Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल  


satpratipaksha

	न+अपि व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वम्+इति।
व्याप्तिपक्षधर्मतावगाहिसमानज्ञानविषयत्वम्+इति+अर्थः।
 आरोपयितुम्+इति।
 यद्यपि भ्रमरूपा नित्यत्वव्याप्यश्रावणत्वधीः संभवति+एव, तथापि प्रमितम्+एव+आरोप्यते+ इति मतम्+अवलम्ब्य+इदम्+उक्तम्।
 एकत्र+इति।
 सत्प्रतिपक्षयोः+मध्ये एकत्र हेतौ+इति+अर्थः।
 पक्षविशेष्यकपरामर्शाभिप्रायेण+इदं बोध्यम्।
 विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य+एव विशिष्टवैशिष्ट्यामवगाहिज्ञानजनकत्वम्+इति मतम्+अवलम्ब्य+इदम्+उक्तम्।
 अन्यथा हेतुविशेष्यकपरामर्शे विशिष्टस्य+अनारोप्यत्वेन तदप्रसिद्धेः+अदोषत्वात्१.।
 एकस्य द्वयम्+इति न्यायेन शब्दे श्रावणत्ववैशिष्ट्यस्य श्रावणत्वे २.नित्यत्ववैशिष्ट्यस्य च युगपत्+एव+अवभासनात् पक्षविशेष्यत्वे+अपि+अदोषात्वात्+च।
 अतः+ एव दूषणम्+इद(pg83?) तलग्नकमिति ३.सिद्धान्तीसिद्धान्तेन+उद्धरिष्यति।
 अन्यथा ४.लिङ्गाभासादिना अनुमित्यनापत्तिः+इति। 

F.N.१.अदूषकत्वात्-ख २.नित्यत्वव्याप्यत्ववैशिष्ट्यस्य-ख ३.सिद्धान्ती न+अस्ति-ख ४.लिङ्गाभासात्-ख 

	यद्वा एकत्र आकाशादौ १.लिङ्गे उभयाभावात् व्याप्तिपक्षधर्मतोभयाभावात् विशिष्टस्य+उभयस्य व्याप्तिपक्षधर्मतारूपस्य अप्रसिद्धिः+इति+अर्थः।
 २.विशेषः+च न व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूपः+ इति।
 ३.अनिर्धारितः+ वाच्यः+ इति शेषः।
 एकत्र भङ्गनियमात्+इति।
 तथा च+अन्यतरत्वेन निर्धारणसंभवात्+न सर्वथा+एव+उभयोः+अनिर्धारितविशेषत्वम्+इति+अर्थः।
 साध्येति।
 अत्राधिकबलोपस्थितिप्रतिबद्धकार्ये हीनबले लिङ्गे+अतिव्याप्तिवारणाय+उक्तं ४.समानेति।
 ५.समानत्वं च निर्णयाजनकत्वेन विवक्षितम्।
 अधिकबलोपस्थितिः+च निर्णयजनिका+इति न समानबला+इति न+उक्तदोषः। 
	ननु तत्फलस्य बाधस्य+एव तत्र+अनुमितिप्रतिबन्धकत्वं न तु+अधिकबलोपस्थितेः।
 ६.किं च अतः+ एव दोषात् प्रतिबध्यस्य हीनबलत्वं ततः+ एव तत्र+अनुमितिप्रतिबन्धसंभवात्+न तस्य+अपि तत्प्रतिबन्धकत्वम्+इति चेत्---
	
	F.N.१.लिङ्ग-क २.निर्णय-ख ३.एकत्र-क ४.समानबलेति-ख ५.निर्णयाजनकत्वं-क ६.प्रतिबद्धस्य-ख 

	न। बाधस्य+अनुमितिप्रतिबन्धकतया तत्सामग्रीत्वेन+अधिबलोपस्थितेः+अपि प्रतिबन्धकत्वात्।
 यत्+ज्ञानं यत्र प्रतिबन्धकम्+इत्यादिव्याप्तेः।
 अन्यथा बाधावतारपूर्वसमये हीनबलेन+अपि लिङ्गेन+अनुमितिजननापत्तेः।
 न च तदा तुल्यबलतया सत्प्रतिपक्षत्वम्+एव+इति वाच्यम्।
 अव्यवहितोत्तरसमये अधिकबलेन+अपि१. बाधरूपानुमिति+अजननापत्तेः।
 यदि च हीनबलत्वप्रयोजकं दोषातरम्+अपि २.ज्ञातं, तदा तस्य+अपि प्रतिबन्धकत्वम्+अस्तु, प्रत्येकम्+अवधृतसामर्थ्यात् विनिगमनाभावात्।
 अन्यथा हेत्वाभासद्वयावतारकाले+अपि+उभयस्य प्रतिबन्धकत्वं न स्यात्।
 दोषान्तरसंकीर्णाया एवस्याः सर्वत्र प्रतिबन्धकत्वात् तद्विषयस्य न हेत्वाभासतोपाधित्वम्।
 अतथाभूतज्ञानविषयस्य+एव तथात्वात्। 
	
	F.N.१.लिङ्गन बाधरूपानुभितिजननापत्तेः-ख २.जातं तदा-ख 

	अतः+ एव बाधस्य दोषासंकराय प्रयासः+ इति। 
	धूमः+अयं न व्याप्तपक्षधर्मः पर्वतवृत्तित्वात्+इत्यादौ यदा बाधावतारः+तदा पर्वतवृत्तित्वादौ लिङ्गे+अतिव्याप्तिः, बाधरूपोपस्थितेः व्याप्तिपक्षधर्मताविषयत्वेन बलोपस्थितित्वात्।
 स्वयं च निर्णयरूपतया निर्णयजनकत्वेन समत्वात्+च+इत्यतः+ आह---साध्यविरोधी+इति।
 साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थत्वम्+उपस्थितौ विशेषणम्।
 बाधरूपोपस्थितिः+तु साध्यविरोध्युपस्थितिः+एव न तु तज्जनिका+इति तद्व्युदासः।
 न च बलपदस्य स्वविरोधिबलपरत्वात्+एव न+अतिप्रसङ्गः+ इति वाच्यम्।
 उक्तविशेषणदानेन+एव तत्पर्यवसानात्।
 न तु केवलम्+एव बलपदं तत्परम्। विशेषणवैयर्थ्यापत्तेः।
 साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थत्वं च साध्यसिद्धिविरोध्युपस्थितिजनकत्वम्, अतः+ न केवलान्वयिसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिः। 
	ननु  यत्र+अनिर्यत्वव्याप्यकृतकत्वनिश्चयः  सत्प्रतिपक्षात्मा, तत्र+एव  समूहालम्बनात्मके नित्यत्व विरुद्धं न+अन्यत्वम्+अपि भावम्, तत्र नित्यत्वविरुद्धत्वेन ज्ञायमानजन्यत्वे+अतिव्याप्तिः,  नित्यत्वरूपसाध्यविरोध्यनित्यत्वोपस्थितिसमर्थया निर्णयाजनकत्वेन समानया तया+एव बलोपस्थित्या तस्य  प्रतिरुद्धकार्यत्वात्।	

न च बलोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वं विवक्षितम्।
 विरुद्धत्व+उपस्थितेः+च  सहचार निश्चयविनरोधित्वेन तत्त्वम्+इति वाच्यम्।
 एवं हि पर्वतवृत्तित्वादौ हेतौ+अतिप्रसङ्गाभावात् विशेषणवैयर्थ्यम्+एव।
 न हि तत्र बलोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वं किं तु ग्राह्याभावनिश्चयत्वेन+एव+इति चेत्----अत्र+आहुः बलोपस्थितित्वेन+एव प्रतिबन्धकत्वं विवक्षितम्।
 एवं च सर्वाणि+एव विशेषणानि असंभववारणानि+इति न तद्व्यैयर्थ्यम्।
 तथा हि बलोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वमसंभवि।
 स्वीयबलोपस्थितेः+अप्रतिबन्धकत्वात्।
 अतः साध्यविरोधित्यादि उपस्थितौ विशेषणम्।
केवलान्वयिसत्प्रतिपक्षसंग्रहानुरोधात्+च+अनेन+एव रूपेण प्रतिबन्धकत्वम् न तु साध्याभावसाधकबलोपस्थितौ+अपि सत्त्वेन तत्त्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्+इति असंभवतादवस्थ्येन तद्वारणार्थं समानपदम्।
 समानत्त्वं च प्रतिबध्यापेक्षया वैलक्षण्यवत्तया अनिर्धार्यमाणत्वम्।
 न च हीनायां बलोपस्थितौ तत्+अस्ति।
 एवं च बाधतत्सामग्र्यादौ+अतिव्याप्तिः+एव न+अस्ति+इति न तद्वारणाय तद्विशेषणम्+इति ।
	अत्र+इदं चिन्त्यम्----१.तादृशबलोपस्थितित्वम्+अपि न प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्।
तथाहि यत्र+उभयहेतुपरामर्शकाले उभयत्र+अपि बाधाद्यवतारेण+उभयस्य+अपि हीनबलत्वं तत्र तत्+उपस्थितौ+अतिप्रसङ्गेन पुनः+अपि+असंभवः+ एव।
  २.तस्याः+ अपि प्रतिबध्यापेक्षया वैलक्षण्यवत्तया अनिर्धार्यमाणत्वेन समानत्वात्।
 न च तदा सत्प्रतिपक्षितत्वम्+इष्टम्+एव+इति वाच्यम्।
 अप्रसिद्धान्तात्।
 बाधात्+एव+अनुमितिप्रतिबन्धसंभवात्।
 ३.बाधितेन+अपि सत्प्रतिपक्षे हेत्वाभासान्तरेण+अपि तदापत्तेः।
 ४.न च बाधानवतरकालीनत्वम्+एव समानत्वम्।
 तथा सति पूर्वोक्तसत्प्रतिपक्षात्मकनित्यत्वविरुद्ध+उ पस्थितौ+अतिप्रसङ्गेन+संभवतात्+अवस्थ्यात्।
 किं च+अधिकबलोपस्थितेः+अपि प्रतिबन्धकत्वात् समानबलोपस्थितित्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्, किं तु+अन्यूनबलोपस्थितित्वम्+एव।
 न च समानपदेन तथा+एव विवक्षितम्+इति वाच्यम्।
 हीनबले+अतिव्याप्यापत्तेः।
 अनेन+एव रूपेण+अधिकबलोपस्थित्या ५.प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गत्वात्+च। 
	ननु+अधिकबलोपस्थितेः+विरोधिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वं न ६.तु+अनेन रूपेण+इति चेत्----हन्त+एवं समानबलोपस्थितेः+अपि विरोधिसामग्रीत्वेन७. **प्रतिबन्धकत्वम्+अस्तु।
 परस्परविरुद्धार्थकशब्दस्थले तथा प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 तथा च सुतराम्+असंभवः, तेन रूपेण क्वचित्+अपि प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात्।
 ३.तस्मात् बलोपस्थित**तत्वेनाप्रतिबन्धकत्वे+अपि यदुपस्थितैः प्रतिबन्धकत्वे व्याप्तिपक्षधर्मतारूपं बलं केन+अपि रूपेण विषयतावच्छेदकं तदुपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यत्वं विवक्षितम्।
 तथा च पर्वतवृत्तित्वादिप्रतिबन्धकबलोपस्थितेः+ग्राह्याभावोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वम्।
 व्याप्तिपक्षधर्मताविरहस्य च तत्र ग्राह्यतया तदभावरूपस्य बलस्य ग्राह्याभावरूपतया तदवच्छेदकत्वम्+इति+अतिव्याप्तिः, तद्वारणाय साध्यविरोधी+इत्यादिविशेषणम्।
अनित्यत्वव्याप्यकृतकत्वनित्यत्वविरुद्धजन्यत्वनिश्चयरूपबलोपस्थितौ च समूहालम्बनरूपायां विषयतया न बलं प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्, किं तु विरुद्धावमात्रम्।
 तावता+एव तस्याः सहचारधीप्रतिबन्धद्वारा व्याप्तिधीप्रतिबन्धकत्वसंभवात्+इति। 
	------
लिङ्गपदं च व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वपरम्।
 एतादृशबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गे विरुद्धत्वेन ज्ञायमाने जन्यत्वादौ+अतिप्रसङ्गः।
 अतः+ एव च+आत्ममनःप्रभृतौ विरुद्धव्यभिचारिणि वा तत्त्वेन ज्ञायमाने न+अतिव्याप्तिः।
 तत्+अपि हि तादृशबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यम्+एव।
 तत्प्रतिरुद्धायाम्+अनुमितौ लिङ्गवत्+आत्मादेः+अपि कारणत्वात्।
 न च साध्यविरोधी+इत्यत्र साध्यपदं स्वसाध्यपरम्।
 अतः कथमलिङ्गः तत्र+अतिव्याप्तिः+इति वाच्यम्।
 साध्यं हि ज्ञाप्यं लिङ्गस्य+एव+आत्मादेः+अपि+इति सर्वं सुस्थम्। 
	 १.यत्तु समानबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गत्वम्+एव लक्षणम्।
 समानत्वम्+एव केन रूपेण विवक्षितम्+इति+अपेक्षायां साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थत्वं विशेषणम्।
 तथा च+अनेन रूपेण समानया बलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यत्वम्+इति विवक्षितम्+इति। तत्+न।
 अधिकबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धे हीनबले+अतिव्याप्तेः।
 सा च न समाना किं तु+अधिकेति न वाच्यम्।
 साध्यविरोध्युपस्थितिसमर्थत्वेन तस्य+अपि समानत्वात्।
 प्रकारान्तरेण समानत्वविवक्षायां समाध्येत्यादिविशेषणवैयर्थ्यापत्तेः।
 	
	F.N.१.केचित्ते-ख २.कार्यत्वम्+एव-क ३.समर्थत्वेन-ख 
	
	ननु बलंसपक्षसत्त्वादिकं विपक्षसत्त्वादिकं वा।
 आद्ये व्यतिरेकि+अव्याप्तिः।
 अन्त्ये केवलान्वयिनि+अव्याप्तिः+इत्यतः+ आह---बलं च+इति।
 व्याप्तिः+च स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूला विवक्षितं सा च क्वचित्+अन्वयव्याप्तिः क्वचित् व्यतिरेकव्याप्तिः+इति भावः।
 विरोधीति।
 अत्र+अपि+अधिकबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्ये लिङ्गे+अतिव्याप्तिवारणाय विरोधिबोधकान्येति गमकतौपयिकरूपविशेषणम्।
 बोधकत्वं च न स्वरूपयोग्यत्वम्, किं तु फलोपहितत्वम्।
 तेन सत्प्रतिपक्षस्य+अपि विरोधिबोधस्वरूपयोग्यत्वेन तदन्यत्वासंभवात्+न+असंभवः।
 तदर्थः+अपि विरोधी यः+ बोधः तदुपहितान्यत्वम्।
 अतः+ न केवलान्वयिसत्प्रतिपक्षे विरोधिबोधकाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिः।
 गमकतौपयिकं च रूपं व्याप्तिपक्षधर्मते।
 तत्र+अपि व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वपरलिङ्गपदं बोध्यम्।
 तेन न पूर्वोक्ता+अतिव्याप्तिः। 

	F.N.--१.रूपत्व तोविशेषणम्-ख 

	यत्तु यन्मते चक्षुरादिकम्+अपि+अनुमानेन सत्प्रतिपक्षितं तन्मते तत्साधारणम्+अपि लक्षणं भवतु+इति लिङ्गपदम्+अत्र न+उक्तम्+इति। तत्+न।
 १.तन्मते हि यदा चक्षुः+अनुमानेन न सत्प्रतिपक्षितं भवति तदा चक्षुषा+अपि+अनुमानं सत्प्रतिपक्षितं वाच्यम्।
 २.तत्+च+उक्तलक्षणासंगृहीतं स्यात्, ज्ञायमानतया चक्षुषः+अप्रतिबन्धकत्वात्।
 अग्रे चक्षुरादेः+च+इति+अनेन ३.ग्रन्थकृतः+तन्मतस्य+एव दूष्यत्वात्+च+इति। 
	एकदा निरन्तरयोः+वा+इति।
 सामग्र्यनियमात् क्वचित्+एकदा क्वचित्+निरन्तरयोः+इति व्यवस्थितविकल्पः।
 न च+अग्रिमपरामर्शकाले प्रथमपरामर्शेन+अनुमितिजननापत्तिः।
 विरोधिपरामर्शसामग्र्या एव तदा प्रतिबन्धकत्वात्।
 अग्रिमपरामर्शस्य च प्रतिबन्धकतया तदभावस्य कार्यसहभूतस्य+एव जनकत्वाभ्युपगमेन तत्काले तदभावात्+च।
 स्वपरसाधारणत्वात्+इति।

	F.N.१.भवति-ख २.तच्च न+उक्तलक्षणसंगृहीतम्+इति।
 तत्+न।
 ज्ञायमानतया-ख ३.ग्रन्थकृता+एव दूषितत्वात्+च-ख 

	तथा+च+अस्य+अपि दूषणसमर्थत्वात्+दोषान्तरवत्+उद्भावनं परार्थानुमाने+अपि+अविरुद्धम्+इति भावः।
 प्रतिरुद्धत्वेति।
विरोध्युभयपरामर्शविषयीभवत्प्रतिसाधनज्ञानानन्तरम्+इति+अर्थः।
 प्रतिरुद्धत्वज्ञानस्यत् प्रतिरोधहेतुत्वात्। 
	उभयोः+एकत्वेति।
 ननु विरोधात्+एकत्र निश्चयः+ एव कुतः+ इति चेत्---न।
 हेत्वोः+विरोधास्फूर्तौ साध्ययोः+च तत्प्रतीतौ स्वसामग्रीसमाजात्+उभयोः परामर्शसंभवात्।
 न हि साध्यविरोधे+ एव हेतुविरोधः।
 उभयपरामर्शानन्तरं साध्ययोः+विरोधप्रतिसन्धाने च सत्प्रतिपक्षसंभवात् किं च प्रत्यक्षरूपे परामर्शे विरोधिव्याप्यवत्त्वग्रहः+ न प्रतिबन्धकः, पीतः शङ्खः+ इति भ्रमानुवोधध किं तु १.ग्राह्याभावज्ञानम्+एव।
 तस्य च तत्राभावात् सत्प्रतिपक्षासंभवात्+इति भावः।
 तथा च नित्यत्वव्याप्यवत्त्वग्रहे+अपि+अनित्यत्वव्याप्यवत्त्वग्रहः+ न विरुद्धः।
 तेन नित्यत्वव्याप्याभावानवगाहनात्। 
	ननु दृष्टत्वम्+एव+अस्य कथं, दुष्टत्वे वा कदा+अपि+अदृष्टत्वं स्यात्+इति कदाचित्+दृष्टतायां किं बीजम्+इति+अतः+ आह---दूषकताबीजम्+इति।
 हेत्वाभासताप्रयोजकम्।
 तथा च विरोधिपरामर्शविषयीभवन्नयं निर्णयं न जनयतीयत एव हेत्वाभासः+ न तु व्याप्त्याद्यभावात्।
 तथा च सद्धैतः+अपि तस्य तथात्वम्। 

F.N.१.ग्राह्याभावमात्रम् ग्राह्याभावग्रमाम्+इति व्याख्यानसंमतः पाठः--ख 
	
	---------ननु प्रत्यक्षस्थले कोटिस्मृत्यादेः+न निश्चयत्वावच्छिन्नसामग्रीत्वं, किन्तु १.तज्ज्ञानतसामग्रीत्वम्+एव।
 तद्विशिष्टज्ञानं प्रति+एव २.तत्कोटिस्मृतेः+जनकत्वात्।
 प्रतिबन्धकाभावे सति साध्यनिश्चयं जनयति+इति निश्चयसामग्री+इति+उच्यते।
 तथा च संशयस्य+अपि ज्ञानत्वावच्छिन्नत्वात् तत्सामग्र्या तदुत्पत्तौ+अविरोधः।
 ४.व्याप्यदर्शंने+ तु ५.ज्ञानसामग्री, किं तु अवधारणात्मकनिश्चयसामग्री।
 तेन तया+अनवधारणात्मकसंशयोत्पादनं कथम्+इति चेत्----न।
	तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य हि कार्यतावच्छेदकम्+अनुमितित्वं जातिः+लाघवात्, न त्+अवधारणात्मकनिश्चयत्वं गौरवात् व्यभिचारात्+च।
 अनुमितित्वं च ६.संशयरूपायाम्+अनुमितौ+अपि+इति कथं तेन तदुत्पादनम्। 
	
	यत्तु साध्याभावव्याप्यत्वज्ञानं साध्यानुमितिं प्रतिबध्नाति+एव।
 अन्यथा पीतः शङ्खः+ इति+अनुमितिः+अपि स्यात्।
 पीतत्वाभावव्याप्यशङ्कत्वबुद्धेः+अप्रतिबन्धकत्वात्, प्रत्यक्षस्थले+ इव दोषबलाविशेषात्+इति। 

F.N.१.ज्ञातसामग्रीत्व--ख २.तत्कोटिककस्मृतेः-ख   ३.सामदग्र्युज्यते--क		४.व्याप्त्युपदर्शनं--ख ५.ज्ञानमात्रसामग्री--ख 	६.संशयरूपानुमिताविति--ख 

	तत्+तुच्छम्।
 शङ्खे पीतत्वव्याप्यधर्मपरामर्शे संशयरूपपीतत्वानुमितेरिष्टत्वात्।
 तदपरामर्शे तु २.कारणाभावात्+एव पीतत्वानुत्वाद इति तदभावव्याप्यवत्त्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः। 
	
	ननु साध्यतदभावनिश्चयस्य परस्परं प्रतिबन्धकत्वात् तत्सामग्रीत्वेन परामर्शयोः+अपि परस्पर प्रतिबन्धकत्वम्+इति चेत्----न।
 प्रत्यक्षस्थले+अपि संशयापलापापत्तेः+इति। 

	यत्तु अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकमात्रप्रकारकत्वात् विरोधाभानसामग्रीविरहात्+न संशयरूपानुमितिः+इति। तत्+न।
 प्रमेयत्वादिप्रकारकानुमिति+अभावपत्तेः।
 गौरवेण प्रमेयत्वविशिष्टस्य+अनवच्छेदकत्वात्।
 यदि च येन रूपेण परामर्शे साध्यस्य भानं तत्प्रकारकैवानुमितिः तदा प्रकृते+अपि तुल्यम्।
 नित्यत्वानित्यत्वयोः+अपि परामर्शे विरोधित्वेन+एव भानात्, अन्यथा सत्प्रतिपक्षानुपपत्तेः+इति। 
	
	मा+एवम्।
 संशयरूपा २.हि+अनुमितिः+अनुभवबलात्+वा स्वीकार्या विरोधिनिश्चयसामाग्रीत्वेन संशयजनकत्वकल्पनात् सामग्रीबलात्+वा।
 न+आद्यः, अनुमिनोमि+इति+अनुव्यावसायस्य सत्प्रतिपक्षस्थले+असिद्धेः।
संदेह्यी+इति+अनुव्यवसायस्य च+अवश्यकल्पनीयकारणभावकोटिस्मरणादिजन्यसंदेहविषयत्वेन+अपिप्युपपत्तः।
 न+अपि द्वितीयः।
 विरोधिप्रत्यक्षसामग्रीत्वेन+एव संशयजनकत्वकल्पनात्।
 अन्यथा व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यस्य+अनुमितिप्रयोजकत्वात् संशयोत्तरप्रत्यक्षस्थले+अपि+अनुमित्यापत्तेः। 
	
	F.N.१.सा+एवम्-ख २.अप्यनु-क ३.संदिहामि..क

	तत्र+अनुमिनोमि+इति+अनुव्यवसायाभावात् फलाभावे निश्चिते प्रत्यक्षसामग्रीविरहकृततज्जन्यत्वम्+अनुमितिप्रयोजकम्+इति यदि, तदा प्रकृते+अपि तादृशानुव्यवसायाभावात् विरोधिप्रत्यक्षसामग्रीजन्यत्वं संशयत्वप्रयोजकम्+इति तुल्यम्।
 तस्मात् फलानुरोधेन कारणकल्पना न तु कारणानुरोधेन फलकल्पना। 
	
	अतः+ एव विशेषणज्ञानविशेष्येन्द्रियसंनिकर्षादिक्लृप्तकारणसत्त्वे+अपि पर्वते वह्निसाक्षात्काराननुभवात् विशेषणसंनिकर्षस्य+अपि तत्र कारणत्वं कल्प्यते+ इति संक्षेपः। 

	१.विपरीतेति।
 यद्यपि न+एकः+ विरोधित्वमुभयज्ञानविषयः, तथापि यथा साध्याभावज्ञानं साक्षात् प्रतिबन्धकं तथा तदभावव्याप्यवत्त्वज्ञानम्+अपि+इति ३.तात्पर्यम्। 
	
	विरोधीती।
 ज्ञानपदं प्रमापरम्।
 अपक्षधर्मः+ इति।
 वृत्तिमते+ इति लक्षणानुरोधेन न+आकाशादिः+विरुद्धः+ इति मतेन+इदम्।
 ननु+इदं बाधिते+अपि गतम्+इति+अतः+ आह--बाधः+ इति।
 तथा च विपरीतज्ञानजनकत्वं विरुद्धत्वं न तु विपरीतज्ञानविषयपक्षवृत्तित्वम्, अतः+ न तत्र+अतिव्याप्तिः+इति+अर्थः।
 घटः+ इति।
 अन्यत+अपि विपरीतज्ञानसंभवात्+इति+अर्थः। 

	 F.N.१.तन्त्रत्वात्+इति--क  २.ज्ञाने विषयः-ख ३.ध्येयम्--क 

	व्याप्तिबाध इति।
 १.व्याप्ते च पक्षधर्मताबाध इत्यपि द्रष्टव्यम्।
 तथा च २.व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरबाधः फलम्+इति+अर्थः। 
	
	प्रकृतेति।
 प्रकृतोभयसाधकहेत्वोः+इति+अर्थः।
 व्याप्तीति।
तादृशजिज्ञासाजनकोपस्थितिविषयत्वम्+इति+अर्थः।
 ननु+एकपरामर्शात्+अपि तादृशजिज्ञासा भवति+इति+अतिव्याप्तिः+इत्यतः+ आह---न हि+इति।
 तृणारणिमणिन्यायेन विजातीयजिज्ञासायाम्+अस्य जनकत्वात्+न व्यभिचारः+ इति भावः।
 अत्र हेतुसमीचीनत्वं इति+उपलक्षणम्, साक्षात्+च+इति+अपि द्रष्टव्यम्।
 शङ्कतेक्रमोत्पन्नयोः+इति।
 अपरहेत्विति।
 क्वचित्+ व्याप्तिज्ञानेन क्वचित्वपक्षधर्मताज्ञानेन।
 अग्रिमविशिष्टज्ञानं च वह्निव्याप्यः+अयम्+इति+आकारकं १.पर्वतवृत्तिधूमे वह्निव्याप्तिः+इति+आकारकं वा।
 तदन्यतरज्ञानोत्पत्तिकाले पूर्वपरामर्शविनाशात्+इति+अर्थः।
 अन्यथा २.विरोधिगुणत्वेन प्रथमज्ञानस्य+एव परामर्शनाशकत्वात् ज्ञानाभ्याम्+इति+असंगतं स्यात्। 
	
	F.N.१.व्याप्ये च --ख २.व्याप्तपक्ष--क 	१.पर्वतवृत्तिधूमः+ वह्निव्याप्यः--क २.विरोधित्वेन--ख 

	जात्यन्यत्वे+ इति सत्तादौ व्यभिचारात्+आह।
 घटरूपादौ व्यभिचारवारणाय द्वितीयं विशेषणम्।
 ननु गुणवत्त्वादौ+उपाधौ तथापि व्यभिचारः+ इति चेत्, तथापि सत्प्रतिपक्षत्वं संगतम्+एव।
 विशेषादर्शनकाले तेन+अपि तत्स्वीकारात्।
 अतः+ एव वक्ष्यति 'विशेषादर्शनदशायाम्' इति।
 अतः+ एव+अग्रिमानुमाने+अपि पटान्योन्याभावादौ व्यभिचारः+ न दोषावहः+ इति भावः।
 पीतत्वादिव्याप्यपरामर्शः शङ्खे न+अपीतत्वानुमितिप्रतिबन्धकः, अप्रामाण्यशङ्कास्कन्दितत्वात्।
 तदनास्कन्दे तु सत्प्रतिपक्षत्वम्+इष्टत्वम्+एव+इति ध्येयम्। 

		इति श्रीरुचिदत्तमिश्रविरचिते तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशे 		अनुमानखण्डे सत्प्रतिपक्षप्रकरणम्।। 
					----------
	-----