Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 


	अथ साधारणप्रकरणम् 

	 ननु तयोः संग्राह्यत्वात्+न दोषः१.इति+अनुशयेन+आह---संयोगाद्+इति।
 अतःऋ एव+इति।
 अन्योन्याभावस्य+अव्याप्यवृत्तित्वात्+उक्तौ+अतिव्याप्तेः+एव+इति+अर्थः।
 यत्+वा+अनुपसंहार्ये अतिव्याप्तेः+एव+इति+अर्थः। 

	F.N.१.इति+आशयेन+आह--ख 

	अत एव+अग्रे तद्व्यावृत्तं लक्षणम्+आह---न+अपि+इति।
 निश्चित-साध्यवत्+वृत्तित्वे सति साध्यवत्+अन्यवृत्तित्वम्+इति+अर्थः।
 न तु निश्चितसाध्यवत्+अन्यवृत्तित्वम्।
 तादृशपक्षवृत्तित्वेन धूमादौ+अतिव्याप्त्यापत्तेः+इति। 

	अत एव+इति।
 अमुके साध्यवत्+अन्यस्मिन् अयं हेतुः+इति+एव+उद्भाव्यते+ इति+अर्थः।
 न+अपि+इति।
 पूर्वं विपक्षत्वम्+अन्योन्याभावगर्भम्, अग्रे+अत्यन्ताभावगर्भम्+उक्तम्+इति न पौनरुक्त्यम्।
 सपक्षपदं निश्चयाघटितम्+इति न पौनरुक्त्यम्। 

	१.न च व्यर्थविशेषणता+इति।
 पक्षान्यपदव्यर्थता न+इति+अर्थः।
 विरुद्धस्य+इति।
 साध्यानवगतसहचारित्वे सति+इति+अदिरूपस्य+इति+अर्थः। 

	F.N.१.पौनरुक्त्यम्। विरुद्धस्य+इति--क

	सर्वे+इति।
 यत्किंचित्+साध्यवत्+अन्यवृत्तित्वं धूमादौ+अपि+इत्यतः+ उक्तम्---सर्वे+इति।
 साध्यवत्+विशेषणम्, तद्वतः+अप्रसिद्धेः न १.सामान्यान्योन्याभावौ+अविवक्षायाम्+इदम्।
 तद्विवक्षायां तु व्यर्थविशेषणत्वम्+एव द्रष्टव्यम्। 

	F.N.१.सामान्याभावस्य+अविवक्षायाम्--ख 

	एकव्यक्तिकः+इति।
 एकव्यक्तिः+आश्रयरूपा यस्य साध्यस्य तत्+एकव्यक्तिकं साध्यम्।
 च+अनेकवाचिसर्वपदार्थासम्भवः+तत्र+इति भावः। 

	विपक्षवृत्तित्वम्+इति।
 ननु विपक्षत्वं निश्चितसाध्याभाववत्त्वं साध्याभाववत्त्वं वा।
 न+आद्यः, असाधारणवत्+अनित्यदोषतापत्तेः।
 न द्वितीयः, तन्निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे सन्दिग्धान्+एतज्ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे च पक्षीयव्यभिचारसंदेहस्य+अपि सत्त्वेन+अनुमितिमात्रोच्छेदापत्तेः.२।
 न च साध्याभावांशनिश्चयीभूततज्ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वम्+इति वाच्यम्।
 साध्यांशनिश्चयीभूतज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे असाधारणस्य+अपि नित्यदोषतापत्तेः। 

	अपि च स श्यामः+ मित्रातनयत्वात्+इति+अत्र पक्षातिरिक्ते मित्रातनये सर्वत्र श्यामत्वनिश्चयदशायां शाकपाकजत्वेन ३.उपाधितया सन्दिग्धेन व्यभिचारसंशयापादनं पक्षः+ एव कर्तव्यम्, अन्यत्र विशेषदर्शनात्।
 तथा च साध्याभावांशनिश्चयीभूतत्वाभावात् व्यभिचारसन्देहः+तत्र प्रतिबन्धकः+ न स्यात्।
 न च+एवम्+एव+इति वाच्यम्।
 ४.तत्र+इपाधिसन्देहानुद्भावनप्रसङ्गात् अप्रसिद्धान्तापातात्+च।
 क्षितिः द्विकर्तृका कार्यत्वात्+इत्यादौ+अप्रयोजकत्वाहितसाध्याभावांशसंशयीभूतपक्षीयव्यभिचारसन्देहप्रतिबन्धकत्वस्य सर्वसिद्धत्वात्+च। 

	F.N.१.संशयस्य+अपि-ख  २.उच्छेदप्रसङ्गात्-ख 	३.उपाधिना-क  ४.अत्र-ख 
	
	किं च साध्याभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशे अयम्+एतत्कपिसंयोगी एतत्त्वात्+इत्यादौ सद्धेतौ+अतिव्याप्तिः।
 तत्प्रवेशे च १.साध्याधिकरणभिन्नाधिकरणवृत्तिसाध्याभावसामानाधिकरण्यम्+इति फलितार्थः।
 तथा च साध्याधिकरणभिन्नाधिकरणवृत्तित्वज्ञानम्+एव प्रतिबन्धकम्+अस्तु, लाघवात्। 

	किं च साध्यवत्+अन्यवृत्तित्वज्ञानस्य+अवश्यं प्रतिबन्धकतया अत्र+अनन्तर्भूतत्वात्+आधिक्यम्।
 २.एवं साध्यनिष्ठहेतुसामानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य ३.हेतुनिष्ठसाध्यवत्मात्रवृत्तिभिन्नत्वज्ञानस्य हेतुनिष्ठसामानाधिकरण्यज्ञानस्य साध्यवन्निष्ठहेतुसामानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगित्वज्ञानादेः+च प्रतिबन्धकत्वात्+आधिक्यम्।
 
F.N.१.साध्यवैयधिकरण्यावच्छेदेन साध्याभावः।   २.एवं च -ख  ३.हेतुनिष्ठसाध्यसम्बन्ध-सामानाधिकरण्य-अन्योन्याभावप्रतियोगित्वज्ञानादेः+च-क

	मा+एवम्।
 विपक्षत्वं साध्याभाववत्त्वम्+एव, न तु निश्चयगर्भम्।
 अतः+ न+अनित्यदोषता।
 १.तद्वृत्तित्वनिश्चयः+च सर्वदा अनुमितिप्रतिबन्धकः।
 यत्+निश्चीयमानम्+अनुमितिप्रतिबन्धकं भवति+एव तस्य+एव नित्यदोषत्वम्।
 असाधारणे तु २.शब्दत्वादौ पक्षे साध्यसन्देहदशायां ३.सपक्षविपक्षव्यावृत्तनिश्चयः घटपटाद्यनित्यव्योमादिनित्य-व्यावृत्तत्वनिश्चयपर्यवसन्नः+ एव प्रतिबन्धकः।
 पक्षे च साध्यपर्यवसन्नः+ एव प्रतिबन्धकः।
 पक्षे च साध्यनिश्चयदशायां घटादिव्योमादिव्यावृत्तत्वनिश्चयः+ विद्यमानः+अपि+अकिंचित्करः+ एव।
 न हि तत्त्वेन तस्य प्रतिबन्धकत्वम्।
 किं तु सकलसपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वनिश्चयत्वेन। तथा च तदा पक्षस्य+अपि सपक्षतया ४.तन्निश्चयस्य तत्त्वं न+अस्ति+इति न प्रतिबन्धकत्वम्+इति तस्य+अनित्यदोषता।
 प्रतिबन्धकता च व्यभिचारज्ञानत्वेन+एव।
 न च+अनुमितिमात्रोच्छेदः, तर्कविशेषदर्शनादिना संशयोच्छेदे अनुमानप्रवृत्तेः। 

	F.N.१.तद्वृत्तिनिश्चयः+च-क  २.शब्दादौ-क 	३.पक्षविपक्ष-क  ४.तन्निश्चयः+तत्र न+अस्ति+इति--ख

	यद्वा हेतुमत्तया निश्चिते उपाधिसन्देहादि+अनाहितः+ यः+ व्यभिचारसंशयः तदतिरिक्तव्यभिचारज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वम्। 

	१.वस्तुतः+तु व्यभिचारसंशयतन्निश्चययोः+एकं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्।
 २.किं तु तत्संशयः+ व्यभिचारसंशयत्वेन एतन्निश्चयः+च व्यभिचाररूपग्राह्याभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकः।
 तन्निश्चयत्वेन रूपेण+अन्यत्र+एव+अत्र+अपि प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 ग्राह्यसंशयस्य च+अन्यत्र+अप्रतिबन्धकत्वात्।
 अनन्यगत्या ३.तादृशस्य+अपि तस्य व्यभिचारः ४.संशयत्वेन+एव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते।

	F.N.१.स्तुतः+ व्यभिचारनिश्चयतत्संशययोः-ख 

	२.तन्निश्चयस्य+अव्यभिचाररूपग्राह्याभावनिश्चयत्वेन+एव प्रतिबन्धकत्वात्।
 तन्निश्चयस्य तेन+एव रूपेण+अन्यत्र+इव+अत्र+अपि प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।

F.N.ग्राह्यसंशयस्य चान्यत्राप्रतिबन्धकत्वात्-ख ३.तादृशस्य तस्य-क 	४.संदेहत्वेनैव--क 

	न च पक्षीयव्यभिचारसंदेहे तथापि+अतिप्रसङ्गः+ इति वाच्यम्।
 प्रतिबन्धकाननुगमस्य+अदोषत्वेन २.फलबलेन तत्तत्संदेहत्वेन+एव प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 निश्चितहेतुमति उपाधिसंदेहादि+अनाहितसाध्यव्यभिचारसंशयातिरिक्तव्यभिचारसंशयत्वेन+एव+इति न किंचित्+अनुपपन्नम्।
 अतः+ एव व्यभिचारसंशयत्वेन+एव तत्+उद्भावनम्+अपि+इति।
 साध्याभावे च प्रतियोगिवैयधिकरण्यं देयम्+एव।
 ३.तज्ज्ञानेन हेतौ साध्याधिकरणभिन्नाधिकरणवृत्तित्वानवभासनात्।
 विरोधिविषयतया ४.गुरुविषयस्य+अपि तस्य प्रतिबन्धकत्वात्। 

	न च साध्यवदन्यवृत्तित्वादिज्ञानानाम्+अपि प्रतिबन्धकत्वात्+आधिक्यम्।
 अत्यन्ताभावगर्भव्याप्तिप्रत्यक्षे अन्योन्याभावगर्भव्यभिचारज्ञानस्य+अप्रतिबन्धकत्वात्।
 अन्योन्याभावगर्भव्याप्तिप्रत्यक्षे तु तद्गर्भव्यभिचारज्ञानस्य+एव प्रतिबन्धकत्वात्। 

	F.N.१.स्यादोषतया-ख २.बलेन संदेह-ख 	 ३.तज्ज्ञाने हेतौ-ख  ४.गुरुविषयकस्य+अपि-ख ५.वृत्तित्वज्ञाना-ग  ६.च-ख 

	प्रतिबन्धकत्वे वा व्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वेन व्याप्तिज्ञानकारणीभूतसहचारग्रहसहकार्यभावप्रतियोगिज्ञानविषयतावच्छेदकत्वेन वा सर्वेषाम्+एकीकृत्य साधारणत्वेन विभजनात्।
 साध्यसम्बन्धस्य+अपि ग्राह्यतया २.तत्सम्बन्धाभावसामानाधिकरण्यस्य+अवश्यं विरोधितयत्संग्रहार्थम्+उक्तोपाधेः+अवश्यम्+अनुसरणीयत्वात्।
 विरुद्धस्य+अपि साधारणत्वेन संग्राह्यत्वे उक्तोपाधिसत्त्वम्+एव ३.तद्विभाजकम्।
 ४.तदसंग्राह्यत्वे सपक्षगामित्वसहकृततदुपाधिसत्त्वम्+एव तत्+इति सर्वम्+अवदातम्। 

	तत्त्वज्ञानः+ इति।
 यद्यपि तत्त्वेन ६.ज्ञानदशायाम्+अपि साधारणत्वम्+अस्य+एव, तस्य नित्यदोषत्वात्।
 तथापि तदा तत्+न+उद्भाव्यते, किं तु विरुद्धत्वम्+एव+इति भावः। 

F.N.१.विषयतावच्छेदकरूपवत्त्वेन-ख 
	२.तत्सम्बन्ध्यभाव-ख  ३.तत्संग्राहकम्-ख 	४.तदनुग्राह्यत्वे-क  ५.सहकृतैतदुपाधिमत्वम्+एव-ख 	६.ज्ञानज्ञान-ख  

	एतत्संग्राहकं च सामान्यलक्षणं प्राक्+एव दर्शितम्+इति विशेषलक्षणसंगृहीतस्य सामान्यलक्षणेन+असंग्रहः+ न दोषः। 

		यदि च दूषणोपाधिमात्रस्य+एव सांकर्यम्, तदा दोषशङ्का+अपि न+अस्ति।। 

		इति  श्रीरुचिदत्तविरचिते तत्त्वचिन्तामणि प्रकाशे अनुमानखण्डे साधारणप्रकरणम्।