Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 


अथ विरुद्धप्रकरणम्
	 संयोगात्+इति।
 १.संयोगादिविशेषसाध्यकः+ इति+अर्थः।
 किं तु साध्यासामनाधिकरणेति।
साध्यवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नसाभावव्याप्यः+ इति+अर्थः।
 अन्यथा+इति।
 तत्र+अधिकरणद्वैरूप्यात्+तेन+एव+उपपत्तेः+इति+अर्थः। 
	
 F.N.१.संयोगविशेष-ख २.द्वैरूप्याभावायेन+**उपय तिरित्यर्थः--ख 
	कस्यचित्+मतं निरस्यति --न च+इति।
 अत्र २.व्यभिचारव्यावृत्तेन रूपेण+अनुमिति+अप्रतिबन्धकत्वात्।
 तद्भेदानुपपत्तितादवस्थ्यम्+इति+अपि द्रष्टव्यम्। 
	
F.N.२.व्यभिचारिव्यावृत्तत्वेन-ग 

	अस्तु तावत्+इति।
 वस्तुतः+अनैकान्तिकसामान्यज्ञानं प्रतिबन्धकम्+एव न, विरोध्यविषयकत्वात्।
 किं तु विपक्षवृत्तित्वादिज्ञानम्+एव।
 तथा च तदन्तर्भावः+ आवश्यकः+ इति भावः। 
	तथा+अनुपन्यासात्+इति।
 नीलबहिर्भावेन धूमवत्त्वानुपन्यासात्+इति+अर्थः।
 अन्यथा+इति।
 तथा+एव+उपन्यासे तदसमभिव्याहृतनीलस्य ३.निराकाङ्क्षत्वात्+अनन्वये अपार्थकत्वात्+इति+अर्थः। 

	साध्यानवगता+इति।
 साध्याप्रमितसहचारः+ इति+अर्थः।
 तेन गोत्वाश्वत्वयोः सहचारभ्रमे न+अव्याप्तिः। 
	विपक्षः+इति।
साध्याभावसहचरितत्वमात्रविषयतया+एव प्रतिबन्धकत्वेविशिष्टविषयत्वेनातथात्वे तेन रूपेणान हेत्वाभासत्वम्+इति भावः।
 ननु वह्निविरुद्धत्वभ्रमदशायाम् धूमे+अतिव्याप्तिः+इति+अनुशयेन+आह--तत्+प्रमापकत्वच+इति।
 साध्याभावः+इति।
 साध्याभावव्याप्यत्वेन तत्प्रमापकत्वं ग्राह्यम्।
 तथा च तत्संबन्धबुद्धिरावश्यकी।
 अन्यथा तत्प्रमापकत्वग्रहस्य+अपि विरोध्यविषयतया अप्रतिबन्धकत्वापातात्+इति भावः।
	एतेन साध्याभावव्याप्यत्वादौ व्यर्थविशेषणत्वादिना दूषिते साध्यवदन्योन्याभावव्याप्यत्वद्वितीयलक्षणाम्+अनूद्य दूषयति----न+अपि+इति। 
	
	F.N.१.व्याप्यत्वेन+एव--ख 
		---
साध्यव्यापकेति।
 ननु+एतस्य ज्ञानं न व्याप्तिधीप्रतिबन्धकम्।
 हेत्वभावस्य हि साध्यव्यापकत्वं द्विन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्।
 न चैतद्विषयकबुद्धौ साध्यसामानाधिकरण्यविरोधीं कः+अपि+अर्थः २.परुस्फुरति, ३.ग्राह्याभावासंस्पर्शात्, अतथाभूतस्य ज्ञानस्य+अप्रतिबन्धकत्वात्, अन्यथातिप्रसङ्गात्+इति चेत्----न।
सकलसाध्याधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य विवक्षितत्वात्।
 सर्वस्मिन् साध्याधिकरणे हेतुविरहः+ इति ज्ञानं च हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यधीविरोधि+एव।
साध्याधिकरणे हेतोः+ग्राह्यतया तद्विरहस्य ग्राह्यविरहरूपत्वात्।
 अभावपदं प्रतियोगिव्यधिकरणाभावपरम्।
 तेन+अयं वृक्षः+ द्रव्यम्।
 एतत्कपिसंयोगित्वात् इति+अत्र न+अतिव्यप्तिः।
 तथा अयम्+आकाशवान् द्रव्यत्वात्+इत्यत्र इदम्+अव्यापकम्।
 तत्र साध्याधिकरणाप्रसिद्धेः।
 न च तदलक्ष्यम्+एव+इति वाच्यम्।
 साध्ये हेतुसामानाधिकरण्याभावग्रहस्य व्याप्तिधीप्रतिबन्धकत्वेन तद्विषयस्य+अपि ५.हेत्वाभासत्वौचित्यात्।
 तत्र च तस्य सत्त्वात्।
 न च हेतुसामानाधिकरण्याभावः+ एव सकलविरुद्धव्यापकत्वात् [स]हेत्वाभासतोपाधिः+अस्तु+इति वाच्यम्।
६.अस्याकाशादिविरुद्धाव्यापकत्वात् ७.साध्यसामानाधिकरण्याभावस्य** दूषकताबीजस्य तत्र+अपि संभवात्+इति चेत्--न।
 सर्वेषाम्+एव ८. विरुद्धोपाधित्वात् विरोधित्वाविशेषेण विनिगमकाभात्+च।
 न च हेत्वाभासाधिक्यम्। 
	
	F.N.	१.अन्वये इति पाठान्तरम्। २.स्फुरति-ख ३.ग्राह्यभावास्फुरणात्-ख ४.विरोधइ+एव-क ५.हेत्वाभासताप्रयोजकतौचित्यात्-ख ६.अस्याप्याका-क ७.साध्ये हेतो च सामाना--ख ८.विरुद्धोपाधित्वम् विरुद्धत्वा--ख 
	
	सामानाधिकरण्ये साध्यहेतुप्रतियोगकत्वधीविरोधिधीविषयत्वेन ()सर्वोपाधीन्+एकीकृत्य--------