयेषु+उभयप्रभृतिषु वर्तन्ते। अवच्छेदकताः+तु उभयत्वात्+अवच्छेदेन एकत्वावच्छेदेन च आश्रयेषु वर्तन्ते+ इतीयान् भेदः उभयत्वा-
48
दीनाम्+ अवच्छेदकतानाम्+ च वर्तते। केचित्+तु विषयतायाः+ अपि पर्याप्तिम्+अङ्गीकुर्वन्ति। आर्द्रेन्धनसंयोगरूपोपाधिः धूमवान् वह्नेः+इत्यत्र वह्निरूपहेतौ स्वाभाववदवृत्तित्वसम्बन्धेन वर्तते। यत्+वैशिष्ट्यम्+ यत्र भासते सः+ एव स्वपदार्थः+ इति नियमेन  स्वपदेन+आर्द्रेन्धनसंयोगस्य परिग्रहणे स्वाभाववत्+अयोगोलकम्+ तदवृत्तित्वम्+ वह्नौ वर्तते+ इति। सम्बन्धः+ मात्रम्+ किञ्चित्+प्रतियोगिकम्+ किञ्चित्+अनुयोगिकम्+ च। आधेयाः प्रतियोगिनः आधाराः+ तु+अनुयोगिनः॥

		       वृत्त्यनियामकमसम्बन्धनिरूपणम्

	ते च निरूपककोटिप्रविष्टाः कार्यताप्रभृतयः परम्परासम्बन्धाः+च एते च स्वसामानाधिकरण्यस्वसमानकालीनत्वादयः एवम्+एव+अन्येपि ग्राह्याः। वृत्त्यनियामकत्वम्+ च वृत्तिता+अनवच्छेदकत्वम्+ तत्+च तेन सम्बन्धेन तत्+वान्ःःःःःःःःःःः+इति प्रतीत्यभावनिबन्धनम्॥

		         लक्षणदोषनिरूपणम्

	अतिव्याप्तिः अव्याप्तिः असम्भवः+च आत्माश्रयः अन्योन्याश्रयः चक्रकापत्तिः+इति+एते लक्षणदोषाः। अलक्ष्ये लक्षणसत्त्वम्+अतिव्याप्तिः यथा गोः+श्रृङ्गित्वम्+ लक्षणम्+उक्तम्+चेत्+गोभिन्नमहिषादौ+अपि श्रृंगित्वस्य सत्वात्+अतिव्याप्तम्+ भवति। केषुचित्+लक्ष्येषु लक्षणा+असत्वम्+अव्याप्तिः, यथा गोः कपिलरूपवत्वम्+ लक्षणम्+उक्तम्+चेत्+कपिलरूपवत्त्वलक्षणस्य श्वेतगव्यभावात्+अव्याप्तम्+ लक्षणम्। लक्ष्यमात्रे कुत्र+अपि लक्षणा+ःःःःःःःःःःःअसत्वम्+असम्भवः यथा गोः+एकशफवत्त्वम्+ लक्षणम्+उक्तम्+चेत्तस्य लक्ष्यभूते गोसामान्ये कुत्र+अपि+अभावात्+असम्भवि तत्+लक्षणम्। स्वग्रहाधीनस्वग्रहविषयत्वम्+ आत्माश्रयः। स्वग्रहाधीनग्रहाधीनस्वग्रहविषयत्वम्+अन्योन्याश्रयः। स्वग्रहाधीनग्रहाधीनस्वग्रहाधीनस्वग्रहविषयत्वम्+ चक्रकापत्तिः। दोषत्वम्+ च दुष्टताप्रयोजकत्वम्॥
49
		           हेतुदोषनिरूपणम्

	व्यभिचारः, विरोधः, सत्प्रतिपक्षः, आश्रयासिद्धिः, स्वरूपासिद्धिः, व्याप्यत्वासिद्धिः, बाधः, सिद्धसाधनम्+, अर्थान्तरम्+, भागासिद्धिः, साध्याप्रसिद्धिः, साधनाप्रसिद्धिप्रभृतयः+ हेतुदोषाः। साध्याभाववद्वृत्तिहेतुः+व्यभिचारः न तु साध्याभाववत्+अवृत्तित्वमात्रम्+ तन्मात्रस्य अनुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तिविषयताकत्वात्। साध्याभाववद्वृत्तित्वमात्रम्+अपि हेतुनिष्ठव्यभिचारतया व्यवहरन्ति। तथापि न तस्य दोषेषु+अन्तर्भावः। एवम्+एव निश्चितसाध्यवत्+ःःःःःःःःःःःःःव्यावृत्तहेतुः+एव+असाधारण्यम्+ प्राचाम्। नवीनाः+तु साध्यासमानाधिकरणहेतुम्+एव+असाधारण्यम्+ वदन्ति। एवम्+अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तरहितहेतुः+ अनुपसंहारित्वम्+ प्राचीनमते, नवीनमते अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वम्+ तत्। साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुः+विरोधः॥
	केचन एतादृशम्+  विरोधम्+एव+असाधारण्यम्+ साध्यासामानाधिकरण्यम्+एव विरोधम्+ च+आहुः। प्राचीनमते साध्याभावव्याप्यप्रतिहेतुमत्तापरामर्शकालीनसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुमत्ता-परामर्शविषयत्वम्+ सत्प्रतिपक्षदोषः। नवीनमते साध्याभावव्याप्यवत्पक्षः+सत्प्रतिपक्षः। पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षः+ आश्रयासिद्धिः। हेत्वभाववत्पक्षः स्वरूपासिद्धिः। साध्याभाववद्वृत्तित्वा- भाववद्धेतुः व्याप्यत्वासिद्धिः। साध्याभाववत्पक्षः+ बाधः। पक्षे साध्यनिश्चयः सिद्धसाधनम्। अनभिमतार्थसिद्धिः+अर्थान्तरम्। पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन हेतु+अभावः+ भागासिद्धिः। साध्यतावच्छेदकाभाववत्साध्यम्+ साध्याप्रसिद्धिः। साधनतावच्छेदकाभाववत्साधनम्+ साधनाप्रसिद्धिः। हेतुघटकविशेषणानाम्+ व्यभिचारवारकतया साध्यघटकविशेषणानाम्+अर्थान्तरसिद्धसाधनादिवारकतयापक्षघटक-विशेषणानाम्+अपि क्वचित्+आश्रयासिद्धिसिद्धसाधनादिवारकतया क्वचित् स्वोद्भावनीयदोषसङ्गमनफलकत्वेन च सार्थक्यम्॥
50
 सर्वेषाम्+ व्यवहार्यपदार्थानाम्+सप्तपदार्थेषु+अन्तर्भावप्रकारः -
	तमः प्रौढप्रकाशकतेजः+सामान्याभावरूपः। सादृश्यस्य ताद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयः+धर्मरूपतया तत्+च साधारणधर्मेन्तर्भवति। अतः साधारणधर्मः+सप्तपदार्थान्तर्भूतः+ एव । स्वरूपसम्बन्धः स्थलभेदेन प्रतियोग्यनुयोगिनोः+अन्तर्भावम्+उपैति। निरूपककोटिप्रविष्टाः कार्यताप्रभृतयः अधिकरणरूपताम्+ भजन्ते यथा कार्यत्वम्+ कार्यरूपम्+ विषयत्वम्+ विषयरूपम्+। कालिकदिक्कृतविशेषणतासम्बन्धौ अधिकरणरूपौ+एव। प्रतिबन्धकसद्भावाभ्यामेव प्रकृतम्+कार्योत्पत्त्यनुत्पत्त्यः+ निर्वाहे अतिरिक्तशक्तेः+ अनभ्युपगमात्+ शक्तेः+न+अतिरिक्तपदार्थता। लघुत्वम्+तु गुरुत्वाभावरूपम्। मृदुत्वकठिनत्वयोः मृदुकठिनावयवसंयोगरूपत्वेनम्+ तयोः+ संयोगेःःःःःःःःःःःःन्तर्भावः। 
एवम्+अतिरिक्तत्वेन प्रतीयमानानाम्+ पदार्थानाम्+ उक्तेषु सप्तसु पदार्थेषु+अवान्तर्भावः न पुनः पृथग्भूततेति ध्येयम्॥

		 - भावरूपाभावनिरूपणम् -

	घटाभावाभावः+ घटस्वरूपः। घटाभाववद्भेदः+अपि घटस्वरूपः समनैयत्यात्। घटभिन्नभेदः+ घटत्वरूपः। घटभेदाभावः+ घटत्वरूपः। घटवद्भेदाभावः+ घटस्वरूपः। घटवृत्तिः+न+अस्ति+इति प्रतीतिसिद्धभावः+ घटत्वस्वरूपः सः+ च अभावः घटनिरूपितस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभाववतः स्वरूपेण न+अस्ति+इति+आकारकप्रतीतिसिद्धभावः। घटध्वंसप्रागभावः घटप्रागभावध्वंसः+च घटस्वरूपः+एव। घटपटान्यतराभावाभावस्य घटपटान्यतररूपतया अन्यतरान्तर्गतघटरूपत्वम्+अपि सम्भवति। घटपटकुड्यान्यतमाभावाभावस्य घटपटकुड्यान्यतमस्वरूपतया अन्यतमान्तर्गतघटरूपत्वम्+अपि सम्भवति। एषाम्+ च+अभावानाम्+ भावरूपत्वस्वीकारे तद्भावाभावयोः+समनैयत्यम्+एव-
51
अतिप्रसङ्गान्+आपादकताविशिष्टम्+ प्रयोजकम्+इति पर्यवस्यति। पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाभावाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटरूपतया विशिष्टम्+ शुद्धात्+न+अतिरिच्यते+ इति न्यायेन पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटस्य शुद्धघटस्य च+ऐक्यात्। पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाभावाभावोपि घटरूपः+ एव। जलवृत्तित्वविशिष्टे यः पटाभावः तत्+अभावस्य घटे सत्त्वेन अभावप्रतियोगिकाभावस्य+अधिकरणरूपत्वाङ्गीकर्तृमते जलवृत्तित्वविशिष्टपटाभावाभावोपि घटरूपः+एव। अनयोः+अभावयोः भावसमनैयत्याभावोपि भावरूपत्वम्+एव+अङ्गीकृतम्+ कैश्चित्। एतत्+मते प्रसक्तातिप्रसङ्गाः तत्+तदभावाधिकरणत्वाभावेन+एव वारणीयाः। घटाभावः+तदज्ञानरूपः तदज्ञानकालस्वरूपः अधिकरणरूपः+ इति च केचन मन्यन्ते, तन्मते ज्ञानकालातीन्द्रियाधिकरणानाम्+ चक्षुः+आदिग्रहणायोग्यतया घटाभावस्य+अपि चक्षुः+आद्यग्राह्यत्वप्रसङ्गरूपाः+ अतिप्रसक्तयोः+ दुर्वाराः॥

	    - ज्ञायमानस्य कारणत्वप्रतिबन्धकत्वनिरासः -

	यदि ज्ञायमानम्+ लिङ्गम्+ अनुमितिकरणम्+ तदा धूलीपटले धूमत्वभ्रांतिमतः+ वह्निव्याप्यधूमवान्+अयम्+इति परामर्शाध्धूःःःःःःःःःःःलीपटलम्+ धूमत्वेन+अवगाहमानात्+अनुमितिः+न+स्यात्। तदा लिङ्गज्ञानसत्वेपि ज्ञायमानलिङ्गस्य+अभावात्। कारणाभावात्कार्याभावस्य सर्वसम्मतत्वात्। एवम्+एव ज्ञायमानम्+ पदम्+ यदि शाब्दधीहेतुः तदा मौनिश्लोकादितत्+शाब्दबोधानुपपत्तिः, तदानीम्+ कण्ठतालु+आद्यभिघातसंयोगजन्यध्वनिविशेषरूपस्य ज्ञायमानशब्दस्य+अभावात्। एवम्+एव ह्रदे वह्निभ्रांतिसत्त्वे तया च भ्रान्त्या ह्रदः+ वह्न्यभाववान्+इति ज्ञानम्+ प्रतिबध्यते। यदि ज्ञायमानस्य प्रतिबन्धकता तदा ज्ञायमानस्य वह्नेः ह्रदे+अभावात् तद्‌ज्ञानस्य+अप्रतिबध्यत्वापत्तिः। एवम्+एव स्थलविशेषेषु ग्राह्यम्। सर्वत्र+अपि निश्चयस्य+एव प्रतिबन्धकत्वकारणत्वयोः+अङ्गीकारे घटादिकम्+प्रति स्वरूपतः कारणानाम्+ दण्डकुलालसलिलादीनाम्+ निश्चयभिन्नानाम्+  
52
कारणत्वभङ्गः दाहादिकम्+प्रति स्वरूपतः प्रतिबंधकानाम्+ मण्यादीनाम्+ निश्चयभिन्नानाम्+ प्रतिबंधकःःःःःःःःःःःःत्क्भङ्गः+च+इति। न शङ्कनीयम्। न+अस्माभिः+सर्वत्र ज्ञानस्य+एव कारणत्वम्+उच्यते किन्तु ज्ञानस्य कारणताप्रसक्तिस्थले ज्ञायमानस्य तन्निषिद्धयेत। अतः ज्ञायमानस्य च न कारणत्वप्रतिबन्धकत्वे सम्भवतः किंतु ज्ञानस्य+एव ते सम्भवते+ इति सिद्धान्तः। 

	    	- कार्यकारणभावविचारः -

	यत्सत्वे यत्सत्वम्+इति+अन्वयः। यत्+अभावे यत्+अभावः+ इति व्यतिरेकः+च कार्यकारणभावम्+ ग्राहयतः। सर्वत्र कार्यकारणयोः+सामानाधिकरण्यम्+आवश्यकम्। समवाय्यसमवायिकारणस्थलयोः+समवायिकारणान्तर्भावेण+उभयोः सामानाधिकरण्यम्+ सम्भवति+इति ज्ञेयम्। सर्वत्र समवायिकारणस्थले समवायसम्बन्धेन जायमानघटादिकार्यम्+ प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन कपालादिसमवायकारणानाम्+ कारणत्वम्+ वक्तव्यम्+। अतः समवायिकारणस्थले समवायसम्बन्धः+ एव कार्यतावच्छेदकसम्बन्धः तादात्म्यसम्बन्धः+ एव कारणतावच्छेदकसम्बन्धः+च भवतः॥
	प्रथमासमवायिकारणस्थले समवायसम्बन्धेन जायमानघटादि कार्यम्+ प्रति समवायसम्बन्धेन+एव कपालसंयोगादिरूपासमवायिकारणस्य  
कारणत्वम्+इति+असमवायिकारणस्थले कार्यतावच्छेदकः कारणतावच्छेदकोपि सम्बन्धः+समवायः+ एव। 
	द्वितीयासमवयिकारणस्थले समवायसम्बन्धेन जायमानघटरूपादिकार्यम्+ प्रति स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बंधेन कपालादिरूपस्य कारणत्वम्+ घटाद्यन्तर्भावेण सामानाधिकरण्यम्+ च बोध्यम्। 
	परन्तु निमित्तकारणानाम्+ बहुविधत्वेन कार्यकारणभेदेन कार्यतावच्छेदककारणतावच्छेदकसम्बंधभेदः। यथा समवायसम्बधेन 
53
जायमानघटम्+ प्रति स्वजन्यभ्रमिजन्यभ्रमिवत्त्वसम्बंधेन दण्डस्य कारणत्वम्+ उभयोः कपालांतर्भावेण सामानाधिकरण्यम्+।
	विषयतासम्बंधेन जायमानघटादिप्रत्यक्षम्+ प्रति तादात्म्यसम्बंधेन घटादिविषयस्य कारणत्वम्। अत्र च विषयांतर्भावेण सामानाधिकरण्यम्।
	प्रतियोगितासम्बंधेन जायमानघटादिध्वंसम्+प्रति तादात्म्यसंबंधे न घटादिप्रतियोगिनाम्+ कारणत्वम्+ प्रतियोग्यंतर्भावेण सामानाधिकरण्यम्।
	विषयतासंबंधेन जायमानद्रव्यविषयकचाक्षुषप्रत्यक्षम्+ प्रति महत्वोद्भूतरूपालोकसंयोगचक्षुः+संयोगानाम्+ समवायसंबंधेन कारणत्वम्+ विषयांतर्भावेण सामानाधिकरण्यम्। 
	समवायसंबंधेन जायमानानुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति समवायसंबंधेन परामर्शस्य कारणत्वम्+ आत्मांतर्भावेन सामानाधिकरण्यम्। 
	एवम्+एव समवायसंबंधेन जायमानोपमितिशाब्दबोधौ प्रति सादृश्यज्ञानपदज्ञानयोः+समवायसंबंधेन हेतुत्वम्+ आत्मांतर्भावेण सामानाधिकरण्यम्।
	विषयतासंबंधेन जायमानबाह्यद्रव्यप्रत्यक्षम्+ प्रतीन्द्रियस्य संयोगसम्बन्धेन हेतुत्वम्+ विषयांतर्भावेण सामानाधिकरण्यम्। 
एवम्+एव+आत्मनि वर्तमानानाम्+ गुणानाम्+ परस्परम्+ कार्यकारणभावे प्राप्ते उभयत्र+अपि समवायसंबंधेन+आत्मांतर्भावेण हेतुत्वम्+ ज्ञेयम्॥
	मङ्गलम्+ त्रिविधम्+ ज्ञानात्मकम्+ शब्दात्मकम्+ क्रियात्मकम्+च+इति॥
	तत्र स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृतिमत्तासंबन्धेन जायमानसमाप्तित्वावच्छिन्नम्+ प्रति समवायसंबंधेन ज्ञानात्मकमङ्गलस्य कारणत्वम्+ आ-
54
त्मान्तर्भावेण सामानाधिकरण्यम्॥
	स्वरूपसम्बन्धेन जायमानसमाप्तिम्+ प्रति समवायसम्बन्धेन गगनान्तर्भावेण शब्दात्मकमङ्गलस्य हेतुत्वम्+ बोध्यम्॥
	स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृतिमदवच्छेदकतासम्बन्धेन जायमानसमाप्तिम्+ प्रति समवायसम्बन्धेन क्रियात्मकमङ्गलस्य शरीरान्तर्भावेण हेतुत्वम्+ बोध्यम्॥
	स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृतिमत्तासम्बन्धेन जायमानसमाप्तित्वावच्छिन्नम्+ प्रति स्वजन्यविघ्नध्वंसवत्तासंबंधेन सर्वेषाम्+ मङ्गलानाम्+ कारणत्वम्+ आत्मांतर्भावेण सामानाधिकरण्यमवधेयम्॥
	स्वरूपसम्बन्धेन जायमानदाहत्वावाच्छिन्नम्+ प्रति संयोगसम्बन्धेन वह्नेः+इन्धनांतर्भावेण कारणत्वम्+ बोध्यम्॥
	कालिकसंबंधेन जायमानकार्यम्+ प्रति तादात्म्यसंबंधेन कालस्यकालांतर्भावेण कारणत्वम्+ बोध्यम्।
	स्वानुकूलकृतिमत्वसंबंधेन जायमानकार्यम्+ प्रति ईश्वरस्य तादात्म्यसंबंधेन कारणत्वम्+ ईश्वरान्तर्भावेण सामानाधिकरण्यम्॥
	स्वाश्रयसंयोगिसंयुक्तत्वसंबन्धेन जायमानकार्यम्+ प्रति समवायेन+अदृष्टस्य कारणत्वम्+ आत्मांतर्भावेण सामानाधिकरण्यम्॥
	प्रतिबन्धकसत्त्वदशायाम्+ कार्योत्पत्त्यापत्तिवारणाय कार्यमात्रम्+ प्रति प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वम्+ वाच्यम्, कार्योत्पत्त्यनन्तरम्+ पुनः+तत्कार्योत्पत्त्यापत्तिवारणाय कार्यप्रागभावस्य च हेतुत्वम्॥
	कार्यमात्रे प्रतिबन्धकाभावस्य लौकिकप्रत्यक्षे विषयस्य च कार्यसहभावेन कारणत्वम्+ वक्तव्यम्। अन्यथा कार्यकाले प्रतिबन्धकसत्वेपि कार्योत्पत्त्यापत्तिः प्रत्यक्षकाले विषयाभावेपि लौकिकप्रत्यक्षोत्पत्त्यापत्तिः+इत्यादिकम्+ ग्राह्यम्॥
55
     - प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाव विचारः -
	तद्वत्ताबुद्धिम्+प्रति तदभाववत्तानिश्चयः, तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयः, तदभावावच्छेदकतया गृहीतधर्मवत्तानिश्चयः+ प्रतिबन्धकः, आद्यः ह्रदः+ वह्निमान्+इति बुद्धिम्+ प्रति प्रतिबन्धकः वह्न्यभाववान्+इति निश्चयः, द्वितीयः वह्न्यभावव्याप्यवान्+इति निश्चयः, तृतीयः वह्न्यभाववज्जलविषयकनिश्चयविशिष्टजलवध्ध्रःःःःःःःःःःःःद निश्चयः, तादृशः+च निश्चयः वह्न्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलवान् ह्रदः+ इति निश्चयरूपः जलवान्वह्न्यभाववान् जलवान् ह्रदः+ इत्यादि समूहालम्बननिश्चयरूपः जलवान् वह्न्यभाववान्+इति निश्चयविशिष्टजलवान् ह्रदः+ इति निश्चयरूपः+च भवति॥
	सन्निकर्षः+ द्विविधः, लौकिकसन्निकर्षः, अलैकिकसन्निकर्षः+इति, आद्यः संयोगः संयुक्तसमवायः संयुक्तसमवेतसमवायः समवायः समवेतसमवायः विशेषणविशेष्यभावः+च+इति षड्विधः। द्वितीयः+त्रिविधः, सामान्यलक्षणः+ ज्ञानलक्षणः+ योगजलक्षणः+च+इति, एतत्+उदाहरणानि पूर्वम्+उक्तानि॥
प्रतिबध्यतावच्छेदकम्+तु लौकिकसन्नकर्षाजन्यदोषविशेषाजन्य-तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिततद्धर्मा-वच्छिन्नविशेष्यताशालिबुद्धित्वम्+एव, न तु प्रत्यक्षत्वानुमिति-त्वोपमितित्वशाब्दबुद्धित्वनिश्चयत्वस्मृतित्वयथार्थानुभवत्वा-यथार्थानुभवत्वादिकम्+ किम्+अपि, प्रत्यक्षत्वाद्यवच्छिन्नम्+ प्रति प्रतिबन्धकत्वस्वीकारे अनुमित्यादीनाम्+ प्रतिबध्यतावच्छेदकधर्माक्रान्तत्वाभावे न प्रतिबन्धकसत्त्वदशायाम्+अपि अनुमित्यादीनाम्+उत्पत्तिप्रसङ्गः। तत्तद्धर्मावच्छिन्नम्+ प्रति पृथक्पृथक्प्रतिबन्धकत्वस्वीकारे गौरवप्रसङ्गः, अतः+तादृशबुद्धित्वम्+एव प्रतिबध्यता+अवच्छेदकम्+इति वक्तव्यम्। प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्+तु अनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिततत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा-
56
वत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वम्+एव, न तु ज्ञानत्वादिकम्+ किम्+अपि, ज्ञानत्वादेः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वे संशयादिदशायाम्+अपि तद्वत्ताबुद्धेः प्रतिबध्यत्वप्रसङ्गः अतः+तादृशनिश्चयत्वम्+एव प्रतिबन्धकता+अवच्छेदकम्+इति वक्तव्यम्।
	मणिमन्त्रादिन्यायेन च+एकम्+ प्रतिबन्धकत्वम्+अस्ति, न तत्र निश्चयाद्यपेक्षा, यथा स्वरूपसम्बन्धेन जायमानदाहत्वावच्छिन्नम्+ प्रति संयोगसम्बन्धेन मणेः प्रतिबन्धकत्वम्+, यथा वा समवायसम्बन्धेन जायमानघटत्वावच्छिन्नम्+ प्रति संयोगसम्बन्धेन वृष्टेः प्रतिबन्धकत्वम्, यथा वा सर्पदंशनपिशाचादिजन्यबाधाम्+ प्रति मन्त्रस्य प्रतिबन्धकत्वम्।  
	मणिमन्त्रादिन्यायेन प्रतिबन्धकत्वम्+च निश्चयत्वासमानाधिकरणप्रतिबन्धकत्वम्+, न च+एवम्+ सिद्धिनिष्ठस्य अनुमितित्वावच्छिन्ननिरूपितप्रतिबन्धकत्वस्य निश्चयत्वासमानाधिकरण्याभावेन सिद्धिनिष्ठप्रतिबन्धकत्वे तल्लक्षणासमन्वयप्रसङ्गः+ इति वाच्यम्॥
	बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वासमानाधि-करणप्रतिबन्धकत्वस्य निरुक्तप्रतिबन्धकत्वरूपत्वात्, साध्यसिद्धेः+अनुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति+एव प्रतिबन्धकत्वेन बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वाभावेन तादृशप्रतिबन्धकत्वासमानाधिकरणप्रतिबन्धकत्वस्य तत्र+अक्षतत्वात्, न च साध्यसिद्धेः+अपि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालिबुद्धित्वाव-च्छिन्नम्+ प्रति ग्राह्याभावगाहित्वेन प्रतिबन्धकतया साध्यसिद्धिनिष्ठाया अनुमितित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित- प्रतिबन्धकतायाः+ अपि निरुक्तबुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरू-पितप्रतिबन्धकतासमानाधिकरणत्वेन सिद्धौ तादृशप्रतिबन्धकत्वासमानाधिकरणप्रतिबन्धकत्वाभावेन तत्र मणिमन्त्रादिन्यायेन प्रतिबन्धकत्वासम्भवप्रसङ्गः+ इति वाच्यम्। बुद्धित्वावच्छि- 
57
न्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वान्यप्रतिबन्धकत्वस्य+एव मणिमन्त्रादि न्यायेन प्रतिबंधकत्वशब्दार्थत्वात्, अनुमितित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबंधकताम्+आदाय सिद्धौ लक्षणसमन्वयसम्भवात्, कामिनीज्ञानानि+अज्ञानत्वावच्छिन्नम्+ प्रति कामिनीजिज्ञासायाः प्रतिबंधकत्वम्+ इच्छायाम्+  विषयसिद्धेः प्रतिबंधकत्वम्+च मणिमन्त्रादिन्यायोन प्रतिबंधकत्वम्+
एव।	
न च+एवम्+अपि कामिनीजिज्ञासानिष्ठप्रतिबंधकत्वस्य+अपि ज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वान्यत्वाभावेन तत्र तल्लक्षणासमन्वयप्रसङ्गः+ इति वाच्यम्, ज्ञानत्वातिरिक्तः किञ्चित्+धर्मावच्छिन्नप्रकारतनिरूपितविशेष्यतावद्यतिरिक्तः+च यः+ धर्मः तद्धर्मानवच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धक-त्वान्वयप्रतिबंधकत्वस्य+एव निरुक्तप्रतिबंधकत्वशब्दार्थत्वात्। तथा च कामिनीजिज्ञासानिष्ठप्रतिबंधकतानिरूपितप्रतिबध्यतायाः+ ज्ञानत्वतादृशविशेष्यत्वाद्यतिरिक्तकामिनीज्ञानान्यत्वरूप- धर्मावच्छिन्नत्वेन तादृशप्रतिबध्यताम्+आदाय दोषप्रसक्तेः+अभावात्॥
	अथवा ज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबंधक-त्वान्यप्रतिबंधकत्वस्य+एव निरुक्तप्रतिबंधकतारूपत्वम्+ वक्तव्यम्+, कामिनीजिज्ञासानिष्ठप्रतिबंधकत्वस्य मणिमन्त्रादिनिष्ठप्रतिबंधकत्वानाम्+च निश्चयत्वावच्छिन्नत्वाभावेन साध्यसिद्धिनिष्ठप्रतिबंधकत्वस्य+अनुमितित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित्वेपि ज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितत्वाभावेन विषयसिद्धिनिष्ठप्रतिबंधकत्वस्य+इच्छात्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपि-तत्वेपि ज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितत्वाभावेन च मणिमन्त्रसाध्यसिद्धिविषयसिद्धयादिषु निरुक्तप्रतिबन्धक्त्वस्य न क्षतिः। एवम्+एव शब्दसाक्षात्कारदिप्रतिबंधकषु बाधिर्यमूकत्वदूरस्थत्वादिषु+अपि निरुक्तप्रतिबंधकताभिन्नप्रतिबंधकत्वस्य न क्षतिः, न च+एवम्+अपि कम्बुग्रीवादिमत्+अभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य क-
58
म्बुग्रीवादिषु स्वीकारे गौरवम्+इति गौरवनिश्चयस्य कम्बुग्रीवादौ निरुक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञानम्+ प्रति प्रतिबंधकतया तत्+निश्चये निरुक्तप्रतिबन्धकताभिन्नप्रतिबन्धकताश्रयत्वस्य+अभावात्+अव्याप्तिः+इति वाच्यम्+, तदभाववत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबंधकताभिन्ना तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्र‌तिबंधकताभिन्ना निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वावच्छिन्नप्र‌तिबन्धकताभिन्ना या प्र‌तिबंधकता तदा+आश्रयत्वस्य+एव निरुक्तप्रतिबन्धकत्वरूपत्वेन मणिमंत्रादिषु साध्यसिद्धिविषयासिद्धिगौरवनिश्चयमूकत्वबधिरत्वादिषु निरुक्तप्रतिबंधकताभिन्नप्रतिबंधकताश्रयत्वसत्वेन क्षत्यभावात्। न च साध्यसिद्धिविषयसिद्धिः+ कामिनीजिज्ञासागौरवज्ञानादिषु मणिमंत्रादिन्यायेन प्रतिबन्धकत्वव्यवहारः+ न+अस्ति+एव+इति वाच्यम्। शब्दरूपस्य मंत्रस्य तादृश प्रतिबंधकत्वासिद्धौ निरुक्तज्ञानेच्छादिषु तादृशप्रतिबन्धकत्वाभावे विनिगमकाभावात्। तथा च तत्+अभाववत्ता निश्चयतदभावव्याप्यवत्तानिश्चयतभावावच्छदेकतया गृहीतधर्मवत्तानिश्चयाभिन्नानाम्+ प्रतिबन्धकानाम्+ तत्+तत्पदार्थम्+ प्रति मणिमंत्रादिन्यायेन+एव प्रतिबंधत्वम्+अङ्गीकार्यम्॥
	यदि च निरुक्तज्ञानेच्छाप्रभृतिषु+अपि तत्+अभाववत्तानिश्चयादिनिष्ठप्र‌तिबन्धकतासमशीलम्+एव प्र‌तिबन्धकत्वम्+अनुभूयते मणिमन्त्रादिन्यायेन प्र‌तिबन्धकत्वम्+ न+अनुभूयते+एव+इति+उच्यते तदा आत्मगुणत्वासमानाधिकरण- प्रतिबंधकत्वम्+एव मणिमंत्रादिन्यायेन प्रतिबन्धकत्वम्+ वाच्यम्। न च कामिन्यादिजन्यसुखसर्पादिजन्यदुःख- शत्रुद्वेषाभिमतकार्यविषयकप्रयत्नादिषु ज्ञानांतरप्रतिबंधकत्वेन+अनुभूतेषु तत्प्रतिबन्धकत्वासमन्वयप्रसङ्गः+ इति वाच्यम्। ज्ञानत्वेच्छात्वासमानाधिकरणप्रतिबंधत्वस्य+एव निरुक्तप्रतिबंधकतारूपत्वात्। तथा च निरुक्तसुखादिषु सुवर्णादिनिष्ठोष्णस्पर्शभास्वररूपोपलब्धिप्रतिबंधकेषु पार्थिवरूपस्पर्शादिषु+अपि निरुक्तप्रतिबन्धकत्वस्य न क्षतिः+इति, यदि ज्ञानेच्छयोः+इव आत्मविशेष- 
59 
गुणेषु  सुखदुःखादिषु+अपि सजातीयप्रतिबन्धकत्वस्य+एव+अनुभवतः तदात्मविशेषगुणत्वासमानाधिकरणप्रतिबन्धकत्वम्+एव मणिमंत्रादिन्यायेन प्रतिबन्धकत्वम्+ वाच्यम्। तथा च मणिमन्त्रादिषु निरुक्तपार्थिवरूपस्पर्शादिषु दूरस्थत्वबाधिर्यमूकत्वादिषु च तत्+तत्प्रतिबन्धकेषु निरुक्तप्रतिबन्धकत्वम्+अक्षतम्+इति न का+अपि अनुपपत्तिः॥
	पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिम्+ प्रति पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धिः+एव प्रतिबन्धिका। न तु सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धिः+अपि, सामानाधिकरण्येन सिद्धिसत्वेपि+अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसंशयजननद्वारा अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यानुमितिजननात्। पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन+अनुमितिम्+ प्रति पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन च साध्यसिद्धिः प्रतिबन्धिका। पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन+अनुमितौ पक्षतावच्छेदकव्यापकविधेयप्रतियोगिकत्वम्+ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धांशे विशेषणतया+ आभासते। तथा च पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अवच्छेदकावच्छेदेन+अनुमितिः पर्वतत्वव्यापकवह्निप्रतियोगिकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्न- वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनी भवति, निरुक्तसंबन्धविषयिणी केवलसंयोगसम्बन्धविच्छिन्नवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिनी अनुमितिः पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वह्न्यनुमितिः इति सामानाधिकरण्येन+अनुमितेः+अवच्छेदकावच्छेदेन+अनुमितेः+च भेदः+ ज्ञेयः। अवच्छेदकावच्छेदेन तद्वत्ताबुद्धिम्+ प्रति अवच्छेदकावच्छेदेन सामानाधिकरण्येन च बाधनिश्चयः प्रतिबन्धकः, सामानाधिकरण्येन तद्वत्ताबुद्धिम्+ प्रति अवच्छेदकावच्छेदेन+एव  बाधनिश्चयः प्रतिबन्धकः, न तु सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयः प्रतिबन्धकः, एकत्र बाधनिश्चये सति+अपि अन्यत्र तद्बुध्युदयात्॥
60
	      	 - विषयताविचारः - 
	विषयता त्रिविधा, विशेष्यता प्रकारता संसर्गता च+इति। प्रकारता+एव विशेषणता+इति+उच्यते। यथा संयोगसम्बन्धेन घटवद्भूतलम्+इत्यत्र भूतले विशेष्यता घटे प्रकारता संयोगसम्बन्धे संसर्गता च वर्तते, एवम्+एव सविषयकपदार्थपञ्चकेपि विषयतात्रयम्+ ग्राह्यम्। सा+एव विशेष्यता प्रकारता च अनुमितिनिरूपिता चेत्+विशेष्यता उद्देश्यता+इति प्रकारता विधेयता+इति च व्यवह्रियते। यथा पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमितौ पर्वतनिष्ठाविशेष्यता उद्देश्यता+इति वह्निनिष्ठा प्रकारता विधेयता+इति च व्यवह्रियते। निर्विकल्पकज्ञाने तु विशेष्यता प्रकारता संसर्गता रूपविषयता त्रयम्+ न+अस्ति, किन्तु घटः+ इति सविकल्पकात्+अव्यवहितपूर्वम्+ जायमाने घटविषयकनिर्विकल्पकप्रत्यक्षे विषयीभूतेषु घटघटत्वतत्समवायेषु तुरीयविषयताख्या एकैव विषयता त्रिषु+अपि प्रत्येकम्+ सम्भवति। अन्याः कृतिनिरूपिताः+च विषयताः उद्देश्यता विधेयता उपादानत्वाख्याः+तिस्रः+ वर्तन्ते यथा जलानयनाय कपालाभ्याम्+ घटम्+अहम्+ कुर्याम्+इत्यत्र जलानयने उद्देश्यत्वाख्या कपालयोरुपादानत्वाख्या घटे विधेयत्वाख्या च विषयता वर्तते, अनया रीत्या सर्वा अपि कृतिनिरूपितविषयताः ज्ञेयाः। घटम्+ न जानामि+इत्यत्र द्वितीयार्थीभूतविषयत्वस्य ज्ञाधात्वर्थीभूतज्ञाने समन्वयः, ज्ञानस्य नञ्+अर्थीभूताभावे च अन्वयः तस्य च आख्यातार्थीभूताश्रयःःःःःःःःःःःःःःःःःःःत्वेन्वयः, तथा च घटविषयकज्ञानाश्रयत्वाःःःःःःःःःःःःःःःभववान्+अहम्+इति बोधः+अङ्गीक्रियते नैयायिकैः। नञ्+असमभिव्याहृतज्ञाधातोः+भावरूपाज्ञानार्थकत्वम्+अङ्गीकृत्य घटविषयकज्ञानवान्+अहम्+इति बोधोङ्गीक्रियते वेदान्तिभिः॥
	इदम्+अत्र+अवधेयम्+, समानाधिकरणयोः+एकज्ञानीययोः विशेष्यताप्रकारतयोः समनैयःःःःःःःःःःत्यादभेदः+ इति केचन वदन्ति। तादृशयोः विशेष्यताप्रकारतयोः समनैयत्यादवच्छेद्यावच्छेदकभावः+इति+अपरे वदन्ति। यथा-
६३




आद्यमते घटवद्भूतलम्+इति ज्ञाने घटः+ भूतलांशे विशेषणम्+ घटत्वांशे विशेष्यम्+च भवति, अत्र घटनिष्ठायाः भूतलनिष्ठविशेष्यता निरूपितप्रकारतायाः घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः+च अभेदस्य+अङ्गीकृतत्वेन घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या घटनिष्ठा प्रकारता तन्निरूपिता या भूतलनिष्ठा
विशेष्यता इति तच्छालिबोधो भवति+इति+अङ्गीक्रियते। द्वितीयमते घटवद्भूतलम्+इत्यत्र घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या घटनिष्ठा विशेष्यता तदवच्छिन्ना
या घटनिष्ठा प्रकारता तन्निरूपिता या भूतलनिष्ठा विशेष्यता इति तच्छालिबोधोङ्गीक्रियते। आद्यमते तादृशविशेष्यताप्रकारतयोः+अभेदाङ्गीकारेपि तयोः
प्रकारतारूपैव, न विशेष्यतारूपता , न+अतः+तन्मते घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या घटनिष्ठा विशेष्यता तन्निरूपिता या भूतलनिष्ठा विशेष्यता इति तच्छालिबोधस्य सम्भवः॥
		   क्रमेण प्रत्यक्षादिप्रमाणचतुष्टयनिरूपणे सङ्गतिनिरूपणम्  -
	यत्+निरूपणानन्तरम्+ यत्+निरूप्यते तत्तान्निरूपितसङ्गतिमत्+इतिन्यायेन सङ्गतिम्+अन्तराऽनन्तरोक्तनिरूपणम्+असङ्गतम्। अतः+सङ्गतिज्ञानाय सा
निरूपणीया, सङ्गतित्वम्+च अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकस्मरणप्रयोजकनिरूप्यनिष्ठ-सम्बन्धत्वम्+ अत्र+अयम्+ क्रमः प्रथमम्+ निरूप्यनिष्ठस्य निरूपित सम्बन्धस्य ज्ञानम्+, तदन्वेकसम्बन्धिनः+ निरूपितस्य ज्ञानम्+, तदन्वेकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकम्+इति नियमेन अपरसम्बन्धिनः+ निरूपणीयस्य स्मृतिः, तदनु सङ्गतिम्+अतः+अपरसम्बन्धिनः+ जिज्ञासा, तदन्वनन्तराभिधानम् , तथा च अनुमानस्य व्याप्त्यनुभवप्रयोज्यतया तस्य च प्रत्यक्षप्रमाणाधानतया प्रत्यक्षानुमानयोः+उपजीव्योपजीवकत्वयोः+वर्तमानतया तादृशोपजीव्योपजीवकत्वसङ्गतौ लक्षणसमन्वयः प्रदर्श्यते, अनन्तराभिधानम्+ नाम अनन्तरोक्तस्य+अनुमानस्य निरूपणम्+ तत्प्रयोजकीभूता या जिज्ञासा प्रत्यक्षप्र-
 ६४
माणनिरूपणानन्तरम्+ अनुमानप्रमाणनिरूपणम्+ भूयात्+इति जिज्ञासा, तादृशजिज्ञासाजनकम्+ यत्स्मरणम्+ अनुमानस्मरणम्+, तत्प्रयोजकः+ निरूप्यनिष्ठः+ यः+सम्बन्धः उपजीव्योपजीवकत्वरूपः+सम्बन्धः, तत्सम्बन्धत्वम्+उपजीव्योपजीवकभावरूपसङ्गतौ वर्तते+ इति समन्वयः॥
	"सः+ प्रसङ्गः+ उपोद्धातः हेतुतावसरः+तथा, निर्वाहकैक्यकार्यैक्ये षोढा सङ्गतिः+इष्यते" इति+अनेन सङ्गतिः+षड्‌विधेति ज्ञायते तत्र स्मृतस्य+उपेक्षा+अनर्हत्वम्+ प्रसङ्गः, स्मृतिप्रयोजकत्वम्+च सारूप्यवैरूप्यादिस्वज्ञानजनकज्ञानविषयत्वम्+ उपोद्धातः, उपजीव्योपजीवकभावः+ हेतुता उपजीवयति+इति+उपजीव्यम्+, प्रयोजकम्+इत्यर्थः, उपजीवति+इति+उपजीवकम्+, प्रयोज्यम्+इत्यर्थः, प्रतिबन्धकीभूतशिष्यजिज्ञासानिवृत्त्युत्तरकालिकावश्यवक्तव्यत्वम्+ अवसरः, स्वकारणजन्यत्वम्+ निर्वाहकैक्यम्+ एतत्+फलयोः+सङ्गतिः+इति बोध्यम्+, स्वकार्यजनकत्वम्+ कार्यैक्यम्+, एतत्+कारणयोः+सङ्गतिः+इति बोध्यम्+, अन्याः+सङ्गतयः फलकारणयोः+उभयोः+अपि स्थलभेदेन सम्भवन्ति+इति बोध्यम्+, बहुप्रमाणमूलतया बहुवादिसम्मततया च प्रत्यक्षप्रमाणस्य प्रथमतः+ निरूपणम्। प्रत्यक्षप्रमाणस्य+इन्द्रियरूपतया अनुमानस्य च व्याप्तिज्ञानरूपत्वेन इन्द्रियाय+तत्+तया प्रत्यक्षानन्तरम्+अनुमाननिरूपणे उपजीव्योपजीवकभावः+सङ्गतिः+इति बोध्यम्। अनुमाननिरूपणानन्तरम्+ उपमाननिरूपणे+अवसरसङ्गतिः+बोध्या। फलभूतायाः गवयः+ गवयपदवाच्यः+इति+आकारकोपमितेः शक्त्यात्मकवृत्तिज्ञानरूपतया तादृशवृत्तिज्ञानस्य शाब्दबोधप्रयोजकतया उपमितिशाब्दबोधयोः फलयोः+एव 
उपजीव्योपजीवकभावसङ्गतिः+बोध्या॥
		                      - शाब्दबोधविचारः -
	
	शाब्दबोधः+ द्विविधः- खण्डशाब्दबोधः अखण्डशाब्दबोधः+च+इति, आद्यः घटम्+आनय+इत्यत्र घटपदस्य घटः+अर्थः द्वितीयायाः कर्मत्वमर्थः आङ्‌पूर्वकनयतेराःःःःःःःःःःःःःनयनम्+(आङ्‌पूर्वकनञ् धातोः+आनयनम्+) आख्यातस्य कृतिः+च+अर्थः। एवम्+रूपः ख-
६५
ण्डशाब्दबोधः, द्वितीयः घटकर्मकानयनानुकूलकृतिमान्+च+अत्र इति+आकारकः। आद्यस्य शाब्दबोधत्वव्यवहारः+ गौणः, किन्तु शाब्दबोधार्थत्वेन वृत्तिज्ञानस्य+एव खण्डबोधत्वव्यवहारः, सः+ च खण्डबोधोन्तेवासिनाम्+ शाब्दबुद्धिसौकर्याय भवति, गौणत्वम्+च शाक्तिज्ञानजन्योपस्थितिप्रयोज्यशाब्दबोधीयविषत्वाभाववत्त्वम्।
	न्यायमते प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकशाब्दबोधोङ्गीक्रियते। यथा घटम्+आनय+इत्यत्र घटकर्मकानयनानुकूलकृतिमान् चैत्रः+ इति॥
	वैयाकरणमते भावप्रधानमाख्यातम्+इति नियमेन भावार्थमुख्यविशेष्यकबोधोङ्गीक्रियते, भावः+ नाम धात्वर्थः प्रधानम्+ विशेष्यम्+, यथा तत्र+एव 
चैत्रकर्तृकम्+ घटकर्मकम्+आनयनम्+इति॥
	मीमांसकमते च+आख्यातार्थमुख्यविशेष्यकबोधोङ्गीक्रियते, यथा तत्र+एव घटकर्मकानयनानुकूला चैत्रसमवेता कृतिः+इति॥
	परोक्षम्+अनाहार्यम्+असन्दिग्धम्+इति न्यायेन शाब्दबोधस्य परोक्षतया आहार्यज्ञानभिन्नः+संशयभिन्नः+च भवति॥
	पुनः+अपि शाब्दबोधः+अपि द्विविधः, लौकिकः+ वैदिकः+च+इति, आप्तवाक्यजन्यबोधः+ लौकिकः, श्रुतिस्मृत्यादिजन्यबोधः+ वैदिकः॥
	शक्तिज्ञानजन्यशाब्दबोधसामग्री प्रदर्श्यते। प्रथमम्+ पदज्ञानम्+, तदनु शक्तिज्ञानम्+, द्वाभ्याम्+उपस्थितिः, तदनु शाब्दबोधः, यथा घटम्+आनय+इत्यत्र प्रथमम्+ घटपदज्ञानम्+, तत्+अन्यम्+पदज्ञानम्+, तत्+अनु+आङ्‌पूर्वकनीधातुज्ञानम्+, तदन्वाख्यातज्ञानम्+। इदम्+ पदज्ञानम्+उच्यते। तदनु घटपदस्य घटे शक्तिः अम्पदस्य कर्मत्वे शक्तिः, आङ्पूर्वकनयतेःःःःःःःःःःःरानयने शक्तिः, आख्यातस्य कृतौ शक्तिः, इति ज्ञानम् शक्तिज्ञानम्+।
६६            
तदनु घटपदात् घटः+इति+उपस्थितिः अम्पदात्+कर्मत्वम्+इति+उपस्थितिः, आङ्पूर्वकनीधातोः आनयनम्+इति+उपस्थितिः, आख्यातात्+कृतिः+इति+उपस्थितिः+च भवति। तदन्वाकांक्षायोग्यतासन्निधितात्पर्यज्ञानादिसामग्रीबलात्+घटकर्म-कानयनानुकूलकृतिमान्+चैत्र इति+आकारकः घटकर्मकानयानानु-कूलकृतिप्रकारकः चैत्रविशेष्यकः+च बोधः+ भवति॥
	लक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोधसामग्री प्रदर्श्यते। प्रथमम्+ पदज्ञानम्+, तदनु शक्तिज्ञानम्+, द्वाभ्याम्+। शक्त्यार्थोपस्थितिः, तदन्वन्वयानुपपत्तेः+तात्पर्यानुपपत्तेः+वा ज्ञानम्+, तदनु लक्ष्यपदार्थे तात्पर्यज्ञानम्+, तदनुलक्ष्यपदार्थोपस्थितिः तदनु लक्ष्यपदार्थविषयकः+शाब्दबोधः+  इति+एवम्+ क्रमः। उदाहरणम्+ गङ्गायाम्+ घोषः+ इत्यत्र प्रथमम्+ गङ्गापदज्ञानम्+ तदनु सप्तमीविभक्तिज्ञानम्+, तदनु घोषपदज्ञानम्+, तदनु गङ्गादिपदानाम्+ शक्तिज्ञानानि, तदनु  प्रवाहात्+उपस्थितयः तदनु प्रवाहवृत्तित्वम्+घोषे+अनुपपन्नम्+ इति+अन्वयानुप-पत्तिज्ञानम्+, तदनु गङ्गापदस्य प्रवाहवाचकत्वे स्वीकार्ये तीरे वक्तृतात्पर्यम्+अनुपपन्नम्+इति तात्पर्यानुपपत्तिज्ञानम्+ तदनु गङ्गापदम्+ तीरे लाक्षणिकत्वज्ञानम्+ तदनु गङ्गापदात्+तीरम्+इति+उपमितिः तदन्वाकांक्षादिसामग्रीबलात्+तीरवृत्तिः+घोषः+ इति शाब्दबोधः॥
	लक्षणास्थले कुत्रचित्+अन्वयानुपपत्तिः लक्षणाबीजम्+, यथा गङ्गायाम्+ घोषः मञ्चाः क्रोशन्ति+इत्यादौ। कुत्रचित्+तात्पर्यानुपपत्तिः+लक्षणाबीजम्+, यथा यष्टीः प्रवेशय, छत्त्रिणः+ यान्ति+इत्यादौ इति केचन वदन्ति। तात्पर्यानुपपत्तेः+सर्वत्र+अपि सम्भवेन सर्वत्र+अपि तात्पर्यानुपपत्तिः+एव लक्षणाबीजम्+इति सिद्धान्तः। प्रकरणादिकम्+ तात्पर्यग्राहकम्+ तत्+च प्रकरणम्+ सन्दर्भभेदेन देशकालद्यन्यतमरूपताम्+ भजते॥ 
	नानार्थकस्थले सैन्धवम्+आनय+इत्यादौ+एव तात्पर्यज्ञानस्य+आवश्यकता, न सर्वत्र शाब्दबोधे तस्य+आवश्यकता+इति केषाञ्चित्+आशयः। शाब्दबोध- 
६७
मात्रम्+ प्रति तात्पर्यज्ञानम्+ कारणम्+इति अन्येषाम्+ आशयः॥
	एतन्मते शक्तिः+लक्षणा च+इति वृत्तिः+द्विविधा+एव, न व्यंजनावृत्तिः+अपि तृतीया अभ्युपेयते, यतः शब्दशक्तिमूलव्यंजनावृत्तिः+शक्त्या, अर्थशक्तिमूलव्यंजनावृत्तिः+अनुमानेन च चरितार्था भवति यथा 'दूरस्थाभूधरा रम्या, इत्यत्र भूधरपदस्य पर्वतनृपयोः+समाना शक्तिः+एव+अङ्गीक्रियते। 'गच्छ गच्छसि चेत्+कान्त तत्र+एव स्यात्+जनिःमम+इत्यादौ इयम्+ कान्ता भर्तृगमनोत्तरकालिकमरण-व्यापारवती एतादृशः+विलक्षणशब्दप्रयोगकर्तृत्वात् इति+अनुमानेन+एव+अर्थशक्तिमूलव्यंजनया बोध्यस्य मरणरूपार्थस्य बोधनात् वृत्तिः+द्विविधा+एव+इति सिद्धम्+॥

	      	            - अवच्छिन्ननिरवच्छिन्नविषयताविचारः -
	
	अनुल्लिख्यमानजात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तधर्माणाम्+ स्वरूपतोभाने प्रमाणाभावे इति नियमानुरोधेन उल्लिख्यमानजात्यखण्डोपाधीनाम्+ तदतिरिक्तघटपटादिधर्माणाम्+ च स्वरूपतः 'किञ्चित्+रूपम्+अपुरस्कृत्य, भानम्+ न+अस्ति+इति सिद्धम्+, तथा च पर्वतः+ वह्निमान्+इत्यत्र जातेः+अनुल्लेखात्+वह्नित्वस्य स्वरूपतः+ एव भानम्+ न तु वह्नित्वत्वरूपेण भानम्+, यत्र वह्नित्वविशिष्टवान्+इति साध्यते तत्र वह्नित्वस्य+उल्लिख्यमानतया वह्नित्वत्वेन वह्नित्वस्य भानम्+, वह्नित्वनिष्ठा साध्यतावच्छेदकता वह्नित्वत्वावच्छिन्ना भाति+इत्यर्थः, तथा च यत्र जातेः+अखण्डोपाधेः+वा+उल्लेखः तत्र जात्यखण्डोपाधिविवृत्तिधर्मपुरस्कारेण भानम्+, यत्र च+उल्लेखः+ न+अस्ति तत्र स्वरूपतः+ एव भानम्+, जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तधर्माणाम्+ तु सर्वदा+अपि किञ्चित्+रूपेण+एव भानम्+ न तु स्वरूपतः+ इति+अवधेयम्॥

		        - विभक्त्यर्थविचारः -
	
	अस्मिन् शास्त्रे प्रायशः स्थलविशेषेषु गुरुभिः+उपदिष्टान्+एव शाब्दबोधप्रकारान् अन्तेवासिनः+ अनधीतसम्पूर्णशास्त्राः+ विज्ञातुम्+ वक्तुम्+ वा प्रभवन्ति, न पुनः+स्वातन्त्र्येण निरूपयितुम्+ प्रभवन्ति, अतः+सर्वे+   
६८
अपि प्रतिवाक्यम्+अनायासेन यथा वा शाब्दबोधप्रकारम्+ निर्णेतुम्+ प्रभवेयुः तथा तदा+अनुरूप्येण सुप्तिङविभक्त्यर्थान्‌ अव्ययार्थान् अर्थनिर्णायकानि मूलसूत्राणि
दुरवगाहताभिया परिहाय सुलभया शैल्या यथामति निरूपयितुम्+ प्रयते॥

		     - द्वितीयविभक्यर्थविचारः -
	
	द्वितीयविभक्तेः आधेयत्वम्+, विषयत्वम्+; विशेष्यत्वम्+; प्रकारत्वम्+' प्रतियोगित्वम्+, निरूपितत्वम्+; व्यापकत्वम्+च+अर्थः॥
	आधेयत्वम्+, चैत्रः+ ग्रामम्+ गच्छति+इत्यत्र ग्रामनिष्ठोत्तरसंयोगावच्छिन्नक्रियावान् चैत्रः+इति बोधः॥
	विषयत्वम्+, घटम्+ जानाति+इत्यत्र घटविषयकज्ञानाश्रयः+चैत्रः+ इतिबोधः॥
	विशेष्यत्वम्+, पृथिवीम्+ लक्षयति+इत्यत्र पृथिवीविशेष्यकलक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलकृतिमान् चैत्रः+ इति बोधः, एवम्+एव पृथिवीम्+ विभजते पृथिवीम्+ निरूपयति+इत्यादौ+अपि बोधः; लक्षधातोः लक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारः+अर्थः। विपूर्वकभजधातोः परस्परविरुद्धसामान्यधर्मव्याप्यविशेषधर्मप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारः+अर्थः, निपूर्वकरूपधातोः लक्षणस्वरूपविभागप्रामाण्यादिप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारः+अर्थः॥
	प्रकारत्वम्+, पृथिव्या लक्षणम्+आह+इत्यत्र, पृथिवीविशेष्यकलक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान् चैत्रः+ इति बोधः॥
	प्रतियोगित्वम्+, घटम्+ नाशयति+इत्यत्र घटप्रतियोगिकनाशानुकूलव्यापारकर्ता चैत्रः+ इति बोधः॥
	निरूपितत्वम्+, घटम्+प्रति कारणम्+ दण्डः+  इत्यादौ घटनिरूपितकारणतावान् दण्डः+ इति बोधः॥
६९
	व्यापकत्वम्+, मासम्+अधीते चैत्रः+ इत्यत्र मासत्व- व्यापकाध्ययनकर्ता चैत्रः+ इति बोधः, क्रोशम्+ कुटिला नदी+इत्यत्र क्रोशत्वव्यापककौटिल्यवतीनदी+इति बोधः, कालाध्वनोः+अत्यन्तसंयोगे द्वितीयेति सूत्रेण कालाध्ववाचकपदोत्तरवर्तीद्वितीयायाः+ अत्यन्तसंयोगरूपार्थे (व्यापकत्वरूपार्थे) विधानात्॥
	एवम्+एव द्वितीयाविभक्तिस्थले+अन्यत्र+अपि सन्दर्भभेदेन+अर्थः+ ज्ञेयः॥
		              
		    - तृतीयाविभक्त्यर्थविचारः - 

	तृतीयाविभक्तेः कर्तृत्वम्+, करणत्वम्+, ज्ञानज्ञाप्यत्वम्+, अभेदः, साहित्यम्+, प्रतियोगित्वम्+, निरूपितत्वम्+, आधेयत्वम्+, समवेतत्वम्+, समानकालिकत्वम्+, अवच्छिन्नत्वम्+च+अर्थः॥
	कर्तृत्वम्+, चैत्रेण पच्यते तण्डुलः+ इत्यत्र, चैत्रकर्तृकपचनकर्मीभूतः+तण्डुलः+ इति बोधः॥
	करणत्वम्+, परशुना छिनत्ति+इत्यत्र, परशुकरणकच्छेदनकर्ता चैत्रः+ इति बोधः॥
	ज्ञानज्ञाप्यत्वम्+ धूमेन वह्निम्+अनुमिनोति+इत्यत्र, धूमज्ञानज्ञाप्यवह्निविधेयकानुमितिमान्
चैत्रः+ इति+आकारकः+ बोधः॥
	अभेदः, धान्येन धनवान्+इत्यत्र, धान्याभिन्नधनवान्+अयम्+इति बोधः॥
	साहित्यम्+, पुत्रेण+आगतः पिता+इत्यत्र, पुत्रागमनसहितागमनकर्तापिता+इति बोधः॥
	प्रतियोगित्वम्+; रूपेण रहितः+ इत्यत्र, रूपप्रतियोगिकाभाववान् वायुः+इति बोधः॥
	निरूपितत्वम्+, पुत्रेण सहितः+ इत्यत्र, पुत्रनिरूपितसाहित्यवान्+अयम्+इति बोधः॥
	आधेयत्वम्+, व्याप्त्या विशिष्टम्+इत्यत्र, व्याप्तिनिष्ठप्रकारतानिरू-
७०
पकाभिन्नम्+इति बोधः॥
	समवेतत्वम्+, मया क्रियते+ इत्यत्र, मत्समवेतकृतिविषयोयम्+इति बोधः एवम्+एव मया ज्ञायते+इत्यादौ+अपि॥
	समानकालिकत्वम्+, धावता पुरुषेण पीतम्+इत्यत्र, धावनसमानकालिकम्+ पुरुषकर्तकम्+ पानम्+इति बोधः॥
	अवच्छिन्नत्वम्+, यद्विषयकत्वेन ज्ञानस्य+अनुमितिविरोधत्वम्+इत्यत्र, यद्विषयकत्वावच्छिन्ना अनुमितिप्रतिबन्धकता+इति बोधः॥
	एवम्+एव+अन्यत्र+अपि तृतीयाविभक्तिस्थले+अर्थः+ ज्ञेयः॥
		        
		                     - चतुर्थीविभक्त्यर्थविचारः -

	उद्देश्यत्वम्+,  तृप्तप्रयोजकत्वम्+, समवेतत्वम्+, निष्पत्तिप्रयोजकत्वम्, विकारित्वम्+, वृद्धिप्रयोजकत्वम्+, आश्रितत्वम्+, विषयत्वम्+, स्वापहरणेच्छा प्रयोज्येच्छाविषयत्वम्+, प्रयोजकत्वम्+, इच्छाधीनेच्छाविषयत्वञ्च चतुर्थ्यर्थाः॥ इमे ईषत्+भेदम्+आश्रित्य बालबोधाय निरूपिताः॥
	उद्देश्यत्वम्+, ब्राह्मणाय गाम्+ ददाति+इत्यत्र, ब्राह्मणोद्देश्यकगोकर्मकदानवान्+अयम्+इति बोधः॥
	तृप्तिप्रयोजकत्वम्+, भूतेभ्यः+ बलिः+इत्यत्र, भूततृप्तिप्रयोजकीभूताबलिः+इति बोधः॥
	समवेतत्वम्+, गवे सुखम्+इत्यत्र, गोसमवेतम्+ सुखम्+इति बोधः। 
	निष्पत्तिप्रयोजकत्वम्+म्+ यूपाय दारु+इत्यत्र, यूपनिष्पत्तिप्रयोजकीभूतम्+ दारु+इति बोधः।
	विकारित्वम्+, कुंडलाय+अष्टापदम्+इत्यत्र कुण्डलविकार्यष्टापदम्+इति बोधः। 
	वृद्धिप्रयोजकत्वम्+ वृक्षायोदकम्+ सिञ्चति+इत्यत्र वृक्षवृद्धिप्रयोजकीभूतः+ सेचनकर्ता+अयम्+इति बोधः॥
७१
	आश्रितत्वम्+, नारदाय रोचते कलहः+ इत्यत्र नारदाश्रितप्रीतिविषयीभूतः कलहः+ इति बोधः। 
	विषयत्वम्+, पुष्पेभ्यः स्पृहयति+इत्यत्र, पुष्पविषयकेच्छावान्+अयम्+इति बोधः॥
	स्वाम्+(स्वा?)हरणेच्छाप्रयोज्येच्छाविषयत्वम्+, एधेभ्यः+ व्रजति+इत्यत्र, इन्धनाहरणेच्छाप्रयोज्येच्छाविषयगमनकर्तायम्+इति बोधः॥
	प्रयोजकत्वम+, अन्नाय यततः+इत्यत्र, अन्नसम्पादनप्रयोजकीभूतयत्नवान्+अयम्+इति बोधः॥
	इच्छाधीनेच्छाविषयत्वम्+, यागाय याति+इत्यत्र, यागदर्शनेच्छाधीनेच्छाविषयगमनकर्ता+अयम्+इति बोधः॥ 
	एवम्+अन्यत्र+अपि चतुर्थ्यर्थः+ ज्ञेयः॥

	   	- पञ्चमीविभक्त्यर्थविचारः -

	अवधिमत्वम्+, प्रतियोगित्वम्+, जन्यत्वम्+, स्वकर्तृकोच्चारणाधीनत्वम्+, निरूपितत्वम्+, ज्ञानज्ञाप्यत्वम्+,(आरम्भः, पर्यन्तः) तदपेक्षत्वम्+, इमे पञ्चम्यर्थाः॥
	अवधिमत्वम्+,- वृक्षात्+पर्णं पतति+इत्यत्र, वृक्षावधिकपतनाश्रयम्+ पर्णम्+इति बोधः॥
	प्रतियोगित्वम्+,- घटः पटात्+भिन्नः+ इत्यत्र पटप्रतियोगिकभेदाश्रयोघटः+ इति बोधः॥
	जन्यत्वम्+;- दण्डात्+घटः+ इत्यत्र, दण्डजन्यः+ घटः+ इति बोधः॥
	निरूपितत्वम्+;- साध्याभाववतः+अवृत्तिः+इत्यत्र, साध्याभाववन्निरूपितवृत्तित्वाभाववान्+इति बोधः॥
	ज्ञानज्ञाप्यत्वम्+,- पर्वतः+ वह्निमान्+धूमात्+इत्यत्र, धूमज्ञानज्ञाप्यवह्निमान्+पर्वतः+ इति बोधः॥
७२
	आरम्भः,- आजननात्+अभ्यस्यति+इत्यत्र, जननारम्भकाभ्यासकर्ता+अयम्+इतिबोधः आद्यशरीरप्राणसंयोगः+ जननम्। 
	पर्यन्तः,- आमरणात् ध्यायति+इत्यत्र, मरणपर्यन्तध्यानवान्+अयम्+इति बोधः, चरमशरीरप्राणसंयोगध्वंसः+ मरणम्॥
	तत्कर्तृकोच्चारणाधीनत्वम्+,- पण्डितात्+पुराणम्+ श्रुणोति+इत्यत्र पण्डितकर्तृकः+उच्चारणाधीनश्रवणकर्ता अयम्+इति बोधः॥
	तदपेक्षत्वम्+,- अयम्+अस्मत्+दीर्घः+इत्यत्र; एतत्+अपेक्षदीर्घत्ववान्+अयम्+इति बोधः॥
		     एवम्+अन्यत्र+अपि पञ्चम्यर्थाः+ विज्ञेयाः॥
               
			- षष्टीविभक्त्यर्थविचारः - 

	विषयत्वम्+, विशेष्यत्वम्+, प्रकारत्वम्+, प्रतियोगित्वम्+, निरूपितत्वम्+, वृत्तिः, स्वामितानिरूपितस्वत्वम्+, प्रतिपादकत्वम्+, उच्चरितत्वम्+, प्रतियोगित्वानुयोगित्वे, अभेदः; कर्तृत्वम्+, कर्मत्वम्+, अवयवत्वम्+, करणत्वम्+, समवेतत्वम्+, स्वसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकजातिशून्यषष्ठ्यन्तपदार्थव्यावृत्तम्+च षष्ठ्यर्थाः॥
	विषयत्वम्+,- घटस्य ज्ञानम्+इत्यत्र, घटविषयकम्+ ज्ञानम्+इति बोधः॥
	विशेष्यत्वम्+,- घटस्य लक्षणम्+आह+इत्यत्र, घटविशेष्यकलक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान्+अयम्+इति बोधः॥
	प्रकारत्वम्+,- पृथिव्या लक्षणस्य ज्ञानम्+ जनयति+इत्यत्र, पृथिवीविशेष्यकलक्षणप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारकर्ता+अयम्+इति बोधः॥
	प्रतियोगित्वम्+,- घटस्य नाशः+इत्यत्र, घटप्रतियोगिकः+ नाशः+इति बोधः॥
	निरूपितत्वम्+,- घटस्य कारणम्+इत्यत्र, घटनिरूपितकारणतावान्+इयम्+इति बोधः॥
७३
	वृत्तिः,- घटस्य रूपम्+इत्यत्र घटवृत्तिरूपम्+इति बोधः॥
	स्वामितानिरूपितस्वत्वम्+,- राज्ञः पुरुषः+इत्यत्र, राजनिष्ठस्वामितानिरूपितस्वत्ववान्+अयम्+पुरुषः+इति बोधः॥
	प्रतिपादकत्वम्+,- रामस्य नाममहिमा+इत्यत्र, रामप्रतिपादकनामधेयमहिमा+इति बोधः॥
	उच्चरितत्वम्+,- आप्तस्य वाक्यम्+इत्यत्र, आप्तोचरितम्+ वाक्यम्+इति बोधः॥
	प्रतियोगित्वानुयोगित्वे,- भूतलस्य घटस्य च संयोगः+सम्बन्धः+ इत्यत्र, भूतलानुयोगिकः+ घटप्रतियोगिकः+संयोगः+ इति बोधः॥
	अभेदः- राहोः+शिरः, नाम्नोः+द्वयम्+इत्यादौ क्रमेण राह्वभिन्नम्+शिरः नामाभिन्नम्+ द्वयम्+इति बोधः।
	कर्तृत्वम्+,- चैत्रस्य भोजनम्+इत्यत्र, चैत्रकर्तृकम्+ भोजनम्+इतिबोधः॥
	कर्मत्वम्+,- विश्वस्य रक्षितेत्यत्र, विश्वकर्मकरक्षणकर्ता+इति बोधः॥
	अवयवत्वम्+,- चैत्रस्य हस्तः+ इत्यत्र, चैत्रावयवः+ हस्तः+ इति बोधः॥
	करणत्वम्+,- 'न+अग्निः+तृप्यति काष्ठानाम्+ न पुंसाम्+ वामलोचने', त्यादौ काष्ठकरणकतृप्त्यभाववान्+अग्निः, पुरुषकरणकतृप्त्यभाववती वामलोचना+इति बोधौ क्रमेण ज्ञेयौ॥
	समवेतत्वम्+,- घटस्य रूपम्+इत्यत्र, घटसमवेतम्+ रूपम्+इति बोधः॥
	स्वसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकजातिशून्यषष्ट्यन्तपदार्थव्यावृत्तत्वम्+, नराणाम्+ क्षत्त्रियः+शूरः+ इत्यत्र क्षत्त्रियत्वशून्यनरव्यावृत्तशूरत्ववान् क्षत्रियः+ इति बोधः ॥
	शेषे षष्ठी+इति सूत्रेण+इतरविभक्तिभिः+अनिर्दिष्टेषु+अर्थेषु षष्ठीविधानात् शतम्+ षष्ठयर्था इति प्राचीनवचनात्+च षष्ठीविभक्त्यर्थानाम्+अनन्तत्वम्+, एवम्+अन्यत्र+अपि सन्दर्भभेदेन षष्ठयर्था विज्ञेयाः॥
७४
		     - सप्तमविभक्त्यर्थविचारः -
	
	आधेयत्वम्+, विषयत्वम्+, विशेष्यत्वम्+, निरूपितत्वम्+, व्यापकत्वम्+, अभेदः, अवच्छेद्यत्वम्+, घटकत्वम्+, प्रतिपाद्यत्वम्+, प्रकारत्वम्+, सामानाविकरण्यरूपवैशिष्टयम्+, समानकालिकत्वम्+, पूर्वकालिकत्वम्+, उत्तरकालिकत्वम्+ अनुयोगित्वम्+, प्रतियोगित्वम्+, स्वविषयकेच्छाधीनत्वम्+, स्वसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकजातिशून्यसप्तम्यन्तपदार्थव्यावृ-त्तत्वम्+, कार्यकारणभावः एते सप्तम्यर्थाः+ भवन्ति॥
	आधेयत्वम्+,- भूतले घटः+ इत्यत्र, भूतलवृत्तिः+घटः+ इति बोधः॥
	विषयत्वम्+,- कान्तायाम्+ रतिः, सर्पे द्वेषः+ इत्यादौ कान्ताविषयिणी रतिः, सर्पविषयकः+ द्वेषः+ इति बोधौ भवतः॥
	विशेष्यत्वम्+,- पर्वते वह्निम्+अनुमिनोमि+इत्यत्र, पर्वतविशेष्यकवह्निविधेयकानुमितिमान्+अहम्+इति बोधः॥
	निरूपितत्वम्+,- भूतले घटः+ इत्यत्र, भूतलनिरूपितवृत्तितावान्+घटः+ इति बोधः॥
	व्यापकत्वम्+,- दिनेदिने पठति+इत्यत्र, दिनत्वव्यापकपठनानुकूलकृतिमान्+अयम्+इति बोधः।
	अभेदः,- शिवे भागवतः+ इत्यत्र, शिवभिन्नभगवद्विषयकभक्तिमान्+अयम्+इति बोधः॥
	अवच्छेद्यत्वम्+,- अग्रेवृक्षः कपिसंयोगी+इत्यत्र, अग्रावच्छिन्नकपिसंयोगवान्+वृक्षः+ इति बोधः॥
	घटकत्वम्+,- वने वक्षः, सूत्रे पदम्+इत्यादौ, वनघटकीभूतः+ वृक्षः सूत्रघटकम्+ पदम्+इति बोधौ भवतः॥
	प्रतिपाद्यत्वम्+,- शास्त्रे विषयः+ इत्यत्र, शास्त्रप्रतिपाद्यः+ विषयः+ इति बोधः॥
७५
	प्रकारत्वम्+,- पर्वते वह्नौ सन्दिहानः+ इत्यत्र, पर्वतविशेष्यकवह्निप्रकारकसन्देहवान्+अयम्+इति बोधः॥
	सामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयम्,- द्रव्यकर्मभिन्नत्वे सति सामान्यवान् गुणः+ इत्यत्र, द्रव्यकर्मभिन्नत्वविशिष्टसामान्यवान् गुणः+ इति बोधः॥
	समानकालिकत्वम्+,- "वित्ते नष्टे वितरणम्+अहो कर्तुम्+इच्छन्ति मूढाः+, इत्यत्र वित्तनाशकालिकवितरणचिकीर्षवन्तः+ मूढाः+ इति बोधः, पितरि समायाते पुत्रः पाठशालाम्+ गतः+ इत्यत्र+अपि+एवम्+एव॥
	पूर्वकालिकत्वम्+,- पितरि गमिष्यति गतः+ इत्यत्र, पितृगमनपूर्वकालिकगमनकर्ता+अयम्+इति बोधः॥ 
	उत्तरकालिकत्वम्+,- पितरि गते गतः+ इत्यत्र पितृगमनोत्तरकालिकगमनकर्ता पुत्रः+ इति बोधः॥
	अनुयोगित्वम्+,- भूतले घटसंयोगः+ इत्यत्र, भूतलानुयोगिकः+ घटसंयोगः+ इति बोधः॥
	प्रतियोगित्वम्+,- भूतलसंयोगः+ घटः+ इत्यत्र, भूतलानुयोगिकः घटप्रतियोगिकः संयोगः+ इति बोधः॥
	स्वविषयकेच्छाधीनत्वम्+,- चर्मणि द्वीपिनम्+ हन्ति+इत्यत्र चर्मविषयकेच्छाधीनद्वीपिहननकर्ता+अयम्+इति बोधः॥
	स्वसमभिव्याहतपदार्थतावच्छेदकजातिशून्यसप्तम्यन्तपदार्थ-व्यावृत्तत्वम्+, जरेषु क्षत्रियः+शूरः+ इत्यादौ क्षत्रियत्वशून्यनरव्यावृत्तशूरत्ववान् क्षत्त्रियः+ इति बोधः॥
	कार्यकारणभावः,- पयः पाने तृषा शाम्यति+इत्यत्र, पयःपानजन्यतृषाशान्तिमान्+अयम्+इति बोधः॥
		      एवम्+एव+अन्यत्र+अपि सन्दर्भभेदेन सप्तम्यर्थाः+ निर्णेयाः॥
७6
	                                     - अव्ययार्थविचारः -

	इववद्वायथादिपदानाम्+ सादृश्यम्+अर्थः, चन्द्रः+इव+आह्लादकम्+ मुखम्+इत्यत्र सादृश्यस्य साधारणधर्मतोतिरिक्ततावादिमते चन्द्रस्य+इव शब्दार्थीभूतसादृश्ये निरूपितत्वसम्बन्धेन सादृश्यस्य च+आह्लादकम्+इत्यत्र+आह्लादकपदार्थैकदेशीभूताह्ला-
दकत्वे प्रयोजकत्वसम्बन्धेन+अन्वये चन्द्रः+निरूपितसादृश्यप्रयोजकाह्लादकत्ववन्मु-
खम्+इति बोधः ॥
	आह्लादकपदाभावे चन्द्रवत्+मुखम्+इत्यादौ चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रःःःःःःःःःःःःःःखमिति बोध ।
आह्लादकत्वेन चन्द्रवन्मुखम्+इत्यादौ+आह्लादकत्वप्रयोज्यचन्द्रनिरूपितसादृश्यवन्मु-
खम्+इति बोधः । चन्द्रमुखी बाला+इत्यादौ चन्द्रपदस्य चन्द्रसादृश्यविशिष्टार्थकत्वे
चन्द्रनिरूपितसादृश्यविशिष्टाभिन्नमुखविशिष्टा बाला+इति बोधः । चन्द्रह्लादकम्+ मुखम्+इत्यादौ चन्द्रपदस्य चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रयोजकार्थकत्वे चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाभिन्नाह्लादकत्ववन्मुखम्+इति बोधः । चन्द्रवद्भाति
मुखम्+इत्यादौ भाधातोः ज्ञानार्थकत्वेन तदुत्तरवर्त्याख्यातस्य विषयत्वार्थकत्वेनवत्+शब्दार्थसादृश्यस्य प्रकारतानिरूपकत्वसम्बन्धेन ज्ञानेन्वये चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रकारकज्ञानविषयः+ मुखम्+इति बोधः । चन्द्रवदाह्लादकम्+ भाति 
मुखम्+इत्यत्र चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाह्लादकत्वप्रकारकज्ञानविषयः+ मुखम्+इति
बोधः । सादृश्यस्य साधारणधर्मतः+अनतिरिक्ततावादिमते प्रयोजकत्वस्थाने+अभेदः+
ज्ञेयः ।  एकदेशान्वयानङ्गीकारे चन्द्रवदाह्लादकम्+ मुखम्+इत्यादौ+आह्लादकपदस्य+एव
चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाह्‌लादकत्वविशिष्टार्थकत्वम्+, अन्यस्य तात्पर्यग्राहकत्वम्+ च+अङ्गीकार्यम्+, इव+आदिशब्दसमभिव्याहारदशायाम्+एव क्रमेण शाब्दबोधाः+
विज्ञेयाः ॥
	इति+उवाच नृपम्+ विप्रः+ इत्यादौ+इति शब्दस्य पूर्वोक्तवाक्यार्थ एव+अर्थः, अस्य च वचि 
धात्वर्थैकदेशीभूतज्ञाने विषयत्वसम्बन्धेन+ अन्वयः ,
७७
तथा च पूर्वोक्तवाक्यार्थविषयकज्ञानजनकशब्दप्रयोगकर्ता विप्रः+ इति बोधः । 
इत्थम्+एवम्+आदीनाम्+एवम्+एव+अर्थः+ ज्ञेयः । स्थाणुः पुरुषः+ इति ज्ञातः+ इत्यत्र+इतिशब्दस्य 
प्रकारतानिरूपकत्वम्+अर्थः, पुरुषपदम्+ च पुरुषत्वार्थकम्+ तथा च पुरुषत्वप्रकारकज्ञानविषयः स्थाणुः+इति बोधः । ब्राह्मणः+ इति नमस्करोति+इत्यत्र+इतिशब्दस्य स्वसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकप्रकारकज्ञानहेतुकत्वम्+अर्थः । तथा च ब्राह्यणत्वज्ञानहेतुकनमस्कारकर्ता यम्+इति शाब्दबोधः । तमालः+ इति वृक्षः+इत्यादौ+इव+इति शब्दस्य+अभेदः+अर्थः । तथा च तमालाभिन्नः+ वृक्षः+ इति बोधः । ग्रन्थान्ते वर्तमानस्य+इति शब्दस्य समाप्तत्वार्थकत्वेन ग्रन्थः+समाप्तः+ इति बोधः ।
किम्+पदसमभिव्याहृतेतिशब्दस्य जिज्ञासाविषयहेतुकत्वम्+अर्थः, तथा च किम्+इति
भगवन्तम्+ भजते+ इत्यादौ जिज्ञासाविषयहेतुकभगवद्विषयकभक्तिमान्+अयम्+इति बोधः।
इतिशब्दस्य क्वचिच्छब्दस्वरूपम्+अपि+अर्थः, तथा गविःःःःःःःःःःःःःःत्याह+इत्यत्र गोशब्दस्वरूपाभि-
न्नज्ञानानुकूलव्यापारानुकूलकृतिमान्+अयम्+इति बोधः ॥
	दृष्ट्‌वा गतः+इत्यादौ क्त्वाप्रत्ययान्ताव्ययानाम्+उत्तरकालीनत्वम्+अर्थम्+ , तथाच 
दर्शनोत्तरकालिकगमनाश्रयः+यम्+इतिबोधः, विलोक्य प्रविश्य+इत्यादिल्यबन्तानाम्+अपि+एवम्+उत्तरकालीनत्वम्+अर्थः, शाब्दबोधः  पूर्ववत्+एव, तथा च ल्यप्प्रत्ययान्तपदार्थस्य क्त्वाप्रत्ययान्तपदार्थस्य च क्रियासामानाधिकरण्यम्+  क्रियापूर्वभावित्वम्+च+आवश्यकम्।
द्रष्टुम्+गतः+ इत्यादि तुमुन्नन्ताव्ययस्थले तुमुन्प्रत्ययस्य+इच्छाप्रयोज्यत्वम्+ इच्छाधीनेच्छाविषयत्वम्+वा+अर्थः, तथा च दर्शनेच्छाप्रयोज्यगमनकर्ता+अयम्+इतिबोधः ॥
  सम्यक्पठति+इत्यादौ सम्यक्पदार्थः+श्रद्धापूर्वकत्वरूपः, तथा च  श्रद्धापूर्वकत्वविशिष्टपठनकर्ता+अयम्+इतिबोधः । सम्यक्स्वपिति+इत्यादौ जाग्रदज्ञानाभावसामानाधिकरण्यम्+ सम्यक्पदार्थः, तथा च जाग्रदज्ञानाभावसमानाधिकरणस्वापकर्ता+अयम्+इतिबोधः  ॥
*७८
	सम्यक्फलति+इत्यत्र सम्पूर्णत्वम् , सम्यक्+नमस्करोति+इत्यत्र भक्तिपूर्वकत्वम् ,
सम्यक्पश्यति कान्ताम्+इत्यादौ+अनुरागपूर्वकत्वम्+ , सम्यक्ताडयतिःःःःःःःःःःःः+इत्यादौ दयाराहित्यपूर्वकत्वम्+च सम्यक्पदार्थः , एवम्+ स्थलभेदेन सम्यक्पदार्थः+ ज्ञेयः ॥
         - क्रियाविशेषणस्थले शाब्दबोधविचारः -
	स्तोकम्+ पचति+इत्यादौ स्तोकपदार्थस्य+अल्पस्य पचत्वर्थीभूतपाके+अभेदसम्बन्धेन+अन्वयेsल्पाभिन्न-पाकानुकूलकृतिमान्+अयम्+इतिबोधः, सुखम्+ शेते+इत्यादौ
सुखपदस्य सुखजनके लक्षणा, तथा च सुखजनकाभिन्नशयनकर्ता+अयम्+इतिबोधः, 
मधुरम्+रौति पिकः+इत्यादौ मधुराभिन्नकूजनकर्ता पिकः+ इतिबोधः ॥
          - जगदाविर्भावविषये मतभेदाः -
	केचन आरम्भवादिनः, केचन परिणामवादिनः, तत्र च+आरम्भवादिनः+ नैयायिकाः,
परिणमवादिनः सांख्याः, तत्र च+आरम्भवादिनः घटादिरूपावयविनः कपालादयुपादानकारणैः+जन्यन्ते न तु कपालादयः+ एव घटाद्यात्मना परिणमन्ति, अतः कपालादिभ्यः+ भिद्यन्ते घटादयः+ इति वदन्ति । परिणामवादिनः+तु मृदादयुपादानपारणामा ःःःःःःःःःःःःःःःःएव घटाद्यवयविनः, न तु+उपादनेभ्यः+ भिद्यन्ते+अवयविनः+ 
इति वदन्ति ॥
	एवम्+ नैयायिकाः+ असत्कार्यवादिनः, सांख्यादयः+तु सत्कार्यवादिनः, स्वोत्पत्तेः प्राक्‌ घटादिकार्यम्+असत्+एव कपालादिकारणैः+जन्यते इति+असत्कार्यवादिनाम्+आशयः ।
मृदादयुपादानेषु संस्कारत्मना  (सूक्ष्मरूपेण) स्वोत्पत्तेः पूर्वम्+ वर्तमानम्+एव घटादिकार्यम्+आविर्भवति+इति सत्कार्यवादिनाम्+आशयः ॥
*७८आ*   
	    - प्रत्यक्षादिप्रमाणैः पदार्थसिद्धिविचार. -
	त्र्यणुकादिघटपर्यन्तानामवयविरूपाणाम्+ पृथिव्यप्तेजसाम्+ सिद्धिः+चक्षूरूपेण 
त्वग्‌रूपेण च प्रत्यक्षप्रमाणेन सम्भवति, बाह्यद्रव्यप्रत्यक्षे त्वक्चक्षुषोः कारणत्वात्, परमाणुरूपाणाम्+ व्द्यणुकरूपाणाम्+च पृथिव्यप्तेजसाम्+ सिद्धिः+तु+अनुमानप्रमाणेन+एव 
भवति, तथाहि, जालसूर्यमरीचिस्थम्+ सूक्ष्मतमम्+उपलब्धिविषयीभूतम्+ रजः सावयवम्+ 
चाक्षुषः+ द्रव्यत्वात्+इति+अनुमानेन त्र्यणुकसिद्धिः, त्र्यणुकावयवोपि सावयवः महत्+आरम्भकत्वात्+तन्तुवत्+इति+अनुमानेन परमाणुसिद्धिः । 
	रूपवदद्रव्यासमवेतस्पर्शः क्वचित्+आश्रितः+स्पर्शत्वात् पृथिवीसमवेतस्पर्शवत् ;
असति रूपवदद्रव्याभिघाते पर्णादिषु यः+अयम्+ शब्दसन्तानः सः स्पर्शवद्वेगवदद्रव्यसंयोगजन्यः अविभज्यमानावयवद्रव्यसम्बन्धि-शब्दसन्तानत्वात्
दण्डाभिहितभेरीशब्दसन्तानवत् । नभसि तृणतूलस्तनयित्नुविमानानाम्+ धृतिः 
स्पर्शवद्वेगवदद्रव्यसंयोगहेतुका अस्मत्+आद्य न+अधिष्ठितद्रव्यधृतित्वात् । नौकाधृतिवत् । रूपवदद्रव्याभिघातम्+अन्तरेण तृणे कर्म स्पर्शवद्वेगवदद्रव्याभिघातजन्यम्+ विजातीयकर्मत्वात् नदपराहतकाशादिकर्मवत् इत्याद्यनुमानैः वायोः+ सिद्धिः+ द्रष्टव्या ॥
	सुवर्णम्+ तैजसम्+ प्रतिबन्धकाभावविशिष्टात्यन्तानल-संयोगसमानकालीनानुच्छिद्यमानद्रवत्वाधिकरणत्वात् यत्+न+एवम्+ तत्+न+एवम्+ यथा घटः+ इति+अनुमानेन सुवर्णस्य तैजसत्वसिद्धिः ॥
*७८इ*
	घ्राणेंद्रियम्+ पार्थिवम्+ गन्धेतराव्यञ्जकत्वे सति गन्धव्यञ्जकत्वे सति द्रव्यत्वात् 
कुंकुमगन्धाभिव्यञ्जकगोघृतवत् इति+अनुमानेन घ्राणेंद्रियस्य पार्थिवत्वम्+ सिद्धयति। 
रसनेंद्रियम्+ जलीयम्+ गन्धाव्यञ्जकत्वे सति रसव्यञ्जकत्वे सति द्रव्यत्वात् सक्तुरसाभिव्यञ्जकोदकवत् । इति+अनुमानेन रसनेंद्रियस्य जलीयत्वम्+ सिद्धयति । 
चक्षुः तैजसम्+ परकीयस्पर्शाव्यञ्जकत्वे सति परकीयरूपव्यञ्जकत्वे सति द्रव्यत्वात्+इति+अनुमानेन चक्षुषः+तैजसत्वसिद्धिः ॥
	त्वगिन्द्रियम्+ वायवीयम्+ रूपाद्यव्यञ्जकत्वे सति स्पर्शाव्यञ्जकत्वे सति द्रव्यत्वात्
अङ्गसङ्गिसलिलशैत्याभिव्यञ्जकपवनवत्+इति+अनुमानेन त्वगिन्द्रियस्य वायवीत्वम्+ 
सिद्धयतः+ पार्थिवपरमाण्वादिषु मणिचन्द्रकांतिप्रभृतिषु च पार्थिवत्वादिहेतुभिः गन्धादिसिद्धिः+द्रष्टव्या ॥
	शब्दः पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यश्रितः+ अष्टद्रव्यान्+आश्रितत्वे सति 
द्रव्याश्रितत्वात्+इति+अनुमानेन शब्दस्य पृथिव्याद्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वम्+
सिद्धयति । शब्दः+ द्रव्यसमवेतः गुणत्वात् संयोगवत्+इति+अनुमानेन शब्दसमवायितयाकाशसिद्धिः । शब्दः+ न स्पर्शवद्विशेषगुणः+ अग्निसंयोगासमवायिकारणकत्वाभावे सति अकारणगुणपूर्वकप्रत्यक्षविषयत्वात् 
सुखवत् , पाकजरूपादौ व्यभिचारवारणाय सति+अन्तम् , पटरूपादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यम् , जलपरमाणुरूपादौ व्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षेति, 
अनेन च+अनुमानिनः+ पृथिव्यादिचतुष्टये शब्दाश्रयत्वाभावः सिद्धयति, शब्दः+ न दिक्कालमनसाम्+ गुणः विशेषगुणत्वात् , शब्दः+ न+आत्मविशेषगुणः बहिरिंद्रियग्राह्यत्वात् इति+अनुमानद्वयेन कालादिचतुष्टये शब्दाभावः सिद्धयति 
शब्दः+ विशेषगुणः चक्षुः+ग्रहणायोग्यबहिरिन्द्रियग्राह्यजातिमत्त्वात् स्प-
७९
र्शवत् इति+अनुमानेन शब्दे विशेषगुणत्वम्+ सिद्धयति, अतः पूर्वानुमानेन शब्दसमवायितया प्रतीयमानम्+ द्रव्यम्+आकाशम्+एव+इति सिद्धम् ॥
  कालिकपरत्वापरत्वे समवायिकारणे  (असमवायिकारणजन्ये)
जन्यगुणत्वात्+इति+अनुमानेन कालिकपरत्वापरत्वसमवायिकारणीभूतकालपिण्डसंयोगाश्रयत्वेन कालसिद्धिः॥
	दिक्कृतपरत्वापरत्वे समवायिकारणे जन्यगुणत्वात् रूपवत्+इति+अनुमानेन तदुभयासमवायिकारणीभूतदिक्पिण्डसंयोगाश्रयतया दिक्सिद्धिः+द्रष्टव्या ॥
घटाकाशः+ मठाकाशः अतीतकालः अनागतकालः प्राची प्रतीचीत्यादिव्यवहाराणाम्+आकाशकालदिशाम्+अनेकत्वभासकानाम्+ घटपटादिरूपोपाधिनिमित्तकत्वेन वास्तविकानन्त्यम्+आकाशकालदिशाम्+ न+अस्ति+एव+इति बोध्यम् ॥
	अहम्+ सुखी अहम्+ दुःखी इत्यादिप्रतीतिविषयीभूताहम्+ पदार्थस्य+एव जीवात्मतया 
मनोरूपप्रत्यक्षप्रमाणेन शरीरेन्द्रियाणि कर्तृजन्यकार्यजनकानि करणत्वात्कुठारादिवत्+इति+अनुमानेन च जीवात्मसिद्धिः+द्रष्टव्या । परदेहादौ चेष्टा प्रयत्नसाध्या चेष्टात्वात् मदीय चेष्टावत्+इति+अनुमानेन चेष्टासाधनप्रयत्नाश्रयत्वेन परजीवात्मसिद्धिः+द्रष्टव्या  ॥
	क्षित्यकुंरादिकम्+ सकर्तृकम्+ कार्यत्वात्+घटवत्+इति+अनुमानेन क्षित्यंकुरादिकर्तृतया, यः+सर्वज्ञः+सर्वावित्,विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्तेत्यादिशब्दप्रमाणेन च+ईश्वरसिद्धिः।
	सुखादिसाक्षात्कारः सा समवयिकारणः जन्यगुणत्वात्+इति+अनुमानेन सुखादिसाक्षात्कारासमवायिकारणात्ममनः+संयोगाश्रयत्वेन मनसः+सिद्धिः, अमुम्+एव+अर्थम्+ आत्मा मनसा संयुज्यते  मनः+ इन्द्रियेण इन्द्रियम्+अर्थेन ततः 
प्रत्यक्षम्+उत्पद्यते+इति न्यायः+सूचयति ॥ 
	           एवम्+ द्रव्यसिद्धिः+निरूपिता ॥
८० 
	इदानीम्+ गुणादिसिद्धिः निरूप्यते । त्र्यणुकाद्यवयविगतरूपादिचतुष्टयस्य त्वक्चक्षूः+उपप्रत्यक्षप्रमाणेन+एव सिद्धिः, । त्र्यणुकगतरूपादिचतुष्टयम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यगुणत्वात् इति+अनुमानेन त्र्यणुकरूपादिचतुष्टयासमवायिकारणीभूतद्वयणुकगत-रूपादिचतुष्टयसिद्धिः । द्वयणुकगतरूपादिचतुष्टयम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यगुणत्वात्+इति+अनुमानेन 
परमाणुगतरूपादिचतुष्टयस्य सिद्धिः+अवगन्तव्या ॥
	त्र्यणुकादिषु वर्तमाना एकत्वद्वित्वादिसंख्या कुत्रचित्+त्वचा कुत्रचित्+चक्षुषा च अयम्+एक इमौ द्वौ इति प्रत्यक्षप्रतीतितः+ गृह्यते । त्र्यणुकगतपरिमाणम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यपरमाणत्वात् । द्वयणुकगतपरिमाणम्+ सा समवायिकारणम्+ 
जन्यपरिमाणत्वात्+इति+अनुमानद्वयेन द्वयणुकगतत्रित्वसंख्यायाः परमाणुगतद्वित्वसंख्यायाः+च सिद्धिः । अथवा अणुपदार्थेषु+एकत्वादिपरार्थपर्यन्तायाः+संख्यायाः+शब्दप्रमाणेन+एव सिद्धिः+अवगन्तव्याः+॥
	त्र्यणुकादिघटपर्यन्तेषु+अवयविषु परिमाणम्+ चक्षुरादिप्रत्यक्षप्रमाणेन गृह्यते, त्व्यःःःःःःःःःःःःःःःणुकपरिमाणम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यगुणत्वात्‌रूपवत्, द्वयणुकपरिमाणम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यगुणत्वात् इति+अनुमानद्वयेन द्वयणुकग- तस्य परमाणुगतस्य च+अणुपरिमाणस्य सिद्धिः+न+कथम्+अपि निरूपयितुम्+ शक्या, पारिमाण्डल्यभिन्नानाम्+ कारणत्वस्य साधर्म्यम्+उपपादयता विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्येण परिमाणमात्रस्य स्वसमानजातीयस्वोत्कृष्टपरिमाण-जनकत्वम्+इत्यादियुक्तिभिः अणुपरिमाणे कारणत्वस्य निराकृतत्वात्‌ न च त्व्यःःःःःःःःःःःःःःणुकादिपरिमाणस्य महत्त्वरूपतया 
८१
द्वयणुकपरिमाणस्य+अणुत्वरूपतया द्वयोः+सजातीयत्वाभावेन परिमाणमात्रस्य+इति नियमेन द्वयणुकपरिमाणस्य त्व्यःःःःःःःःःःःणुकपरिमाणजनकत्वासम्भवेन त्र्यणुकपरिमाणम्+
सा समवयिकारणम्+इति+अनुमानेन व्द्यणुकपरिमाणसिद्‌ध्यभावेपि व्द्यणुकपरमाणुपरिमाणत्वरूपतया साजात्येन व्द्यणुकपरिमाणम्+ सा समवायिकारणम्+इति+अनुमानतः परमाणुपरिमाणम्+ सिदध्यति+इति वाच्यम्, अपकृष्टमहत्वम्+प्रति+अनेकद्रव्यत्वस्य {समवेतसमवेतवृत्तिद्रव्यत्वस्य} प्रयोजकत्वात्
त्र्यणुकपरिमाणम्+प्रति अनेकद्रव्यत्वस्य+एव प्रयोजकत्वाङ्गीकारेण त्र्यणुकपरिमाणम्+
सा समवायिकारणम्+इति+अनुमानेन त्र्यणुकपरिमाणकारणत्वेन व्द्यणुकपरिमाणस्य+एव+असिद्‌धतया तत्+असमवायिकारणत्वेन परमाणुपरिमाणस्य सिद्धेः दुर्निरूपत्वात् , न च परमाणुव्द्यणुकयोः परिच्छिन्नपरिमाणवत्वरूपमूर्तत्वव्यवहारान्+ःःःःःःःःःःःःयथा+अनुपपत्त्या परिशेषात्+उभयत्रा+अपि+अणुपरिमाणम्+ सिद्ध्यति+इति वाच्यम् , क्रियाश्रयत्वरूपमूर्तत्वेन+अपि
मूर्तत्वव्यवहारोपपत्तेः तत्र परिमाणान्+अङ्गीकारेपि बाधकाभावात् , न च परिमाणान्तरोत्पादकत्वरूपप्रयोजनाभावेपि विभुपदार्थेषु परिमाणम्+इव परमाणुवद्यणुकयोः+अपि+अणुपरिमाणम्+अङ्गीक्रियते इतिवाच्यम् , सर्वत्र शब्दोपलब्धी+अन्यथा+अनुपत्त्या गगन सर्वत्र+इदानीम्+घटः+ तदानीम्+ घटः+ इत्यादिप्रत्यक्षप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या काले सर्वत्र+अयम्+ प्राच्यः+अयम्+ इत्यादिप्रत्यक्षप्रतीतिःःःःःःःःः+अन्यथानुपपत्त्या दिशि च। परममहत्परिमाणस्य+अङ्गीकृत्वेन
गगनादित्रिके विद्यमानस्य परिमाणस्य किञ्चित्+उत्पादकत्वरूपप्रयोजनभावेपि प्रयोजनान्तरवत्त्वेन व्द्यणुकादिपरिमाणस्य+इव निष्प्रयोजनत्वाभावात् , न च गगनादित्रिके महत्वांगीकरणे निरुक्तप्रयोजनसत्वेपि आत्मनि परिमाणाङ्गीकारे न किञ्चित्+अपि प्रयोजनम्+इति वाच्यम् , जीवात्मनि मध्यमपरिमाणाङ्गीकारे यत्+मध्यमपरिमाणवत्+तत्+अनित्यम्+इति व्याप्त्या अनित्यत्वप्रसङ्गेन अणुपरिमाणाङ्गीकारे सर्वशरीरावच्छेदेन सुखात्+उपःःःःःःःःःःःलब्ध्यसम्भवप्रसङ्गेन त-
८२
त्र महत्वपरिमाणस्य+एव+अनङ्गीकारे प्रत्यक्षे महत्वस्य कारणत्वेन+आत्मतद्गतसुखादि-
प्रत्यक्षानुपपत्त्या च जीवात्मनि परममहत्परिमाणस्य अङ्गीकरणीयत्वेन सर्वजगत्कारणत्वान्यथानुपपत्त्या परमात्मनि च विभुपरिमाणस्य+आवश्यम्+अङ्गीकणीयत्वेन+ आत्मपरिमाणस्य+अपि सप्रयोजनत्वात् , निष्प्रयोजनत्वेन द्वयणुकपरमाणुपरिमाणयोः एव सिद्धिः+न असम्भवति+इति न वाच्यम् ; द्वयणुकम्+ परमाणुः+वा परिमाणवान् द्रव्यत्वात्+इति+अनुमानेन तयोः+अपि परिमाणस्य+अङ्गीकृतत्वात्,
न च परमाण्वादौ+अपि द्रव्यत्वसाम्येन घटादौ+इव कुतः+ न महत्वपरिमाणम्+अङ्गीक्रियते+इति वाच्यम् , तत्+अङ्गीकारे तयोः प्रत्यक्षत्वापत्तेः,
अपकृष्टमहत्वप्रयोजकस्य+अनेकद्रव्यत्वस्य+अभावेन च  तत्र महत्वस्य+अनङ्गीकरणीयत्वात् , न च त्र्यणुकम्+ सपरिमाणम्+ द्रव्यत्वात्+इति+अनुमानेन
द्वयणुके परिमाणसिद्‌धौ द्वयणुकपरिमाणम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यगुणत्वात्+इति+अनुमानेन कुतः+ न परमाणुपरिमाणस्य सिद्धिः+इति वाच्यम् , द्वयणुकपरिमाणस्य परमाणुपरिमाणजन्यत्वे ''परिमाणमात्रस्य+इति नियमानुसारेण
व्द्यणुकपरिमाणस्य परमाणुपरिमाणतः+ उत्कर्षावश्यंभावेन परमाणुतः+ द्वयणुकस्य+अणुतरत्वप्रसङ्गात् , न च निरुक्तानुमानाभ्याम्+ द्वयणुकपरमाण्वोः+ अनुपरिमाणसिद्धौ+अपि तत्परिमाणाङ्गीकारेण न किम्+अपि प्रयोजनम्+अस्ति+इति वाच्यम्, यत्र द्रव्यत्वे+ तत्र परिमाणम्+इति व्याप्यव्यापकभावभङ्गवारणस्य+एव प्रयोजनत्वात् , तथा च परमाणुः सपरिमाणः द्रव्यत्वात्+घटवत्, द्वयणुकम्+ सपरिमाणम्+ द्रव्यात्वात्+घटवत्+इति+अनुमानाभ्याम्+ द्वयणुकपरमाण्वोः+अपि परिमाणसिद्धिः+द्रष्टव्या ॥
	त्र्यणुकादिघटपर्यन्तेषु+अवयविषु अयम्+अस्मात्+पृथक्+इति प्रात्यक्षिकव्यवहारेण पृथक्त्वसिद्धिः । पृथक्त्वद्रव्यानुयोगिकभेदयोः+समनैयत्येन अयम्+परमाणुः इतरभिन्नः एतत्+विशेषात्+इत्याद्यनुमानैः परमाण्वादिषु+इतरभेदसिद्धौ अयम्+ परमाणुः
स्व+इतरेभ्यः पृथक्पृथक्त्वसमनियतद्‌-
८३
व्यानुयोगिकभेदाश्रयत्वात् इत्याद्यनुमानैः परमाणुषु+अपि पृथक्त्वसिद्धिः,
द्वयणुकेषु+एवम्+एव पृथक्त्वसिद्धिः+द्रष्टव्या । त्र्यणुकादिपृथक्त्वम्+ सा समावयिकारणम्+
जन्यगुणत्वात्+इति+अनुमानेन वा परमाण्वादिषु पृथक्त्वसिद्धिः+द्रष्टव्या ॥
	त्र्यणुकादिषु इमौ संयुक्तौ+इति प्रत्यक्षेण संयोगसिद्धिः ॥
त्र्यणुकम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यद्रव्यत्वात् , द्वयणुकम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यद्रव्यत्वात्+इति+अनुमानद्वयेन द्वयणुकसंयोगस्य परमाणुसंयोगस्य च सिद्धिः+द्रष्टव्या।
	त्र्यणुकादिषु इमौ विभक्तौ+इति व्यवहारेण प्रत्यक्षसिद्धेन विभागासिद्धिः ।
द्वयणुकम्+ द्वयणुकान्तरात् विभक्तम्+ त्र्यणुकनाशवत्त्वात् ध्वंसप्रागभावयोः+स्वप्रतियोगिसमवायिदेशवृत्तित्वनियेमन न स्वरूपासिद्धिः 
अनेन च अनुमानेन द्वयणुकद्वयविभागः+सिध्यति, व्द्यणुकम्+ नाशप्रतियोगि जन्यभावत्वात्+इति+अनुमानेन द्वयणुकनाशसिद्धौ परमाणुः परमाण्वन्तराद्विभक्तः
द्वयणुकनाशवत्त्वात्+इति+अनुमानेन परमाणुद्वयविभागः+सिध्यति ॥
	त्र्यणुकादिषु अयम्+ परः अयम्+अपरः+ इति व्यवहारात्+परत्वापरत्वयोः+सिद्धिः+ ।
त्र्यणुकपरत्वापरत्वे सा समवायिकारणे जन्यगुणत्वात् व्द्यणुकपरत्वापरत्वे सा समवायिकारणे जन्यगुणत्वात्+इति+अनुमानाभ्याम्+ द्वयणुकपरमाणुगतयोः 
परत्वापरत्वयोः सिद्धिः+द्रष्टव्या ॥
	त्र्यणुकादिषु अयम्+ गुरुत्ववान् आद्यपतनवत्त्वात्+इत्याद्यनुमानेन गुरुत्वसिद्धिः ।
त्र्यणुकादिगुरुत्वम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यगुणत्वात्+ इति+अनुमानप्रमाणेन 
द्वयणुकपरमाण्वोः+अपि गुरुत्वसिद्धिः+द्रष्टव्या ॥
	त्र्यणुकादिषु इदम्+ द्रवम्+ इति प्रतीत्या द्रवत्वसिद्धिः, त्र्यणुकनिष्ठम्+ व्द्यणुकनिष्ठम्+ वा द्रवत्वम्+ सा समवायिकारणम्+ जन्यगुणत्वात् इति+अनुमानतः द्वयणुकपरमाण्वोः+अपि द्रवत्वसिद्धिः ॥
८४
	त्र्यणुकादिषु+अपि इदम्+ स्नेहवत् । पिण्डीभावजनकत्वात्+इति+अनुमानेन स्नेहसिद्धिः । त्र्यणुकादिस्नेहः सा समवायिकारणः जन्यगुणत्वात्+इत्याद्यनुमानेन व्द्यणुकपरमाण्वोः+अपि स्नेहसिद्धिः  ॥
	अयम्+ ध्वन्यात्मकः+शब्दः अयम्+ वर्णात्मकः+शब्दः इति व्यवहारेण श्रोत्रेंद्रियरूपप्रत्यक्षप्रमाणसिद्‌धेन श्रोत्रदेशोत्पन्नशब्दस्य सिद्धिः, अयम्+ शब्दः
सा समवायिकारणः जन्यगुणत्वादित्याद्यनुमानैः उत्तरोत्तरशब्दासमवायिकारणीभूतानाम्+ पूर्वपूर्वशब्दानाम्+ सिद्धिः+भवति, न तु श्रोत्रोत्पन्नशब्दातिरिक्तानाम्+ पूर्वपूर्वशब्दानाम्+ प्रत्यक्षतः+ ग्रहणम्+तेषु श्रोत्रावच्छिन्नसमवायाभावात् ॥
	ज्ञानविषयकसाक्षात्कारः+अनुव्यवसायः । उत्तरोत्तरोत्पन्नानुव्यवसायेन पूर्वपूर्वोत्पन्नज्ञानम्+ गृह्यते, यथा घटम्+ जानामि+इति+अनुव्यवसायेन घटज्ञानसामान्यस्य सिद्धिः घटम्+ स्मरामि अनुभवामि यथार्थतः+ जानामि साक्षात्करोमि अनुमिनोमि उपमिनोमि शब्दात्+प्रत्येमि सन्दिहे निश्चिनेमि तर्कयामि सम्भावयामि इत्याद्यनुव्यवसायैः 
मानसिकप्रत्यक्षरूपैः मनोरूपप्रत्यक्षप्रमाणजन्यैः स्मरणादीनाम्+ प्रत्यक्षम्+भवति ।
निर्विकल्पकस्य+अतीन्द्रियत्वेन गौः+इति विशिष्यज्ञानम्+ विशेषणज्ञानजन्यम्+ विशिष्टज्ञानत्वात् इति+अनुमानेन विशिष्टज्ञानजनकीभूतविशेषणज्ञानरूपम्+ निर्विकल्पकज्ञानम्+ सिध्यति, न च+अस्य ज्ञानस्य ज्ञानत्वभङ्गः ज्ञानत्वव्यापकसविषयकत्वाभावात्+इति वाच्यम्, तत्र प्रकारत्वादिविषयता त्रयाभावेपि  तुरीयविषयताख्यायाः+ विषयतायाः तस्य सविषयकत्वभङ्गवारणाय+अङ्गीकृतत्वात् ॥
ज्ञाननिष्ठम्+ प्रामाण्यम्+ स्वतः+ ग्राह्यम्+इति मीमांसकाः+ वदन्ति, अत्र प्रामाण्यम्+ तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपम्+ प्रमात्वम्+एव, नेतुःःःःःःःः प्रमाकरणत्वरूपम्+ प्रामाण्यम्+ अत्र विवक्षितम्+, सर्वत्र प्रत्यक्षादिज्ञानेषु प्रमाकरणत्वरूपस्य प्रामाण्यस्य बाधितत्वात् ॥
८५
स्वतः+ग्राह्यत्वम्+च
तत्+अप्रमाण्यग्राहकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वे, 
तम्+च  तत्+अप्रामाण्याग्राहिका या ज्ञानग्राहिका सामग्री तज्जन्ययावत्+ग्रहविषयत्वम्+इति, यथा च यावत्+पदस्य यावत्+पदस्य व्यापकत्वार्थकःःःःःःःःःःःःःतय । तत्प्रामाण्यग्राहकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहत्वव्यापकीभूतविषयताश्रय-त्वम्+इति फलितम्‌, तत्+अर्थः तत्+अप्रामाण्यग्राहिका तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्राहिकायाः+सामग्री
तज्जन्यग्रहत्वव्यापकीभूता या विषयता तत्+आश्रयत्वम्+इति । गुरूणाम्+ मुरारिमिश्राणाम्+
भट्टानाम्+च मतेषु त्रिषु+अपि स्वतः+ग्राह्यत्वम्+ ज्ञानसाधारणम्+ भवति, तथाहि गुरुमते 
सर्वेषु+अपि ज्ञानेषु ज्ञानज्ञातृज्ञेयरूपत्रयम्+ भासते, तन्मते+अयम्+घटः+इत्यादिघटमात्रावगा-
हिज्ञानम्+ न+अस्ति+एव अस्मिन् ज्ञाने ज्ञेयविषयकत्वस्य सम्भवेपि ज्ञानज्ञातृविषयकत्वाभावात् , अतः+ गुरुमते सर्वम्+अपि ज्ञानम्+ निरुक्तत्रितयविषयकम्+ अयम्+ घटः । घटम्+अहम्+ जानामि+इत्यादिरूपम्+ ज्ञेयम्, घटम्+ जानामि+इति+अस्य घटविषयकज्ञानवान्+अहम्+इत्यर्थः, अस्मिन् ज्ञाने घटरूपम्+ ज्ञेयम्+, घटज्ञानरूपम्+ ज्ञानम्+
अहम्+ पदार्थजीवरूपः+ ज्ञातःःःःःःःःःःःःः च+एतत्+त्रितयम्+ विषयीभवति घटः+ इति ज्ञानानन्तरम्+ घटम्+अहम्+मिश्रमते
जानामि+इति+अनुव्यवसायः+अङ्गीक्रियते, अस्मिन्‌ मते व्यवसायोत्पत्त्यनन्तरमनुव्य-
वसायः+  उत्पद्यते तेन च प्रामाण्यम्+ गृह्यते, अनुव्यवसायः+ नाम+ ज्ञानविषयकम्+ मानसम्+ प्रत्यक्षम्+, अस्मिन् ज्ञाने+अपि निरुक्तत्रितयम्+ विषयीभवति । भाट्मते ज्ञानेस्य+अतीन्द्रियतया ज्ञाततालिङ्गकानुमितेः+एव प्रामाण्यम्+ गृह्यते, ज्ञातता च । सविषयकः+ ज्ञानजन्यः प्रत्यक्षविषयीभूतः ज्ञानविषयत्वातिरिक्तः+ घटादिनिष्ठः कश्चन पदार्थः+इति तन्मतम्+, अनुमानप्रयोगः+तु, घटः घटत्ववद्विशेष्यकघटत्वप्र-
कारकज्ञानविषयः घटत्वप्रकारकज्ञाततावत्वात् यत्+न+एवम्+ तत्+न+एवम्+ यथा पटः+ इति ॥
	अथवा ज्ञातताम्+ पक्षीकृत्य इयम्+ ज्ञातता घटत्ववद्विशेष्यकघटत्वप्रकारकज्ञान-
जन्या घटवृत्तिघटत्वप्रकारकज्ञाततात्वात् या यदवृ-
८६
त्तिः यत्प्रकारिका ज्ञातता सा तद्विशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानजन्या यथा पटे पटत्वप्रकारिका ज्ञातता+इति, अत्र मतत्रयेपि व्यवसायानुव्यवसायानुमितिषु 
ज्ञानस्य विषयत्वेन तत्‌ज्ञानगतज्ञानत्ववत् ज्ञानत्वसमशीलस्य ज्ञाननिष्ठप्रामाण्यस्य+अपि विषयत्वे बाधकाभावात् घटादिज्ञाननिष्ठप्रामाण्यम्+अपि 
विषयीभवति+इति+अङ्गीक्रियते, तथा च मतत्रयेपि प्रामाण्ये स्वतः+ग्राह्यत्वस्य लक्षणसमन्वयप्रकारः+ इत्थम्+, गुरुमते मिश्रमते च तत्पदेन यस्मिन् घटादिज्ञाने प्रामाण्यम्+ गृह्यते तद्धटादिज्ञानम्+ ग्राह्यम्+ तस्मिन्+न+प्रमाण्यज्ञानम्+ तत्+अप्रामाण्यज्ञानम्+ इति+अनेन। घटादिज्ञानविशेष्यकाप्रामाण्यप्रकारकज्ञानम्+ लभ्यते तदग्राहिका 
ज्ञानग्राहिका या सामग्री आत्ममनः+संयोगविशेषणज्ञानादिरूपा सामग्री तज्जन्यग्रहः
घटम्+अहम्+ जानामि+इति+आकारको ग्रहः तद्विषयत्वम्+ घटज्ञानत्वे+इव तत्समशीले प्रामाण्ये+अपि वर्तते+इति । भाट्टमते तत्+अप्रामाण्याग्राहिका प्रकृतज्ञानग्राहिका 
या सामग्री इति+उक्तौ आत्ममनः+संयोगपरामर्शादिरूपा सामग्री तज्जन्यो योग्रहः घटः घटविशेष्यकघटत्वप्रकारकज्ञानविषयः+ इति+आकारकानुमितिरूपः+ ग्रहः तद्विषयत्वम्+ ज्ञानत्वे+इव तत्समशीले प्रामाण्येपि  वर्तते+इति । नैयायिकाः+तु अयम्+ घटः+इति ज्ञानोत्तरम्+ घटम्+अहम्+जानामि+इति+अनुव्यवसायस्य सम्भवेपि न तस्मिन्‌ ज्ञाने तत्प्रामाण्यस्य विषयत्वम्+ सम्भवति, अन्यथा ज्ञानत्वसमशीलानाम्+ तव्द्यक्तित्वतदगुणत्वप्रत्यक्षत्वादीनाम्+अपि तदज्ञानविषयताप्रसङगात् , किम्+च अनुव्यवसायादि न+एव प्रामाण्यस्य+ ग्रहणे अनभ्यासदशायाम्+  (प्राथमिकघटादिग्रहोत्तरदशायाम्+) इदम्+ प्रमा वा नवेति प्रामाण्यसंशयः+ न स्यात् , 
अतः प्रामाण्यम्+ परतः+ग्राह्यम्+एव+इति वदन्ति, परतः+ग्राह्यत्वम्+ अनुमानादिग्राह्यत्वम्+,
यज्जातीयज्ञानोत्तरम्+ जायमाना प्रवृत्तिः+सफला भवति यथा अयम्+ घटः इदम्+ रजतम्+
इत्यादिज्ञानम्+ प्रमा सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् यत्+एवम्+ तत्+एवम्+ यथा अप्रमा+इति व्यतिरेकिणा द्वितीयादिज्ञानेषु इदम्+ 
८७
ज्ञानम्+ प्रमा सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् पूर्वोत्पन्नज्ञानवदित्यन्वयव्यतिरेकिण+अपि प्रामाण्यम्+ गृह्यते ॥
	न च शब्दवदाकाशम्+इत्यादिज्ञानानाम्+ प्रवृत्तिजनकत्वाभावेन प्रमात्वम्+ कथम्+ सिध्यति+इति वाच्यम्+, अनुमानशब्दान्यतरग्राह्यत्वस्य+एव परतः+ ग्राह्यत्वरूपत्वेन वक्तव्यतया शब्दवदाकाशम्+इत्यादिज्ञानम्+ प्रमा इत्याद्याप्तवाक्येभ्यः तत्+तत्+ज्ञानेषु
प्रामाण्यसिद्धेः+अप्रत्यूहत्वात् , न च यत्र रजते इदम्+ रजतम्+इति ज्ञानम्+ जातम्+ प्रवृत्तिः+तु
न जाता तत्र प्रमात्वम्+दुर्निरूपम्+इति वाच्यम्+, यत्र प्रवृत्त्यादिकम्+आप्तवाक्यम्+ वा न+अस्ति तत्र वास्तविकप्रमात्वसत्वेपि प्रामाण्संशयस्य+एव सत्त्वेन प्रामाण्यनिश्चयानुत्पत्तेः+इष्टत्वात् , अथवा तादृशज्ञाने प्रवृत्तिफलोपधायकत्वाभावे+अपि प्रवृत्तिस्वरूपयोग्यतायाः+ अक्षतत्वेन एतेन+एव लिङ्गेन तत्र+अपि ज्ञाने 
प्रमात्वनिर्णयः+उपपादः+ एव । सर्वमतेषु+अपि इदम्+ ज्ञानम्+ अप्रमा विफलप्रवृत्तिजनकत्वात् इत्याद्यनुमानैः+एव+अप्रामाण्यसिद्धिः+इष्टव्या । ज्ञातः+ घटः+इत्यादौ ज्ञाततायाः+ ज्ञानविषयतारूपत्वेन+एव+उपपत्तौ सविषयिकायाः+ ज्ञाततायाः 
पार्थक्यम्+ न कल्पनीयम्+ गौरवात्+मानाभावम्+च  ॥ 
	अहम्+ सुखी, दुःखी, अहम्+इच्छामि, अहम्+ द्वेष्मि, अहम्+ करोमि+इत्यादिमानसप्रत्यक्षैः 
आत्मीया+सुखदुःखेच्छाद्वेष‌प्रयत्ना गृह्यन्ते। परकीयम्+ बुद्धयादिषटकम्+तु मुखसङ्कोचविकासादिना अनुमीयते, तथाहि, अयम्+ घटविषयकज्ञानवान् घटविषयकेच्छावत्त्वात् , अयम्+ घटविषयकेच्छावान् घटविषयककृतिमत्त्वात्, अयम्+
घटविषयककृतिमान् कपालविषयककृतिमत्त्वात् , अयम्+ सुखवान्  मुखविकासवत्वात् , अयम्+ दुःखवान् मुखसङ्कोचवत्वात् इति । अयम्+ सुखी अयम्+
दुःखी+इत्याद्याप्तवाक्यैः+वा परकीयम्+ बुद्धयादिषट्‌कम्+ ग्रहीतुम्+ शक्यते । 
धर्माधर्मभावनाख्यसंस्काराणाम्+ आत्मीयानाम्+ परकीयानाम्+ वा सिद्धिः+तु अयम्+ धर्मवान् अहम्+ धर्मवान्‌ वा ऐश्वर्यसुखादिमत्त्वात् अयम्

८८
धर्मवान्+अहम्+अधर्मवान्+वा निर्धनत्वात् दुःखित्वान्+च अयम्+अहम्+वा भावनाख्यसंस्कारवान् स्मृतिमत्वात् प्रत्यभिज्ञावत्वात्+वा इत्याद्यनुमानैः+एव भवति ॥
	त्र्यणुकादिवेगः प्रत्यक्षसिद्धः, त्र्यणुकादिवेगः सा समवायिकारणः जन्यगुणत्वादित्याद्यनुमानतः व्द्यणुकपरमाण्वोः+अपि वेगसिद्धिः द्रष्टव्या कटादिषु
अयम्+ स्थितस्थापकसंस्कारवान् विलक्षणक्रियावत्वादिति+अनुमानेन स्थितस्थापकसंस्कारसिद्धिः+द्रष्टव्या । कटाद्यवयवेषु परमाणुपर्यन्तेषु कटादिनिष्ठस्थितस्थापकः सा समवायकारणः जन्यगुणत्वादित्याद्यनुमानैः स्थितस्थापकसंस्कारस्य सिद्धिः+द्रष्टव्य, एवम्+गुणसिद्धिः निरूपिता ॥
	इदम्+ चलति इत्यादिचाक्षुषप्रत्यक्षेण त्र्यणुकादिनिष्ठम्+ कर्म गृह्यते, त्र्यणुकम्+ व्द्यणुकम्+ वा सा समवायिकारणम्+ इति+अनुमानतः व्द्यणुकसंयोगस्य परमाणुसंयोगस्य च
सिद्धौ कर्मणः+संयोगसमवायकारणत्वेन त्र्यणुकादिसंयोगः+सा+समवायिकारणइ-
त्याद्यनुमानतः व्द्यणुकपरमाणोः+अपि क्रियासिद्धिः, 
हस्तादिनिष्ठस्य+उत्क्षेपणादिपञ्चकस्य प्रत्यक्षतः+ ग्रहणे तदुत्क्षेपणम्+ सा समवायिकारणम्+ इत्याद्यनुमानैः तत्+अवयवेषु+अपि परमाणुपर्यन्तेषु उत्क्षेपणादीनाम्+ सिद्धिः+द्रष्टव्या, एवम्+ 
कर्मसिद्धिः ग्राह्या ॥
      	    - अथ जातिसिद्धिः+निरूप्यते -
	पदार्थत्वम्+ न जातिः समवायादिवृत्तित्वात् , द्रव्यत्वम्+, गुणत्वम्+, कर्मत्वम्+च जातिः+एव, जतुघृताकाष्ठादिषु द्रव्यत्वव्यवहारभावेन न प्रत्यक्षतः+ द्रव्यत्वजातिसिद्धिः+सम्भवति, किन्तु+अनुमानेन+एवः अनुमानप्रकारः, संयोगविभागादिसमवायिकारणता किञ्चित्+अधर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात् घटनिरूपितदण्डनिष्ठकारणतावत्+इति+अनुमानेन विभागादि- 
८९
समवायकारणतावच्छेदकतया द्रव्यत्वजातिसिद्धिः, न च सः+ धर्मः+ घटत्वादिः+भवितुम्+अर्हति,  कारणतायाम्+अन्यूनान्+अतिप्रसक्तधर्मस्य+एव+अवच्छेदकत्वेन 
घटत्वपटत्वादिव्याप्यजातीनाम्+ विभागादिसमवायकारणतायाः+ अन्यूनत्वाभावेन सत्ताजातेः+तत्+अनतिप्रसक्तत्वाभावेन गुणत्वादिजातिषु  विभागादिकारणत्वप्रसक्तेः+-
एव+अभावेन च तत्कारणतायाः+ अन्यूनान्+अतिप्रसक्तधर्मः द्रव्यत्वम्+एव भवति+इति तत्+सिद्धिः+द्रष्टव्या । न च द्रव्यत्वस्य तत्कारणतायाः+ न्यूनान्+अतिप्रसक्तत्वेपि तस्य जातित्वे । प्रमाणाभावः+इति वाच्यम्, वह्निव्याप्यधूमवान्+इति परामर्शस्य सत्त्वेपि महानसीय वह्नीतरवह्नयभावान्+इति+इतरबाधसहकारेण महानसीय वह्निमान्+इति+अनुमितिः+इव अनेकसमवेतस्य द्रव्यत्वस्य जातित्वे लाघवम्+ इति लाघवः+ ज्ञानसहकृतात् किञ्चित्+अधर्मावच्छिन्नत्वव्याप्यकारणतात्ववती विभागादिसमवायकारणता इति परामर्शात् तत्कारणतावच्छेदकतया जातिरूपद्रव्यत्वम्+एव सिध्यति ॥
	एवम्+एव गुणपदशक्यता किंचित्+अधर्मावच्छिन्ना शक्यतात्वात् घटपदशक्यतावत्
इति+अनुमानेन गुणत्वजातिसिद्धिः । अस्य+अपि प्रत्यक्षप्रमाणतः+ जातित्वासिद्धौ दुःखद्वेषादिषु गुणत्वव्यवहाराभावः+ मूलम्+इति+अवधेयम् । कर्मत्वजातिः+तु चलति+इत्यादिप्रत्यक्षसिद्धा+एव ॥
  सामान्यादिचतुष्टये जातिः+न+अस्ति, तथाहि, घटत्वपटत्वादिजातिषु जातित्वरूपजातस्वीकारे जातित्वस्य+अपि जातित्वेन तादृशजातीत्वे घटत्वादौ च 
पुनः+जातित्वजातिः स्वीकार्या, यथा स्वीकारे घटत्वादौ तन्निष्ठजातित्वे एतत्+जातित्वनिष्ठजातित्वे च । पुनः+जातित्वजातिस्वीकारापत्तिः इति+अनवस्थाप्रसङ्गः+इति सामान्ये जातिः+न+अङ्गीक्रियते ॥
विशेषेषु  विशेषत्वजातिस्वीकारे निस्सामान्यत्वे सति सामान्य- भिन्नत्वे सति समवेतत्वम्+इति विशेषलक्षणस्य भङ्गः प्रसज्येतेति रूपहानिरूपदोषप्रसक्तेः 
विशेषेषु जातिः+न+अङ्गीकियते, रूपहानिः+नाम लक्ष-
९०
णहानिः ।रूपहानिपदस्य स्वतः+ व्यावर्तकत्वात्मकस्य रूपस्य-------
हानिः इति+अर्थान्तरम्+ प्रकल्प्य तस्य जातिबाधकताम्+ वदन्ति बहवः,-----
तत्प्रकारः, घटादिव्द्यणुकपर्यन्तेषु+अवयविषु स्वायवसमवेतत्वरूपहेतुना----
इतरभेदः+,साधयितुम्+ शक्यते, तत्प्रकारः, घटः इतरभिन्नः कपालसमवेतत्वात्, व्द्यणुकम्+ स्वेतरभिन्नम्+ परमाणुसमवेतत्वादित्यादिना घटादिव्द्यणुकान्तेषु+इतरभे-
दः+ साधयितुम्+ शक्यते, परमाणूनाम्+अवयवाभावेन परमाणु- वतरभेदसाधको न+एतादृशः+
हेतुः+सम्भवति, अतः+सर्वेषु+अपि परमाणुषु प्रत्येकम्+एकैकम्+ विशेषम्+अङ्गीकृत्य सर्वपरमाणुषु प्रत्येकम्+ अयम्+ परमाणुः इतरभिन्नः+ एतत्+विशेषात्+इत्याद्यनुमानैः तेषु+इतरभेदः साधनीयः, एवम्+स्थिते, विशेषेषु विशेषत्वजातिस्वीकारे सामान्याश्रयस्य सामान्यरूपेण+एव साध्यसाधकत्वम्+इति नियमेन सामान्यात्मकविशेषत्वरूपेण+एव विशेषाणाम्+ हेतुता वाच्या, न तु सामान्यानात्मकेन+-
एतत्+विशेषत्वरूपेण, अयम्+ परमाणुः, इतरभिन्नः विशेषात्+इति सामान्यरूपेण हेतुतास्वीकारे तु इतरभेदाभाववति+अन्यपरमाणौ+अपि विशेषरूपहेतोः+सत्वात्+ व्यभिचारप्रसङ्गः, अतः+ विशेषेषु जातिः+न+अभ्युपेया । विशेषेषु+अपि अयम्+ विशेषः+ इतरभिन्नः तादात्म्यसम्बन्धेन+एतत्+विशेषात् इत्याद्यनुमानैः सर्वविशेषेषु प्रत्येकम्+इतरभेदःसाधनीयः, एवम्+च स्वतः+ व्यावर्तकत्वम्+ सम्भवति, स्वतः+ व्यावर्तकत्वम्+च स्ववृत्त्यसाधारणधर्मपुरस्कारेण व्यावर्तकत्वम्+ सः+च असाधारणधर्मः
एतत्+विशेषत्वादिः । न च+एवम्+ अयम्+ परमाणुः इतरभिन्नः तादात्म्यसम्बन्धेन+एतत्परमाणोः,
अयम्+ परमाणुः इतरभिन्नः समवायसम्बन्धेन+एतत्+रूपात्+इत्याद्यनुमानैः+एव परमाणुषु+इतरभेदसिद्धौ विशेषांगीकरणम्+अनावश्यकम्+इति वाच्यम् , 
एतत्+परमाण्वेतदरूपादिहेतुभिः+ इतरभेदसाधने सामान्याश्रयस्य सामान्यरूपेण 
साध्यसाधकत्वनियमभङ्गप्रसङ्गात् , परमाणुत्वरूपत्वादिहेतुभिः+सामान्य-
 रूपैः+साधने च व्यभिचारप्रसङ्गात् , अतः परमाणुषु+इत- 
९१
रभेदसाधनार्थम्+ विशेषाः+ अङ्गीकर्तव्याः, विशेषेषु च जातिः+न+अस्वीकार्येति च सिद्धम्।
	असम्बन्धः समवायभावयोः+जातिस्वीकारे बाधकः, असम्बन्धः+ नाम समवायप्रतियोगित्वसमवायानुयोगित्वान्यतराभावः, समवायाभावयोः कस्य+अपि पदार्थस्य समवायसम्बन्धेन+आर्वतमानत्वेन तयोः+समवायेन कस्य+अपि पदार्थस्य अनधिकरणत्वेन च निरुक्तान्यतराभावः+सम्भवति+इति समवायाभावयोः+जातिः+स्वीकरणीया । एवम्+ गगनत्वादिकम्+ न जातिः एकव्यक्तिवृत्तित्वात् । घटत्वम्+ कलशत्वभिन्नजातित्वाभाववत् कलशत्वसमनियतत्वात् , इत्याद्यनुमानैः+घटत्वादीनाम्+ भिन्नजातित्वम्+ न 
सिद्धयति । तत्र व्यक्त्यभेदतुल्यत्वयाः+सत्वात् , एवम्+ भूतत्वशरीरत्वेन्द्रियत्वो-
दभूतत्वादीनाम्+ क्रमेण मूर्तत्वपृथिवीत्वशुक्लत्वादिना साङ्कर्यात्+न+एव जातित्वम्+, परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयोः धर्मयोः+ एकत्र समावेशः सङ्करः, मूर्तत्वाभाववति गगने भूतत्वम्+, भूतत्वाभाववति मनसि मूर्तत्वम्+ उभयोः+समावेशः पृथिव्याद्यन्तर्भावेण वर्तते+इति मूर्तत्वसांकर्येण भूतत्वस्य न जातित्वम् । पृथिवीत्वाभाववति जलीयशरीरे शरीरत्वम्+, शरीरत्वाभाववति घटादौ पृथिवीत्वम्+, 
उभयोः+समावेशः पार्थिवशरीरन्तर्भावेन वर्तते+ इति पृथिवीत्वादिना साङ्कर्याच्छरीरत्वस्य न जातित्वम्। पृथिवीत्वाभाववति जलीयेन्द्रिये इन्द्रियत्वम्+,
इन्द्रियत्वाभाववति घटादौ पृथिवीत्वम्+, उभयोः+समावेशः पार्थिवेन्द्रियान्तर्भावेण 
वर्तते+इति पृथिवीत्वादिना साङ्कर्यादिन्द्रियत्वस्य न जातित्वम् ॥
	शुक्लत्वाभाववति+उद्भूतनीले उद्‌भूतत्वम्+,  उदभूतत्वाभाववत्यनुदभूतशुक्ले
शुक्लत्वम्+, उभयोः+समावेश उदभूतशुक्लान्तर्भावेण वर्तते+इति शुक्लत्वादिनाम्+ साङ्कर्यात्+उद्भूतत्वस्य न जातित्वम्+ । पृथिवीत्वाभाववति जलीयपरमाणौ परमाणुत्वम्+ परमणुत्वाभाववति घटादौ पृ-
९२
थिवीत्वम्+,उभयोः+समावेशः पार्थिवपरमाणौ+इति पृथिवीत्वसाङ्कर्येण परमाणुत्वस्य
न जातित्वम्+, एवम्+ व्द्यणुकत्वत्र्यणुकत्वयोः+अपि पृथिवीत्वसा- ङ्कर्येण न जातित्वम्+ ।
शरीरत्वेन्द्रियत्वयोः+ःःःःःःःःःःइव विषयत्वस्थापि पृथिवीत्वादिसाङ्कर्येण न जातित्वम्+ ।
नीलपृथिवीत्वाभाववति । पीतघटे घटत्वम्+ घटत्वाभाववति नीलपटे नीलपृथिवीत्वम्+, उभयोः+समावेशः+ नीलघटे वर्तते+ इति घटत्वादिसांकर्येण नीलपृथिवीत्वस्य न जातित्वम् । घटत्वाभाववति नीलपटे नीलद्रव्यत्वम्+, नीलद्रव्यत्वाभाववति पीतघटे घटत्वम्+, उभयोः+समावेशः+ नीलघटे वर्तते+इति घटत्वादिसांकर्येण नीलद्रव्यादीनाम्+ न जातित्वम् । एवम्+ नित्यत्वानित्यत्वयोः+अपि पृथिवीत्वादिसांकर्येण नित्यत्वस्य सामान्यादिवृत्तितया अनित्यत्वस्य प्राग्भावसाधारण्येन च न तयोः+जातित्वम्+ । रूपत्वाभाववति जलीयपरमाणुरसादौ
नित्यगुणत्वम्+, नित्यगुणत्वाभाववति घटीयरूपादौ रूपत्वम्+, उभयोः+समावेशः+ नित्यरूपे वर्तते+इति रूपत्वादिसांकर्येण नित्यगुणत्वस्य न जातित्वम्+ । एवम्+ नित्यद्रव्यत्वस्य+अपि पृथिवीत्वादिसांकर्येण न जातित्वम्+ ।रूपत्वादिसांकर्येण+ अनित्यगुणत्वस्य पृथिवीत्वादिसांकर्येण+अनित्यद्रव्यत्वत्य च न जातित्वम्+ । शुक्लत्वाभाववति घटनीले घटरूपत्वम्+ घटरूपत्वाभाववति पटशुक्ले शुक्लत्व, उभयोः+समावेशः घटशुक्लः+इति शुक्लत्वादिना सांकर्येण घटरूपत्वादेः+न+जातित्वम् ॥
	न च पृथिवीत्वादिसांकर्येण शरीरत्वादीनाम्+इव शरीरत्वसांकर्येण पृथिवीत्वादीनाम्+अपि जातित्वम्+ न स्यात्+इति वाच्यम्+, जातित्वेन+अभिमतसङ्करस्य+एव जातिबाधकत्वनियमेन जातित्वेन+अनभिमतशरीरत्वादिसांकर्यस्य पृथिवीत्वादिजातित्वबाधकत्वाभावात् , न च  शरीरत्वादि सांकर्यसत्वेन पृथिवीत्वादीनाम्+अपि कथम्+ जातित्वेन+अभिमतत्वम्+इति वाच्यम् , 
गन्धसमवायकारणतावच्छेदकतया पृथिवीत्वस्य जातित्वसिद्धेः, शरीरत्वस्य तादृशजातित्वव्यवस्थापकाभावात् , न च  
९३
गुणपदशक्यतावच्छेदकतया गुणत्वजातेः+इव शरीरपदशक्यतावच्छेदकतया
शरीरत्वस्य+अपि जातित्वम्+ सिद्धयति+इति वाच्यम् , शरीरत्वे जातिव्यवहाराभावेन 
तत्+असिद्धेः, एतादृशान् जातिबाधकान् 'व्यक्तेः+अभेदः+तुल्यत्वम्+ संकरोथानवस्थितिः,
रूपहानिरसम्बन्धः+ जातिबाधकसंग्रहः,, इति+अनेन नीलकण्ठविश्वनाथपञ्चाननप्रभृतयः प्रादर्शयन् ॥
  	भेदत्वविषयतात्वादिकम्+अखण्डोपाधिः+इति सिद्धान्तः गन्धसमवायिकारणता 
किञ्चित्+धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात् घटनिरूपितदंड- निष्ठकारणतावदित्यनुमानेन लाघवज्ञानसहकृतेन पृथिवीत्वस्य जातित्वसिद्धिः।
एवम्+ जन्यस्नेहसमवायिकारणता किञ्चित्+धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात्+इति+अनुमानेन
जन्यस्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकतया जन्यजलत्वजातिसिद्धिः, तादृशजन्यजलत्वावच्छिन्नसमवायिकारणता किचित्+धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात्+इति+अनुमानेन जलत्वजातिसिद्धिः+ बोध्या, सर्वेषु जातित्वसाधकानुमानस्थलेषु लाघवज्ञानस्य सहकारित्वम्+ ग्राह्यम् । न च+अनुमानद्वयमन्तरा स्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकता+एव कुतः+ न जलत्वजातिसिद्धिः+इति वाच्यम्‌ , स्नेहत्वस्य नित्यानित्यस्नेहवृत्तितया कार्यतातिप्रसक्तत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वाभावात् ; कार्यतायाः+ अन्यूनान्+अतिप्रसक्तधर्मस्य+एव कार्यतावच्छेदकत्वात् न च जन्यस्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकता+एव कुतः+ न जलत्वजातिसिद्धिः+इति वाच्यम्, जलत्वजातेः परमाण्वन्तर्भावेण जन्यस्नेहसमवायिकारणत्वातिप्रसक्तत्वेन
तत्कारणतावच्छेदकत्वाभावात् , अपि च जन्यस्नेहसमवायिकारणतावच्छेदकधर्मस्य परमाणुषु+अङ्गीकार्यतया नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भावः+इति नियमेन परमाणुषु+अपि कदाचित्+जन्यस्नेहोत्पत्तिप्रसङ्गः अतः+च न स्नेहसमवायिका-
९४
रणतावच्छेदकतया जलत्वजातिसिद्धिः, किन्तु । निरुक्तानुमानद्वयेन+एव तत्+सिद्धिः+द्रष्टव्या, स्वरूपयोग्यत्वे च फलजनकतावच्छेदकधर्मवत्वम्+ ज्ञेयम्+ ; घटत्वपटत्वादीनाम्+ जातित्वम्+ प्रत्यक्षासिद्धम् , जातिबाधकाभावे प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्+
तत्+सिद्धिः+बोध्या ॥
	जन्योष्णास्पर्शसमवायिकारणता किञ्चित्+धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात्+इति+अनुमानेन
जन्यतेजोमात्रसाधारणवैजात्यसिद्धिः, तदवच्छिन्नसमवायिकारणता किंचित्+धर्मावच्छिन्ना कारणतात्वात्+इति+अनुमानेन तेजः+तु+अस्य जातित्वे लाघवम्+इति लाघवज्ञानसहकृतेन तेजः+तु+अस्य जातित्वसिद्धिः । एवम्+ अपाकजजन्यानुष्णशीतस्पर्शनिष्ठवैजा- त्याविच्छिन्नसमवायिकारणतावच्छेदकतया
जन्यवायुगतवैजात्यसिद्धिः तदवच्छिन्नसमवायिकारणतया+अवच्छेदकतया वायुत्वजातेः सिद्धिः, आकाशत्वस्य कालत्वस्य दिक्त्वस्य च+एकव्यक्तिमात्रवृत्तित्वात् न जातित्वम्+ ॥ ज्ञानसुस्वादिसमवायिकार-
णतावच्छेदकतया आत्मत्वाजातिसिद्धिः+, न च+अस्याः+ जातेः+ईश्वरे+अपि+अङ्गीकारे नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भावः+इति नियमनेश्वरे कदाचित्+सुखादेः+उत्पत्तिप्रसङ्गः+इति वाच्यम् , तादृशनियमस्यानङ्गीकृतत्वात् , 
ईश्वरे+अदृष्टाभावेन सुखाद्यजननात् । अथवा, ईश्वरे , सा जातिः+न+अस्ति+एव, 
जीवात्मनि+एव साङ्गीक्रियते, ईश्वरे+अपि+आत्मत्वव्यवहारः+तु ज्ञानाश्रयत्वविषयकः+एव, न+आत्मत्वजातिविषयकः+इति+अपि केचित्+वदन्ति  ॥ सुखाद्युपलब्धिकारणतावच्छेदकतया मनस्त्वजातिः+द्रष्टव्या ॥
	घृतजतुप्रभृतिषु पृथिवीत्वस्य हिमखण्डकरकादौ जलत्वस्य सुवर्णादौ तेजस्+तु+अस्य च व्यवहारभावेन न पृथिवीत्वजलत्वतेजस्त्वजातीनाम्+ प्रत्यक्षप्रमाणसिद्‌धत्वम् , वायोः+मनसः+च स्वतः प्रत्यक्षत्वासम्भवेन जीवात्मनः+अहम्+सुखीत्यादिप्रत्यक्षविषयत्वसम्भवेपि परात्म-
९५
नः प्रत्यक्षविषयत्वेन न वायुत्वात्मत्वमनस्त्वजातीनाम्+ प्रत्यक्षसिद्धत्वम् 
अतः+अनुमानेन+एव तेषाम्+ सिद्धिः+अङ्गीकार्या ।न च घृतादिकम्+ परित्यज्यपरमाण्वन्तर्भावेण पृथिवीत्वादिजातीनाम्+ व्यवहारव्यभिचारः कुतः+ न प्रदर्शितः+ इति वाच्यम् , तथा सति रूपत्वादिजातीनाम्+अपि+अप्रत्यक्षपरमाणुरूपवृत्तित्वात् प्रत्यक्षासिद्धत्वप्रसङ्गात् , अतः+ योग्यपदार्थान्तर्भावेण+एव प्रत्यक्षत्वव्यवहारव्यभिचारे प्रसक्ते अनुमानप्रमाणेन जातिसिद्धिः+वक्तव्या, अयोग्यान्तर्भावेण व्यवहारव्यभिचारस्य+अपि जातेः प्रत्यक्षासिद्धनियामकत्वे+अदृष्टचरदूरस्थदण्डादौ+अपि दण्डइत्यादिव्यवहाराभावेन 
दण्डत्वादिजातीनाम्+अपि प्रत्यक्षासिद्धत्वप्रसङ्गः, अयोग्यत्वम्+च+अत्र प्रत्यक्षकारणसामग्र्यभावप्रयुक्तप्रत्यक्षाविषयत्वम्+ बोध्यम् , अतः+ दूरस्थदण्डादिषु
परमाणुषु+अपि प्रत्यक्षकारणोदभूतमहत्वचक्षुः+संयोगाद्यभावेन तदभावप्रयोज्यप्रत्यक्षविषयत्वरूपम्+अयोग्यत्वम्+ दूरस्थदण्डादीनाम्+ परमाणूनाम्+अपि+अक्षतम् ।यत्र धर्मी स्वतः+एव+अप्रत्यक्षः तदवृत्तिजातेः+नियतम्+अनुमानेन शब्देन वा सिद्धिः+वक्तव्या, अतः+ जाति बाधकरहितानाम्+ बहुषु+अनुगतानाम्+ प्रत्यक्षलाघवज्ञानसहकृतानुमानदिसिद्धानाम्+एव धर्माणाम्+ जातित्वम्+ वक्तव्यम्+इति फलितम्   ॥
	इदम्+ रूपम्+इदम्+ रूपम्+इति+आकारकप्रात्यक्षिकप्रतीति+एव रूपत्वजाति सिद्धिः न च सर्वेषु+अपि रूपेषु रूपत्वव्यवहाराभावात् कथम्+ प्रत्यक्षतः+ रूपत्वजातिसिद्धिः+इति वाच्यम् , सर्वत्र रूपशब्दोल्लिखिन्याः प्रतीतेः+अभावेपि वर्णशब्दोल्लिखिन्याः प्रतीतेः+सत्वात् , वर्णरूपपदयोः पर्यायत्वात् , अतः+ रूपत्वजातिसिद्धिः प्रत्यक्षतः+ एव भवति । न च तथापि इदम्+ रूपम्+इति प्रतीतिबलात्प्रतीयमानम्+ रूपत्वादिकम्+अधिकरणभेदेन भिन्नम्+अनेकम्+एव भवति+इति न तस्य जातित्वम्+इति वाच्यम्+, अनुगतधर्मम्+अन्तराऽनुगतप्रतीतेः+असम्भवः+ इति नियमेन इदम्+रूपम्+इदम्+रूपम्+इत्याद्यनुगतप्रतीत्यनुरोधेन सर्वरूपानुगतस्य+एकस्य रूपत्वस्य+एव जाति-
९६
त्वेन सिद्धेः+सम्भवात् , एवम्+एव रूपत्वव्याप्यानाम्+ शुक्लत्वनीलत्वादीनाम्+अपि जातत्वम्+
प्रत्यक्षप्रमाणतः+एव सिद्धयति+इति ज्ञेयम्+, एवम्+ पृथि- वीत्वव्याप्यानाम्+ घटत्वपटत्वादीनाम्+ 
जातित्वसिद्धिः प्रत्यक्षतः+एव ग्राह्या । न च रूपत्वस्य नित्यानित्यरूपवृत्तितया 
नित्यरूपस्य+अतीन्द्रियत्वेन तत्र प्रात्यक्षिकरूपत्वव्यवहारस्य दुर्निरूपतया नित्यरूपे
कथम्+रूपत्वजातिसिद्धिः+इति वाच्यम्+, सर्वेषु योग्येषु तादृशव्यवहारसम्भवे अयोग्ये
कुत्रचित्+तादृशव्यवहाराभावेपि बाधकाभावात् ॥
	एवम्+एव रसत्वतद्वयाप्यमधुरत्वादीनाम्+ गन्धत्वतव्द्याप्यसुरभित्वादीनाम्+ स्पर्शत्वतःःःःःःःःःःव्द्याप्योष्णत्वादीनाम्+ जातीनाम्+ सिद्धिः प्रत्यक्षतः+एव ग्राह्या । एवम्+एव संख्यात्वपरिमाणत्वपृथक्त्वसंयोगत्वविभागत्वपरत्वापरत्वत्वजातीनाम्+ तत्+ःःःःःःःःव्द्याप्यानाम्+च सिद्धिः प्रत्यक्षतः+एव ग्राह्या । आद्यपतनासमवायिकारणतावच्छे-
दकतया गुरुत्वजातिसिद्धिः । इदम्+द्रवम्+इति प्रात्यक्षिकप्रतीत्या द्रवत्वजातिसद्धिः । पिण्डीभावकारणतावच्छेदकतया स्नेहत्वजातिसिद्धिः । अयम्+ ध्वन्यात्मकश्शब्दः इत्यादि प्रात्यक्षिकप्रतीत्या शब्दत्वजातिसिद्धिः ।
जानामि, स्मरामि, अनुभवामि, साक्षात्करोमि+, अनुमिनोमि, उपमिनोमि, शाब्दयाम्+, सन्दिहे, निश्चिनोमि+इत्याद्यनुव्यवसायैः ज्ञानत्वस्मृतित्वानुभवत्वप्रत्यक्षत्वा- 
नुमितित्वोपमितित्वशाब्दत्वसंशयत्वनिश्चयत्वप्रभृतीनाम्+ जातीनाम्+सिद्धिः+ भवति ।
अहम्+सुखी, अहम्+ दुःखी, अहम्+इच्छामि, अहम्+ द्वेष्मि, अहम्+ करोमि+इत्यादिमानसप्रत्यक्षैः+सुखत्वदुःखत्वेच्छात्वद्वेषत्वप्रयत्नत्वजातीनाम्+ सिद्धिः+भवति । स्वर्गादिसाधनतावच्छेदकतया धर्मत्वजातेः नरकादि साधनतावच्छेदकतया+अधर्मत्वजातेः स्मृतिजनकतावच्छेदकतया भावनात्वजातेः+च
सिद्धिः । वेगत्वजातिः प्रत्यक्षसिद्धा, कटादिनिष्टवैलक्षण्यापादकतावच्छेदकतया स्थितस्थापकसंस्कारत्वजातिसिद्धिः । अथवा, गुणदीधितौ भट्टाचार्योक्तक्रमेण
स्थितस्थापकपदशक्यता- 
९७
वच्छेदकतया स्थितस्थापकसंस्कारत्वजातिसिद्धिः+द्रष्टव्या ॥
	चलति+इति+आकारकप्रात्यक्षिकप्रतीत्या कर्मत्वजातिसिद्धिः । सामान्यादिचतुष्टये
यथा जातिः+न+अस्ति तथा+उपपादितम्+ प्रागेव । निरुक्तानाम्+ जातीनाम्+अनुगत्यम्+अतीन्द्रियवृत्तिताप्रसक्तजातित्वभङ्गाभावः+ 
च रूपत्वजातिस्थले+इव बोध्यम्+ । सत्ताजातिः+तु सन्नित्याकारकव्यवहारतः+ न
सिद्धयति, सामान्यादौ+अपि तत्प्रतीतेः+सत्त्वात् , न+अपि+अनुमानम्+ लिङ्गाभावात् , अतः प्रामणिकव्यवहारः+एव सत्ताजातिसिद्धौ प्रामाणम्+अवधेयम्+ । सत्पदशक्यतावच्छेदकतया वा सत्ताजातिसिद्धिः क्रियासमवायकारणतावच्छेदकतया मूर्तत्वजातिसिद्धिः ॥
	ननु विभुत्वप्रभाघटसंयोगत्वादीनाम्+ जातिबाधकसाङ्कर्यादेः+अपि+अभावात्+कुतः+ न 
जातित्वम्+ न च विभुत्वस्य प्रभाघटसंयोगत्वादेः+च जाति- त्वग्राहकप्रमाणाभावेन न  
तेषाम्+ जातित्वम्+इति वाच्यम्+, विभुपदशक्यतावच्छेदकतया विभुत्वस्य प्रभाघटसंयोगपदशक्यतावच्छेदकतया प्रभाघटसंयोगत्वस्य च गुणपदक्यतावच्छेदकतया गुणत्वस्य+एव जातित्वसिद्धौ बाधकाभावात्+इति वाच्यम्+ ;
गुणत्वे+इव विभुत्वप्रभाघटसंयोगत्वादौ जातित्वव्यवहाराभावात् , निरूपककोटिप्रविष्ठानाम्+ । कार्यत्वकारणत्वप्रभृतीनाम्+ अवच्छेदकतानिरूपकाणाम्+ 
केषांचित्सामान्यादि च तुष्टयवृत्तित्वेन केषांचित्+ सांकर्येण च न जातित्वम्+इति+अवधेयम्+।
इत्थम्+च यत्र जातिबाधकाभावः जातित्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वम्+ नित्यत्वम्+अनेकसमवेत्वम्+च निर्विवादम्+ परिदृश्यन्ते तस्य+एव जातित्वम्+ वक्तव्यम्+इति परमार्थः । विशेषसिद्धिः+तु विशेषेषु जात्यभावनिरूपणावसरे परमाणुषु+इतरभेदसाधनार्थम्+इति सम्यक्+उपपादिता प्रागेव । गुणक्रियाविशिष्टबुद्धिः+
विशेषणविशेष्यसम्बन्धविषया विशिष्टबुद्धित्वात् दण्डीपुरुषः+इति विशिष्टबुद्धिवत्+इति+अनुमामेन संयोगादीनाम्+ बाधात्+समवायसिद्धिः ॥
९८
	येन+इन्द्रियेण या व्यक्तिः+गृह्यते । तेन+इन्द्रियेण तन्निष्ठाजातिः+तत्+अभावः+च गृह्यते+ इति न्याये सामान्यतः+ व्यक्तिपदग्रहणेन 'द्रव्यगुणकर्मणाम्+ सामान्यतः+अभावपदग्रहणेन 
प्राक्प्रध्वंसात्यन्तान्योन्याभावानाम्+ च ग्रहणम्+ च भवति, तथा च घटस्य त्वक्चक्षुः+ग्राह्यत्वेन घटाभावस्य्+अपि तत्+ग्राह्यत्वम् ।रूपस्य चक्षुः+ग्राह्यत्वेन रूपाभावस्य+अपि चक्षुः+ग्राह्यत्वम् । रसस्य रसनेन्द्रियग्राह्यत्वेन रसाभावे तदग्राह्यत्वम् । गन्धस्य घ्राणेन्द्रियग्राह्यत्वेन गन्धाभावस्य+अपि 
घ्राणेन्द्रियग्राह्यत्वम् । शब्दस्य श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वेन शब्दाभावस्यापि श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वम् । सुखदुःखादेः+मनः+इन्द्रियग्राह्यत्वेन सुखदुःखाभावस्य+अपि मनः+इन्द्रियग्राह्यत्वम् । संसर्गाभावप्रत्यक्षे प्रतियोगिनः+अयोग्यतापेक्षिता, न+अतः+गुरु-
त्वाभावस्य प्रत्यक्षम्+ सम्भवति प्रतियोगिनः+ गुरुत्वस्य+अयोग्यत्वात् , योग्यत्वम्+च+अत्र प्रत्यक्षविषयत्वम्+ ग्राह्यम् । अन्योन्याभावप्रत्यक्षे+अधिकरणस्य योग्यतापेक्षिता, अतः+स्तम्भादौ पिशाचभेदप्रत्यक्षस्य न+अनुपपत्तिः, प्रतियोगिनः पिशाचस्य+योग्यत्वेप्यधिकरणीभूतस्य स्तम्भस्य योग्यत्वात् ॥
	द्रव्याधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तविशेषणता सन्निकर्षः, यथा घटाभाववदभूतलम्+इत्यत्र घटाभावे चक्षुरादीन्द्रियसंयुक्तभूतलविशेषणतायाः+सत्वात् । द्रव्यसमवेताधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणतासन्निकर्षः, यथा
घटरूपम्+ घटत्वाभाववत्+इत्यत्र घटरूपनिष्ठघटत्वाभावे च चक्षुः+इन्द्रियसंयुक्तघटसमवेतरूपविशेषणतायाः+सत्वात् । द्रव्यसमवेतसमवेताधिकरणकाभावप्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतसमवेताविशेषणतासन्निकर्षः, यथारूपत्वम्+नीलत्वाभाववत्+इत्यत्र
चक्षुः+संयुक्तघटसमवेतरूपसमवेतरूपत्वविशेषणतायाः+ रूपत्वनि- ष्ठनीलत्वाभावे सत्वात् । एवम्+शब्दाभावः श्रोत्रावच्छिन्नविशेषण-
९९
तया । गृह्यते । कादौ खत्वाभावः श्रोत्रवच्छिन्नसमवेतविशेषणतया गृह्यते , कत्वादौ खत्वाभावः श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतसमवेतविशेषणतया गृह्यते । एवम्+ कत्वावच्छिन्नाभावे गत्वाभावः श्रोत्रावच्छिन्नः+ विशेषणविशेषणतया गृह्यते । घटाभावादौ पटाभावः चक्षुः+संयुक्त- विशेषणविशेषणतया गृह्यते । स्पर्शाभावे घटाभावः त्वक्संयुक्तवि- शेषणविशेषणतया गृह्यते । रसाभावे घटाभावः रसनेन्द्रियसंयुक्त- विशेषणविशेषणतया गृह्यते । गन्धाभावे घटाभावः --न्द्रियसंयुक्तविशेषणविशेषणतया गृह्यते । सुखाद्यभावे दुःखाद्यभावः+ मनः+संयुक्तविशेषणविशेषणतया गृह्यते । एषा रीतिः द्रव्याश्रितयोग्या भावे इतराभावविशेषणकप्रत्यक्षस्थले ग्राह्या । घटरूपाश्रितघटाभावः पटाभाववान्+इति प्रत्यक्षे तु इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणविशेषणता सन्निकर्षः । घटरूपत्वनिष्ठघटाभावः पटाभाववान्+इति प्रत्यक्षे इन्द्रि- यसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणता सन्निकर्षः । एवम्+ द्रव्या- द्याश्रितयोग्याभावे अन्योन्याभाववदिविशेषणकप्रत्यक्षस्थलेषु+अपि निरुक्तरीत्या सन्निकर्षाः ग्राह्याः ॥
	एवम्+ भूतले घटाभावः+ इत्यत्र इन्द्रियसंयुक्तविशेष्यता सन्निकर्षः, एतत्+मते प्रथमान्तार्थस्य घटाभावस्य+एव विशेष्यतया अङ्गीकार्यत्वात् ।घटरूपे घटाभावः+ इति प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेष्यता सन्निकर्षः । घटरूपत्वे घटाभावः+ इति प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेष्यता सन्निकर्षः । घटरूपत्वे घटाभावः+ इति प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेष्यता सन्निकर्षः । एवम्+ कादौ खत्वाभावः+ इति प्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नसमवेतविशेष्यता सन्निकर्षः । कत्वावच्छिन्नाभावे गत्वाभावः+ इति प्रत्यक्षे श्रोत्रावच्छिन्नविशेषणविशेष्यता सन्निकर्षः । एवम्+ स्पर्शाभावे घटाभावः+ इत्यत्र त्वक्संयुक्तविशेषणविशेष्यता । रसाभावे घटाभावः+ इत्यत्र रसनेन्द्रियसंयुक्तविशेषणविशेष्य-
१००
ता । गन्धाभावे घटाभावः+ इत्यत्र घ्राणेन्द्रियसंयुक्तविशेषणविशेष्यता । सुखाद्यभावे
दुःखाद्यभावः+ इत्यत्र मनः+संयुक्तविशेषम्+अविशेष्यता च सन्निकर्षः । एवम्+ घटाश्रितपटाभावे घटाभावः+ इति प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तविशेषणविशेष्यता सन्निकर्षः।
घटरूपाश्रितपटाभावे घटाभावः+ इति प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयुक्तसमवेतविशेषणविशेष्यता
सन्निकर्षः । घटरूपत्वाश्रितपटाभावे घटाभावः+ इति प्रत्यक्षे इन्द्रि- यसंयुक्तसमवेतसमवेतविशेषणविशेष्यता सन्निकर्षः। एवम्+एव द्रव्याद्याश्रि- तयोग्याभावविशेषणकान्योन्याभावादिविशेष्यकप्रत्यक्षस्थलेषु सन्निकर्षाः ग्राह्याः तथा च स्थलभेदेन विशेषणविशेष्यभावम्+ निर्णीय विशेषणविशेष्यभावसन्निकर्षप्रभेदः+
निर्धार्य इति+अलम्+ प्रसक्तानुप्रसक्तविचारेण ॥
      	         - एवकारविचारः -
	एवकारः+त्रिविधः,विशेष्यसङ्गतः, विशेषणसङ्गतः, क्रियासङ्गतः+च+इति ।
तत्र विशेष्यसङ्गतस्य तस्य अन्ययोगव्यवच्छेदः, विशेषणसङ्गतस्य तस्य अयोगव्यवच्छेदः, क्रियासङ्गतस्य तस्य अत्यन्तायोगव्यवच्छेदः+च+अर्थः । अन्ययोगव्यवच्छेदः+ नाम, अन्यस्मिन् योगव्यवच्छेदः अन्ययोगव्यवच्छेदः, योगः+संबन्धः स च विशेषणस्य बोध्यः व्यवच्छेदः+नामाभावः, तथा च अन्यनिष्ठः विशेषणसम्बन्धाभावः+ इति फलितम् , प्रकृतविशेष्यात्+अन्यत्र+अपि विशेषणसम्भावना+अयम्+
प्रसक्तायाम्+ तन्निवृत्तिज्ञापनम्+ यदि+आवश्यकम्+ तदा प्रथमः+ विशेष्यसङ्गतैः+ वकारः प्रयोज्यः, विशेष्यसङ्गतत्वम्+च विशेष्यवाचकपदाव्यवहितोत्तरोचरितत्वम् , यथा पार्थः+ एव धनुर्धरः+ इत्यत्र पार्थात्+अन्यत्र+अपि धनुर्धरत्वे सम्भाविते तन्निवृत्त्यर्थम्+ प्रयुक्तः अयम्+ एवकारः तथा च पार्थः प्रशस्तधनुर्धरः पार्थान्यः+ तादृशधनुर्धरत्वाभाववान् इति बोधः 
१०१
अत्र विज्ञेयः अयोगव्यवच्छेदः+ नाम, योगस्य+अभावः । अयोगः तस्य व्यवच्छेदः+ इति व्युत्पत्त्या प्रकृतविशेष्यनिष्ठः विशेषणसम्बन्धाभावाभावः+ इति फलितम् , प्रकृतविशेष्यतावच्छेदकाश्रये कुत्रचित्+विशेषणाभावे प्रसक्ते तत्+निवृत्तिज्ञापनम्+ यदि+यदा+आवश्यकम्+ तदा विशेषणसङ्गतैः+वकारः प्रयोज्यः, यथा शंखः पाण्डुरः+इव+इ(त्वे?)त्यत्र
कस्मिन्श्चित्+शङ्खे पाण्डुरत्वाभावे प्रसक्ते तन्निवृत्तिज्ञापनायायम्+एवकारः, शङ्खत्वव्यापकपाण्डुरत्वाभावाभावप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धेन पाण्डुरत्वाभावाभाववान् शङ्खः+ इति बोधः अत्र भवति, विशेषणसङ्गतत्वम्+च विशेषणवाचकपदाव्यवहितोत्तरोचरितत्वम्+ । अत्यन्तायोगव्यवच्छेदः+नाम, 
अत्यन्तम्+अयोगः, अत्यन्तायोगः, विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन विशेषणसम्बन्धाभावः तस्य व्यवच्छेदः+ इति व्युत्पत्त्या प्रकृतविशेष्यनिष्ठात्यन्तविशेषणसम्बन्धाभावभावः+
इति फलितम् , विशेष्यतावच्छेदकधर्मावच्छेदेन विशेषणाभावे प्रसक्ते तन्निवृत्तिज्ञापनाय तृतीयः क्रियासङ्गतैः+वकारः प्रयोज्यः, क्रियासङ्गतत्वम्+च क्रियावाचकपदाव्यवहितोत्तरोच्चरितत्वम्+, यथा नीलम्+उत्पलम्+ भवति+एव+इत्यत्र उत्पलत्वावच्छेदेन नीलत्वाभावे प्रसक्ते तन्निवृत्तिज्ञापनाय+अयम्+एवकारः, उत्पलम्+ नीलत्वाभावाभाववत्+इति सामानाधिकरण्येन बोधः । चरणम्+एव पङ्कजम्+इत्यत्र एवकारस्य+अभेदप्रकारकारोपविषयत्वम्+अर्थः, तथा च चरणभेदप्रकारकारोपविशेष्यम्+ पङ्कजम्+इति बोधः ॥
  एवकारसमभिव्याहृतसप्तविभक्तिस्थलेषु शाब्दबोधप्रकारः इत्थम्+ चैत्रः+एव 
मैत्रम्+ ताडयति+इत्यत्र चैत्रः मैत्रकर्मकताडनकर्ता चैत्रान्यः मैत्रकर्मकताडनकर्तृस्वाभाववान्+इति बोधः । कामी कान्ताम्+एव कामयते इत्यत्र कान्ताविषयकेच्छावान् कान्तान्यविषयकेच्छाभाववान्+च+ कामी+इति बोधः । कुठारेण+एव +छिनत्ति वृक्षमित्यादौ कुठारकरण-
१०२
कवृक्षकर्मकच्छेदनकर्ता कुठारन्यकरणकवृक्षकर्मकच्छेदनकर्तृत्वाभाववान्+च अयम्+ पुरुषः+ इति बोधः । ब्राह्यणाय+एव गाम्+ ददाति+इत्यत्र ब्राह्यणोद्देश्यकगोकर्मकदानकर्ता
ब्राह्मणेतरोद्देश्यकगोकर्मकदानकर्तृत्वाभाववान्+च+अयम्+इति बोधः । मृत्योः+एव बिभेति+इत्यत्र 
मृत्युभिन्नजन्यभयाभाववान् मृत्युजन्यभयवान्+च+अयम्+इति बोधः । चैत्रस्य+एव+इदम्+ गृहम्+इत्यत्र चैत्रैतरासम्बन्धि चैत्रसम्बन्धीयम्+ गृहम्+इति बोधः ।  द्रव्ये+एव गुणः+इत्यत्र
द्रव्येतरनिरूपितवृत्तित्वाभाववान् द्रव्यनिरूपितवृत्तितावान्+च गुणः+इति बोधः । एषु
सप्तविभक्तिस्थलेषु विद्यमानस्य एवकारस्य अन्ययोगव्यवच्छेदः+ एव+अर्थः, अन्ययोगव्यवच्छेदबोधैकवकारस्थलेषु सर्वत्र+अपि भावाभावयोः+ उभयोः+अपि+अन्वयः अपेक्षितः, अभावमात्रान्वयाङ्गीकारे गगनस्य केन+अपि सम्बन्धेन कुत्र+अपि+अवृत्तित्वेन घटभिन्ननिरूपितवृत्तित्वाभावस्य+अपि गगने अक्षतत्वेन घटः+एव गगनम्+इति+आकारकप्रामाणिकव्यवहारापत्तिः, अतः+ भावान्वयावश्यकता । 
भावमात्रान्वयाङ्गीकारे द्रव्यवृत्तित्वस्य सत्तायाम्+अक्षतत्वेन द्रव्ये+एव सत्ता+इति प्रामाणिकव्यवहारापत्तिः अतः अभावान्वयः अवश्यम्+अङ्गीकर्तव्यः । मात्रपदस्य 
एवकारसमानार्थकत्वम्+ कुत्रचित्‌ परिदृश्यते, यथा मृत्युमात्रात् बिभेति+अयम्+ पुरुषः, 
चक्षुः+मात्रेण गृह्यते रूपम् ,कामी कान्तमात्रम्+ कामयते इत्यादौ, इति+अलम्+ विस्थरेण।
                - एवकारविचारः -
	अन्यत्र क्वचित्+उपलब्धोयम्+एवकारविचारः ॥
 एवकारः+त्रिविधः, विशेष्यसङ्गतः, विशेषणसङ्गतः, क्रियासङ्गतः+च+इति ।
अत्र विशेष्यसङ्गतैः+वकारस्य अन्ययोग्व्यवच्छेदः+, पार्थः+एव धनुर्धरः+ इत्यादौ विशेषणे । धनुर्धरे पार्थान्ययोगव्यवच्छेद, बोधात् ।धनुर्धरपदस्य+उत्कृष्टधनुर्धरे लाक्षणिकत्वात् । तथा+एव ता-
१०३
त्पर्यात् , पार्थान्ययोगस्य+तादात्म्यम् ॥ विशेषणसङ्गतैः+वकारस्य+अयोगः+ व्यवच्छेदोर्थः, शङ्खः पाण्डुरः+एव+इत्यादौ विशेष्ये शङ्खे पाण्डुरत्वायोगव्यवच्छे-
दबोधात् ॥ क्रियासङ्गतैकारस्य+अत्यन्तायोगव्यवच्छेदोर्थः, सम्भवाभिप्रायके नीलम्+ सरोजम्+ भवति+एव+इत्यादौ अन्वयतावच्छेदकसरोजत्वसामानाधिकरण्येन नीलभवनकर्तृत्वात्यन्तायोगव्यवच्छेदबोधात् इति सम्प्रदायः । तत्+न+इति दीधितिकृतः । तथाहि, न+अत्यन्तायोगः+ व्यवच्छेदः+अर्थः, सहि आत्यन्तिकस्य+अयोगस्य व्यवच्छेदः आत्यन्तिकः+ योगव्यवच्छेदः+ वा, न+आद्यः-
आत्यन्तिकत्वस्य+अन्वयितावच्छेदकव्यापकत्वरूपतया सरोजत्वव्यापकत्वस्य नीलभवनकर्तृत्वायोगस्य अप्रसिद्धत्वेन तद्यवच्छेदासम्भवात् । न द्वितीयः, 
सरोजनिष्ठनीलभवन कर्तृत्वायोगव्यच्छेदस्य+अप्रसिद्धत्वात् । अथ अयोगे आत्यन्तिकत्वव्यवच्छेदः सरोजनिष्ठनीलभवनकर्तृत्वायोगे सरोजत्वव्यापकत्वस्य
द्रव्यत्वादौ प्रसिद्धस्य व्यवछेदबोधसम्भवात् , इतिचेत्+न, सरोजविशेषणत्वेन+उपस्थितस्य सरोजत्वस्य आत्यन्तिकत्वे अन्वयासम्भवात् ।
न च सरोजपदम्+ सरोजत्वे लाक्षणिकम् , तथा च न+अन्यविशेषणत्वेन+उपस्थितिः+इतिवाच्यम् , ईदृशबोधस्य 
नीलभवनकर्तृत्वायोगव्यवच्छेदः किञ्चित्+सरोजनिष्ठः+इति+अत्र+एव तात्पर्यात् ।
तत्सरोजत्वसामानाधिकरण्येन नीलभवनकर्तृत्वायोगव्यवच्छेदस्वीकारेण वस्तुतः+तु अयोगव्यवच्छेदः+अपि न+अर्थः । शङ्खः पाण्डुरः+एव+इत्यादौ पाण्डुरत्वादेः 
पाण्डुरादिविशेषणत्वेन+उपस्थितस्य अयोगे+अन्वयासम्भवेन तत्+ योगबोधासम्भवात्।
न च पाण्डुरपदम्+ पाण्डुरत्वादौ  लाक्षणिकम्+इति वाच्यम् , शङ्खः पाण्डुरत्वम्+एव+इति प्रयोगापत्तेः । पाण्डुरः+ वा+इत्यादिवत्+अत्र+अपि पाण्डुरत्वायोगव्यवच्छेदबोधसम्भवात् । तस्मात्+अन्ययोगव्यवच्छेदमात्रम्+एवकारार्थः,
शङ्खः पाण्डुरः+एव+इत्यादौ+अपि शङ्खे तत्त्वावच्छेदेन पाण्डुरान्ययोगव्यवच्छेदसम्भवात् । नीलम्+ सरोजम्+ भ-
          104
वति+एव+इत्यादौ+अपि तिङा धर्मिणि लक्षणया नीलभवनकर्तर्योगव्यवच्छेदस्य सरोजत्वसामानाधिकरण्येन बाधकाभावः । । ज्ञानम्+अर्थम्+ गृह्णाति+एव+इत्यादौ+अपि तिङा धर्मिलक्षणया ज्ञानत्वावच्छेदेन+अर्थग्राहकान्ययोगव्यवच्छेदबोधः । न च सरोजादौ नीलभवनकर्तृत्वायोगव्यवच्छेदबोधे तु धर्मिलक्षणा व्यर्थेति वाच्यम्, एवम्+ पदे शक्तिद्वयकल्पनायाम्+ गौरवात् । न च+एव+अर्थत्रैविध्यप्रसिद्धिविरोधः+ इति वाच्यम्, तस्याः+ निरूक्तत्वेन+अनुपादेयत्वात् । न च अन्ययोगव्यवच्छेदस्य क्वचित्+अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेन क्वचित्सामानाधिकरण्येन+अन्वये किम्+ नियामकम्+इति वाच्यम्, नियमवाक्यस्य अवच्छेदकावच्छेदेन अन्वय- सम्भवपरवाक्यस्य सामानाधिकरण्येन तदन्वये नियामकत्वात् । अत्र एवकारशक्यः+अन्ययोगव्यवच्छेदः विलक्षणप्रतियोगितायाः+ अन्ययोगविशिष्टव्यवच्छेदरूपः+ बोध्यः । विलक्षणप्रतियोगितया अन्ययोगविशिष्टव्यवच्छेदरूपः+ बोध्यः । विलक्षणेति+उपादानात् पार्थान्यायोगगनोभयत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्य मनुष्ये सत्वे+अपि पार्थः+ एव मनुष्यः+इत्यादेः न प्रसङ्गः । यद्यपि+अयम्+ सामान्यतः+अन्ययोगघटितः+शक्यः, तथापि तात्पर्यवशात्पार्थः+ एव धनुर्धरः+ इत्यादौ तादात्म्यरूपयोगघटितः+ व्यवस्थाप्यते । अत्र समवेतत्वादियोगघटितः, तथा हि, पृथिव्याम्+एव गन्धः+ इत्यादौ पृथिव्यन्यसमवेतत्वाभाववान् पृथिवीसमवेतत्वाम्+च गन्धः+ इति बोधः, अन्यथा सप्तम्युपस्थापितसमवेतत्वम्+अनन्वितम्+ स्यात् । पृथिवीपदार्थस्य सप्तम्यर्थैवकारार्थयोः+अपि+अन्वयः+व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । एवम्+ चैत्रस्य+एव+इदम्+ धनम्+ इत्यादौ चैत्रान्यस्वत्वाभाववत् चैत्रः+ःःःःःःःःःःःःस्वत्ववत्+च धनम्+इति बोधः । एवम्+ मैत्रस्य+एव+अयम्+ भ्राता इत्यादौ मैत्रान्यभ्रातृव्यवच्छेदबोधः+ लक्षणया+एव, अन्यभ्रातृत्वादेः+अन्यसम्बन्धत्वाभावेन तद्व्यवच्छेदस्य एवकारशक्यत्वात्+इत्यतात्ःःःःःःःःःःःःःःःःः+ऊह्यम् । क्वचित्+एकदेशान्वयस्वीकारात् अन्ययोगव्यवच्छेदैकदेशे अन्यत्वे पार्थादेः+अन्वयः+ निष्कलङ्कः । । इति+एवकारविचारः+समाप्तिम्+अगमत् ।।
105
व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्वविचारः ---
                     यस्मिन्+अधिकरणे येन सम्बन्धेन यः प्रतियोगी वर्तते तस्मिन्+अनधिकरणे तत्सम्बन्धावच्छिन्नतन्निष्ठप्रतियोगिताकसामान्यभावः+च स्वनियामकसम्बन्धेन देशकालरूपावच्छेदकभेदेन यदि विद्येत तौ प्रतियोग्यभावौ अव्याप्यवृत्ती इति ज्ञेयौ । अपि तु कालरूपावच्छेदकभेदेन  निरुक्तरीत्या समानाधिकरणौ प्रतियोगितदभावौ कालिकाव्याप्यवृत्ती, देशरूपावच्छेदकभेदेन समानाधिकरणौ प्रतियोगितदभावौ दैशिकाव्याप्यवृत्ती च भवतः+ इति ज्ञेयम्, यथा उत्पन्नम्+ द्रव्यम्+ क्षणम्+अगुणम्+ निष्क्रियम्+च तिष्ठति+इति न्यायगम्यसामानाधिकरण्यविशिष्टे रूपतदभावौ अन्यौ च गुणत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नतदभावौ क्रियातदभावौ अन्यौ+एवम्विधौ च कालिकाव्याप्यवृत्ती भवतः । अग्रमूलावच्छिन्नौ वृक्षे समानाधिकरणौ कपिसंयोगतदभावौ अन्यौ+ एवंविधौ च  दैशिकाव्याप्यवृत्ती भवतः । यौ च प्रतियोगितदभावौ देशरूपावच्छेदकभेदेन कालरूपावच्छेदकभेदेन च समानाधिकरणौ तौ दैशिकाव्याप्यवृत्ती कालिकव्याप्यवृत्ती च भवतः । यथा वह्नितदभावौ  "पर्वतः+ नितम्बे हुताशनी न शिखरे;, इति प्रतीत्या दैशिकाव्याप्यवृत्ती  "तदानीम्+ पर्वतः+ हुताशनी न+इदानीम्+इत्यादि प्रतीत्या कालिकाव्याप्यवृत्ती च भवतः । एवम्+ इह पर्वते नितम्बे हुताशनः+ न शिखरे इत्यादि प्रतीत्यनुरोधेन वह्निनिष्ठौ नितम्बावच्छिन्नपर्वतत्वसामानाधिकरण्यशिखरावच्छिन्नपर्वतत्व-सामानाधिकरण्यभावौ च अव्याप्यवृत्ती ज्ञेयौ । इह पर्वते नितम्बे  हुताशनः+ न शिखरे, तदानीम्+ पर्वते हुताशनः+ न+इदानीम् इत्यादिप्रतीतिभिः देशनिरूपितवृत्तितायाम्+ देशकालौ+एव देशकालौ+एव अवच्छेदकतया भासते । देशे वृत्तौ कालस्य+इव काले वृत्तौ देशस्य+अपि+अवच्छेदकत्वानुभवात् इदा-
106
नीम्+ चत्वरे गौः+न+अस्ति", इत्यादिप्रतीत्यनुरोधेन गवाभावे एतत्+कालावच्छेदेन चत्वारवृत्तित्वस्येव चत्वारावच्छेदेन एतत्+कालवृत्तित्वस्य+अपि भानस्य+अङ्गीकृतत्वेन कालनिरूपितवृत्तितावच्छेदकत्वम्+अपि देशे अङ्गीक्रियते+ इति ज्ञेयम् । स्थिते च+एवम्+ स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वर???Sव्याप्यवृत्तिसामान्यलक्षणे ग्राह्ये, अन्यथा पटत्वादेः+अपि+अव्याप्यवृत्तिताप्रसङ्गः, पटत्वादेः समवायेन स्वाधिकरणवृत्तिसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वात् । अपि च स्वनिष्ठाधेयता अभावनिष्ठाधेयता च सजातीदेशकालान्यतावच्छिन्नत्वे ग्राह्ये, अन्यथा रूपादेः+अपि दैशिकाव्याप्यवृत्तिताप्रसङ्गः, रूपादेः स्वाधिकरणे घटादौ । उत्पत्तिकालावच्छेदेन विद्यमानस्य रूपाद्यभावस्य प्रतियोगित्वात् । अव्याप्यवृत्तिप्रभेदस्य निर्णेमशक्यत्वात्+च । किम्+च स्वाधिकरणनिरूपिता वृत्तिता स्वप्रतियोगिमत्ताग्रहविरोधिताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन ग्राह्या, अन्यथा घटत्वादेः+अव्याप्यवृत्तिताप्रसङ्गः, घटत्वादेः स्वाधिकरणे घटादौ कालिकसम्बन्धेन विद्यमानस्य स्वाभावस्य प्राप्तियोगित्वात् । तत्र स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशेभावरूपकपिसंयोगाभावाभावादेः+असङ्ग्राह्यत्वप्रसङ्गः स्वरूपसमवायान्यतरसम्बन्धेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वप्रतियोगिताव-च्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धित्वावच्छिन्नत्वरूपम्+ ग्राह्यम् । अत्र च प्रतिबन्धकनिश्चयः अव्याप्यवृत्तित्वज्ञानानास्कन्दितः । स्वरूपसमवायादिसम्बन्धेन कपिसंयोगाभावतदभावादिप्रकारकः+ निश्चयः+ ग्राह्यः, तथा च स्वरूपसमवायादिः+तादृशः+सम्बन्धः+ भवति+इति न दोषावकाशः । अत्र 
107
लक्षणानुगत्याभावानिराकरणाय अव्याप्यवृत्तिसामान्यलक्षणस्य+अनुगमः क्रियते । यथा, वस्तुः+विशिष्ठत्वम्+अव्याप्यवृत्तित्वम् (वस्तुपदम्+ प्रतियोगिपरम्+) वस्तुवैशिष्ट्यम्+च स्वतादात्म्यस्वनिष्ठाधेयताविशिष्टप्रतियोगित्वोभयसम्बन्धेन (प्रतियोगिता+अत्र स्वसमानाधिकरणभावीया ग्राह्या ) प्रतियोगितायाम्+आधेयतावैशिष्ट्यम्+च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वस्वविशिष्टाधेयतावदभावनिरूपितत्वरूपसम्बन्धत्रयेण (एवम्+ च व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावम्+आदाय घटत्वपटत्वोभयाभावादिकम्+ च आदाय घटत्वादौ न+अस्ति प्रसङ्गः) स्ववैशिष्ट्यम्+च+आधेयतायाम्+  (अत्र स्वपदम्+ प्रतियोगिनिष्ठाधेयतापरम्+) आधेयतापदम्+ च अभावनिष्ठाधेयतापरम्) स्वावच्छेदकदेशकालान्यतरसजातीयदेशकालान्यतरावच्छिन्नत्व- (स्वावच्छेदकधर्मसजातीयधर्मावच्छिन्नत्ववृत्तिमान् धर्मः+ ग्राह्यः) स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावन्निरूपितत्वसम्बन्धद्वयेन, साजात्यम्+च देशत्वकालत्वान्यतरधर्मरूपेण ग्राह्यम्, (अतः उत्पत्तिकालाद्यवच्छिन्नरूपाद्यभावम्+आदाय रूपादेः+न दैशिकाव्याप्यवृत्तिताप्रसङ्गः) पूर्वोक्तसम्बन्धद्वयेन वस्तुविशिष्टान्यत्वम्+ व्याप्यवृत्तित्वम् ।।
        विद्यार्थिनाम्+ बोधसौकर्यार्थम्+ प्रायः प्रतिस्विकरूपेण द्रव्यादिसप्तपदार्थान्+आदाय दैशिकम्+ कालिकम्+च अव्याप्यवृत्तित्वम्+ यथामति निरूप्यते--दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वम्+ स्वनिष्ठदेशावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावन्निरूपितदेशावच्छि-न्नवृत्तितावदभावप्रतियोगित्वम् । कालिकाव्याप्यवृत्तित्वम्+ च स्वनिष्ठकालावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावन्निरूपितकालाव-च्छिन्नवृत्तितावदभावप्रतियोगित्वम् ।  (उभयत्र स्वपदम्+ प्रतियोगिपरम्) पृथिव्यप्तेजः+वायूनाम्+ नित्यानाम्+अनित्यानाम्+ च संयोगसम्बन्धेन दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वम्+ कालिकाव्याप्यवृत्तित्वम्+ च ग्राह्यम्, तत्र पर्वतः+ नितम्बे हुताशनी न शिखरे तदानीम्+ पर्वतः+
  


१०८
हुताशनी न+इदानीम्+,, इत्याद्याः प्रतीतयोः+ नियामकाः । तेषु समवाये
न+अव्याप्यवृत्तित्वम्+तु अवयविनाम्+ घटादीनाम्+एव तत्+च कालिकम्+एव अवयवेषु स्वस्थितिकालावच्छेन विद्यमानानाम्+ तेषाम्+ स्वध्वंसकालावच्छेदेन स्वाभावसमानीधिकरणत्वात् । आकाशकालदिगात्मनाम्+ नित्यत्वेन विभुत्वेन च न+अव्याप्यवृत्तितायाः प्रसक्तिः । मनः+तु पुरी-
तति अवच्छेदककालभेदेन शरीरे इन्द्रियादिदेशारूपावच्छेदकभेदे-
न  च स्वाभावसमानाधिकरणत्वेन द्विविधेन तेन समन्वितम्+ भवति अवयवि  (जन्य) गतानाम्+ रूपादिस्नेहान्तानाम्+ गुणानाम्+  ''उत्पन्नम्+ द्रव्यम्+ क्षणम्+अगुणम्+ निष्क्रियम्+च तिष्ठति+,,इति न्यायानुसारेण कालरूपाव-
च्छेदकभेदेन विद्यमानानाम्+ स्वाभावानाम्+ समानाधिकरणत्वेन  कालिकाव्याप्यवृत्तित्वम्+एव, देशभेदेन एकत्र रूपत्वादिसामान्यधर्मावच्छिन्नीनाम्+ तेषाम्+ स्वाभावसामानाधिकरण्यप्रसक्तेरभावेन न दैशिकम्+ तत् ।
सर्वस्य+अपि पाकजरूपादिचतुष्टयस्य कालिकाव्याप्यवृत्तित्वम्+एव  । 
रूपादौ व्याप्यवृत्तिताव्यवहारः+तु दैशिकाव्याप्यवृत्तिताविरहम्+आदाय+एव  । न च+एवम्+ नीलपीतादिरूपाणाम्+ चित्रपटाद्यन्तर्भावेण दैशिका-
व्याप्यवृत्तित्वम्+अपि स्यात्+इति वाच्यम् , व्याप्यवृत्तिजातीयध-
र्मांणाम्+अव्याप्यवृत्तित्वे प्रमाणाभावः+ इति नियामानुसारेण व्याप्यवृत्ति
रूपादिसजातीयतया तेषाम्+ अव्याप्यवृत्तित्वस्य  (दैशिकस्य) स्वीकर्तुम्+अशक्यत्वात्‌ । अपेक्षबुद्धिजन्या द्वित्वादिसङ्ख्या कालिकाव्याप्य-
वृत्तिः  । संयोगविभागयोः+संयोगत्वविभागत्वधर्मावच्छिन्नयोः+न+दैशि-
काव्याप्यवृत्तित्वम् , परन्तु कपिसंयोगत्वादिविशेषधर्मावच्छिन्नस्य+एव
दैशिकम्+ तत् । न च+एवम्+ नीलपीतादिरूपादेः+इव कपिसंयोगादेः+अपि व्याप्यवृत्ति संयोगत्वावच्छिन्नसजातीयतया न  दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वस्वीकरणम्+उचिताम्+इति वाच्यम्, अग्रे वृक्षः कपिसंयोगी मूले न  इत्यादि-
निर्विवादप्रतीतीनाम्+एव नियामकत्वात् , नीलपीतादिस्थले तादृशनि-
१०९
र्विवादप्रतीतिविरहेण तेषाम्+ दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वस्य स्वीकर्तुम्+अशक्यत्वात् । अतः कपिसंयोगादीनाम्+ दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वस्य+इव  ''तदानीम्+ वृक्षे कपिसंयोगः+ न+इदानीम्+,,इत्यादिप्रतीत्या  कालिकम्+च तन्निर्विवादम्  । नवीनाः+तु संयोगत्वादिसामान्यधर्मावच्छिन्नस्य+अपि  अनि-
त्यताम्+ निमित्तीकृत्य दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वम्+अपि+अङागीकुर्वते  । प्राचीनाः+तु यस्य कस्य+अपि संयोगस्य सर्वदा विद्यमानतया । संयोगत्वावच्छिन्नाभावादेः+संयोगाधिकरणे दुर्निरूपतया संयोगत्वाद्यवच्छिन्नत्वदैशिकाव्याप्यवृत्तिताम्+ न+अङ्गीकुर्वते । शब्दस्य तु द्विविधम्+ तत्सम्भवति, शब्दतदभावयोः भेर्यादिदेशतदन्यदेशाद्यवच्छेदकभेदेन+इव पूर्वोत्तरकालाद्यवच्छेदकभेदेन+अपि सामानाधिकरण्यसम्भवात्  । बुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारणाम्+ द्विविधम्+ तत्+सम्भवति, तत्+तदभावयोः सुषुप्त्यादिकालतदन्यकालावच्छेदेन+इव शरीरतदन्यदेशाद्यवच्छेदकभेदेन च
आत्मनि समानाधिकरणत्वात् । सुखदुःखयोः+अपि+अव्याप्यवृत्तित्व
द्वितीयम्+अपि सम्भवति, जाग्रद्दशायाम्+अपि पूर्वोत्तरकालावच्छेदेन करचरणाद्यवच्छेदकभेदेन च आत्मनि समानाधिकरणत्वत् । एवमन्येषाम्+ गुणत्वव्याप्यव्याप्यम्+धर्मावच्छिन्नानाम्+ व्याप्यवृत्तित्वाऽव्याप्यवृत्तित्वे तत्प्रभेदौ च ऊह्यौ । कर्मणः+सर्वस्य+अपि+अनित्यत्वतया दैशिकाव्याप्यवृत्तित्वे निर्विवादः, शाखामूलाद्यवच्छेदकभेदेन वृक्षादौ तत्+तदभावोपलब्धेः दैशिकम्+ च तत्सम्भवति । घटादिगतकर्मणः+तु न दैशिकाव्या-
प्यवृत्तित्वम्+, तत्र तत्+तदभावयोः+देशभेदेन निरूपयितुम्+अशक्यत्वात्  ।
अतः+ न+एका रीतिः+दृश्यते+अव्याप्यवृत्तित्वतत्प्रभेदनिर्धारणे किन्तु वस्तुस्वभावम्+अनुरुध्य अनुभवबलेन तत्+निर्धारणीयम् । सामान्यविशेषसमवायेषु अव्याप्यवृत्तित्वशङ्का+एव न+अस्ति । भेदे+अपि न तत्प्रसक्तिः, भेदस्य व्याप्यवृत्तित्वनियमात्  । घटादिध्वंसघटादिप्रागभावयोः स्वप्रतियोगिसमवायिदेशे कालभेदेन तत्+तदभावसमानाधिकरणतया का-
११०
लिकम्+ तत्सम्भवति ।  अत्यन्ताभावस्य तु स्थलभेदेन कालिकम्+ दैशिकम्+व्याप्यवृत्तित्वम्+ सम्भवति+इति ज्ञेयम् , यथा कपिसंयोगभावादेः द्विविधम्+ तत्सम्भवति क्वचन एकम्+एव, यथा रूपाभावादौ 
अव्याप्यवृत्त्यधिकरणता तु न+अव्याप्यवृत्तिः । ज्ञानविषयत्वतदभावौ
ज्ञानतद्विरहकालावच्छेदेन परस्परसमानाधिकरणतया कालिकाव्या-
प्यवृत्ती एव भवतः । कार्यत्वकारणत्वप्रतियोगित्वादिकम्+ व्याप्यवृत्त्ये-
व । एवम्+अन्यत्र+अपि+ऊह्यम्  ॥
              - ज्ञानप्रभेदनिरूपणम् -
	विद्यार्थिनाम्+ बोधसौलभ्याय एकत्र+एव बहूनाम्+ ज्ञानानाम्+ स्वरूपाणि प्रदर्श्यन्ते ॥- विशिष्टज्ञानम् , विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानम्+,
विशेष्येविशेषणम्+इति रीत्या अवगाहिज्ञानम्+, समूहालम्बनज्ञानम्+, समुच्चयज्ञानम्+ एकत्र द्वयम्+इति रीत्या पदार्थावगाहिज्ञानम्+, संशयः,[ विकल्पज्ञानम्+ ] सम्भावना, उपेक्षात्मकनिश्चयः, उपेक्षानात्मकनिश्चयः,
अपेक्षाबुद्धिः, प्रत्यभिज्ञा, अनुभवः, निश्चयः सर्वांशे प्रमात्मकज्ञा-
नम्+, इत्यादयः+ ज्ञानप्रभेदाः  ॥
	क्रमेण+उदाहणानि प्रदर्श्यन्ते—किञ्चित्+प्रकारकम्+ ज्ञानम्+ विशिष्टज्ञानम्+, यथा घटत्वप्रकारकम्+ (घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितघटनिष्ठविशेष्यताशालि) अयम्+ घटः+ इति ज्ञानम्+ तत् , विशिष्टबुद्धिप्रति विशेषणज्ञानम्+ कारणम् , तथा च घटत्वविषयकनिर्विकल्पकम्+ ज्ञानम्+ अयम्+ घटः+ इति विशिष्टबुद्धौ कारणम्+इति ज्ञेयम् , किञ्चित्प्रकारविशिष्टवस्तुप्रकारकम्+ ज्ञानम्+ विशिष्टवैशिष्टयावगाहिज्ञानम्+ भवति। यथाघटत्वरूपप्रकारविशिष्ट- घटप्रकारकम्+ घटवदभूतलम्+इत्यादि ज्ञानम्+ तत् ; घटत्व-
निष्ठप्रकारतानिरूपिता या घटनिष्ठा विशेष्यता तदवच्छिन्ना या  घ-
टनिष्ठा प्रकारता तत्+निरूपिता  या  भूतलनिष्ठा विशेष्यता तत्+नि- 
१११
रूपकम्+ इदम्+ विशिष्टवैशिष्ठ्यावगाहिज्ञानम्+ भवति । अन्तराभासमानपदार्थनिष्ठप्रकारतविशेष्यतयाः जगदीशेन अभेदस्य+अङ्गीकृतत्वे+अपि गदाधरेण अभेदनिरासपुरस्सरं  तयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्य
सिद्धान्तितत्वेन अत्र घटनिष्ठविशेष्यताप्रकारतयोः+अवच्छेद्यावच्छेदक-
भावः+एव, न+अभेदः- तयोः+अभेदस्वीकारे रूपवद्दण्डवत्पुरुषवान् देशः इति ज्ञानम्+प्रति पुरुषाभाववान् दण्डः+ इति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वापत्तिः,  इति+अभेदमतम्+ गदाधरेण दूषितम्+ सङ्गत्यनुमितिग्रन्थे, प्रतिबध्यज्ञानस्य पुरुषनिष्ठप्रकारतानिरूपितदण्डनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञानत्वरूपतत्प्रतिब-ध्यतावच्छेदकरूपाक्रान्तत्वात् , पुरुषनिष्ठप्रकारताविशेष्यतयोः दण्डनिष्ठप्रकारताविशेष्यतयोः+च ऐक्यात्  ।
विशिष्ठवैशिष्टयावगाहिबुद्धित्वावच्छिन्नम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकम्+
ज्ञानम्+ कारणम्+ भवति विशेषणे यद्विशेषणम्+ तद्विशेषणतावच्छेदकम् , 
अत्र तादृशम्+ ज्ञानम्+ घटत्वप्रकारकम्+ घटविशेष्यकम्+ अयम्+ घटः+ इति ज्ञानम्+
भवति । यस्मिन्‌ ज्ञाने यत्+यत् विशेष्यम्+ भवति तस्मिन्‌ तस्मिन् प्रत्येकम्+ 
एकैकम्+ विशेषणम्+एव भासते , न क्व+अपि विशेष्ये विशिष्टम्+ प्रकारीभवति तत्+अज्ञानम्+ विशेष्ये विशेषणम्+इति रीत्यापदार्थावगाहिज्ञानम्+इति+उच्यते ,प्रकारकम्+ ज्ञानम्+ कारणम्+ भवति , तत्स्वरूपम्+तु घटवदभूतलवान्‌देशः+ इति अत्र घटः+ भूतले भूतलम्+ देशः+ एव प्रकारीभवति , न तु। घटविशिष्टः+ भूतलस्य देशे प्रकारत्वम्+ संभवति, तथा च तत्+अज्ञानम्+ घटनिष्ठप्रकारतानिरूपितभूतलनिष्ठविशेष्यताशालिभूतल-निष्ठप्रकारतानिरूपितदेशनिष्ठाविशेष्यताशालि च भवति , न तु। घटनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या भूतलनिष्ठा विशेष्यता तदवच्छेद्यभूतलनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या देशनि-
गाहिज्ञाने+इव तत्+अज्ञानीयानाम्+ सर्वासाम्+ प्रकारतानाम्+ तत्समानांधिकर-
	११२
विशेष्यताभिः+समम्+ अवच्छेद्यावच्छेदकभावः+ वर्तते, तथा च विशेष्ये विशेषणम्+इति ज्ञाने अन्तराभासमानपदार्थनिष्ठविशेष्यताप्रकारत्वयोः+अवच्छेद्यावच्छेदक-भावः+ न+अस्ति+इति विशिष्टवैशिष्ट्यवगाहिज्ञानतः+ भेदम्+आहुः क्वचित्, संसर्गांशे विशिष्टप्रतियोगिकत्वभानाभानाभ्याम्+ भेदः अनयोः+इति+अन्ये (विशेष्ये विशेषणम्+इति ज्ञाने संसर्गांशे विशिष्टम्+ प्रतियोगिकत्वम्+ न भासते+ इति ज्ञेयम् ) नानामुख्यविशेष्यकज्ञानम्+ समूहालम्बनज्ञानम्+इति+उच्यते, यथा पर्वतः+ वह्निमान्+ह्रदः+ जलवान् इतिज्ञानम्+ इदम्+तु वह्निनिष्ठप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्ठमुख्यविशेष्यताशालि जलनिष्ठप्रकारतानिरूपितह्रदनिष्ठमुख्यविशेष्यताशालि च भवति, एकस्मिन् वस्तुनि उभयप्रकारकम्+ ज्ञानम्+ समुच्चयात्मकम्+ ज्ञानम्+इति+उच्यते, अत्र विशेष्यति+एकत्वेपि तस्मिन् विशेष्यताद्वयम्+अङ्गीक्रियते, तथा च पर्वतः+ वह्निमान् धूमवान्+च+इति समुच्चयज्ञानम्+ वह्निनिष्ठप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्ठविशेष्यताकम्+ धूमनिष्ठप्रकारतानिरूपितपर्वतनिष्ठः+ ( पूर्वविशेष्यताभिन्न ) विशेष्यताकम्+च भवति, समूहालम्बने विशेष्यताद्वयम्+ व्यधिकरणम्+, अत्र तु समानाधिकरणम्+ तत्+इति समूहालम्बनतः+ भेदः, संशये तु एकैव मुख्यविशेष्यता, अत्र तद्द्वयम्+ संशये भावाभावयोः प्रकारत्वम्+, अत्र तु+अन्येषाम्+अपि प्रकारत्वम्+ सम्भवति+इति संशयात्+अस्य महान् भेदः+ वर्तते । पर्वतः+ ह्रदः+च वाच्यत्ववान्+इति ज्ञानम्+अपि समुच्चयः+ एव+अन्तर्भवति, अत्र+अपि पूर्ववत्प्रकारताद्वयम्+ विशेष्यताद्वयम्+च वर्तते । पूर्वसमुच्चये एकस्मिन् द्वयोः प्रकारत्वम्+, अत्र तु द्वयोः+एकस्य प्रकारत्वम्+इति+यान्+एव भेदः । न च तर्हि पर्वतः+ ह्रदः+च वाच्यत्ववान्+इति समुच्चयज्ञानस्य+अपि नानामुख्यविशेष्यकत्वात्+समूहालम्बनत्वापत्तिः+इति वाच्यम्, नानामुख्यविशेष्यकत्वस्य+एव नानाप्रकारकत्वस्य+अपि, समूहालम्बनलक्षणत्वेन विवक्षणीयत्वात्, न च तथापि पर्वतः+ ह्रदः+च घटवद्भूतलसमानकालीनवाच्यत्ववान् इति समुच्चये+अतिप्रसङ्गः+ दुर्वा-
 

 
113
रः, प्रकारांशम्+आदाय नानाप्रकारकत्वस्य+अपि सत्त्वात्+इति वाच्यम् , विभिन्नधर्मावच्छिन्ननानामुख्यविशेष्यतानिरूपितः+ विभिन्नवर्मावच्छिन्नम्+ नानामुख्यप्रकारताकत्वस्य तत्+लक्षणत्वेन विवक्षणीयत्वात्, विशेष्यतायाम्+  प्रकारतायाम्+च विभिन्नधर्मावच्छिन्नत्वनिवेशात्  पूर्वसमुच्चयद्वये+अपि न+अतिव्याप्तिः । अस्य+अनुगमः+तु मुख्यविशेष्यताविशिष्टत्वम्+ समूहालम्बनस्य लक्षणम् , वैशिष्टयम्+च स्व (स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविशेष्यता) निरूपितप्रकारताकत्वस्वानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नमुख्यविशे-
ष्यतानिरूपितस्वनिरूपितप्रकारतानवच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रकारकत्वोभयसम्बन्धेन+इति । अथवा पर्वतः+ हृदः+च वाच्यत्वान्+इति ज्ञाने एकप्रकारतानिरूपितविशेष्यताद्वयम्+ स्वीकृत्य समुच्चयज्ञानत्वम्+अस्वीकृत्य विलक्षणज्ञानरूपत्वाङ्गीकारे+अपि  न क्षतिः ॥

   अथ एकत्र द्वयम्+इति रीत्या पदार्थावगाहिज्ञानम्+ विचार्यते । 
इदम्+ ज्ञानम्+ समुच्चयज्ञानात्+भिद्यते+वा न+वा+इति विचारणीयम् , एकविशेष्यतानिरूपितप्रकारताद्वयम्+अत्र स्वीकृतम्+ चेत् विशेष्यताद्वयनिरूप-
कात् समुच्चयज्ञानात्+भिद्यते+ इदम्+इति+अपि वक्तुम्+ शक्यते , न+च तर्हि
संशयात्+भेदः+ दुर्निरूपः+ इति वाच्यम् , संशयस्य भावाभावप्रकारक-
त्वेन अस्य+च अन्यविषयकत्वेनच स्वीकारे अनुपपत्तिविरहात् । 
तथा+च घटपटवदभूतलम्+इति ज्ञानम्+ एकत्र द्वयम्+इति रीत्या पदा-
र्थावगाहिज्ञानम्+इति विज्ञेयम् । एकस्मिन् विरुद्धभावाभावप्रकारक-
ज्ञानम्+हि संशय , विरुद्धत्वविशेषणात् वृक्षः कपिसंयोगी कपिसं-
योगाभाववान्+च+इति ज्ञाने तत्+लक्षणस्य न+अतिव्याप्तिः ।  न+च+एवम्+अपि वह्रिमद्‌ह्रदः+ वह्रयभाववान्+इति नियताहार्ये अतिव्याप्तिः+दुर्वारा, तस्य वह्नेवह्नयभावप्रकारकत्वात्+इति वाच्यम् , तत्+लक्षणे प्रकारताद्वये धर्मितावच्छेदकत्वा  [समानाधिकरणत्वस्य] न+आत्मकत्वस्य निवेशनीयत्वात् । 

               114
संशयस्वरूपम्+तु अयम्+ स्थाणुः+वा न+वा पर्वतः+ वह्निमान्+न+वा+इत्यादि । संशयसामग्री+तु साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानम्+  असाधारणधर्मधर्मिज्ञानम्+ । विप्रतिपत्तिवाक्यजन्यकोटिद्वयोपस्थितिः+च पर्वतः+ वह्निमान्+न+वा+इति संशयस्थले वह्निसहचरितवह्नयभावसहचरितजलवान् पर्वतः इति साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानम्+ वह्निविरूद्धवह्नयभावविरुद्धधर्मवान् पर्वतः+ इति+असाधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानम्+ पर्वतः+ वह्निमान् पर्वतः+ वह्नयभाववानः+इति विप्रतिपत्तिवाक्यजन्यवह्निवह्‌न्यभावरूपकोटिद्वयोपस्थितिः+च सामग्रीभवति, एवम्+अन्यत्र+अपि+ऊह्यम् । विरुद्धार्थबोधकवाक्यद्वयम्+ विप्रतिपत्तिः+इति ग्राह्यम् । एकैकनिर्वर्त्यकार्यनिर्वाहकतुल्यबलपदार्थद्वयविषयक
यथाश्रुतेः+ विकल्पात्मकम्+ ज्ञानम्+इति ज्ञेयम् । तथा+च एकप्रकारता-
निरूपितविशेष्यताद्वयशालिज्ञानम्+ तत्+इति ज्ञेयम् । पर्वतः+ हृदः+च
वाच्यत्ववान+इति समुच्चये प्रकारताद्वयस्वीकरणात्+ततः+ भेदः+स्पष्टः+ एव;
रामः+ लक्ष्मणः+ वा हनिष्यति शतृम्+इति ज्ञानम्+ विकल्पः+ इति ज्ञेयम् ।
पर्वतः+ हृदः+च वाच्यत्ववान्+इति ज्ञाने  (वस्तुतः+तु न+एका प्रकारता+अ
ङ्गीकार्या) +अपि+एक+एव प्रकारता यदि+अभ्युपेयते तर्हि विकल्पे विशेष्ययोः+
अन्योन्यतौल्यभानम्+अपि तात्पर्यवशात्+अङ्गीकृत्य ज्ञानयोः+ अनयोः+भेदः+अवगन्तव्यः । यदि+अपदार्थस्य शाब्दबोधे भानाङ्गीकारेण विकल्पे तौल्यभानम्+ न सम्भवति+इति+उच्येत तर्हि विकल्पज्ञानानन्तरम्+ विशेष्ययोः+तौल्यविषयकम्+ मानसम्+ ज्ञानम्+उत्पद्यते इति स्वीकारेण द्वयोः+भेदः+ ग्राह्यः । विकल्पः+ निश्चयरूपः+एव । विकल्पभिन्नज्ञानस्थले न तौल्यभानम्+इति तयोः+समानविषयकत्वे+अपि न+अतिप्रसङ्गावकाशः । उत्कटैकतरकोटिकः+संशयः+एव सम्भावना+इति+उच्यते, सा+च दूरे वर्तमानम्+ पुरुषम्+ पश्यतः+ उत्पन्ना  ( देवदतः+इव+आभाति+इति ज्ञानम्+) अयम्+  देवदत्तः स्यात्+इति ज्ञानम्+ । (देवदत्तः स्यात्+इत्यादिशब्दाः संभावनायाः+ अभिलापकाः न+तु वाचकाः+ इति ज्ञेयम् )  

                  115
  परन्तु संशये कोटिद्वयस्यसमानत्वम्  । सम्भावनायाम्+तु
एकस्याः कोटेः+उत्कटत्वम्+इतियानेव भेदः । उत्कटत्वम्+च विषयतावि
शेषः, बहुषु पदार्थेषु दृष्टेषु+अन्यथा+अनुभूतेषु वा तेषु केषामञ्चित्+एव 
पदार्थानाम्+ स्मरणम्+ जायते, न+अनुभूतानाम्+ सर्वेषाम्+, तत्स्मरणानुत्पत्ति-
तत्+उत्पत्त्योः+निर्वाहाय उपेक्षात्मकतदनात्मकनिश्चयद्वयम्+अङ्गीकार्यम् , अतः भावनायाम्+ स्मरणेच साक्षात्परम्परया वा उपेक्षा नात्मकनिश्चयः
कारणम्+ भवति+इति वक्तव्यम्,यत्रच स्मरणम्+ नजायते तत्र उपेक्षा
नात्मकनिश्चयरूपकारणविरहेण+एव+इति निर्णयः कार्यः, द्वित्वत्रित्वा-
दिकारणीभूता अनेकेषु पदार्थेषु+अयम्+एकः अयम्+एकः+इत्याद्यपेक्षाबुद्धिः
जायते । इयम्+तु क्षणत्रयम्+ तिष्ठति । अन्याः+ बुद्धयः क्षणद्वयम्+एव तिष्ठन्ति ।  शब्दबुद्ध्योः [शब्दबुद्धिकर्मणाम्+ द्वित्रिक्षणावस्था-
यित्वम् ] क्षणद्वयमात्रावस्थायित्वाङ्गीकारात् , भावनातु स्मरणपर्यन्तम्+ तिष्ठति (प्रथमस्मृतिम्+उत्पाद्य समनन्तरस्मृतिप्रयोजिकाम्+ भावनाम्+अन्याम्+उत्पाद्य स्वयम्+ नश्यति+इति+एके, चरमस्मृतिपर्यन्तम्+एक+एव प्रथमोत्पन्ना भावना तिष्ठति+इति+अपरे ] इच्छा+तु विषयसिद्ध्यनन्तरम्+ नश्यति, अन्येषाम्+ गुणानाम्+ अनुभवानुसारेण कालव्यवस्था कार्या  ॥

    सः+अयम्+ देवदत्तः+ इत्यादिज्ञानम्+ प्रत्यभिज्ञात्मकम्+ ज्ञानम् , अत्र तत्तांशभाने संस्कारः इदम्+तु+अंशभानेसन्निकर्षः+चकारणम्+ भवति, इदम्+अनुभवः+एव+अन्तर्भवति,न+स्मृतौ,स्मृतेः+संस्कारमात्रजन्यत्वात्
प्रत्यमिज्ञायाः+च अतथात्वात् अथ सः+यम्+ देवदत्तः+ इत्यत्र+अन्वयबोधप्रकारः प्रदर्श्यते, तत्पदेन तद्देशतत्कालवृत्तित्वोपलक्षितः इदम्+पदेन एतत्+देशैतत्कालवृत्तित्वविशिष्टः+च+उपस्थाप्यते, अन्यथा तत्+इदम्+ पदयोः+- उभयोः+अपि तत्+तद्‌देशकालादिवृत्तित्वविशिष्टार्थकत्वस्वीकारे  विशेषणभेदाद्विशिष्टयोः+भेदस्य+अङ्गीकर्तव्यतया तादृशविशिष्टयोः+अभेदः+ बाधितः स्यात्+इति वाक्य-
116
स्य+अस्य प्रामाण्यम्+ दुर्निरूपम्+ स्यात् , अपितु प्रत्यभिज्ञाकाले देवदत्ते
इदम्+ पदार्थाभेदस्य+अबाधितत्वेन तत्+देशतत्कालवृत्तित्ववैशिष्टस्य+एव
बाधितत्वेन तत्पदस्य+एव तत्+देशकालवृत्तित्वोपलक्षितार्थकत्वस्वीकारः+समु
चितः, तथाच एतत्+देशैतत्कालवृत्तित्वविशिष्टः+ देवदत्तः तत्+देशतत्का-
लवृत्तित्वोपलक्षितदेवदत्ताभिन्नः+इति बोधः+सम्भवति+इति वक्तव्यम्  । 

   ननु तत्त्वमसीत्यादौ अद्वैतिनाम्+ मतः+ इव  जहदजहल्लक्षणया
विशेषणपरित्यागेन अबाधिततत्+इदम्+पदलक्ष्यार्थाभेदबोधस्यसम्भवे  । तत्+शब्दमात्रस्य तादृशवृत्तित्वोपलक्षितार्थकत्वस्वीकारः किमर्थम्+ इतिचेत्+न,नैयायिकैः जहदजहल्लक्षणाया अनङ्गीकृतत्वात् , अद्वैतिमते+अङ्गीकृतायाः+ जहदजहल्लक्षणायाः शक्यतावच्छेदकपरित्यागेन व्यक्तिमात्रबोधप्रयोजकरूपत्वेन+अङ्गीकृततया तत्त्वमसीत्यादौ तत्+मते विविधाः+ बोधप्रकाराः+ अङ्गीक्रियन्ते, तथाहि, तत्त्वम्+पदशक्यतावच्छेदकसर्वज्ञत्व
किश्चित्+ज्ञत्वरूपधर्मद्वयपरित्यागेनतस्य+अखण्डार्थत्वाङ्गीकारात्'चित्+, इति बोधः कोश्वेदङ्गीकृतः, तत्त्वपदशक्यतावच्छेदकधर्मयोः+एकस्य+एव हानम्+अङ्गीकृत्य
सर्वज्ञत्वविशिष्टचैतन्यम्+ चैतन्याभिन्नम्+इति कैश्चित् किञ्चिज्ञत्वविशिष्टः+
चैतन्यम्+ चैतन्यभिन्नम्+इति कैश्चित्+च बोधोङ्गीकृतः । चैतन्यापरपर्यायब्रह्नाकाराखण्डवृत्तेः+आविर्भावः कैश्चित्+अभ्युपगतः । तथाच किञ्चित्+ज्ञत्वेन  भासमानस्य जीवापरपर्यायस्य  चैतन्यस्य सर्वज्ञेन  ब्रह्मणा साकम्+अभेदः+अद्वैतिभिः+अभ्युपेयते, तदनुरूपार्थ  (कल्पना ) निर्णयप्रकिया सा जहदजहल्लक्षणाङ्गीकारेण पूर्वनिर्दिष्टनिरर्थबाधम्+ निर्व्यूढा । तथा+च तत्+लक्षणायाः सर्वज्ञत्वकिंचिज्ञत्वोपलक्षितचैतन्यबोधः  फलम्+इति पर्यवस्यति) 
न+च तर्हि तत्त्वमसीत्यादौ द्वैतिनाम्+  मतः+ इव सः+अयम्+ देवदत्तः+इत्यत्र+अपि तत्पदस्य तत्सदृशार्थकत्वस्वीकारेण अबाधिताभेदान्वयबोधसम्भवे  तादृशवृत्तित्वोपलक्षितार्थविष-

                    117
यकबोधस्वीकारः+ व्यर्धः+ इति वाच्यम् , द्वैतिमते जीवेश्वरयोः+भेदस्य+अङ्गीकृततया तैः+तथाविधबोधस्वीकारे+अपि नक्षतिः, सः+अयम्+देवदत्तः+इत्यादौ तत्+इदम्+पदार्थयोः+व्यक्त्योः+भेदाभावेन तादृशबोधस्य+अङ्गीकर्तुम्+अशक्यत्वात्  ।
न+च शक्त्या प्रवृत्तिनिमित्तरहितार्थस्य+उपस्थितिः न क्व+अपि+अनुभूयते+
इति वाच्यम्‌ , तर्हि तत्पदस्य तादृशवृत्तित्वोपलक्षितदेवदत्ते  शक्तेः
स्वीकरणीयत्वात् , देवदत्तत्वरूपस्य+एव प्रवृत्तिनिमित्तस्य  [शक्यतावच्छेदकस्य]अत्र+अपि सम्भवेन अनुपपत्तिविरहात्  सायम्+ दीपज्वालेत्यादौ ज्वालयोः+अन्योन्यभिन्नतया नैयायिकैः तत्सदृशार्थकत्वस्वीकारे+अपि क्षत्यभावः । सः+अयम्+ देवदत्तः+ इत्यादौ व्यक्तिभेदाभावेन न सदृशार्थाभेदबोधः+सम्भवति । न+च अद्वैतिभिः+इव नैयायिकैः+अपि
जहदजहल्लक्षणाङ्गीकारेण+एव सः+अयम्+ देवदत्तः+ इत्यादौ । निर्बाधम्+अर्थस्य सूपपादत्वे तादृशवृत्तित्वोपलक्षितदेवदत्तार्थकत्वस्वीकारः न समुचितः+ इति वाच्यम् , पदार्थगौरवम्+असहमानैः नैयायिकैः गौण्या, व्यञ्जनायाः+च  वृत्त्यन्तरत्वस्य+इव जहदजहल्लक्षणायाः+ अपि लक्षणान्तरत्वस्य+अनङ्गीकृतत्वात् । अद्वैतिनाम्+ मते सः+अयम्+ 
देवदत्तः+इत्यादौ तत्त्वमसीत्यादौ+इव जहदजहल्लक्षणामूलकः+व्यक्तिमात्रबोधः+ एव+अङ्गीक्रियते । नैयायिकैः+तु तत्त्वमसीत्यादौ अग्निः+माणवकः+ इत्यादौ+इव 
सदृशाभेदबोधः+एव+अभ्युपेयते, एतत्+मते जीवेश्वरयोः+ वास्तवभेदस्य+अङ्गीकृतत्वात् ।
वस्तुतः+तु, सः+अयम्+ देवदत्तः+ इत्यादौ तत्+इदम्+ पदार्थयोः+अभेदान्वयानुपपत्तौ+अपि घटः+अनित्यः+
इत्यादौ विशेषणघटत्वादौ+अनित्यत्वानुपपत्तौ  योग्यतावशेन घटादौ+अनित्यत्वान्वयस्य+इव तत्र+अपि योग्यतावशेन तत्+इदम्+पदान्यतरार्थस्य तदन्यतरोपस्थाप्यविशेष्येण+साकम्+अन्वयस्वीकारे न+क्षतिः+ इति+अवगन्तव्यम् । अथवा प्रत्यभिज्ञाकाले इदम्+पदार्थे विशिष्टदेवदत्ते तत्पदार्थदेशकालवैशिष्ट्यस्य+एव
अनुपपन्नतया  योग्यतावशेन तत्पदोपस्थाप्यविशेष्येण+एव इदम्+पदार्थान्वयः+समुचितः ।   
प्रत्य-
                118                                      
भिज्ञायाः+संस्कारसन्निकर्षोभयजन्यत्वेन प्रत्यक्षरूपतया प्रत्यभिज्ञास्थले बोधविचारः+अनावश्यकः+एव, यदि सः+अयम्+ देवदत्तः+इत्यादिवाक्यात्+अन्योच्चरितात्+शाब्दधीः+अनुभवसिद्धा तत्र पूर्वनिर्दिष्टदिशा बोधप्रकारः+  ग्राह्यः । सः+अयम्+ देवदत्तः+इत्यादिशब्दाः प्रत्यभिज्ञाभिलापका+एव+इति ग्राह्यम् । मतान्तरे लक्षितलक्षणा+अपि काचित्+अभ्युपेयते, द्विरेफपदस्य मधुकरे लक्षितलक्षणा, सा+च शक्यस्य रेफद्वयस्य स्वघटित [भ्रमरपद] । वाच्यत्वरूपपरंपरासम्बन्धरूपैव  । तथा+च शक्यघटितपदवाच्यत्वरूपा  सा लक्षणा+इति बोध्यम्  । केचित्+तु सिंहः+  माणमकः+ इत्यादौ+अपि तत्++लक्षणाम्+अङ्गीकुर्वन्तः तत्स्थलसाधारण्येन स्वशक्यस्य परम्परासम्बन्धरूपालक्षितलक्षणा+इति  वदन्ति   ॥

    अनुभवः+ द्विविधः यथार्थः+अयथार्थः+च+इति;  अतः अनुभवरूपाणाम्+
प्रत्याक्षानुम्+इति+शाब्दादीनाम्+अपि यथार्थत्वायथार्थत्वभेदेन द्वैविध्यम्+  ग्राह्यम् । अतः प्रमात्मकप्रत्यक्षे लौकिकसन्निकर्षः भ्रमात्मकप्रत्यक्षे पित्तकामलादिदोषः+च कारणम्+इति ज्ञेयम् । प्रमात्मकानुमितिः+तु प्रमात्मकपरामर्शात् भ्रमात्मकपरामर्शात्+च जायते यथा वह्रिव्याप्यधूमवान्+पर्वतः+ इति प्रमात्मकपरामर्शात्+पर्वतः+ वह्रिमान्+इति 
प्रमात्मकानुमिति+उत्पद्यते, धूमव्याप्यवह्रिमान्+पर्वतः+इति भ्रमात्मकपरामर्शात्+अपि पर्वतः+ धूमवान+इति प्रमात्मकानुमितिः+उत्पद्यते । भ्रमात्मकानुमितिः+तु भ्रमात्मकपरामर्शात्+एव जायते  । ह्रदः+वह्रिमान् ह्रदः+ धूमवान्+इत्याद्यनुमितीनाम्+ व्याप्त्यंशे पक्षधर्मत्वांशे अंशद्वये वा भ्रमात्मकैः+एव परामर्शैः+उत्पद्यमानत्वात् । प्रमात्मकशाब्दबोधः+तु शक्तिप्रमातः शक्तिभूतः+च जायते, पर्वतः+ वह्रिमान्+इति वाक्यस्थले शक्तिप्रमातः वह्रिमत्+अभिन्नः पर्वतः+ इति प्रमात्मकबोधः+ भवति । ह्रदः+
वह्रिमान्+इति वाक्यस्थले+अपि ह्रदपदस्य पर्वते शक्तिः+इति शक्तिभूमात्‌    

                    119
वह्रिमदभिन्नः पर्वतः+ इति प्रमात्मकबोधः+ भवति  शक्तिभूमात्+शक्तिप्रमातः+अपि भूमात्मकबोधः+ भवति । स्मृतिभिन्नम्+ सर्वम्+ ज्ञानम्+अनुभवः+एव । संशयभिन्नम्+ सर्वम्+ ज्ञानम्+ निश्चयः+एव । स्मृतेः+अपि निश्चयः+एव+अन्तर्भावः+ सर्वांशे प्रमात्मकम्+ ज्ञानम्+ पर्वतः+ वह्रिमान्+इत्यादिरूपः ।  पर्वतः+ वह्रिमान् ह्रदः+ वह्रिमान्+इत्यादि समूहालम्बनज्ञानत्वे+
न  सर्वांशे प्रमात्वं  सम्भवति, ह्रदे वह्रयंशे भूमत्वात् । सर्वांशे प्रमात्वम्+ नाम 
यथाश्रुते स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नायाः+ या स्वात्मिका विशेष्यता
तत्+तत्+अनिरूपकत्वम् , स्वपदम्+ विशेष्यतापरम् , स्वव्यधिकरणप्रकाराच्छिन्नत्वम्+च स्वव्यधिकरणनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वम् , तथाच पूर्वोपदर्शितसमूहालम्बनज्ञाने स्वपदेन ह्रदनिष्ठविशेष्यतायाः परिग्रहणे
स्वव्यधिकरणीभूतवाह्रिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकत्वम्+एव वर्तते+ इति  न तस्य सर्वांशे प्रमात्वम् । अत्र स्वव्यधिकरणत्वम्+ न स्वानधिकरणवृत्तितारूपम् , तथात्वे घटः+ द्रव्यम्+इत्यादिज्ञाने तादृश
प्रमात्वाभावप्रसङ्गः, स्वपदेन घटनिष्ठविशेष्यतायाः परिग्रहणे तद-
नधिकरणपटादिवृत्तिद्रव्यत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपकत्व-
स्य+एव तत्र सत्त्वात् । अतः स्वव्यधिकरणत्वम्+ स्वाधिकरणवृत्तित्वाभावरूपम्+ विवक्षणीयम् , तादृशव्यधिकरणत्वम्+ द्रव्यत्वे न सम्भवति+इति न+अतिप्रसङ्गः । या  या+इति वीप्सानुपादाने  ह्रदः+  वह्रिमान्+इत्यादि भ्रमे+अतिव्याप्तः, स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नज्ञानान्तरीयविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य  तत्र सत्त्वात् , वीप्सोपादाने ह्रदनिष्ठायाः+ इदम्+ज्ञाननिरूपतायाः+ अपि विशेष्यतायाः परिग्राह्यतया तदनिरूपकत्वाभावान्+न+अतिप्रसङ्गः । अस्य+अयम्+अनुगमः, विशेष्यताविशिष्टान्यत्वम्+ सर्वांशे प्रमात्वम् , वैशिष्ट्यम्+च स्वविशिष्टविशेष्यतानिरूपकत्वसम्बन्धेन स्वपदम्+ विशेष्यतापरम्  । स्ववैशिष्ट्यम्+च विशेष्यतायाम्+ स्वतादात्म्यस्वव्यधिकरणनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन  इति । द्रव्यत्वादि-  


                   120
ना  घटाद्यवगाहि इदम्+ द्रव्यम्+इति ज्ञानम्+ जातित्वादिना ह्रदत्वाद्यगाहि  वह्र्यभाववद्ध्रदादिविषयकम्+  जातिमान्  वह्र्यभाववनित्यादिज्ञानम्+च सामान्यरूपेण विशेषावगाहिज्ञानम्+इति+उच्यते  । इदम्+ ज्ञानम्+
प्रमा  भवति  । स्थाणुत्वादिना विशेष्यताव्यधिकरणधर्मेण पुरुषाद्यवगाहि  'अयम्+ पुरुषः' इति ज्ञानम्+ भ्रमः+एव । विशेषरूपेण सामान्यावगाहिज्ञानम्+ न+अस्ति  ।

                   - अन्वयबोधविचारः - 
    अथ+इदानीम्+ विचार्यते क्व+नु अभेदसम्बन्धेन बोधः क्व+वा  भेदसम्बन्धेन+इति । नामार्थयोः+अभेदसम्बन्धेन+अन्वयः अन्यत्र+तु भेदसम्बन्धेन  । भेदसम्बन्धः+नाम अभेदातिरिक्तः  स्वरूपादिसम्बन्धः अभेदः+तु तादात्म्यसम्बन्धः+एव  । प्रथमभेदसम्बन्धेन+अन्वयवन्ति स्थलानि कानिचित्+उदाह्रियन्ते । यथा नीलः+घटः इति+असमासस्थले नीलघटः+इति समासस्थले+च (शक्यार्थबोधनस्थले) नीलभिन्नः+  घटः+ इति
बोधः  (अभेदसम्बन्धेन नीलविशिष्टः+ घटः+ इति बोधः) गच्छन्‌  चैत्रः+ इत्यादिकृदन्तस्थले वर्तमानकालिकगमनानुकूलकृतिमत्+अभिन्नः  चैत्रः+
इति  बोधः । एवम्+ गतवान् गमिष्यन् चैत्रः गन्तव्य । ग्रामः+इत्यादि कृदन्तनामस्थलेषु अभेदसंसर्गकाः+  बोधाः+ ज्ञेयाः । एवम्+ चैत्रः+ धनवान् गुणी मतिमान् तेजस्वी जटिलः नैयायिकः मीमांसकः वस्तुग्राहकः इन्द्रियग्राह्यः+ इत्यादि तद्धितान्तनामस्थलेषु महाबलः कृतकृत्य इत्यादिसमासनामस्थलेषु+च  तत्+तत्पदार्थयोरभेदसंसर्गका बोधाः+ भवन्ति । एवम्+ राजपुरुषः+ इत्यादितत्पुरुषस्थले राजसम्बन्ध्यभिन्नः पुरुषः+ इति बोधः [इदम्+ लक्षणास्थलीया+अभेदबोधस्थलोदाहरणम्] 
राजपदस्य राजसम्बन्धिनि  लक्षणा स्वीकार्या, तत्पुरुषे  पूर्वपदे  लक्षणायाः+  उतरपदार्थप्रधानतया  (उतरपदार्थमुख्यविशेष्यतया) अन्व-

                 121
यबोधस्य स्वीकृतत्वेन तादृशान्वयबोधसिद्धिः । तत्पुरुषे पूर्वपदस्य
लक्षणा उत्तरपदार्थप्रधानतया+अन्वयबोधः+ इति नियमः+तु प्रायकत्वाभिप्रायः, पूर्वकायः उत्तरकायः, अर्धपिप्पली+इत्यादौ व्यभिचारात् कर्मधारयस्थले+तु क्वचित्+नलक्षणा कुत्रचित्+लक्षणा । क्वचित्+पूर्वपदे कुत्रचित्+उत्तरपदे+च लक्षणा+अङ्गीकार्याम्+ , यथा नीलोत्पलम्+इत्यादौ न लक्षणा पुरुषव्याघ्रः+ इत्यादौ उत्तरपदस्य व्याघ्रसदृशे लक्षणा, तमालवृक्षः+ इत्यादौ पूर्वपदस्य तमालनामके लक्षणा, पुरुषव्याघ्रः+ इत्यादौ पूर्वपदार्थप्रधानतया नीलोत्पलम्+ तमालवृक्षः+ इत्यादौ उत्तरपदार्थप्रधानतया+च  अन्वयबोधसम्भवेन कर्मधारयस्थले न उत्तरपदार्थप्रधानतया+एव+अन्वयबोधः+ इति नियमः+अस्ति  । रतिसुन्दरी+इत्यादौ रतिपदलक्ष्यस्य  रतिनिरूपितसादृश्यप्रयोजकस्य  सुन्दरीपदार्थैकदेशे सौन्दर्येन्वयः  । ननु पदार्थः  पदार्थेन+अन्वेति न+तु+एकदेशेन+इति नियमविरोधेन एकदेशान्वयः+  न युक्तः इति+चेत्+न, चैत्रस्य गुरुकुलम्+इत्यादौ चैत्रनिरूपितत्वस्य+पदार्थैकदेशे गुरुत्वे+अन्वयस्वीकारेण एकदेशान्वयस्य+अपि स्वीकृतत्वात् । 
नच तादृशसाकांक्षस्थले एकदेशान्वयस्वीकारे+अपि रतिसुन्दरी+इत्यादिनिराकांक्षस्थले एकदेशान्वयः+अयुक्तः   (साकांक्षास्थलः+एव एकदेशान्वयः  स्वीक्रियते  न  
निराकांक्षस्थलः+इत्यभिप्रायः ] इति वाच्यम् , तर्हि रतिपदस्य सुन्दरीपदस्य+वा रतिनिरूपितसादृश्यप्रयोजकसौन्दर्यविशिष्टे लक्षणायाः अन्यस्य तादृशार्थे तात्पर्यग्राहकत्वस्य+च स्वीकारेण दोषाभावात् । तथा+च पदार्थः पदार्थेन+अन्वेति  न+तु+एकदेशेन+इति  नियमस्य+अयम्+अर्थः, उभयत्र पदार्थपदेन पदस्य शक्यः+ लक्ष्योर्थोवा प्रतिपाद्यते, पदार्थेन+इत्यस्य पदोपस्थापितमुख्याविशेष्येण+इति+अभिप्रायः,
एकदेशेनित्यस्य पदोपस्थापितविशेषणेन+इति+आशयः  ।  नियमस्य+अस्य प्रवृतिः समासस्थले+असमासस्थले+च ग्राह्या । अतः+ एव ममीरायाम्+ नद्याम्+ घोषः+इति+समासस्थले चित्रगुः+इत्यादिसमासस्थले  मु-

122 
क्तावल्याम्+ कृतरय विचारस्य सामञ्जस्यम्+उपपद्यते  । अन्यथा समासासमासस्थलेषु शक्यलक्ष्यस्थलेषु+च न+अस्य नियमस्य विचारार्हता स्यात्  । न+च रामभक्तः+ इत्यादौ भक्तिरूपैकदेशे रामस्य+अन्वयसम्भवेन  एकदेशान्वयः+ दुष्परिहारः+ इति वाच्यम् , अत्र+अपि भक्तपदस्य+एव रामभक्तिविशिष्टे लक्षणायाः रामपदस्य तादृशार्थे तात्पर्यग्राहकत्वस्य+च स्वीकारे क्षत्यभावात् । अथवा भक्तपदस्य साकांक्षत्वेन एकदेशान्वयस्वीकारे+अपि क्षतिविरहात् ।  अथवा भक्तेः भजधात्वर्थत्वेन तस्याः प्रकृतिप्रत्ययसमुदायात्मकेन वाक्यरूपेण भक्तपदेन+अप्रतिपाद्यत्वेन  एकदेशान्वयप्रसक्तेः+एव+अभावात् । पदसमुदायात्मके समासे वाक्ये शक्तेः शक्यसम्बन्धरूपलक्षणायाः+ वा अनङ्गीकारात् । अन्यपदार्थप्रधानः+ बहुव्रीहिः; सर्वत्र बहुव्रीहौ+उत्तरपदस्य+अन्यपदार्थे लक्षणा, पूर्वपदम्+ तात्पर्यग्राहकम् , कृतप्रणामः+ इत्यादौ कृतिविषयप्रणामविशिष्टे प्रणामकर्तरिवा  प्रणामपदस्य लक्षणा+अङ्गीकार्या, अन्यस्य तात्पर्यग्राहकत्वम् , न+अतः+ एकदेशान्वयप्रसङ्गः+ । अपुत्रः+ इत्यादौ अविद्यमानपुत्रविशिष्टत्वस्य पितरि असम्भवेन पुत्रपदस्य पुत्राभाववति लक्षणा । अपुत्रः+ इति तत्पुरुषस्थले पुत्रभिन्नः+ इति+एव बोधः । त्रिलोकी+इत्यत्र लोकत्रयसमुदायत्वावच्छिन्नबोधः । लोकत्रयम्+इत्यत्र तत्पुरुषस्थले न समुदायत्वभानम्+, किन्तु लोकाभिन्नम्+ त्रयम्+इति+एव
बोधः । ननु तत्पुरुषे लक्षणायाः+ अङ्गीकार्यतया लोकत्रयमित्यत्र कस्य पदस्य कस्मिन् लक्षणा+अङ्गीक्रियते, विना+अपि लक्षणाम्+ पूर्वपदार्थलोकस्य अभेदसम्बन्धेन त्रित्वावच्छिन्ने+अन्वय+च  अनियतत्वात्, भूतलम्+इत्यादौ लक्षणाम्+ विना+अपि भुवा अभिन्नम्+ तलम्+इति+एव बोधात्  । एवम्+अव्ययीभावस्थले+अपि  न+अस्ति पूर्वोत्तरपदयोः+-  

123                   
एकत्र+एव लक्षणा+अङ्गीकारनियमः, उपकुम्भम्+इत्यादौ उत्तरपदस्य कुम्भ
समीपे शाकप्रतीत्यादौ पूर्वपदस्य+एव शाकलेशे लक्षणायाः+ अङ्गीकृतत्वात्।अयम्+अव्ययीभावः न पूर्वपदार्थप्रधानः+ एव, उपकुम्भम्+इत्यादौ  पूर्वपदार्थप्राधान्ये+अपि शाकप्रतीत्यादौ+उत्तरपदार्थप्राधान्येन बोधादेयात्  । लक्षणात्वपरिहार्या+अत्र गुणी धनवान्  मतिमान्+इत्यादिषु न लक्षणायाम्+ आवश्यकता , प्रकृतिप्रत्ययैः+एव+अभिमतार्थबोधोदयात्    ॥

    ननु नामार्थयोः+अभेदसम्बन्धेन+अन्वयस्वीकारे निपातस्य+अपि नाम
तया घटः+  न  पटः अत्र घटः+ न+इत्यादौ नञर्थीभूतभेदात्यन्ताभावादौ
नामार्थस्य घटादेः कथम्+  प्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बन्धेन+अन्वयः+ इति चेत्+न, नामार्थयोः+निपातातिरिक्तत्वस्य विशेषणीयत्वात् । न+च तथापि चन्द्रः+ इव मुखम्+इत्यादौ इव+आद्यव्ययस्य+अपि नामतया चन्द्रस्य इव+अर्थीभूतसादृश्ये निरूपितत्वरूपभेदसम्बन्धेन तस्य च मुखे स्वरूपात्मकभेदसम्बन्धेन कथम्+अन्वयः+ इति वाच्यम् , नामार्थयोख्ययाति रिक्तत्वस्य+अपि निवेशनीयत्वात् । न+च निपाताव्ययानाम्+अपि कथम्+ नामत्वम्+इति वाच्यम् ,
महाभाष्यकाराभिमतस्य सुबन्तत्व (सुब्योग्यता)  रूपनामत्वस्य तत्र+अपि+अङ्गीकृतत्वात् । (तत्र+अपि सुप उत्पद्य लप्यन्ति+इति  तेषाम्+अभिप्रायः) न+च तर्हि नीलम्+ घटः+ इत्यादौ अभेदबोधप्रसङ्गः+
इतिवाच्यम् , समानविभक्तिकनामार्थयोः+एव+अभेदान्वयस्य+अङ्गीकारात्  ,न+च  तर्हि नीलघटः+ इति समासस्थले अभेदबोधान्+उपपत्तिः+इति वाच्यम्, विशेषणविशेष्यभावपरे समासस्थले विशेषणपदोत्तरम्+ विशेष्यपदसमानविभक्तिप्रत्ययानाम्+उत्पत्तिलोपयोः+अङ्गीकृतत्वेन उत्पत्तिमात्रेण+एव समानविभक्तिकत्वस्य+अक्षतत्वात् । न+च तर्हि धान्येन धनवान्‌ राहोः+शिरः+ इत्यादौ अभेदबोधः+ न+स्यात् , तत्र समानविभक्तिकना- 
                                       

124
मार्थत्वविरहात्+इति वाच्यम् , नियमस्य+अस्य तादृशनामार्थयोः+भेद-सम्बन्धेन+अन्वयविरहमात्रबोधकत्वेन । तादृशनामार्थयोः+एव+अभेदसम्बन्धेन+अन्वयः न+अन्यत्र+इत्यत्र तात्पर्याविरहेण च दोषाभावात्  । न+च अन्यत्र+अपि अभेदबोधाङ्गीकारे
निपातादिस्थले+अयभेदबोधप्रसङ्गः+ इति वाच्यम्+तादृशाकांक्षायाः+ अभेदबोधाप्रयोजकत्वात्  । न+च तर्हि धान्येन धनवान् राहोः+शिरः+ इत्यादौ कथम्+अभेदबोधसम्भवः+ इति वाच्यम् , अनुभवानुरोधेन+अत्रत्याकांक्षायाः+ अभेदबोधप्रयोजकत्वस्य+अङ्गीकृतत्वात्  । न+च नामार्थयोः+इति नियमस्थनामत्वस्य लिङ्गवत्त्वरूपत्वेन विवक्षणेन+एव अलिङ्गानाम्+निपाताव्ययानाम+ वारणसम्भवे 
निपाताव्ययातिरिक्तत्वस्य नामविशेषणत्वमफलम्+एव+इति वाच्यम् , लिङ्गविशिष्टत्वरूपनामत्वस्य भाष्यकारान्+अभिमतत्वेन तादृशनामत्वस्य निवेशयितुम्+अशक्यत्वात् ,[अथवा, अव्ययानाम्+ लिङ्गविशिष्टत्वस्य+अपि  “सदृशम्+ त्रिषु लिङ्गेषु” इति वचनेन प्रतिपादितत्वेन नामत्वस्य लिङ्गविशिष्टत्वरूपत्वेन
परिष्कारे+अपि उपयोगविरहात्  ]  

    अत्र नामार्थपदेन शक्तिलक्षणान्यतरवृत्त्यपस्थाप्यः  अर्थः+  ग्राह्यः; न+अतः+ महाबलः+ रामः+इत्यादिलक्षणास्थलेषु  (बहुव्रीह्यादिस्थलेषु) अभेदान्वयबोधानुपपत्तिः  ॥ अथ विद्यार्थिनाम्+ बोधसौकर्याय भेदसम्बन्धेन अन्वयबोधस्थलानि कानिचित् दिङमात्रम्+उदाह्रियन्ते  राज्ञः पुरुषः+ इत्यादिषु 
प्रकृतिप्रत्ययार्थान्वयस्थलेषु  षष्ठ्यर्थीभूतसम्बन्धित्वादौ राज्ञो निरूपितत्वसम्बन्धेन तस्य पुरुषे स्वरूपसम्बन्धेन+च अन्वयः  । एवम्+ चन्द्रः+ इव मुखम्+इत्यत्र इव+अर्थे सादृश्ये चन्द्रस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन तस्य+च मुखे स्वरूपादिसम्बन्धेन च अन्वयः । एवम्+ घटम+ जानाति+इत्यत्र द्वितीर्थविषयतारूपकर्मत्वे प्रकृत्यर्थस्य+आधेयत्वसम्बन्धेन क-
125
र्मतायाः+ धात्वर्थे निरूपकत्वसम्बन्धेन धात्वर्थज्ञानस्य+आख्यातार्थे आश्रयत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेन   आख्यातार्थस्य   चैत्रादौ  स्वरूपसम्बधेन च+अन्वयः  ।  एवम्+ घटः+ न पटः दृष्ट्‌वा गतः द्रष्टुम्+ याति+इत्यादीनि+अनेकस्थलानि । भेदसंसर्गकान्वयबाधे प्रयोजकानि सन्ति ।  तथा+च परस्परम्+ प्रकृतिविभक्तिप्रत्ययार्थयोः  विभक्तिप्रत्ययधात्वर्थयोः धात्वाख्यातार्थयोः आख्यातर्थमुख्यविशेष्ययोः  निपातार्थमुख्यविशेष्ययोः  क्त्वातुमुन्नादिप्रत्ययार्थधात्वर्थयोः इतराव्ययार्थधात्वर्थमुख्यविशेष्यणाम्+च  भेदसम्बन्धेन+अन्वयः+ ग्राह्यः   । इत्थम्+अनुभवानुरोधेन अन्यानि+अपि भेदसम्बंधेन  अभेदसम्बंधेनच  अन्वयबोधस्थलानि ग्राह्याणि  ॥

     प्रत्ययानाम्+ प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वम्+इति नियमः, अतः+ राज्ञः पुरुषः+ इत्यत्र षष्ठीविभक्तिप्रत्ययः प्रकृत्यर्थराजान्वितसम्बन्धिता बोधकः+ भवति, तथा+च राजसम्बन्धितावान् पुरुषः+ इति बोधः एवम्+अन्यत्र+अपि ग्राह्यम् । ननु+एनम्+सति नीलः+ घटः+ इत्यादौ प्रकृत्यर्थस्य नीलत्वविशिष्टस्य नीलपदोत्तरवर्ति सुप्प्रत्ययार्थेन+अन्वयम्+ विना+एव विशेष्ये घटादावन्वयसम्भवेन नियमः+अयम्+ व्यभिचरति+इति+चेत्+न, । नीलपदोत्तरवर्तिविभक्तिप्रत्यस्य+अपि+अभेदार्थकत्वेन नीलाभिन्नः+   घटः+ इति
बोधसम्भवेन व्यभिचारविरहात्  । न च तर्हि राज्ञः पुरुषः+ इत्यत्र षष्ठ्यर्थसम्बन्धित्वस्य+इव अत्र+अपि नीलाभेदस्य स्वरूपसम्बन्धेन प्रकारविधया भानसम्भवेन अत्र  सर्वानुभूतस्य अभेदसंसर्गकबोधस्य अपलापप्रसङगः+ इति वाच्यम् , प्रत्ययानाम्+ प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वम्+इति नियमस्य विशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तीतरस्थलेषु प्रवृत्त्यङ्गीकारेण अनुपपत्त्यभावात् । न+च तर्हि विशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तेः+निरर्थकत्वप्रसङ्गः+ इति  वाच्यम् , इष्टापत्तेः  । न+च तर्हि विशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तेः निरुपयोगः+ इति वाच्यम् 
126
''विभक्तिः पुनः+ एका स्यात्+विशेषणविशेष्ययोः+इति वचनानुसारेण साधुत्वार्थकत्वेन  विशेषणवाचकपदोत्तरवर्तिविभक्तेः+उपयोगसम्भवात्  । अतएव नीलः+घटः  नीलम्+ घटम्+ नीलेन घटेन+इत्याद्यसमासस्थलेषु अभेदसंसर्गकबोधोपपत्तिः  ॥

              - शास्त्रेषु+अभिप्रायभेदाः -
न्यायाद्वैतवेदान्तमतयोः विद्यमानः+ भेदः सङ्ग्रहेण  निरूप्यते   ॥
    न्या- मते-- परमात्मापरनाम्नि ईश्वरे ज्ञानेच्छाकृतिसुखाद्यधिकरणत्वम्+ सत्ताधिकरणत्वम्+च अङ्गीकियते, जीवात्मनाम्+ नानात्वम्+ तेषु परस्परभेदः जीवानाम्+ ईश्वराद्भेदः+च सत्यः अङ्गीकियते  ॥
   वे- मते-  परमात्मापरनामधेयस्य परब्रह्यणः सञ्चिदानन्दरूपत्वम्+  (सत्ताज्ञानानान्दरूपत्वम्+ अङ्गीक्रियते, अन्तःकरणरूपोपाधिभेदादेव जीवात्मनाम्+ परस्परभेदः, परब्रह्यणः+अपि भेदः अङ्गीक्रियते  ॥
   न्या- मते-  वेदस्य वाक्यसमूहत्वादिहेतुभिः  ''तस्मात्+ते+पानात्+त्रयः+ वेदाः+ अजायन्त,, इत्यादिश्रुतिभिः+च सादित्वम्+  । सादित्वेन शब्दबुद्धयोः  द्विक्षणावस्थायित्वनियमेनच सान्तत्वम्+च+अभ्युपेयते  ॥
वे- सते--   अस्य महतोभूतस्य निश्वसितम्+एतत्+इत्यदिश्रुतिभिः  वेदस्य आविर्भावतिरोभावौ+एव  (ईश्वरात् सृष्टिकालजन्यत्वम्+ प्रलयकालनश्यत्वम्+च) अभ्युपेयेते । न+उत्पत्तिविनाशौ क्षणभेदेन  ॥ 
    न्या- मते--  पृथिव्यप्तेजोवायुपरमाणूनाम्+ आकाशादिपञ्चकस्य केषाञ्चित् गुणानाम्+ सामान्यविशेषसमवायात्यन्तान्योन्याभावादीनाम्+  बहूनाम्+ नित्यत्वम्+अङ्गीकृतम्।
127
वे= मते- न्यायमते नित्यत्वेन उपदर्शितानाम्+ तेषाम्+अपेक्षिकम्+ नित्यत्वम्+अङ्गीकियते । न निरपेक्षम्+ तत्‌  ॥
   न्या= मते- घटादिसकलप्रपञ्चे आश्रयभेदेन सादित्वानादित्वसान्तत्वानन्तत्वादिविरुद्धधर्मेषु विद्यामानेषु+अपि सत्यत्वम्+ (वर्तमानत्वादिरूपम्+)
पुनः+एकरूपम्+एव पारमार्थिकम्+ परमात्मसाधारणम्  ॥
वे= मते- घटादिप्रपञ्चे ब्रह्यभिन्ने व्यावहारिकम्+ सत्यत्वम्+एव, ब्रह्यणि+एकस्मिन्+एव पारमार्थिकसत्यत्वाङ्गीकारात् , मते+अस्मिन् ब्रह्यभिन्नप्रपञ्चस्य सञ्चेत्+नबाध्येत ब्रह्यवत् असञ्चेत्+न प्रतीयेत शशविषाणवत् । अतः+ बाधितत्वात् प्रतीयमानत्वाम्+च सदसदद्विलक्षणत्वरूपम्+ मिथ्यात्वम्+एव+अङ्गीक्रियते  ॥
   न्या- मते-- शुक्तौ+इदम्+ रजताम्+इति ज्ञानस्थले शुक्त्यभिन्ने इदम्+तु+अवच्छिन्ने रजतत्वम्+ प्रकारतया भासते, न+तु शुक्तौ रजतम्+अन्यादृशम्+उत्पद्यते+  इति+अङ्गीकियते   ॥
   वे- मते-- तस्मिन्  स्थले प्रतिभासमानकाले शुक्तौ प्रातिभासिकम्+  रजतम्+अन्यादृशम्+उत्पद्यते+ इति+अङ्गीक्रियते, एतत्+मते पदार्थस्य त्रैविध्यम्+अङ्गीकृतम् , पारमार्थिकम्+, प्रातिभासिकम्+, व्यावहारिकम्+च+इति,
आद्यम्+ ब्रह्य द्वितीयम्+ घटादिप्रपञ्चजातम्+ तृतीयम्+ शुक्तिरूप्यादि, 
    न्या= मते-- द्रव्यादयः+सप्तपदार्थाः+ अङ्गीक्रियन्ते  ॥
    वे= मते--द्रव्यम्+एकः+ एव पदार्थः गुणकर्मसामान्यादयः  स्वाश्रयेण द्रव्येण न भिद्यन्ते' समवायविशेषाः न स्वीक्रियते  ॥
    न्या= मते-- तादात्म्यम्+ अभेदापरपर्यायम्+ घटकलशयोः नीलघटयोः इत्यादिस्थलेषु+अङ्गीक्रियते  ॥
  वे= मते-- भेदसहिष्णुः+अभेदः+ एव  तादात्म्यतया अङ्गीक्रियते,
128
तत्+च मृद्धटयोः सुवर्णकटकयोः+च इत्यादौ+अङ्गीक्रियते  ॥
    न्या=मते-- उपादानम्+  समवायकारणापरपर्यायम्+ एकविधम्+एव,
तत्+च घटपटादिकारणीभूतकपालतन्त्वादिकम्+ भवति  ॥

  वे=मते- परिणाम्युपादानम्+ विवर्तोपादानम्+च+इति द्विविधम्+ तत्, आद्यम्+ जगत्कारणीभूता माया, द्वितीयम्+ जगत्कारणम्+ ब्रह्य,
  
    न्या- मते-- लक्षणम्+ द्विविधम्+ व्यावहारिकम्+ व्यावर्तकम्+च+इति, आद्यम्+ पृथिव्यादीनाम्+ पृथिवीत्वादिकम्+, द्वितीयम्+ पृथिव्यादीनाम्+  गन्धादिकम्  ॥
   वे-मते-- लक्षणम्+ द्विविधम्+ तटस्थलक्षणम्+ स्वरूपलक्षणम्+च+इति,आद्य ब्रह्यणः जगत्कारणत्वादिकम्+, द्वितीयम्+ सच्चिदानन्दादिकम्+, न्यायमते ज्ञानशब्देन उच्यमानम्+ यत् तत्+एतत्+मते अन्तःकरणवृत्तिः+इति व्यवह्रियते, अन्यत्+च ब्रह्याभिन्नम्+ धर्मिरूपज्ञानम्+च एकम्+अस्ति  ॥
  न्या- मते-- आत्यन्तिकदुःखध्वंसः+ मोक्षः  सः+च  उपासनादिभिः लभ्यः+ इति+अङ्गीकियते  ॥
  वे-मते--  जीवस्य ब्रह्यस्वरूपताप्राप्तिः+एव मोक्षः, सः+च ब्रह्यापरोक्षज्ञानलभ्यः 
इति+अङ्गीक्रियते  ॥
   न्या... मते-- परमाणुभिः पृथव्यप्तजोवायूनाम्+ महतामुत्पत्तिः  ॥
   वे.... मते... आत्मनः+ आकाशः+सम्भूतः, आकाशात्+वायुः, वायोः+अग्निः अग्नेः+आपः, अद्भयः पृथिवी इति उत्पत्तिक्रमः अङ्गीकियते  ॥
    न्या... मते.. अज्ञानम्+ न भावरूपम्+ । किन्तु ज्ञानाभावः+एव ब्रह्या+अज्ञानम्+इत्यादौ ब्रह्यविषयकम्+ यत्  ज्ञानम्+ तत्+अभावः बोध्यते  ॥
   वे.... मते.. अज्ञानम्+इति कश्र्चन भावपदार्थः, ब्रह्या+अज्ञानम्+इ-
129
त्यादौ ब्रह्यविषयकम्+ अज्ञानम्+एव बोध्यते, परन्तु अत्र अज्ञाने ब्रह्यविषयकत्वसम्भवे+अपि नैयायिकमते ज्ञाने प्रकारता, विशेष्यता, संसर्गतारूपविषयतानिरूपकत्वम्+इव वेदांतिमते तादृशत्रितयात्मकविषयता निरूपकत्वम्+ न+अङ्गीक्रियते, किन्तु तत्+तद्विषयनिष्ठविषयतानिरूपकत्व-
मात्रम्+एव+अङ्गीकियते । एतत्+मते कर्णशष्कुली+अवच्छिन्ननभसः श्रावत्वम्+इव अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्य  [अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यस्य] जीवत्वव्यवहारः । केचन मायायाम्+ चैतन्यप्रतिबिम्बः+ ईश्वरः । अविद्यायाम्+ चैतन्यप्रतिबिम्बः जीवः इति वदन्ति । केचित्+तु अविद्यायाम्+ चित्प्रतिबिम्बः+ ईश्वरः अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्बः जीवः+ इति वदन्ति अन्येतु, अविद्यायाम्+  चैतन्यस्य प्रतिफलने प्रतिबिम्बः+ जीवः बिम्बभूतः ईश्वरः इति वदन्ति । अपरेतु, अन्तःकरणावच्छिन्नः+ जीवः अविद्यावच्छिन्नः ईश्वरः+ इति वदंति । तथा+च अवच्छेदकभेदेन+एव जीवात्मनाम्+ ईश्वरस्य भेदः न स्वतः । न्यायमते तु स्वतः+एव भेदः  ॥
   न्या.... मते... त्वक्चक्षुः+श्रोत्रेजिह्वाघ्राणमनोभेदेन षड्‌विधम्+इन्द्रियम्  ॥
वे... मते... मनोविहाय त्वक्चक्षुः+श्रोत्रजिह्वाघ्राणभेदेन पञ्चविधम्+इन्द्रियम्  ॥
न्या....मते...प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः चत्वारि प्रमाणानि।।
वे... मते.. प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धयः+षट्‌प्रमाणानि  ॥
  न्या.. मते.. ज्ञानम्+ बुद्धिरिति  समानार्थके  पदे  ॥
  वे.. मते-- अन्तःकरणवृत्तिरेव ज्ञानम्+इति निश्र्चयात्मकमन्तः  
130
करणम्+एव बुद्धिः+इति व्यवह्रियते ॥
  न्या... मते.... मनः चित्तम्+इति तुल्यार्थके पदे  ॥
  वे... मते.... संशयात्मकमन्तःकरणम्+ मनः+ इति, स्मणात्मकम्+अन्तःकरणम्+ चित्तम्+इति  व्यवह्रियते   ॥
   
   न्या.... मते... एतत्+मते जीवेश्वरयोः भेदस्य अङ्गीकृततया तत्त्वमसीत्यादौ  ''सिंहः+ माणवकः+,  इति+अत्र+एव तु+अपदार्थे तत्पदार्थसदृशाभेदबोधः अङ्गीकियते   ॥

   वे... मते.... तत्त्वमसीत्यादौ किञ्चित्+अज्ञत्वादौ किंचित्+अज्ञात्वविशिष्टचैतन्यरूपत्वम्+पदार्थे सर्वज्ञत्वविशिष्टचैतन्यरूपतत्पदार्थभेदस्य  बाधितत्वे+अपि जहदजहल्लक्षणया  सर्वज्ञत्वकिंचित्+अज्ञत्वादिविशेषणपरित्यागेन विशेष्यमात्रविषयकनिर्विकल्पकबोधः (वस्तुतः+तु,  तत्त्वमसीत्यादौ ब्रह्याकाराखण्डवृत्तिः+एव+] अङ्गीक्रियते  कार्याविर्भावविषये तत्+तन्मतीयाभिप्रायभेदबोधकः श्लोकः+अयम्+ प्रदर्श्यते  ॥

श्लो ''आरम्भवादः कणभक्षपक्षः सङ्घातवादः+तु भदंतपक्षः । 
सांख्यादिपक्षः परिणामवादः वेदांतिपक्षः+तु विवर्तवादः ॥ इति ॥

  बालानाम्+ विज्ञेयानि सूत्रस्य भाष्यस्य अधिकरणस्य व्याख्यानस्य च  लक्षणानि क्रमेण प्रदर्श्यन्ते  ॥

श्लो ॥  अल्पाक्षरम्+असंदिग्धम्+  सारवद्विश्वतोमुखम्  ।
        अस्य+उभमनवद्यम्+च सूत्रम्+ सूत्रविदः+ विदुः  ॥
        सूत्रस्थम्+ पदम्+आदाय वाक्यैः+सूत्रानुकारिभिः  ।
        स्वपदानि  च वर्ण्यंते भाष्यम्+ भाष्यविदः+ विदुः  ॥
       विषयः+ विषयः+च+एव पूर्वपक्षः+तथ+उत्तरम्  । 
        (सङ्गतिः+च+इति  पञ्चाङ्गम्+ शास्त्रे+अधिकरणम्+ विदुः ) ॥
131
       प्रयोजनम्+च पंच+एतत्  प्राञ्चोधिकरणम्+ विदुः,
       पदच्छेदः पदार्थोक्तिः विग्रहः+ वाक्ययोजना,
       आक्षेपस्य समाधानम्+ व्याख्यानम्+ पंचलक्षणम्  ॥
   एतानि षड्‌दर्शनानि+इति+उच्यन्ते...........
श्लो ॥  पाणिनेः जैमिनेः+च+एव  व्यासस्य  कपिलस्य+च । 
        कणादस्य+अक्षपादस्य दर्शनानि षट्+एव+हि  ॥
   कणादेन भावः अभावः+च+इति प्रथमम्+ पदार्थस्य द्वैविध्येन विभागः  कृतः  । समनन्तरम्+ भावस्य द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायभेदेन षाड्‌विध्येन विभागः कृतः ।  अक्षपादेनतु प्रमाणप्रमे
येत्यादिना दीपिकोक्तरीत्या पदार्थस्य षोडशाविधत्वेन विभागः कृतः ।  अन्नम्भट्टेन+तु तन्मतद्वयम्+ मनसि निधाय द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः+सप्तपदार्थाः+  इति  विभागः कृतः  ।
मीमांसकैः अभावः अधिकरणात्मकत्वेन+अङ्गीकृतः॥ इति। दिङमात्रम्+उदाहतम् । 
प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धयः  पदार्थग्राहकप्रमाणानि  ॥
शक्तिग्रहम्+ व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्यव्यवहारतः+च  ।
वाक्यस्य शेषात् विवृतेः+ वदन्ति सान्निध्यताः+सद्वपदस्य वृद्धाः  ॥
इत्यादिश्लोकोक्तानि पदशक्तिग्राहकानि  ॥
श्लो ॥  संयोगः+ विप्रयोगः+च साहचर्यम्+ विरोधिता,
इत्यादिना  मदीयदीपिकाटीकायाम्+ सोदाहरणम्+ प्रदर्शितानि, संयोगादीनि  शक्तौ तात्पर्यग्राहकानि ॥ मीमांसायाम्+  श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यरूपाणि  कर्माङ्गत्वग्राहकानि  षट्‌प्रमाणानि,
132
एषु पूर्वपूर्वस्य प्राबल्यम्+ उत्तरोत्तरस्य दौर्बल्यम् , श्रुत्यर्धपाठस्थानमुख्यप्रवृत्तिक्रमाख्यानि  कर्मकमबोधकानि षट्रग्राह्याणि , एषु+अपि पूर्वपूर्वस्य प्राबल्यम्+ ॥ तत्प्रख्य तत्व्यपदेशः+ योग वाक्यभेदाख्यानि चत्वारि  नामधेयनिमित्तानि  । 

श्लो ॥  उपक्रमोपसंहारौ अभ्यासः+अपूर्वताफलम्  । 
         अर्थवादोपपत्ती+च लिङ्गम्+ तात्पर्यनिर्णये  ॥
    इति  श्लोकोक्तानि+उपक्रमादीनि ग्रन्थतात्पर्यग्राहकाणि  ॥
इतः पर  धर्मशास्त्रीयः+ विचारः+संग्रहेण क्रियते  । धर्मशास्त्रे-
श्रुतिस्मृतिसदाचाराणाम्+ त्रयाणाम्+ धर्मग्राहकप्रमाणत्वम्+ सर्वसंमताम्+अनुनातु
श्लो ॥ वेदः+अखिलः+  धर्ममूलम्+ स्मृतिशीले+च तत्+विदाम्  । 
       आचारः+च+एव साधूनाम्+आत्मनः+तुष्टिः+एव+च  ॥
    इत्यादिना शीलात्मतुष्टिभ्याम्+ साकम्+ पञ्चप्रमाणाण्यङ्गीकृतानि तत्र श्रुतिः+वेदः प्रसिद्धः । स्मृतिः धर्मशास्त्रेतिहासपुराणादीनि  । वेदार्थविदाम्+सम्भावनीयताहेतुः+आत्मगुणसम्पद्रूपम्+ सच्छीलम्+अपि प्रमाणम्+, यथा, युधिष्ठिरस्य यक्षरूपधारिधर्मात् एकोदरभीमाद्यनादरेण भिन्नोदरनकुलजीवितवरणादिरूपम्।वेदार्थविदाम्+आचारः+नाम शौचाचमनादिरूपः ।तादृशानाम्+ परमधार्मिकाणाम्+ मनः+तुष्टिः+च प्रमाणम्+ । सा+एव+आत्मतुष्टिः+इति+उच्यते यथा धर्मत्वेन संशयिते  प्रमाणान्तरागोचरे+अर्थे परमधार्मिकस्य अयम्+एव  धर्मः+भविष्यति+इति या मनः+तुष्टिः [अन्तःकरणप्रवृत्तिः) सा  आत्मतुष्टिः,  वैकल्पिकेषु पदार्थेषु यस्मिन्  गृह्यमाणे  आत्मनः प्रीतिः सा+एव+आत्मतुष्टिः+इति भावः  । अस्मिन्+अर्थे 
कालिदासीयम्+-- ''सताम्+हि सन्देहपदेषु वस्तुषु, प्रमाणम्+अन्तःकरणप्रवृत्तयः,, ॥ इति वचनम्+उपस्थाप्यते  ॥
 133
   सिद्धे+च+एवम्+ श्रुतिस्मृत्यादीनाम्+ प्रामाण्ये पूर्वपूर्वस्य प्राबल्यम्+ उत्तरोत्तरस्य दौर्बल्यम्+च वेदितव्यम्  ॥
तत्र वचनानि मनुः - ''श्रुतिद्वैधन्+तु यत्र स्यात्+तत्र धर्मौ+उभौ स्मृतौ  ॥
गौतमः -  ''तुल्यबलविरोधे  विकल्पः,,
लोकाक्षिः -  'श्रुतिस्मृतिविरोधे+तु  श्रुतिः+एव   गरीयसी ,
चतुर्विंशतिमते -स्मृतेः+वेदविरोधे+तु परित्यागः+ यथा भवेत् । 
                तथा+एव लौकिकम्+ वाक्यम्+ स्मृतिबाधात्+परित्यजेत् , 
लोकाक्षिः - श्रुतिस्मृतिविहितः+ धर्मः, तत्+अलाभे शिष्टाचारः प्रमाणम्,
      --   श्रुतिस्मृतिपुराणेषु विरुद्धेषु परस्परम्  । 
           पूर्वम्+  पूर्वम्+ बलीयः+स्यात्+इति न्यायविदः+ विदुः,
व्यासः -  तस्मात्+विरोधे धर्मस्य विचार्य गुरुलाघवम्  । 
         यतः+ भूयः+ततः+ विद्वान् कुर्यात्+धर्मविनिर्णयम्  ॥
शिष्टलक्षणम्+ - बोधायनः - शिष्टाः खलु विगतमत्सराः निरहंकाराः 
            कुम्भीधान्या अलोलुपाः दम्भदर्पलोभमोहक्रोधविवर्जिता इति,
धर्मलक्षणम्+ -  'चोदनालक्षणः+अर्थः+ धर्मः,
विश्वामित्रः - यमार्याः क्रियमाणम्+तु शंसन्त्यागम्+अवेदिनः, ।
            सधर्मः+अयम्+ विगर्हन्ते तम्+अधर्मम्+ प्रचक्षते,
व्यासः -  सत्यम्+ दमः तपः+शौचम्+ सन्तोषः+ ह्रीः क्षमार्जवम्  ।
         ज्ञानम्+ शमः+ दया ध्यानम्+ एषः+ धर्मः+सनातनः  ॥
सदाचारलक्षणम्+ - सदाचारवताम्+ पुंसाम्+ जितौ लोकौ+उभौ+अपि । 
               साधवः क्षीणदोषाः स्युः सञ्चब्दिः साधुवाचकः+ । 
              तेषाम्+आचरणम्+ यत्+तु सदाचारः+सः+उच्यते  ॥    (इति  विष्णुपुराणे)
134
      यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ।
      श्रुतिस्मृत्यविरोधेन सदाचारः+सः+उच्यते  ॥
                               (इति   संस्कारमंजर्यां)
      सदाचारेण देवत्वम्+ ऋषित्वम्+च तथा+एव+च ।
      प्राप्नुवन्ति कुयोनित्वम्+ मनुष्याः+तत्+विपर्यये  ॥
वशिष्ठः -   आचारहीनम्+ न पुनन्ति वेदाः  । 
           यद्यपि+अधीताःसह षड्भिः+अङ्गैः  ॥
     येन+अस्य पितरः+ याताः येन याताः पितामहाः ।
      तेन  यायात्+सताम्+ मार्गः तेन गच्छन्+न+दुष्यति  ॥
  यत्र  श्रुत्यादयः+ न सन्ति तत्र परिषद्वचनम्+ प्रमाणम्+इति+आह  ॥
मनुः -    अनाम्ना+तेषु धर्मेषु कथम्+ स्यात्+इति+चेत्+भवेत्‌ ।
         यम्+ शिष्टाः+ ब्राह्मणाः+ ब्रूयुः सः+ धर्मः स्यात्+अशङ्कितः+ ॥
गौतम - अनाम्नाते दशावरैः+शिष्ठैरूहवद्भिः प्रशस्तम्+ कार्यम्+इति ।
        यत्+तैः प्रशस्तम्+इति+उक्तम्+ तत्+कार्यम्+इति  तत्+अर्थः  ॥
याज्ञवल्क्यः = चत्वारः+ वेदधर्मज्ञाः परिषत्+त्रैविधम्+एव  वा  ।
             सा ब्रूते  यम्+ सः+  धर्मः स्यात्  एकः+ वा+अध्यात्मवित्तमः ॥
    त्रैविध्यम्+इति+अनेन ऋगादिवेदत्रयज्ञाः धर्मज्ञाः+च त्रयः+वा परिषत्+इति+अभिप्रायः ॥
अस्मिन्+अर्थे श्रुतिः = ये तत्र ब्राह्यणाः+सम्मर्शिनः, युक्ताः+ आयुक्ताः, 
                आलूक्षाः+ धर्मकामाः+स्युः, यथा ते तत्र वर्तेरन् , 
                तथा तत्र वर्तेथा  इति  ॥
तम्+च  श्रुत्यादिवत्प्रमाणम्+इति+आह यमः -
    वेदाः प्रमाणम्+ स्मृतयः प्रमाणम्+ वेदार्थयुक्तम्+ वचनम्+  प्रमाणम् , 
    यस्य प्रमाणम्+ न भवेत्+प्रमाणम्+ कः+तस्य कुर्यात्+वचनम्+ प्रमाणम्+ इति  ॥
पराशर = त्रैविद्यः+ हैतुकस्तकी ह्यङ्दविद्धर्मपारगः  ।
135
       त्रयः+च+आश्रमिणः+ पूर्वे परिषत्+एषा दशावरा  ।
       अव्रतानाम्+अमन्त्राणाम्+ जातिमात्रोपजीविनाम्+ ।
      सहस्त्रशः+समेतानाम्+ परिषत्त्वम्+ न विद्यते  ।
      याम्+  याम्+ वेदविदः+ ब्रूयुः त्रयः+अपि+एनस्सु निष्कृतिम् ।
      सा तेषाम्+  पावनाय स्यात् पवित्रम्+ विदुषाम्+ हि वाक् ।
   एतत्+अत्यल्पपापविषयकम्+ । पातके+तु शतम्+ परिषत् ।  सहस्त्रम्+ महदादिषु । उपपातके+तु पञ्चाशत् । स्वल्पे स्वल्पम्+ तथा भवेत्  :
बोधायनः+ - बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः  ।
          तस्मात्+अवाच्यः+ हि+एकेन बहुज्ञेन+अपि संशये ॥
            [इदम्+ पापप्रायश्र्चित्तनिर्णये ग्राह्यम् ]
याज्ञवल्क्यः - अज्ञेभ्यः+ ग्रन्थिनः श्रेष्ठाः ग्रन्थिभ्यः+ धारिणः+ वराः ।
            धारिभ्यः+ ज्ञानिनः श्रेष्ठाः  ज्ञानिभ्यः+ व्यवसायिनः  ॥
            एकः+अपि वेदवित्+धर्मम्+ यम्+ विपश्येत्+विचक्षणः  ।
            सः+ एव परमः+ धर्मः+ न+अज्ञानाम्+उदितोदितैः  ॥
बोधायनः+अपि -  धर्मशास्त्ररथारूढाः  वेदखड्गधरा द्विजाः  ।
            क्रीडार्थम्+अपि  यम्+ ब्रूयुः सः+ धर्मः परमः+ मतः  ॥
प्रचेताः -  अमीमांसा  बहिः+शास्त्राः ये+च+अन्ये  वेदवर्जिताः  ।
         यत्+ते ब्रूयुः न तत्+कुर्यात् वेदात्+धर्मः+ विधीयते  ॥
धर्मविप्रतिपत्तौ सुमन्तुः - यत्र शास्त्रगतिः+भिन्ना सर्वकर्मसु भारतः+ ।
             उदिते+अनुदिते+च+एव होमभेदः+ यथा भवेत्  ॥
             तस्मात्+कुलक्रमायातम्+आचारम्+तु+आचरेत्+अबुधः  ।
             सः+  गरीयान्+महाबाहः+ धर्मशास्त्रोदितात्+अपि । इति  ।
        धर्मज्ञसमयः+अपि  प्रमाणम्+इति+आह  आपस्तम्ब  -  धर्मज्ञसमयः प्रमाणम्+ वेदाः+च+इति । यः  स्वकुलपरम्परायातः+   आचारः  सः+सम्प्र-
136
दायः+ इति+उच्यते सम्प्रदायस्य+अपि धर्मशास्त्राविरुद्धत्वे सन्मार्गवृत्तित्वे च प्रामाण्यम्+ वेदितव्यम्  ॥

   इति+एवंविधान्यत्यावश्यकानि प्रमाणवचनानि+आलम्बनीकृत्य पर्यवसन्नम्+आवेदयामि यथामति । तथाहि श्रुतिस्मृतिसदाचाराणाम्+ त्रयाणाम्+ सम्मतः+ धर्मः निर्विशंकम्+अनुष्ठेयताम्+ भजते, यथा यागादिः आचारविरुद्धाः+अपि श्रुतिस्मृत्यनुमतश्र्चेन्निर्विशङ्कमनुष्ठेय एव, प्रबलप्रमाणमूलकत्वेन 
प्रत्यवायशङ्काविरहात् । कचित्+देशे निन्द्यमानः+अपि क्वचन देशे अभिनन्द्यमानः+अपि  ''मातुलस्य सुतामूढ्‌वा मातृगोत्राम्+  तथा+एव+च  । समानप्रवराम्+च+एव  स्पृष्ट्‌वा चान्द्रायणम्+  चरेत्+,इत्यादिस्मृत्या गर्ह्यमाणः+अपि मातुलसुतापरिणयः  ''तृप्ताम्+ जहुः+मातुलस्य+इव योषाभागः+ते पैतृष्वसेयी वपाम्+इव,, इति श्रुत्यनुमतत्वात्+अनुष्ठेयः+ एव+इति बहूनाम्+अभिप्रायः, तथा+च स्मृत्याचारविरुद्धः+अपि धर्मः श्रुत्यनुमतः+चेत्+अनुष्ठेयः+ एव+इति  भावः । श्रुतिस्मृत्युभयविरुद्धः श्रुतिविरुद्धः स्मृतिविरुद्धः+वा आचारः न प्रमाणम् ।  श्रुतिविरुद्धाः+ स्मृतिः+अपि न प्रमाणम्+एव  । अतः श्रुतिस्मृत्याचारेषु पूर्वपूर्वस्य प्राबल्यम्+ उत्तरोत्तरस्य दौर्बल्यम्+च
वेदितव्यम् । अतः स्मृतिविरुद्धः+अपि स्मृतिसम्मतआचारः प्रमाणम्+एव । श्रुतिविरुद्धः+चेत्‌  स्मृत्यनुमतः+अपि न+आचारः प्रमाणम्+इति वेदितव्यम्  । एषु पूर्वपूर्वस्य प्राबल्येन आचारानुरूपायाः  स्मृतेः स्मृत्यनुरूपायाः 
श्रुतेः+वा+अनुपलम्भे  स्मृत्यादयुत्तरोत्तरेण श्रुतिपर्यन्तम्+पूर्वपूर्वकल्पनाद्वारैव स्मृत्याचारयोः प्रामाण्यम् , अवेदमूलकस्य प्रामाण्यविरहात् , 
तथाच आचारेण स्मृतिम्+अनुमाय स्मृत्या+तु तादृशी श्रुतिः+अनुमेयेति
सिद्धम्  । एवम्+एव श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यारूपकर्माङ्गत्वग्राहकप्रमाणेषु+अपि
उत्तरोत्तरस्य श्रुतिपर्यन्तम्+ पूर्वपूर्वसर्वकल्पनाद्वारैव प्रामाण्यम् (नहि केवलश्रुतिः कल्पनीया उत्त-
137
रोत्तरेण) अश्रुतिमूलकस्य प्रामाण्यविरहात्  । एषु षट्‌सु+अपि  पूर्वपूर्वस्य+एव प्राबल्यम्+ उत्तरोत्तस्य दौर्बल्यम्+एव तथा+च तुल्यबलविरोधे विकल्पस्य व्यवस्थापितत्वेन तुल्यबलयोः  [ अर्थवादभिन्नयोः ] श्रुत्योः द्वयोः+एव विरोधे+वा तादृशयोः स्मृत्योः+एव वा विरोधे विकल्पः+ ग्राह्यः तथा+च श्रृत्योः+एव विरोधे श्रुतिविहितस्य धर्मद्वयस्य+अपि परिग्राह्यतया एकेन तद्द्वयस्य+अनुष्ठातुम्+अशक्यतया (क्वचित्+शक्यत्वे+अपि+उभयानुष्ठानस्य अनुचिततया+च ) यथा कल्पसूत्रम्+ व्यवस्थितविकल्पेन  एकः+ एव 
धर्मः+अनुष्ठेयः । स्मृत्योः+विरोधे+तु देशाचाराद्वयवस्थया  बहुशिष्टसम्मत्या स्वमनःप्रवृत्त्यनुरोधेन+वा विकल्पः+ निर्वाह्यः, तथा+च  स्वदेशाचारबहुशिष्टसम्मत्योः+अपरिज्ञाने सङ्कटेषु एकस्मिन् पक्षे निरभिनिवेशेन ऊहावता  विदुषा स्वान्तःकरणप्रवृत्तिः प्रमाणीकार्या । श्रुतिविरोधे उदाहरणम्+तु 
'' उदिते जुहोति  अनुदिते जुहोति '' उदिता+अनुदिते जुहोति+इत्यादिकम्+ बोध्यम् । श्रुतिस्मृत्योः+विरोधे+तु  श्रुति+एव गरीयसी+इति सुप्रसिद्धः+हि+अयम्+ विषयः । किन्तु बहूनाम्+ श्रुतीनाम्+ स्मृतीनाम्+वा विरुद्धार्थद्वयविषयकत्वे
अवगते तदा अर्थवादभिन्नश्रुतिस्मृतिभूयः+त्वम्+  (श्रुतिस्मृत्यादिनिष्ठाधिकसंख्याम्+)
लाघवम्+च+अनुसृत्य धर्मनिर्णयः कार्यः । यदि श्रुतिस्मृत्याचारैः+अनवगते  कस्मिंश्र्चित्+नूतने विषये संशयः  स्यात् तदा तत्+विषयानुसारेण प्रवर्त्यमानायाम्+ सभायाम्+ बहुपण्डिताभिप्रायम्+अनुसृत्य धर्मनिर्णयेन सः+ संशयः+अपनेयः । यदि स्वके देशे नगरे जनपदे+वा नूतनधर्मे संशये तत्+देशस्थानाम्+ तत्+नगरस्थानाम्+ 
तत्+जनपदस्थानाम्+च पक्षपातरहितानाम्+ धर्मज्ञानाम्+ विदुषाम्+ बहूनाम्+  सम्मतिम्+अनुरुध्य धर्मनिर्णयः कार्यः । यदि तत्र न बहूनाम्+ धर्मज्ञानाम्+ समावेशावकाशः तदा स्वकुलीनस्य+अन्यस्य+वा तदा तत्र+उपलब्धस्य+आत्मविदः+ वेदार्थविदः कर्मठस्य वा तत्+अन्यतमस्य एकस्य+एव सकाशात् अथवा स्वकुलीनस्य
धर्मविदः अथवा स्वकुलवृद्धस्य स्वेन पक्षपातराहित्येन 
138
मन्यमास्य यूनोवा अन्तिकस्थस्य विदुषः+सकाशात्  अविदुषा पुरुषेण धर्मनिर्णयः+सम्पाद्यः । विदुषा+तु तदा आत्मतुष्ट्या धर्मः+निर्णेयः । अविद्वत्प्राये ग्रामे स्थितेन अविदुषा+तु तादृशनूतनविषये संशयम्+  तदा समुपस्थितस्य कस्यचन वृद्धस्य बहुमानपात्रस्य मुखात्+अपनीय तत्+अधर्मकृत्यम्+ निर्वर्त्य समनन्तरम्+ विशेषविदः+ मुखात्+सविषयः+ निर्धार्यः । कदाचित्+अधर्मनिर्णये परमधार्मिकस्य शीलम्+अपि प्रमाणीकार्यम्  । शीलम्+नाम यस्य कस्य+अपि धार्मिकस्य यदा कदा+अपि सम्भूत । प्रवर्तना (अनुष्ठानम्+) आचारः+नाम तत्+कुलपरम्परायातोनुष्ठानप्रकारः सम्प्रदायापरपर्यायः इति शीलाचारयोः+भेदः+अवगन्तव्यः  । ननु शीलस्य कथम्+ प्रामाण्यम् , तथात्वे 'कतक (कथित) भरद्वाजौ व्यत्यस्य भार्ये जग्मतुः 'वशिष्ठश्चण्डालीम्+अक्षमालीम् प्रजापतिः+च स्वाम्+ दुहितरम्+ 'परशुरामेण पितृवचनानुसारिणा मातुः+शिरः+छिन्नम्+ इन्द्रचन्द्रः+ । वहल्यातारे जग्मतुः इत्यादिवाक्यबोधितदुश्शीलानाम्+अपि प्रायाण्यप्रसङ्गात्+इति+चेत्+न, तपस्विनाम्+ महात्मनाम्+ शीलानि निदर्शिनीकृत्य तत्+साम्येन दुर्बलैः+अतापसैः+मानवैः तादृशशीलस्य परिग्रहीतुम्+अशक्यत्वात् । तत्र+अर्थे मन्वादिवचनानि+उदाह्रियन्ते  --
धर्मव्यतिक्रमः+ दृष्टः महताम्+ साहसम्+ तथा । 
तत्+अन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानः सीदति+अवरजः+अपरः  ॥
तेजोमयानि पूर्वेषाम्+  शरीराणि+इन्द्रियाणि+च ।
दोषैः+तेन+उपलिप्यन्ते पद्मपत्रम्+इव+अम्भसा  ॥
श्रुतिः+च -- तत्+यथा+एषीकातूलम्+अग्नौ प्रोतम्+ प्रदूष्येत एवम्  हास्य सर्वे पाप्मानः  प्रदूष्यन्ते इति  ॥
बोधायनः+ -- अनुष्ठितम्+च यत्+देवैः मुनिभिः+यत्+अनुष्ठितम्+ ।
                      न+अनुष्ठेयम्+ मनुष्यैः+तत्+उक्तम् कर्म  समाचरेत् ॥
इत्यादि+अनेकवचनैः देवम्+उन्माद्यनुष्ठानसाम्येन लोकविरुद्धस्य  
 139                 
प्रत्यवायकरस्य मनुष्याद्यनुष्ठानस्य सर्वात्मना  निषिद्धत्वात्  । ननु+आत्मविदाम्+ महात्मनाम्+ तेषाम्+ तादृशविरुद्धकर्मानुष्ठानेन पुण्यपापानुदयेन क्षतिविरहे+अपि श्रेष्ठैन्तैराचरिते कर्मणि प्रायेण सामान्यस्य
प्रवृत्त्यवश्यम्भावेन तादृशैः+अनुग्राह्यस्य लोकसंग्रहस्य भङ्गस्य दुष्परिहारतया कुतः+तैः+तथा+अनुष्ठितम्+इति+चेत्+न, प्रबलतमस्य प्रारब्धकर्मणः+ दुर्निवारतया  तत्+वशेन तैः+तथा+अनुष्ठितत्वात् । ननु किम्+इदम्+ प्रारब्धम्+ कर्मभोगात् निवारयितुम्+ शक्यते न+वा, न+आद्यः पक्षः प्रारब्धम्+ भोगतः+ नश्येत्+इति+आबालवृद्धम्+ विदितचरस्य शास्त्रीयवचनस्य विरोधात् । न द्वितीयः प्रारब्धस्य प्रारब्धकर्मणा प्रवर्त्यमानस्य व्याध्यादेः+वा निवारणार्थे 'पूर्वजन्मकृतम्+ पापम्+  व्याधिरूपेण बाधते  । तत्+शान्तिः+औषधैः+दानैः जपहोमार्चनादिभिः  ॥ इत्यादिना निर्दिष्टानाम्+औषधादीनाम्+ लोके+तत्प्रवृत्तेः+च वैयर्थ्यात् , तस्य भोगम्+विना । अप्रतीकार्यत्वश्रवणात् । इति+चेत्+न, प्रारब्धस्य सर्वात्मना प्रतीकार्यत्वविरहे+अपि तत्+गतस्य दार्ढ्यापरपर्यायस्य प्राबल्यस्य जपादिभिः प्रतीकार्यत्वात् । अन्यथा आयुर्वेदादीनाम्+ नैरर्थक्यप्रसङ्गात्  । 'उद्योगिनम्+ पुरुषसिंहम्+उपैति लक्ष्मी....उद्योगः  खलु कर्तव्य इत्यादीनाम्+ पौरुषावश्यकताबोधकानाम्+ लोकशास्त्रसम्मताना मुक्तीनाम्+ जाग्रतीनाम्+अपि प्रारब्धकर्मतुल्यम्+ 'प्रारब्धम्+ भोगतः+ नश्येत्+' इति वचनम्+एकम्+अवलम्ब्य वैदिके लौकिके+च कर्मणि उदासीनानाम्+ केषाम्+चिदभिप्रायाः समालोचनाविधुरा धर्मविघटका अनर्थकरा जीवयात्रापरिपन्थिनः+ चेत्+अवगन्तव्यम्  ।
न+च तर्हि (प्रारब्धप्राबल्यस्य प्रतीकार्यत्वे) केन+वा प्रकारेण प्राबल्यस्य तस्य+उपशान्तिः+इति वाच्यम् , इह शरीरे स्वल्पभोगजननेन स्वप्नादिभोगजननेन  वा तत्+प्राबल्यस्य जपादिभिः परिक्षीणतायाः+
अङ्गीकृतत्वात् , (अभिप्रायः+अयम्+ माधवाचार्येण सूचितः 
पराशरस्मृतिव्याख्यायाम्+ न+च तर्हि मुनिभिः तपः+महिम्ना तत्प्रा-
 140
बल्यस्य निवारयितुम्+ शक्यतया कुतः+तादृशम्+ लोकगर्हितम्+ कृतम्+ कर्मेति वाच्यम् । फलानि+अथ+अभावादर्शनेन तत्प्रारब्धप्राबल्यस्य तपः+महिम्ना+अपि+अप्रतीकार्यत्वस्य स्वीकार्यत्वात् । तथा च तत्प्राबल्यम्+ क्वचित्+पर्याप्तजपादिकारणसामग्रीतः+नश्यति क्वचित्+न+नश्यति+इति+अपि फलानुरोधात्+अङ्गीकार्यम्+ । जपादीनाम्+ पर्याप्तता+च तत्+तत्+रोगानुसारे शान्तिविधायकतत्तच्छास्त्रानुसारेण+अवग-
न्तव्या  । न+च सर्वदा जपादिभिः व्याधिनाशाङ्गीकारे व्याधिफलस्य मरणस्य प्रसक्तिः+एव न+स्यात्+इति+वाच्यम्+, कालमरणप्रयोजकानाम्+ व्याधीनाम्+ निवृत्तौ+एव जपादीनाम्+ कारणत्वाङ्‌गीकारात् , कालमरणस्य+तु जन्यमात्रस्य+अलम्+हयत्वात् । अथवा व्याधिनिवृत्तौ+एव जपादीनाम्+ 
कारणत्वस्य+अभिहितत्वात्  मरणप्रतिबन्धे तेषाम्+ कारणतायाः+ अभिहितत्वात्+च न+अनुपपत्तिः  ।
    ननु कालानुगुण्येन धर्मशास्त्रस्य परिवर्तनकरणे कः प्रत्यवायः+ इति+चेत्+न, सर्वज्ञानाम्+ मुनीनाम्+एव तादृशाधिकारस्य धर्मशास्त्रे व्यवस्थापितत्वेन अन्येषाम्+ तत्+अधिकारस्य निषिद्धत्वात् । तथा+च धर्मनिर्णये श्रुतेः+अनुपलम्भे स्मृतिः द्वयोः+तयोः+अनुपलम्भे सम्प्रदायापरनामः+ सदाचारः तेषाम्+ त्रयाणाम्+अनुपलम्भे परमधार्मिकस्य शीलम्+ तेषाम्+ चतुर्णामनुपलम्भे वैकल्पिके नूतने शास्त्रगोचरे वा विषये आत्मतुष्टिः+च प्रमाणीकार्या धर्मवित्+इति सिद्धम्+ । अतः श्रुतिस्मृत्यादिनिरतैः सदाचारसम्पन्नैः सुशीलैः सन्तुष्टात्मभिः सत्यदानदयाशौचादितत्परैः भगवद्भक्तैः द्विजन्मभिः सर्वैर्भवितव्यम्+इति धर्मशास्त्रस्य तात्पर्यम्+इति वेदितव्यम्+  ॥

   स्मृत्यन्तरस्य मनुस्मृत्यादिविरोधे मनुस्मृतिः+एव प्रबला ''मन्वर्थविपरीता+तु या स्मृतिः+सा न शस्यते इति स्मृतेः ''यत+वै किम्+च मनुः+अवदत्+तत्+भेषजम्+इति श्रुतेः+च । ननु+एवम्+ ''कृते+तु मानवाः+ धर्माः त्रेता-
 141    
याम्+ गौतमाः स्मृताः द्वापरे शङ्खलिखिताः, कलौ पाराशरा, स्मृताः, इति वचनबलेन मानववचनापेक्षया कलौ पाराशरवचनस्य  प्राबल्यस्य अवगम्यमानतया  कथम्+ मानववचनस्य प्राबल्यसिद्धिः ।
''कलौ पारशराः+ स्मृताः,, इति विशेषवचनानुसारेण पाराशरवचनस्य+एव प्राबल्यस्य समुचितत्वात्+इति चेत्+न, इष्टापत्तेः (पराशरवचनप्राबल्यस्य+इष्टत्वात्+इत्यर्थः] ननु+इदम्+असङ्गतम्+, स्मृत्यपेक्षया श्रुतेः प्राबल्यस्य
सर्वसम्मतत्वेन ''कलौ पाराशराः+ इति स्मृत्यपेक्षया ''यद्वै किम्+च+इति श्रुतेः,,  प्राबल्ये प्रबलश्रुत्युक्तमानववचनापेक्षया पाराशरवचस्य प्राबल्यम्+ दुर्निरूपम्+इति चेत्+न, पाराशरमहिम्ना+अपि श्रुत्यभिमतत्वात्  । न+च कथम्+ तस्य श्रुत्यभिमतत्वम्+इति वाच्यम्, पराशरपुत्रत्वहेतुना 
वेदव्यासमहिमप्रशंसनद्वारा पराशरस्तुतिपरया  ''सह+उवाच व्यासः पाराशर्य' इति श्रुत्या वाजसनेयशाखायाम्+ वंशब्राह्यणे वेदसम्प्रदायप्रवर्तकगुरुशिष्यपरम्पराप्रतिपादिकया  'निर्घृतकौशिकादघृतकौशिकः, पाराशर्यायणात् पाराशर्यायणः, पाराशर्यात्+पाराशर्यः,, इति श्रुत्या+च
तन्महिम्नः+ मन्वादिमहिमसाम्येन प्रतिपादितत्वात् । न+च मनुपराशरयोः तन्महिम्नोः+च साम्येन वेदप्रतिपादितत्वे+अपि ''यद्वै किम्+च+मनुः+अवदत् "इति प्रत्यक्षश्रुत्या मानववचनप्रामाण्यस्य+इव पाराशरवचनप्रामाण्यस्य प्रत्यक्षश्रुत्या अनभिहिततया मनुवचनसाम्येन पाराशरवचनस्य 
प्रामाण्यम्+ दुर्ग्रहम्+एव+इति वाच्यम्+, पाराशरवचनप्रामाण्यप्रतिपादकप्रत्यक्षश्रुतिविरहेपि
श्रुतिप्रतिपादितपाराशरगुरुत्वस्य तद्वचनप्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या  वंशब्राह्यणीयश्रुतेः  प्रत्यक्षश्रुतितुल्यतायाः+ अव्याहतत्वेन कलौ पाराशराः स्मृताः+ इति विशेषवचनबलेनच मनुस्मृत्यपेक्षया पराशरस्मृतेः+एव कलौ प्रबलत्वात् । ननु स्मृत्यन्तरीयविशेषवचनबलेन पराशरस्मृतेः 
मनुस्मृत्यपेक्षथा प्राबल्यनिरूपणम्+उचितम्+ स्यात् कलौ पाराशराः+  इति तदीयवचनानुसारेण  तदीयवचन -
142
स्य+एव प्राबल्यनिर्णयः+अनुचितः+ इति चेत्+न । द्वेषरागिषु तदीयवचनानुसारेण तदीयवचनस्य प्रामाण्यनिरूपणस्य+अनुचितत्वेपि अद्वेषरागेषु+अविकत्थनेषु तदीयवचनानुसारेण+अपि  तद्वचनस्य प्रामाण्यस्वीकारे क्षत्यभावात्  । किम्+च माधवाचार्येण (विद्यारण्यस्वामिना) ''यद्वै किञ्चमनुः+इति श्रुतेर्थम्+अनुवचनप्राशस्त्यपरार्थवादत्वस्य शङ्कितत्वेन वंशब्राह्यणे अर्थवादत्वशङ्काविरहेणच मनुवचनापेक्षया पाराशरवचनस्य कलौ प्राबल्ये क्षत्यभावात् ।  किम्+च ''कलौ पाराशराः स्मृताः,
इति वचनस्य धर्मसङ्कोचपरतयाम्+अनुवचनापेक्षया प्राबल्यविरोधौ न+स्तः+ इतिबहूनाम्+अभिप्रायः । प्रायेण स्मृतिकारणाम्+ याज्ञवल्क्यादीनाम्+ श्रुतिप्रतिपादिततया साम्येन तदीयानाम्+ सर्वासाम्+ स्मृतीनाम्+ प्रामाण्यम्+ निर्विवादम्+एव+इति+अवगन्तव्यम्+  ।।
    किम्+इदम्+ धर्मशास्त्रम्+ (स्मृतिपुरणेतिहासादि) गुरुमुखात्+अध्येतव्यम्+
आहोस्वित् स्वपाण्डितीमहिम्ना साधनीयम्+इति शङ्कायाम्+ स्वपाण्डित्येन 
साधने कुत्रचित्+कदाचित्+धर्मे प्रमादः सम्भवेत्+इति+आशयानाः+ मुनयः
वेदवद्धर्मशास्त्रम्+अपि गुरुमुखात्+अभ्यसनीयम्+इति+आहुः  । तत्र व्यासहारीतौ  ॥
श्लो  ॥ धर्मशास्त्रम्+ सदा पाठ्यम्+ ब्राह्यणैः+शुद्धमानसैः ।
 वेदवत्पठितव्यम्+च श्रोतव्यम्+च दिवानिशम् ॥ इति ॥ ननु वेदस्य गुरुमुखात्+पठनीयत्वे
सिद्धे किल तद्वद्धर्मशास्त्रस्य+अपि गुरुमुखाधीनपाठः+सिद्धयति 
तत्+एव न सम्भवति+इति+चेत्+न , 'स्वाध्यायः+अध्येतव्यः+ इति श्रुतेः+एव 
गुरुमुखात्+वेदाध्ययनस्य कर्तव्यतायाम्+ प्रमाणत्वात् । न+च तत्+श्रुतेः+अपि
कथम्+ तादृशार्थबोधकत्वम्+इति वाच्यते+ , तत्+श्रुतेः  मीमांसकैः 
अध्ययनेन स्वाध्यायम्+ भावयेत् (सम्पादयेत् ] इति+अर्थस्य निर्णीतत्वात् ।
तत्र अध्ययनम्+च गुरुमुखोच्चारणानुच्चारणम्+  [गुरुमुखोच्चारणाधीनोच्चारणम्+)
इति सर्वसम्प्रतिपन्नम्+हि अस्मिन्+अर्थे वेदस्य+अध्ययनम्+  सर्वम्+ गुर्वध्ययनपूर्वकं वेदाध्ययनसामान्यत्‌  । अधुना+अध्ययनम्+  
143
यथा+इति वचनम्+च प्रमाणम् । तथा+च गुरुम्+अन्तरा बुद्धिमता+अपि 
पुस्तकादिसाहाय्येन वेदः+ न सम्पाद्य इति सिद्वयति । अन्यथा 
अपरिहार्यः स्यात् प्रत्यवायः । ननु+अनेन विधिवाक्येन किम्+ वेदैकदेशस्य+अध्ययनम्+
सिद्धयति आहेस्वित कृत्स्नस्य वेदस्य+अध्ययनम्+इति+चेत्+न ।
''असति बाधके उद्देश्यविधेयभावस्थले उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वम्+
विधेयांशे भासते+इति नियमानुसारेण अध्ययनरूपे विधेये 
उद्देश्यतावच्छेदकस्वाध्यायत्वव्यापकत्वस्य+अंगीकार्यतया कृत्स्नवेदस्य+अध्ययनम्+
सम्पादनीयम्+इति सिद्धयति । न+च तर्हि किमर्थः+अयम्+अर्थवादानाम्+निरर्थानाम्+अध्ययनायासः+ इति वाच्यम् , तेषाम्+अपि स्तुतिनिन्दान्यतरबोधनद्वारा
विधेयप्राशस्त्यबोधकतया विधिवाक्यैकवाक्यतापन्नत्वेन 
निरर्थत्वाभावेन तत्+अध्ययनस्य+अपि+अपरिहार्यत्वात् । किम्+च प्रभुसम्मितायाः
''स्वाध्यायाः+अध्येतव्यः+ इति विधायकश्रुतेः+एव कृत्स्नवेदस्य+अध्ययनस्य
कर्तव्यतायाम्+ नियामकत्वात्+च । सङ्कोचे प्रमाणाभावात् ।
श्रुतिविहितम्+अर्थम्+ कः+वा+अन्यथयितुम्+ शक्नोति .  एवम्+च सर्वः+ वेदः
गुरुमुखात्+एव संसाधनीयः न+अन्ययत्नेन सम्पाद्य इति पर्यवस्यति  ॥
आर्याः ! पाठकमहाशयाः !  क्षम्यताम्+अयम्+अपराधः यत् न्यायशास्त्रे
प्रसक्तानुप्रसक्त्या धर्मशास्त्रीयः+अपि विचारः+संग्रहेण+आदृतः  ।
अपि+च सर्वेषाम्+ शास्त्राणाम्+ मोक्षे तदौपयिके कर्मानुष्ठानादौ किल+उपयोगः, धर्मशास्त्रपरिज्ञानम्+अन्तरा नहि कर्मानुष्ठातुम्+ शक्यम् । 
तत्+हि परिज्ञानम्+ श्रुत्यादीनाम्+ प्राबल्यदौर्बल्यपरिज्ञानम्+अन्तरेण दुष्प्रापम्+इति
प्रसङ्गेन विषयः एतावान् विचारितः  । अतः+ नान+औचित्यम्+ 
सम्भावयन्तु निरसूयाः कृपालवः+ गूणगृध्नवः+***** इति शिवम्  ॥
अन्या+च काचन विज्ञप्तिः - प्रकृत्या सप्रमादाः+ हि मानुषाणाम्+ मतिः, तत्र+अपि श्रूयते ''प्रमादः धीमताम्+अपि,, इति लोकोक्तिः+अपि
स्थिते च+एवम्+ किमु वक्तव्यम्+अविशेषविदः+ मादृशस्य सामान्यस्या,
144
सहायस्य विद्वच्चरणपरमाणोः सप्रमादा स्यात्+मनीषा+इति ''मन्दः+
कवियशः+ प्रार्थी गमिष्यामि+उपहास्यताम् , इति कालिदासीयम्+ वचनम्+ 
मय्यन्वर्थम्+इति विज्ञानता+अपि भगवत्सङ्कल्पप्रेरितेन मया यथामतिः+
प्रणीते ग्रन्थे विद्यमानानि+अज्ञानविलसितानि सप्रसादम्+ स्वयम्+ परिशोध्य
गुणान्+अत्रत्यान्  मनसि कृत्य कृतार्थयन्तु माम्+ निरसूयः+ सहृदयाः+सदयाः+सुधियः+ इति सांजलिबन्धम्+अभ्यर्थये भूयः+ भूयः+ इतिशम  ॥
श्रीमत्त्रिलिङ्ग  (श्रीमदान्ध्र) देशविराजमानगुण्टूरुमण्डलान्तर्वर्ति 
कृष्णातटिनीसमीपवर्ति वेमूरुग्रामवास्तव्येन न्यायवेदान्ततन्त्रसमुपल-
ब्धनिरवधिकप्रज्ञाविशेषवेमूर्युपनामकरामब्रह्यसुधीन्द्र गुरुवरपदपङ्कजसेवासमधिगतविज्ञानेन  कुरुगण्ट्‌युपनामकसूर्यनारायणशर्मद्वितीयतनयेन  कन्नमाम्बागर्भसम्भूतेन  वेङ्कटरामशास्त्रिणः  
कनिष्ठसोदरेण नरसिंहावधानिनः+ ज्येष्ठसोदरेण श्रीसुब्बलक्ष्मी
राज्यलक्ष्मी कनकदुर्गा शारदानामकपुत्रीचतुष्टयसमन्वितेन 
श्रीवेङ्कटेश्वरशास्त्रिणः+तातेन श्रीसुब्बलक्ष्मीपरिग्रहेण तर्कसंग्रहसर्वस्व दीपिकासर्वस्व पञ्चलक्षणीसर्वस्व
कारेण यजुः+शाखाध्यायिना हरितसगोत्रेण
कुरुगण्टि श्री रामशास्त्रिणा  प्रणीतस्य
भगवदर्पितस्य पारिभाषिकपदार्थसंग्रहस्य द्वितीयमुद्रणम्+ समाप्तिम्+अगमत  ॥
सर्वम्+ श्रीहरि हर गणपति दक्षिणामूर्ति देवतार्पणम्+अस्तु  ॥
सूचना -  अस्मिन् ग्रन्थे यत्र यत्र ''श्रूति,,इति
मुदितं तत्र तत्र ''यतु,, इति विज्ञेयम्‌  ॥