Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 


अथ अनुपसंहारिप्रकरणम्	 सिद्ध्यसिद्धी+इति।
 सपक्षविपक्षसिद्ध्यसिद्धी+इति+अर्थः। 
अन्यथा+इति।
 साध्यतदभाववद्गामित्वाभावे व्यतिरेकिसाध्यकस्य+अनैकान्तिकता+अपि न स्यात्, उक्तानैकान्तिकसामान्यलक्षणायोगात्+इति+अर्थः।
 व्याप्यत्वासिद्धम्+इति।
 अज्ञानरूपासिद्धम्+इति+अर्थः।
 तथापि तत्+न परं प्रत्युद्भावनार्हम्, अत आह----अपार्थकम्+इति।
 अन्त्यशब्दस्य क्षणिकमतम्+आश्रित्य+आह साध्यप्रसिद्धौ+इति। 
	
	F.N.१.इति+अर्थः। तत्+न---क। 

	न+अपि+इति केवलान्वयिसाध्यकसद्धेतौ+अतिव्याप्तेः+आह--सत्यन्तम्।
 शेषः+तु साधारणातिव्याप्तिवारणाय।
 तदर्थः+च केवलान्वयिधर्म+अवच्छिन्नसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वम् साधारणः+च २.निश्चयसाध्याभाववत्+वृत्तिः+इति भावः।
 विप्रतिप्रत्त्या+इति।
 साध्याभावाप्रसिद्धौ+अपि अभिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि ३.न वा+इति संदेहसंभवात्। 
	यदि च+इति।
 सहचारग्रहात् पक्ष एव यत्र व्याप्तिग्रह ४.इति+अर्थः। 

	F.N.१.विषयत्वं-ख २.निश्चितसाध्यवद्वृत्ति--ख ३.न वेति तदसंभवात्-क ४.इति+अर्थः।
 तत्र पक्षातिरिक्ते--ख --
	
	१.तत्र+एव+इति।
 यत्र सद्धेतौ पक्षः+ एव व्याप्तिग्रहः+तत्र+एव+इति+अर्थः। 
तत्र पक्षातिरिक्तं व्याप्तिग्रहाभावात्+इति भावः।
 दोषान्तरम्+आह----सर्वस्य+इति।
 सर्वम्+अनित्यं मेयत्वात्+इति+अर्थः।
 ननु पक्षातिरिक्तत्वम्+अत्र न विवक्षितम्, किं तु व्याप्तिग्रहानुकूलाप्रतीतसहचारित्वम्+एव+इति न+उक्तदोषद्वयम्, अत आह---असाधारणेति।
 दूषकतायाम्+इति।
 असाधकतायाम्+इति+अर्थः न च+इति१.।
 इदमसाधकम् अनैकान्तिकत्वात् इति+असाधकताप्रयोगे २.अनुपसंहारिणि व्यर्थविशेषणत्वशङ्का+एव न+अस्ति+इति भावः।
 अर्थगत्या+इति।
 अनैकान्तिकत्वम्+उभयकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वम्। तत्र साध्याभावकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपमात्रस्य+एव गमकत्वे+अपि शेषवैयर्थ्यं तत्र+आवश्यकम्+इति भावः।
	यत्तु ३.अनुपसंहारिहेतौ पक्षीकृते अनैकान्तिकत्वात्+इति हेतुवाक्येन योग्यताबलात्+उक्तरूपानुपसंहारित्वरूपः+ एव+अर्थः+अभिधेयः।
 तत्र च व्यर्थविशेषणत्वं दुष्परिहरम्+एव+इति। 
	
	F.N.१.न च+इति--ख २.अनुपसंहारे--क ३.अनुपसंहारिणि हेतौ--ख 

	१.तत्+न।
 तत्र २.तेन प्रकारेण+उपस्थितिं विना व्यर्थविशेषणत्वाभावात्।
 अन्यथा ३.धूमवत्त्वाति+इत्यस्य+अपि नीलधूमवति योग्यताबलात् तत्परत्वे तदापत्तिः।
 अनैकान्तिकत्वेन साधारणाद्यन्यतमत्वं विवक्षितम्।
 तत्र व्यर्थविशेषणत्वम्+इति+आहुः(इति+अपि+आहुः?)।
 केवलान्वयी+इति।
 सर्वम्+अभिधेयं प्रमेयत्वात्+इति+अत्र+इति+अर्थः।
 अत्र हेतुम्+आह--सर्वस्य+इति।
 मात्रार्थस्य व्यवच्छेद्यस्य तत्र+अभावात्+इति भावः।
 यद्यपि व्यतिरेकसाध्यके+अपि+अनुपसंहारिणि अव्याप्तिः+भवति+एव।
 तथापि तस्य वस्तुतः साधारणत्वात्+न ४.लक्ष्यत्वम्+इति+अपरः+ ब्रूयात्+इति निस्सन्दिग्धां (अ?) व्याप्तिं दत्तवान्+इति भावः।
 क्वचित् ५.अतिव्याप्तेः+इति पाठः।
 तत्र+अयम्+अर्थः।
 ननु मात्रपदं ६.कार्त्सन्यार्थं व्यवच्छेदार्थकं वा।
 ७.आद्ये दोषम्+आह-केवलान्वयी+इति।
 व्याप्त्यज्ञानस्य पुरुषदोषत्वात् सद्धेतौ तस्मिन्+अतिव्याप्तिः+इति+अर्थः।
 अन्त्ये तु+आह----सर्वस्य+इति।
 उपलक्षणं च+एतत्।
 असाधारणादौ+अतिव्याप्तिः+द्रष्टव्या।
 व्याप्तिग्रहानुकूला+इति।
 व्याप्तिग्रहानुकूलः+ यः+ एकत्र धर्मिण्युपसंहारः सहचारग्रहः+तदभावः+ यत्र+इति+अर्थः।
 पक्षे सहचारसंदेहसत्त्वात् अप्रतीतिसहचारत्वम्+असंभवत्+इति+अतः+ आह---व्याप्तिग्रहानुकूला+इति।
तदनुकूलत्वं च सहचारनिश्चयत्वेन+इति+अर्थम्।
 अन्यथा तत्र+अपि व्याप्तिधीप्रसङ्गात्। 

	F.N.१.तत्+न। तेन-क २.तत्प्रकारेण-क ३.धूमवत्त्वस्यापि-ख ४.लक्षणत्वम्-क ५.अतिव्याप्तिरिति-ख ६.कार्त्न्यार्थपरं वा--ख ७.आद्ये केवलान्वयीति--ख 

	ननु व्याप्तिग्रहानुकूलत्वं स्वव्याप्तिग्रहानुकूलत्वम्।
 तथा च केवलव्यतिरेकिणि+अपि तादृशसाध्यसहचारानिश्चय+अस्ति+इति+अतिव्याप्तिः+इति चेत्---न।
 व्यतिरेकसहचारनिश्चयस्य+अपि स्वव्याप्तिग्रहानुकूलत्वात् व्यतिरेकसहचारेण+अन्वयव्याप्तिः+गृह्यते+ इति मते।
 मतान्तरे तु व्याप्तिपदम्+एव स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूलव्याप्तिपरम्।
 तथा च व्यतिरेकिणि तादृशव्यतिरेकव्याप्तिः+एव भवति+इति तद्ग्रहानुकूलः+च व्यतिरेकसहचारः, तस्य च तत्र प्रतीतिः+अस्ति+एव+इति न+अतिव्याप्तिः+इति भावः। 
	ननु+अज्ञायमानतादशायां सद्धेतौ+अतिव्याप्तिः।
 न च हेत्वभिमतपदं हेत्वाभासपरम्।
 जलह्रदादिपक्षे स्वरूपासिद्धतया हेत्वाभासे तत्र+एव+अतिव्याप्तेः।
 न च साध्यसहचारनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वम्+इति वाच्यम्।
 विरुद्धे+अपि गतत्वात्+इति चेत्---न।
स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूलव्याप्तिग्रहानकूलसहचारत्वावच्छिन्नसहचारनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात्।
 विरुद्धस्य व्यतिरेकसहचारनिश्चयाविरोधित्वात्+न तत्र+अतिव्याप्तिः+इति भावः।
 ५.अनुपसंहारिणि तु प्रमेयमात्रे+ एव साध्यसंदेहेन न+उभयसहचारनिश्चयः+ इति भावः।
 न च केवलान्वयिसाध्यके+अव्याप्तिः तत्र व्यतिरेकसहचाराभावात्+इति वाच्यम्।
 तत्र+अन्वयव्याप्तिमात्रस्य+एव ६.स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूलतया तद्ग्रहानुकूलसहचारत्वेन+अन्वयसहचारमात्रस्य+एव लाभात्+इति भावः। 

	F.N.१.सहचारस्य+अपि-ख २.व्याप्तिः+भवति+इति-क ३.व्याप्तेः-क ४.अवच्छिन्ननिश्चय-ख ५.अनुपसंहार-क -----
विरुद्धत्वाज्ञानेति।
 यद्यपि विरुद्धत्वज्ञानदशायाम्+अपि उक्तलक्षणसत्त्वात् तदा+अपि+अनुपसंहारित्वम्+अस्ति+एव, तथापि तदा विरुद्धत्वम्+एवउद्भाव्यते+ इति+इदम्+उक्तम्।
 एतत्+च+अन्वयसहचारमात्रनिश्चयविरोधित्वेन+अनुपसंहारित्वम्+अभ्युपेय+उक्तम्।
 वस्तुतः+ व्यतिरेकसहचारनिश्चयस्य तत्र संभवात्+न+अनुपसंहारित्वं तस्य+इति ध्येयम्। 
	ननु तादृशसहचारग्रहाभावः कारणाभावत्वेन स्वरूपसन्+एव व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकः+ इति+अनुशयात्+आह----केवला+इति।
केवलान्वयिधर्मव्यापकस्वसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वम्+इति+अर्थः।
 तेन प्रमेयत्वम्+अत्र वर्तते न वा+इति संदेहाधीनपक्षताके केवलान्वयिसाध्यके+अनुपसंहारिणि न+अव्याप्तिः।
 ५.अस्य+अपि संशयस्य स्वसाध्यसिद्धविरोधित्वात्।
 न च विशेषदर्शनकाले+अनुमित्सयाप्यनुमिति संभवात्+तत्र+एव+अतिव्याप्तिः, तादृशसंशयाभावात्।
 ६.न च द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः नित्याः मेयत्वात्+इत्यत्र+अव्याप्तिः।
 केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नसंशयाभावे+अपि तद्व्यापकसंशयस्य सत्त्वात्।
 अन्यथा+अनुपसंहारित्वानुपत्तेः।
 न च सर्वः+ धूमवान् वह्निमान् धूमवत्त्वात्+इत्यादौ	 सकलधूमाधिकरणे वह्निसंशयदशायाम्+अनुपसंहारिणि+अव्याप्तिः।
 ७.तस्य व्यतिरेकसहचारनिश्चयाविरोधित्वेनानुपसंहारित्वाभावेनालक्ष्यत्वात् केवलव्यतिरेकिवत्। 
	
	ननु+अत्र ज्ञाने संशयस्य+उपलक्षणत्वात् स्वरूपसत्तादृशसंशयाक्रान्तसकलप्रमेयमात्रवृत्तित्वज्ञानं व्याप्तिज्ञानविरोधितया अनुमितिप्रतिबन्धकं वाच्यम्।
 तथा च सहचारनिश्चयविरहस्य+आवश्यकतया१. व्याप्त्यग्रहात्+अज्ञानरूपासिद्धिः+एव, न तु हेत्वाभासः।
 न च पक्षे साध्याभावसहचारज्ञानात्+न तादृश सहचारनिश्चयः+ इति हेत्वाभासत्वम्+इति वाच्यम्।
 तथा सति साध्याभावसहचारस्य+एव साधारणत्वात् तत्र+एव+अन्तर्भावापत्तेः।
 न च तन्निश्चयः+ न+अस्ति+एव, तत्संशयः+च पक्षीयः नानुमितिविरोधी, अनुमितिमात्रोच्छेदकत्वात्+इति वाच्यम्।
 अतः+ एव न हेत्वाभासः, ज्ञायमानप्रतिबन्धकोपाध्यलाभात्।
 न च तस्य+एव साध्याभावसहचारसंशयस्य व्यभिचारसंदेहत्वेन+अप्रतिबन्धकत्वे+अपि विश्वगोचरसंदेहविषयसाध्याभावसामानाधिकरण्यज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यताम्+इति वाच्यम्।
 सहचारनिश्चयाभावेन+एव व्याप्त्यप्रतीतौ तेन रूपेण प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात्।
 कल्पने वा केवलान्वयिसाध्यकासंग्रहस्य तथा+अपि+आपत्तेः।
 तत्र साध्याभावाप्रसिद्धेः।
 न च तस्य+आलक्ष्यत्वम्+एव+इति वाच्यम्।
 अव्यवहिताग्रिमग्रन्थविरोधात्।
 तज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे+अपि साधारणविलक्षणप्रतिबन्धकतावच्छेदकानुपन्यासात्। अन्यथा तादृशसंशयविषयसाध्याभावज्ञानत्वेन+अपि प्रतिबन्धकत्वकल्पने हेत्वाभासाधिक्यापत्तेः। 
	F.N.१.आवश्यकत्वात्+इति व्याख्यानसंमतः पाठः।
 २.सहचारीनिश्चयः--क ३.अनुपन्यासात्।
 न च तादृश--ख 
	--
यदि  च+उक्तदोषात् तज्ज्ञाने सति+अपि शाब्दव्याप्तिधीसत्त्वात् न तस्य प्रतिबन्धकत्वं तदा प्रकृते+अपि तुल्यम्।
 न च तादृशसंशयविषयवृत्तित्वम्+एव हेत्वाभासतोपाधिः।
 तज्ज्ञानस्य फलकरणविषयविरोध्यनवगाहितया प्रतिबन्धकत्वाभावात्। 
	 अत्र वदन्ति----केवलान्वयिधर्मव्यापकतादृसंशयविषयमात्रवृत्तित्वम्+एव+अनुपसंहारित्वम्।
 तज्ज्ञानं च हेतौ २.साध्यासामानाधिकरण्यसंशयसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकम्।
 संशयसामग्र्याः सामान्यतः+ एव निश्चयप्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 ३.तद्विशिष्टज्ञानस्य च हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसंशयजनकत्वम्+अवर्जनीयम्+एव।
 हेतुमति सर्वत्र ४.साध्याभावसंदेहेन हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसंदेहस्य औचित्यावर्जितत्वात्।
 ५.अतः+ एव+अस्य+अनित्यदोषत्वम्।
 ६.विशेषदर्शनसत्त्वे तस्य संशयसामग्रीत्वाभावात्।
 न च+उक्तक्रमेण+अत्र साध्याभावसंशयः+ एव दोषत्वेन कल्प्यताम्+इति वाच्यम्।
 क्वचित्+अपि+अकल्पनात्।
 ७.विशेषादर्शने सति+एव तस्याः संशयसामग्र्याः ८.तन्निश्चयप्रतिबन्धकत्वं क्लृप्तम्+इति। 
	अत्र+इदं चिन्त्यम्---तज्ज्ञानसत्त्वे+अपि शब्दात् व्याप्तिग्रहसंभवेन तस्य न व्याप्तिधीप्रतिबन्धद्वारा अनुमितिप्रतिबन्धकत्वम्।
 साध्यसामानाधिकरण्यसंदेहया+एव योग्यतासंशयपर्यवसन्नतया तत्र+अप्रतिबन्धकतया तत्सामग्र्याः सुतराम्+अप्रतिबन्धकत्वात्।
 ननु+एवं व्यभिचारसंदेहस्य+अपि शाब्दव्याप्तिग्रहाप्रतिबन्धकतया व्यभिचारस्य+अपि हेत्वाभासत्वं न स्यात्+इति चेत्---न।
 न हि तत्संशयप्रतिबन्धकत्वेन तस्य हेत्वाभासत्वम्।
 अपि तु तन्निश्चयस्य प्रतिबन्धकतया, यन्निश्चये चावश्यमनुमितिप्रतिबन्धः+तस्य+एव हेत्वाभासत्वात्९.। 
	F.N.१.विषयवृत्तित्व-ख २.साध्यसामाना-ख ३.तद्विशिष्टहेतौ-ख ४.साध्याभावसामानाधिकरण्य-ख ५.अत एवानित्य-ख ६.विशेषदर्शने तत्र संशय--क ७.अकल्पनात्। संशय --क ८.तत्प्रतिबन्धकत्वं--क ९.कत्वेन तस्यैव हेत्वाभासत्वात्--ख 

	अन्यथा १.साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकसंशयविषयीभूतोपाधिज्ञानस्य औचित्यापर्जितस्य व्यभिचारसंदेहसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतया उपाधेः+अपि हेत्वाभासान्तरतापत्तेः+च।
 न च तज्ज्ञानस्य न व्यभिचारसंदेहसामग्रीत्वम्, तत्सत्त्वे+अपि कोटिस्मरणादिविरहे व्यभिचारसंशयानुत्पादकत्वात्+इति वाच्यम्।
 एवं हि ३.तादृशसंशयविषयवृत्तित्वज्ञानस्य+अपि न सामानाधिकरण्यसंशयसामग्रीत्वम् तत्सत्त्वे+अपि सामानाधिकरण्याभावादिकोटिस्मृतिविरहे संशयानुत्पादकत्वात्।
 न च साध्याभावेन ४.तत्साध्यासामानाधिकरण्योपस्थापनम्+इति वाच्यम्।
 तत्र तस्य+असामर्थ्यात्।
	साध्याभावः+इति।
साध्याभाववद्वृत्तित्वानिश्चयदशायाम्+इति+अर्थः।
 तदवगमः+ इति।
 तन्निश्चयः+ इति+अर्थः।
 संकरः+ एव+इति।
 कालभेदेन तत्र+उभयसमावेशाच्+इदम्+उक्तम्।
 तत्र+अनुपसंहारित्वाभावेन संकराभावात्+इति भावः।
 व्याप्यत्वे+इति।
 इदं ५.व्यतिरेकिसाध्यकानुपसंहारित्वम्+अभिप्रेत्य।
 केवलान्वयिसाध्यके तदभावात्+इति भावः। 
	F.N.१.साध्यव्यापकसाधनाव्यापकसंशय--ख २.वर्जितव्यभिचार-ख ३.तादृशवृत्तित्व-क ४.साध्याभावसामाना-ख ५.व्यतिरेकसाध्यानुपसंहारिम्--क 

	यत्+वा १.अज्ञानरूपासिद्धिम्+अभिप्रेत्य+उक्तम्।
 अतः+ एव+अनुपदम्+एव तथा विभावयिष्यति।
 अतः+ एव च २.ज्ञाने तु न+उपजीव्यत्वम्+इति+अपरितोषात् उद्भावने च+इति+उक्तम्।
	अनुपदस्वीकृताव्याप्तिम्+आशङ्क्य+आह----घटः+इति।
 इदं च साध्यानवगतसहचारेत्यादिलक्षणम्+अभ्युपेत्य+उक्तम्३.।
 वस्तुतः -साधारणः+अयम्+इति मन्तव्यम्।। 
		इति श्रीरुचिदत्तमिश्रविरचिते तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशे अनुमानखण्डे अनुपसंहारिप्रकरणम्।। 
		F.N.१.अज्ञायमानरूपा-ख २.तज्ज्ञाने न+उपजीव्यम्-ख ३.मभिप्राप्ते, वस्तुतः--ख