Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल  
.

असाधारणप्रकरणम्	
सर्वनिश्चितसाध्यवत्+इति।
 अत्र सर्वेति निश्चितसाध्यवद्विपक्षयोः+उभयो+अपि विशेषणम्।
 १.तेन सद्धेतुधूमादिविरुद्धयोः+न+अतिव्याप्तिः। 
	 ननु शब्दे नित्यत्वनिश्चयः+ यदा न+अस्ति शब्दत्वे ३.च+आप्तवाक्यादेः+अनित्यत्वप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तिमात्रग्रहः ४.तदा तत्र+अतिव्याप्तिः+इति चेत्---न।
संशयविरोधिविशेषदर्शनविरहकालीनस्य सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वस्य विवक्षितत्वात्। 
	F.N.१.तेन सह सद्धेतु-ख २.यदा नित्यत्वनिश्चयः+ न+अस्ति-ख ३.च+आप्तवाक्यात्+एव+अनित्यत्व-क ४.तथा-क -
	हेत्वाभासत्वेन विशेषणात्+न तत्र+अतिव्याप्तिः+इति तु न वाच्यम्।
 पक्षान्तरे शब्दत्वस्य स्वरूपासिद्धतया हेत्वाभासत्वेन दोषतादवस्थ्यात्। 
	शब्दत्वानित्यत्वे+इति।
 १.तथा च तदा सपक्षव्यावृत्तत्वम्+अपि न+अस्ति, अतः+ न+अतिव्याप्तिः+इति भावः।
 अन्यथा+इति।
 सन्दिग्धसाध्यधर्मा पक्षः+ इति मतमवलम्ब्य+एतत्+उक्तम्।

	F.N.१.तथा च सपक्ष-ख २.अतः+अपि न+अति-क ३.मतम्+आलम्ब्य-क -- 
	व्याप्तिग्राहकम्+इति।
 ननु+एवं व्याप्तिग्राहकसहचारग्रहविघटकतया स्वतः+ दूषकत्वाभावात् उपाधिवत्+हेत्वाभासत्वं न स्यात्+इति चेत्----न।
 पूर्वपक्षिणः+तस्य+इष्टत्वात्+इति भावः। 
	तदुपजीव्यम्+इति।
सपक्षव्यावृत्तत्वेनउदाहरणाभावात्, अन्यथा+उदाहरणम्+अपि कुर्यात्+एव+इति+अर्थः असाधारणेति।
 अप्रतिभादिना उदाहरणाप्रयोगसम्भवात्+इति भावः।
 व्यतिरेकिप्रयोगे सम्पूर्णः+ इति शेषः।
 तथा च तत्र न्यूनत्वाभावात्+इदम्+एव+उद्भाव्यम्+इति भावः।
 अकिंचित्कारत्वात्+इति।
 तत्र सहचारज्ञानविघटनद्वारा+अपि व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वाभावात्+इति भावः।
 स्वार्थानुमाने+ इति।
 तथा च+उभयव्यावृत्तत्वस्य कुत्र+अपि न दूषकत्वम्+इति भावः। 
	अर्थात्+इति परमते व्यतिरेकितया+इति स्वमते।
 साध्यतदभावोत्थापकतया+इति।
साध्यतदभावानुमित्यनुकूलव्यतिरेकव्याप्तिद्वयसहितपक्षधर्मताज्ञानविषयतया+इति+अर्थः।
 न च+एवं सत्प्रतिपक्षे असाधारणोद्भावनं कुत्र+अपि न स्यात्, तेन+अपि सत्प्रतिपक्षितत्वस्य+एव करणात्+इति वाच्यम्।
 तदनुद्भावनस्य+एव तत्र+इष्टत्वात्+इति साम्प्रदायिकाः। 
	अत्र वदन्ति।
 यः+ नित्यत्वाभाववान् सः+ शब्दत्वाभाववान्+इति व्यतिरेकव्याप्तिग्रहे शब्दत्वाभावरूपव्यापकाभावरूपस्य शब्दत्वस्य शब्दे निश्चयः अनित्यत्वाभावरूपस्य तु व्याप्यस्य तत्र संशयः+ इति सन्दिग्धानैकान्तिकस्य प्रतिबन्धकत्वात्+न व्याप्तिग्रहः +इति क्व सत्प्रतिपक्षत्वम्।
 न च+अनुमानमात्रोच्छेदकतया पक्षीयव्यभिचारसंशयः+ न दोषः+ इति वाच्यम्।
 तावता व्याप्यवत्तया निश्चिते व्यापकसंशयस्य+अदोषत्वात् व्यापकाभाववत्तया निश्चिते २.तु व्याप्यसंशयस्य प्रतिबन्धकत्वे ३.हि न कस्य+अपि विप्रतिपत्तिः। 
	F.N.१.रूपस्य तस्य व्याप्यस्य तत्र+असंशयः-क  २.व्याप्य-ख ३.न कस्य+अपि-क --
	न च+एवं व्यतिरेकिमात्रविलयापत्तिः, सर्वत्र व्यापकहेत्वाभावाभावरूपहेतुमत्तया निश्चिते पक्षे साध्याभावरूपव्याप्यसंशयेन सन्दिग्धानैकान्तिकत्वात्+इति वाच्यम्।
 यत्र तर्कादिना पक्षीयसाध्यसन्देहव्युदासः तत्र+एव तत्सम्भवात्। 
	१.यद्वा व्यतिरेकिण्यप्रसिद्धम्+एव साध्यं २.यस्य मते सिध्यति तन्मतेन वा तत्सम्भवात्।
 न च+अत्र+अपि परस्परविरुद्धतादृशतर्कावतारः सम्भवति।
 एककोटिकतर्कावतारे तु+एकविशेषदर्शनात् +असाधारण्यगन्धः+अपि न+अस्ति, कुतः+ व्यतिरेकव्याप्तिद्वयग्रहपुरस्कारेण सत्प्रतिपक्षत्वम्।
 अतः+ एव पक्षतादशायां साध्यतदभावानिश्चयेन तस्य दोषत्वमित्यनन्तरम्+एव+उक्तवान् ग्रन्थकारः। 
	किं च+एवं दूषकताबीजभेदस्य हेत्वाभासभेदप्रयोजकत्वात्+अत्र च तदभावात् सत्प्रतिपक्षभेदः+ न स्यात्।
 ५.हेतुभेदमात्रस्य+अप्रयोजकत्वात् तावता सत्प्रतिपक्षविशेषतापत्तेः+च। 
	न च+उभयपरामर्शविषयतापन्नप्रतिसाधनं सत्प्रतिपक्षः सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वं ७.हि ज्ञायमानं तद्भिन्नम्+एव प्रतिबन्धकम्।
 तज्ज्ञानस्य व्यतिरेकोभयसहचारग्रहरूपतया विरोधिपरामर्शोत्थापकत्वात्+इति वाच्यम्।
 एवं हि १.व्यभिचारोत्थापकोपाधिवत् परमुखनिरीक्षकतया हेत्वाभासत्वम्+एव न स्यात् क्वान्तर्भावबहिर्भावचिन्ता। 
F.N.१.व्यतिरेकि-ख २.यन्मते-क ३.तर्कावतारकाले विशेष-ख ४.व्याप्तिपुरस्कार-ख ५.हेतुभेदाभेद-ख ६.स च पक्ष-क ७.च-ख ८.सहचाररूप-ख 
किं च+अत्रनियमतः साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वग्रहे विरुद्धान्तर्भावापत्तिः।                                                                           
 अपि च वृत्तिमतः+ धर्मस्य+अन्यतरवृत्तित्वनियमेन उभयव्यावृत्तत्वम्+एकत्र ग्रहीतुम्+अशक्यम्+एव।
 वृत्तिमत्वेन+अन्यतराधिकरणवृत्तित्वनिश्चयेन उभयाधिकरणव्यावृत्तेः ग्राह्यस्य तद्विरहरूपतया अप्रतीतेः।
 सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वस्य च ज्ञानमेकत्र एकदा न विरुद्धम्।
 तृतीयकोटेः पक्षस्य+अपि सत्वेन ५.विरोधाभावात्।
 विरुद्धोभयव्याप्तिग्रहस्य च पक्षान्तर्भावेण विरोधस्य+आवश्यकत्वात्।
 सत्प्रतिपक्षे च+असाधाररण्यं न+उद्भाव्येत सत्प्रतिपक्षान्तरवत्।
 न च+इष्टापत्तिः, कथकसम्प्रदायविरोधात्।
 ६.तस्मात्+उभयव्यावृत्तग्रहसामग्रीत्वेन सत्प्रतिपक्षवत्+उभयप्रतिबन्धकतया असाधारणस्य दोषत्वम्।
 विरोध्यनुमितिसामग्र्यः+ इव विरोधिव्याप्तिधिसामग्र्या अपि ७.तत्प्रतिबन्धकत्वाविशेषात्+इति। 
	 अत्र ब्रूमः।
 ८.सत्प्रतिपक्षतया+एव+अस्य दोषत्वम्।
 न च पक्षीयव्यभिचारसंशयात्+न व्याप्तिग्रहः+ इति वाच्यम्।
 व्यतिरेकिविलयापत्तेः।
 न च तर्कादिना संशयव्युदासे तत्सम्भवः+ इति वाच्यम्।
 एवं हि निश्चितहेतुमाति---९.पक्षे साध्यसन्देहेन व्यभिचारसंशयः+अपि प्रतिबन्धकः स्यात्। 
	F.N.२.वृत्तिनियमेन-क २.व्यावृत्तस्वरूपम्+उभयव्यावृत्तत्वम्+एकत्र-क ४.करणाग्राह्यविरहरूपतया-ख ५.विरोध्यभावत्-क ६.तदुभय-क ७.प्रतिबन्धक-क ८.सत्प्रतिपक्षरूपतया+एव-ख ९.सपक्षे साध्यप्रसन्देहः-ख
न च+अनुमानमात्रोच्छेदः।
 तर्कादिना तन्निवृत्तौ तत्सम्भवात्।
 न च+एवम्+इति वाच्यम्।
 अपसिद्धान्तात्।
 अतः+ एव पृथिवीत्वेन ते भवतः+ एव+इति ग्रन्थेन १.पक्षतासम्पत्तये घटादौ २.तत्सन्देहः प्राक्+उपपादितः। 
	 तस्मात् प्रतिबन्धकत्वं फलबलकल्प्यम्।
 तथा च अन्वयिनि व्याप्यनिश्चये पक्षीयव्याप्यकसंशयः व्यतिरेकिणि च व्यापकाभावनिश्चये पक्षीयव्याप्यसंशयः+ न दोषः+ इति फलबलात् कल्प्यते।
 ३.न च सत्प्रतिपक्षाभेदः।
 हेतुभेदाभेदस्य+इव तद्भेदहेतुत्वात्।
 न च+एतावता विशेषेण ४.तद्विशेषत्वम्+एव+उचितम्+इति वाच्यम्।
 स्वतन्त्रेच्छायाः नियोगपर्यनुयोगानर्हत्वात्।
 अन्यथा साक्षात्प्रतिबन्धकत्वेन बाधप्रतिरोधयोः+अपि+एक्यापत्तेः।
	 वस्तुतः+तु सत्प्रतिपक्षे उभयपक्षधर्मताविषयत्वेन+एव परामर्शस्य प्रतिबन्धकत्वम्।
 अन्यथा अन्यतरहेतोः स्वरूपासिद्धत्वग्रहे+अपि सत्प्रतिपक्षतापत्तेः।
 अत्र च+एकपक्षधर्मताविषयत्वेन+इति तदन्तर्भावशङ्का+अपि न+अस्ति।
 तत्+इदम्+उक्तं द्वौ तथा+इति। 
	
 F.N.१.पक्षतौपपत्तये-क २.सन्देहः-क ३.न वा-ख ४.तद्विशेषत्वम्+एव+इति-ख ५.ऐक्यापत्तेः।
 यत्+तु-ख 

	यत्+तु परमुखनिरिक्षकतयोपाधिवत्+उभयव्यावृत्तत्वं न दोषः+ इति।
 तत्+तथा+एव।
साध्यतदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वसहितपक्षधर्मताज्ञानमात्रस्य+अत्र प्रतिबन्धकतया तद्विषयीभूतस्य+एव हेत्वाभासत्वात् तत्त्वस्य+एव लक्षणत्वात्। 
	अतः+ एव १.एकत्र+अनुकूलतर्कावतारे न+अतिप्रसङ्गः।
 न च विरुद्धान्तर्भावः।
साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य २.विरोध्यविषयकतया तत्र प्रतिबन्धकत्वानभ्युपगमात्+इति वक्ष्यते। 
	न च शब्दत्वादेः+वृत्तिमत्त्वग्रहे सति तदभावस्य न साध्यतदभावव्यापकग्रहः+ इति वाच्यम्।
 ३.न हि सकलव्याप्याधिकरणे व्यापकसम्बन्धः+ व्यापकत्वम्, येन साध्यतदभावान्यतरवति सकलाधिकरणे हेत्वभावसंबन्धस्य ग्रहात् हेतोः+वृत्तिमत्त्वं न गृह्येत।
 किं तु व्याप्यवन्निष्ठात्यन्तभावाप्रतियोगित्वम्।
 तथा च नित्यत्वानित्यत्वात् +निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी  ४.न शब्दत्वाभावः+ इति ज्ञानं न ५.शब्दत्ववृत्तिमत्वग्रहे प्रतिबन्धकम्, ग्राह्याभावासंस्पर्शात्। 
	
	अतः+ एव हेतुवृत्तिमत्त्वज्ञानम्+अपि न ज्ञानप्रतिबन्धकम्।
 अन्यथा बाधस्य+अपि प्रतिबन्धकत्वानापत्तेः।
 साध्यव्याप्यवत्तया ६.निश्चिते पक्षे व्यापकसम्बन्धज्ञानस्य+आवश्यकतया तदभावावगाहिबाधज्ञानानुदयात्। 
	८.तस्मात्+यथा व्याप्यवत्तया निश्चिते पक्षे बाधरूपव्यापकाभावनिश्चयः तथा व्याप्यभूतनित्यत्वानित्यत्वान्यतरवत्तया निश्चिते+अपि शब्दे व्यापकीभूतशब्दत्वाभावरूपस्य ९.शब्दत्वस्य निश्चयः+ इति न किंचित्+अनुपपन्नम्।
 यदि च भिन्नप्रकारकत्वात्+न तस्य प्रतिबन्धकत्वम् तदा, प्रकृते+अपि तुल्यम्।
 सत्प्रतिपक्षे च+एतत्+उद्भावनम्+इष्टम्+एव।
 न च+एवं कथकसम्प्रदायविरोधः, तस्य सन्दिग्धत्वात्।
	
	F.N.१.एव+एकत्र+अनुमाने तर्कावतारे-क २.विरोधिविषयतया-ख ३.न हि सकलसाध्यतदभावाधिकरणे-ख ४.शब्दत्वाभाव-ख ५.शब्दवृत्तिम्+अपि+विग्रहप्रति-क ६.ज्ञाते-ख ७.ज्ञानस्य+अनुदयात्-ख ८.तस्मात्+यदा-क ९.रूपस्य निश्चयः-क  १.अनिष्टम्+एव-क ---- 
	
	यत्+च+उक्तम्------तस्मात्+उभयव्यावृत्तत्वग्रहस्य+इत्यादि, तत्+अपि चिन्त्यम्।
 सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वज्ञानकाले+अपि शब्दादिना व्याप्तिग्रहादनुमित्युत्पत्तेः+अनुभवसिद्धत्वात्।
 अतः+ एव व्यतिरेकासहचारेणान्वयव्याप्तिग्रहपक्षे विरोधावश्यकतया तत्सामग्र्याः सत्प्रतिपक्षता+इति+अपास्तम्।
	
	F.N.२.ग्रहस्य+एव+इत्यादि-ख ३.वयवृत्तत्वादिज्ञान-ख ४.सिद्धत्वात्। किञ्च---क - 
	
	किं चोभयव्यावृत्तत्वग्रहस्य+उभयसहचारग्रहमात्रतया न+उभयव्याप्तिग्रहसामग्रीत्वम्, येन विरोधिसामग्रीत्वेन प्रातिबन्धकत्वं स्यात्।
 किं त्वनुकूलतर्कादिसहितस्य तस्य तथात्वम्।
 अत एव+एकत्र+अनुकूलतर्कावतारे न+असाधारण्यम्।
 न हि+इतरसामग्रीसमवहितस्य+अपि यज्ज्ञानस्य विरोधिसामग्रीत्वेन+अनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तस्य हेत्वाभासत्वम्+अभिमतम्।
 तथा सति+इतरसामग्रीसमवहितस्य+उपाधिज्ञानस्य व्यभिचारसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतया तस्य+अपि हेत्वाभासतापत्तेः।
 तज्ज्ञानं ग्राह्याभावानवगाही+इति न प्रतिबन्धकम्+इति यदि, तत्+इतरत्र+अपि तुल्यम्।
 ४.विरोधिसामग्रीत्वेन १.तत्त्वम्+उभयत्र+अपि तुल्यम्।
 बाधसामग्रीत्वेनाधिकरणोपस्थितेः+अपि प्रतिबन्धकत्वात्+तद्विषयस्य+अपि हेत्वाभासान्तरतापत्तिः+च।
 ३.बाधसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकस्य न स्वतः+ दूषणत्वम्+इति यदि तत्+इतरत्र+अपि तुल्यम्। 
	
	F.N.१.व्यावृत्तत्वस्य+उभय-ख २.तारकाले-क ३.मिति मतम्-क ४.विरोधभानसामग्री-क १.तत्त्वम्+उभयत्र+अपि+अस्ति+इति--ख २.तापत्तेः+च--क ३.परसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वम्+इति यदि---ख
	
	केचित् साध्यतदभावोत्थापकतया---तदुभयसंशायकता+इति+अर्थः।
 तथा च तत्परया+एव४.परः+अपि ग्रन्थः+ व्याख्येयः+ इति। तत्+न।
 पक्षे साध्यतदभावसंशयस्य प्राक्+अपि सत्त्वात्। 

	किं च तत्संशयस्य ग्राह्याभावविषयतया प्रतिबन्धकत्वम्, हेतुविषयतया+अनैकान्तिकसंशयत्वेन वा।
 न+आद्यः, ग्राह्याभावसंशयस्य प्रमाणप्रवृत्त्यप्रतिबन्धकत्वात्।
 न द्वितीयः तस्य पक्षीयव्यभिचारसन्देहत्वेन+अप्रतिबन्धकत्वात्।
 न+अन्त्यः, पक्षीयसंदिग्धानैकान्तिकस्य+अनुमानमात्रोच्छेदकतयाप्रतिबन्धकत्वात्। न च संदिग्धोपाध्याहितव्यभिचारसंदेहवदसाधारणाहितः+अपि सः+ प्रतिबन्धकः+ एव+इति वाच्यम्।
 ६.एवं सति परमुखनिरीक्षकतया तद्वत्+एव हेत्वाभासतानुपपत्तेः। 
	
	F.N.४.अपरः+ ग्रन्थः-क ५.प्रतिबन्धकत्वात्। न+अन्त्यः-ख ६.तथा सति--ख
यत्तु सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वे सति १.पक्षावृत्तित्वम्+असाधारणत्वम्।
 तज्ज्ञाने २.साधारणसंशयासामग्रीत्वेन ३.प्रतिबन्धकम्।
 यज्ज्ञानं यत्र प्रतिबन्धकं तत्सामग्री+अपि तत्र प्रतिबन्धिका+इति व्याप्तेः।
 न च+उपाधौ+अतिप्रसङ्गः, ४.तस्य+असामग्रीत्वात्+इति। 
	तत्+तुच्छम्। तज्ज्ञानस्य हि सामग्रीत्वं किम्+इतरनैरपेक्ष्येण साधारणसंशयजनकत्वम् ५.इतरकारणसमवहितस्य जनकत्वं वा।
 न+आद्यः, असम्भवात्।
 न हि कोटिस्मरणविशेषादर्शनादिना विना कृतस्य तस्य तत्संशयजनकत्वम्।
 व्यभिचारेण तेषाम्+अन्यत्र+अपि ७.संशयजनकत्वानुपपत्तेः न+अन्त्यः, उपाधौ+अतिप्रसङ्गात्।
 न हि+इतरकारणसमवहितस्य+अपि+उपाधिज्ञानस्य न व्यभिचारज्ञानसामग्रीत्वम्।
 तथा सति ९.तस्य+एतत्+जजनकत्वम्+एव स्यात्।
 तथा च+उपाधिव्युत्पादनर्थकं स्यात्।

F.N.१.पक्षव्यावृत्तत्वम्-ख २.तज्ज्ञानसाधारणं-ख ३.प्रतिबन्धकम्--तत्सामग्री+अपि-ख ४.तत्सामग्रीत्वाभावात्-क ५.इतरज्ञानसमवहितज्ञानजनकत्वम्-ख ६.विशेषदर्शनविना-ख ७.संशयाजनकत्वापत्तेः-ख ८.जनकत्वम्-ख ९.तस्य तदजनकत्वम्+एव--ख  
	
	किं च+उभयव्यावृत्तत्वे सति पक्षवृत्तित्वज्ञानं साधारण्यसंशयम्+अपि पक्ष एव जनयेत्।
 १.न च पक्षातिरिक्ते, तत्र २.तस्य+अवृत्तित्वेन+एव हेतोः+ज्ञानेन ३.विशेषदर्शनात्।
 तथा च तादृशस्य पक्षीयव्यभिचारसंशयस्य+एव न+अनुमितिप्रतिबन्धकत्वम्, ४.कुतः+तत्सामग्रीत्वेन, तज्ज्ञानस्य तादृशसंशयस्य ५.तत्पूर्वम्+अपि सत्त्वेन तत्र तस्य+अप्रयोजकत्वात्+इति संक्षेपः। 
	यद्यपि परार्थानुमाने+अपि साध्यतदभावोत्थापकतया+एव+अयं दोषः, तथापि परं प्रति विपक्षव्यावृत्तत्वांशः+ दोषत्वेन ६.न+उद्भाव्यः+ इति+आशयेन+उक्तं स्वार्थानुमाने+ इति द्रष्टव्यम्। 
	७.असाधारणत्वेनान्वयिप्रयोगे ८.न्यूनत्वादेः+एव+उद्भावनम्+उचितं न तु+असाधारणस्य+इत्यतः+ आह----व्यतिरेकी+इति।
 यद्यपि साध्याभावप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तेः+एव तत्साध्याभावोपापकत्वात्+उद्भावनमृचिम्, तथापि व्यभिचारज्ञापनाय+उपाधिः+इव १.तद्व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानद्वारा साध्याभावः+ इति+अपापकवादित्यर्थः।
 व्यर्थत्वात्+इति।
 साध्यभावः+ पादनेऽनङ्गत्यापवादित्यर्थः।

	F.N.१.न तु -ख २.तद्यावृत्तत्वेन+एव-ख ३.तत्र विशेष-ख ४.क्व तत्सामग्री-ख ५.एतत्पूर्वम्+अपि सत्त्वेन+एतस्य+अप्र-ख ६.न+उद्भाव्यते-ख ७.असाधारणेन+अन्वयि-ख ८.न्यूनत्वादिद्भावनं--ख ९.साध्याभावोपपादकत्वात्-क १.व्यतिरेक---ख 
	तद्व्याप्तज्ञानाय+एव तत्र सर्वसपक्षव्यावृत्तस्य+उद्भावनम्+इति भावः।
 साध्ये+इति।
 	वस्तुगतिम्+उक्त्वा कथकसम्प्रदायानुरोधात्+आह----यत्+वा+इति।
 लक्षणं तु+इति।
 यद्यपि सर्वसपक्षव्यावृत्ते+अपि हेतौ यदा आप्तवाक्यादिना साध्यतदभावान्यतरप्रतियोगिकैकमात्रव्यतिरेकव्याप्तिग्रहः, ३.यदा वा तदधीनसान्यतदभावप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तिद्वयाग्रहः+तदतिव्याप्तिः।
 प्रथमस्य तद्धेतुत्वात्, द्वितीयस्य च व्याप्तेः+अज्ञानात्+ज्ञानरूपासिद्धिमात्रयोगितया असाधारणवाभावात्।
 तथापि साध्यतदभावप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तिद्ववत्तया ज्ञायमानत्वम्+असाधारणलक्षणम्+इत्यत्र तात्पर्यम्।
 असाधकतासाधनं तु तत्र सत्प्रतिपक्षः+ इव साध्याभावानुमितिसामग्रीप्रतिबन्धकत्वात्+इति+एवम्+एव+इति तत्र+अपि न वैयर्थ्यशङ्का+इति ध्येयम्।
 यथा+इति।
 असाधकतानुमाने+ इति शेषः।
 २.विरुद्धम्+अपि+इति।
 अत्र+अनैकान्तिकसामान्यलक्षणायोगः पूर्ववत्+एव समाधेयः+ इति ध्येयम्। । 
		इति श्रीरुचिदत्तविरचिते तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशे अनुमानखण्डे असाधारणप्रकरणम्।। 
	
	F.N.२.व्यावृत्तत्वे+अपि-क ३.यथा वा न साध्य-क ४.द्धयसंग्रहः-क ५.असाधारण्यलक्षण--क १.प्रतिबध्यत्वात्--क २.विरुद्धम्+इति-ख