Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 

सव्यभिचारप्रकरणम्
	 सव्यभिचारोऽपीति# यद्यपि सामान्यलक्षणानन्तरं विभागो युक्तः, अन्यथा अप्राप्तकालतापत्तेः# तथाप्यनुपसंहारो न व्यभिचारान्तर्भूतः किं त्वसिद्ध्यन्तर्भूत इति केषांचिन्मतम्# तथा च तत्साधारण्येन सव्यभिचारलक्षणमयुक्तमिति शङ्कामपनेतुं तदन्तर्भूतत्वप्रदर्शन१.परत्वमेव तस्य, न तु विभागे तात्पर्यमिति भावः# प्रसञ्जकत्वमत्र साधकत्वमापादकत्वं वा वाच्यम्# तच्च विरुद्धमुभयं प्रति एकस्य न सम्भवतीत्याह---एकस्येति# 		 
	F.N.१.परत्वमेतस्य न हेतुविभागे..ख
	नाप्युभयपक्षेति# साध्यवत्साध्याभाववद्रूपपक्षद्वयमनुपसंहारिणि पक्ष एव तथेति भावः# उभयेति# अत्र सर्वेति विशेषणं देयम्# तेन धूमादौ नातिव्याप्तिः# 
	अथेति# साध्यसन्देहजनककोटिद्वयोपस्थिति साध्यतदभावोपस्थितिः तज्जनकं यत् पक्षधर्मताज्ञानं तद्विषये सतीत्यर्थः# ननु १.पक्षधर्मतेति पदं व्यर्थमिति चेत्---न# साध्यसन्देहजनक२.प्रामाण्याप्रामाण्यसंशयात्मक३,कोटिद्वयोपस्थितिजनकज्ञानविषयीभूतज्ञानत्वेऽतिव्याप्तिवारकत्वात्# पक्षधर्मताज्ञानं च साध्यसंशयविषयवृत्तिताज्ञानम्# न च ज्ञानत्वस्य साध्यसंशयविषयपर्वतादिवृत्तिताज्ञानं प्रामाण्यसंशयात्मककोटि४.द्वयोपस्थितिजनकम्, किन्तु ज्ञानवृत्तिताज्ञानमेवेति तद्व्युदासः# 
	ननु सर्वं ज्ञानं निर्विषयकं ज्ञानत्वाजित्यत्रानुमितिप्रामाण्यसंशयजनकज्ञान५.विषयाज्ञानत्वे तथाप्यतिव्याप्तिः# तत्र संशयजनकज्ञानविषयीभूतज्ञानवृत्तिताज्ञानस्यैव तथात्वादिति चेत्---
	 न हि तज्ज्ञानस्य १.निर्विषयकत्वरूपसाध्यसंशयविषयपक्षवृत्तिताज्ञानत्वेन प्रामाण्यसंशयात्मककोटिद्वयोपस्थितिजनकत्वम्# किन्तु प्रामाण्यसंशयविषयीभूतनिर्विषयकत्वानुमितिवृत्तिताज्ञनत्वेनैव# अन्यथा घटादिज्ञाने प्रामाम्यसंशयो न स्यात्# ज्ञानत्वस्य घटादिज्ञानविरहात्# 
	ननु व्यभिचारितत्वादिभ्रमविषयीभूतसद्धेतावतिव्याप्तिः# न च हेत्वभिमतपदेन तादृशकोट्युपस्थापकप्रमाविषयत्वेनैव नातिप्रसङ्गः# हेत्वभिमतपदवैयर्थ्या२.पत्तेः# मैवम् हेत्वमितिपदस्य साध्याव्याप्यत्वपरत्वादिति केचित्# 
	तन्न# व्यभिचारितत्वादिभ्रमविषयीभूते विरुद्धे तथाप्यतिव्याप्तिरेव# न च विरुद्धोऽप्यनेन रूपेण ३.संग्राह्य एव इत्यग्रे ग्रन्थकृताभिधानात् तस्य लक्ष्यत्वमेवेति वाच्यम्, पक्षधर्मतापदवैयर्थ्यापत्तेः# निर्विषयत्वादौ साध्ये ज्ञानत्वस्य विरुद्धत्वेन लक्ष्यत्वात् तद्व्यावर्तनस्यानभिमतत्वात्# सविषयत्वादौ साध्ये तस्य न विरुद्धमिति चेत्----न# तत्र साध्ये तस्य सद्धेतुत्वेन १.साध्याव्याप्यत्वपदेनैव वारणात्# न च विशेषणज्ञानजन्यत्वादौ साध्ये तस्मिन्नेव हेत्वावतिव्याप्तिः# तत्र २.तस्य व्यभिचारित्वेन संग्राह्यत्वात्# ३.अन्यादृशस्य च साध्यस्याभावात्# तस्मात् यदि विरुद्धसंग्राह्यत्वं तदा व्यभिचारितत्वभ्रमविषयीभूते विरुद्धेऽतिव्याप्तिः# यदि च तस्य संग्राह्यत्वं तदा पक्षधर्मतापदवैयर्थ्यमेवेति चिन्त्यम्# 
	F.N.१र.निर्विषयत्वरूपविषयतया साध्यसंशयविषयवृत्तिता-ख  २.पतैः# हेत्वाभिमत-क  ३.साधारण एव--ख 
	वयं तु ब्रूमः# ज्ञानपदं प्रमापरमेव# यद्विषयत्वेन कोट्युपस्थापकत्वं तदंशे ४.प्रमात्वपरं बोध्यम्# तेन स्वरूपासिद्धिसंकीर्णे नातिव्याप्तिः# विरुद्धं चासंग्राह्यमेवेति पक्षधर्मतापदं सार्थकम्# तादृशज्ञानदशायामेवा५.त्र मते लक्ष्यत्वमिति तदभावदशायां नाव्याप्तिः# न च हेत्वभिमतपदवैयर्थ्यम्# ६.तस्य साध्याव्याप्यत्वपरस्य सद्धेत्वसाधारणातिव्याप्तिवारकत्वात्# केवलान्वयीत्यादिनाग्रन्थिमग्रन्थेन तस्यात्रालक्ष्य७.त्वप्रतिपादनादिति# 
	F.N.१.साध्याव्याप्यपदेन-ख  २.तस्य संग्राह्य-क  ३.अन्यादृशसाध्यस्य-क ४.प्रमात्वंं बोध्यम्-क ५.अत्र लक्ष्य-क ६.तत्र सद्वैत्वन्यत्वपरस्य तस्य सद्धेत्व-क 

	ननु सद्धेतावसाधारणे साध्याव्याप्यत्वस्याभावादव्याप्तेः केवलान्वयिसाध्यके १.अनुपसंहारिणि चाव्याप्तिरित्यत आह---केवलेति# २.विशेषलक्षणस्यापि तद्व्यावृत्तस्यैव बोध्यत्वादिति भावः# यद्यप्यस्य संग्राह्यत्वेऽपि न दोषः, तत्र लक्षणवारणाय विशेषणमप्यनर्थकम्# तथापि सद्धेतुर्न कदापि हेत्वाभास इति ३.मतमवलम्ब्यैतदुक्तम्# अतइति# यतः पुरुषदोषो न वस्तुदोष ४.इत्यर्थः# 
	F.N.१.अनुपसंहार्ये चाविशिष्टाव्याप्तिः--क २.विशेषणस्यापि-ख  ३.मतमालम्ब्योक्तम्-क  ४.इत्यर्थः# प्रमेयत्वेनेति-ख

	अत्रेदं चिन्त्यम्# पक्षे साध्याभावरूपबाधवत् साध्याभावव्याप्यरूपसत्प्रतिपक्षस्यापि नित्यदोषत्वमेव# तज्ज्ञानस्य साध्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात्# न च साध्याव्याप्यवत्परामर्शा भावदशायां न तथात्वमिति वाच्यम्# बाधस्याप्यतत्वापत्तेः# यदि च परामर्शकाले प्रतिबन्धकत्वकल्पनादन्यत्रापि तथात्वं तदा तुल्यम्# एवं च क्वचित् तत्प्रमा क्वचित् तद्भ्रमः प्रतिबन्धकः बाधवदेवेत्यवधेयमिति# 
	प्रमेयत्वेनेति# अयं घटः एतद्घटाभिन्नः प्रमेयत्वात् इत्यत्रेत्यर्थः# तयोरिति# १.'साध्यानवगतसहचार' इत्यादिलक्षणानुसारेण एतदुक्तम्# साध्यवदवृत्तित्वेन----निश्चितसाध्यवदवृत्तित्वेन# पक्षे साध्यस्य सन्दिग्धत्वादिति भावः# यस्य यदा तादृशज्ञानविषयत्वं तस्य तदाव्यभिचारित्वमिति मतानुसारेणैतद्बोध्यम्# अन्यथा दशाविशेषेऽस्यापि तादृशज्ञानं विषयतया संशायकत्वेनातिव्याप्तिप्रसङ्गात्# २.तथा च तादृशायामस्यापि संग्राह्यत्वमेवेति भावः# एतदज्ञानेऽपीति# ३.न चासाधारणत्वाद्यज्ञाने एतज्ज्ञानस्याप्यनुमितिप्रबन्धकत्वाद्विनिगमनाभाव इति वाच्यम्# एतज्ज्ञानस्य विरोध्यविषयत्वेनाप्रतिबन्धकत्वात्# अत एव हेत्वाभासत्वज्ञानमपि नानुमितिप्रतिबन्धकम्, विरोधिविषयकत्वात्# तज्ज्ञानेन व्यभिचारितत्वादि सन्देहापादनेन तस्यैव प्रतिबन्धकत्वमिति भावः# 
	F.N.१.साधनस्य साध्याभावसहचार.ख २.प्रङ्गात्ष एतदज्ञाने.ख ३.न च साधारण.क
	एतेन पक्षवृत्तित्वे सतीत्यत्र १,विरुद्धान्यत्वमपि विशेषणम्# तथा च विरुद्धान्यस्य पक्षवृत्तेर्योऽनुमितिविरोधी २.अनुमितिपरम्पराविरोधी करणविघटक इति यावत्# तेन साधारणत्वादि लभ्यते# तत्सम्बन्धाव्यावृत्तिः विद्यमानतत्सम्बन्धवत्त्वमित्यर्थः# ३.तेन स्वरूपासिद्धिसंकीर्णव्यभिचारिण्यव्याप्तिः, विरुद्धे चातिव्याप्तिः, विरुद्धान्यत्वविशेषणे विरुद्धसंकीर्णा साधारणेऽव्याप्तिः, बाधितत्वसत्प्रतिपक्षितत्वयोरप्यनुमितिविरोधित्वात् बाधसत्प्रतिपक्षयोरति ४.व्याप्ति, कादाचित्कसंबन्धमादाय असाधारणोत्तीर्णे सद्धेतावतिव्याप्तिः ५.इत्येतानि दूषणानि निरस्तानि वेदितव्यानि# स्वरूपासिद्धिसंकीर्णेऽपि साधारणत्वादेस्तादृशस्य सम्भवात्# अन्यथा अलक्ष्यत्वाद्विरुद्धान्यस्येति विशेषणाद्विरुद्धे नातिव्याप्तिः# विरुद्धान्यस्य पक्षवृत्तेरनुमिति विरोधिसपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वम्, तस्य विरुद्धसंकीर्णासाधारणेऽपि सत्त्वान्नाव्याप्तिः# बाधितस्य सत्प्रतिपक्षितत्वयोरपि अनुमिति६.परम्परविरोधित्वाभावान्नातिव्याप्तिः# अव्यावृत्तिपदमहिम्ना संबन्धस्य विद्यमानत्वलाभाच्च सद्धेतावसाधारणोत्तीर्णेऽतिव्याप्तिवारणात्# 
 	F.N.१.विरुद्धान्यत्वे सतीति विशेषणम्-ख २.योऽनुमिति-ख ३.एतेन-क  ४.'व्याप्तिः' एतानि दूषणानि-ख  ५.एतानि-ख-  ६परम्परावि रोधित्वात्-क 

	ननु व्यर्थविशेषणे नीलधूमादौ विरुद्धान्यपक्षवृत्तावनुमितिविरोधिव्याप्यत्वासिद्धत्वम्, तत्संबन्धस्य तत्र विद्यमानत्वादतिव्याप्तिरिति चेत्----न# व्यर्थविशेषणान्यस्येत्यपि विवक्षणीयत्वात्# अनुमितिविरोधित्वं चानुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वम्# अतोऽज्ञानरूपासिद्ध्यादौ नातिप्रसङ्गः# 
	विरुद्धोऽपीति# न चैवं विरुद्धान्यस्येतिविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम्# अनेन रूपेणेत्यभिधानात् उक्तरूपत्रयान्यतमवत एव विरुद्धस्य लक्ष्यत्वात्# तथा च सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वादिदशायामेव विरुद्धस्यासाधारणत्वेन संग्राह्यत्वम्, न तु विरुद्धत्वेन निश्चयदशायाम्, उक्तरूपत्रयाभावात्# तथा च तद्व्यावर्तनाय सार्थकमेव तदिति# 
	साध्याव्याप्यत्वे सतीति# साध्यव्याप्यसाध्याभावव्याप्यत्वोभयनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वं साध्यवन्मात्रवृत्तित्वनिश्चयसाध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वं चेत्यर्थः# 
	प्रथममिति# सव्यभिचरितत्वादिग्रहं विना हेत्वाभासत्वाग्रहादित्यर्थः# यद्यपि तदग्रहेऽपि शब्दादिना हेत्वाभासत्वं ग्रहीतुं शक्यत एव, तथापि स न सार्वत्रिक इति भावः# 
	यथाश्रुते सद्धेतावसाधारणेऽव्याप्तिरिति यथोक्तस्यावश्यवाच्यत्वेऽव्याप्तिशङ्कैव नास्ति# सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वरूपहेत्वाभासत्वोपाधेरुभयनिश्चयविरोधिनस्तत्रापि सत्त्वादित्यपरतोषं हृदिनिधायाह----कश्चिदिति# 
	अयोगोलकादिसपक्षव्यावृत्तं धूमादावपीत्यत उक्तं----सर्वेति# सपक्ष१.विशेषणं यावत्सम्भवमात्रपरम्# तेनैकमात्रसपक्षकेऽसाधारणे नाव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम्# प्रमेयत्वेनेति# अयं घट एतद्घटाभिन्नः प्रमेयत्वादित्यत्र साधारण इत्यर्थः# 
	नापि पक्षवृत्तित्व इति# विरुद्धान्यपक्षवृत्तौ यत् अनुमित्यौपयिकव्याप्त्यादिसंबन्धशून्यत्वं तद्वत्त्वमित्यर्थः# तेन न स्वरूपासिद्ध्यादिसंकीर्णेऽव्याप्तिः# अनुमित्यौपयिकत्वमनुमिति२.करणलिङ्गपरामर्शविषयतावच्छेदकत्वम्# ३.अतोऽबाधितत्वासत्प्रतिपक्षितत्वरूपानुमित्यौपयिकसंबन्धशून्यत्वान्न ४.बाधसत्प्रतिपक्षयोरतिप्रसङ्गः# न च विरुद्धे स्वरूपासिद्धे चातिव्याप्तिः# स्वरूपासिद्धे अनुमित्यौपयिकसंबन्धशून्यत्वं ५.पक्षवृत्तित्व६.शून्यत्वम्, विरुद्धे च सहचरितत्वशून्यत्वम्# ७.न च तदुभयं विरुद्धान्यपक्षवृत्तौ वर्तते# प्रथमस्यापक्षधर्मे द्वितीयस्य विरुद्ध एव वृत्तेरिति# 
	F.N.१.विशेषणम्# नापि पक्ष-ख २.कारण-ख ३.अतो बाध-क ४.अबाधितत्वासत्प्रतिपक्षयोः-ख ५.पक्षधर्मता-क ६.शून्यत्वं च-ख ७.स च-क 

	उभयेति# ननु शब्दो नित्यः शब्दत्वादित्यादौ १.शब्दत्वादिना व्याप्तिग्रहदशायामिदमितिव्याप्तमिति चेत्---न# २.तद्व्याप्यत्वनिश्चयस्य पक्षीयसाध्यगोचरतानियमेन तदा पक्षस्यैव सपक्षतया सकलसपक्षव्यावृत्तत्वरूपोभयकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वस्य तत्राभावात्, विशेषादर्शनसहितस्यैव तस्योभयकोट्युप३.स्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वेन विवक्षितत्वाद्वेति# 
	F.N.१.शब्दादिना-ख २.तद्व्याप्ति-क ३.स्थापकत्वेन-क 

	ननु केवलान्वयिसाध्यकेऽनुपसंहारिण्यव्याप्तिः, तत्र साध्याभावकोटेरप्रसिद्धेरिति चेत् न# तस्यालक्ष्यत्वात्# व्याप्तिनिश्चयविरोधिसन्देहजनककोट्युपस्थितेर्विवक्षितत्वाद्वा# तादृशश्च साध्यतदभावसंशयः साध्ये पक्षवृत्तित्वसंशयश्च भवतीति भावः# 
	अथायमिच्छावान् ज्ञानवत्त्वादित्यत्र प्रामाण्याप्रामाण्यरूपोभय१.कोट्युपस्थापकतावच्छेदकज्ञानत्ववति सद्धेतौ ज्ञानेऽतिव्याप्तिरिति चेत्---न# लिङ्गनिष्ठतया यत् ज्ञानमुभयकोट्युपस्थितिजनकं २.तद्वत्त्वस्य तादृशावच्छेदकरूपवत्त्वेन विवक्षितत्वात्# ज्ञानत्वं तु प्रामाण्यसंशयविषयवृत्तित्वेनैव ज्ञातं तथा, पर्वतो वह्निमान् धूमादित्याद्यनुमितिवृत्तितया ज्ञातस्यापि ज्ञानत्वस्य ३.वह्नितदभावसंशयजनकप्रामाण्याप्रामाण्यसंशयात्मकभयकोट्युपस्थापकत्वात्# अन्यथा धूमवृत्तितया तस्याज्ञानात् तथात्वं तस्य न स्यादिति# 
	F.N.१.कोट्युपस्थितिजनकतावच्छेदक-क २.तत्त्वस्य-क ३.वह्निमदभाव-क 
			  १.प्रामाण्याविशेषकसाध्यतदभावकोट्युपस्थापकतावच्छेदक२२रूपवत्त्वे वा तात्पर्यम्# अतो न ज्ञानत्वेऽतिव्याप्तिः# 
	विरुद्धान्यपक्षवृत्तित्वे सतीति# एतच्च लक्षणं पक्षवृत्तित्वे सतीत्यादि३.पूर्वपक्षवक्षणव्याख्यानेनैव व्याख्यातमिति बोद्धव्यम्# लक्षणानुरोधेनेति# यद्विषयत्वेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वमिति लक्षणानुरोधेनेत्यर्थः# साध्यवन्मात्रेति# 
	ननु सद्धेतुसंकीर्णे विरुद्धसंकीर्णे चासाधारणेऽव्याप्तिः# प्रथमस्य साध्यवन्मात्रवृत्तित्वात् द्वितीयस्य साध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वात्# न च साध्यवत्पदं निश्चितसाध्यत्वपरम्, अनुपसंहार्यव्याप्तेः, सद्धेतुतादशायां ४.धूमेऽतिव्याप्तेश्च# 
	प्रथमे निश्चितसाध्यवतोऽ५.प्रसिद्धेः प्रमेयमात्रस्यैव ६.पक्षवृत्तित्वेन सन्दिग्धसाध्यकत्वात् द्वितीयेऽनिश्चितसाध्यवत्यपि पक्षे धूमस्य वृत्तेः# अत एव तदुभयपदं पक्षातिरिक्त७.साध्यवत्परमपि न# न च साध्यवन्मात्रवृत्तित्वेनानिश्चितत्वे सति साध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वेनानिश्चितत्वं १.तत्त्वम्, हेत्वाभासत्वेन विशेषणान्नाज्ञायमाने धूमे व्यतिरेकव्याप्तिमत्तया ज्ञाय२.माने वा तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्# व्यतिरेकव्याप्तिमत्तया गृह्यमाणे ३,हेत्वन्तरेण सत्प्रतिपक्षिते धूमे तथाप्यतिव्याप्तेः# जलह्रदादौ पक्षे स्वरूपासिद्धतया हेत्वाभासे ज्ञायमाने धूमेऽतिव्याप्त्यापत्तेश्च# 
	F.N.१.प्रामाण्याविशेषणसाध्य-क २.रूपत्वे-क ३.पूर्वलक्,ण-क ४.च धूमेऽतिव्याप्तिः-क ५.अप्रसिद्धिः-क ६.पक्षकत्वेन-ख ७.तदुभयपरमपि-क १.निश्चितत्वं हेत्वा-क २.माने तत्र-क ३.हेत्वन्तरत्वेन-क 
	अथ असाधारण्याभावकालावच्छिन्नसाध्यव्याप्तत्वाभाववत्त्वे सति तत्कालावच्छिन्न४.विरुद्धत्वाभाववत्त्वमुक्तलक्षणार्थो विवक्षितः# साध्यव्याप्ते विरुद्धे चासाधारणत्वदशायां तदभावकालावच्छिन्नत्वविरहान्नाव्याप्तिरिति चेत्---न# असाधारण्यं हि तत्पुरुषीयं तत्साध्यीयं यत्किंचित्पुरुषीयं यत्किंचित्साध्यीयं ५.वा तत्र विवक्षितम्# आद्ये यं साध्यविशेषमादाय यस्य पुरुषस्याधरण्यं कदापि नावतीर्णं तत्साध्यकसाधारणानैकान्तिके प्रमेयत्वादावव्याप्तेर्वज्रलेपायमानत्वात्# न च तत्पुरुषं प्रति साधारणत्वाभावेऽपि पुरुषान्तरं प्रति स्यादिति वाच्यम्# तस्य नित्यदोषत्वात्# यत्साध्यकासाधारण्यं कदापि नावतीर्णं तत्साध्यकस्य साधारणे सर्वथैवाव्याप्तिः# अन्त्ये यत्किंचित्पुरुषीयं यत्किंचित्साध्यकदशायां १.तदेवासाधारण्यमादाय विशिष्टाभावसत्त्वन सद्धेतुतादशायां शब्दत्वादावतिव्याप्तेः# 
	F.N.-४.विरुद्धाभाववत्त्वम्-क ५.वा विवक्षितम्-क १.तदसाधा-क 

	अत्रोच्यते# २.साध्यवन्मात्रवृत्तित्वसाध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वसाध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वोभयनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधित्वमत्र विवक्षितम्# तादृशश्चोपाधिः सपक्षविपक्षगामित्वम्, अनुपसंहरित्वमसाधारणत्वं च# यद्यप्यसाधारणस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषणत्वपक्षे व्याप्तिनिश्चयविरोधित्वं नास्ति# तथापि साध्यमन्मात्र३.वृत्तित्वनिश्चयविरोधिमस्त्येव# व्यतिरेकव्याप्तिपुरस्कारेण तस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वात्# केवलान्वयिसाध्यकानुपसंहारी संग्राह्य एव नास्मिन् पक्ष इति न तत्राव्याप्तिः# तत्संग्राह्यतापक्षे तु साध्यवन्मात्रावृत्तित्वनिश्चयपदेन साध्यनिष्ठहेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वनिश्चयः, साध्याभाववन्मात्रवृत्तित्वनिश्चयपदेन साध्यनिष्ठ४.हेतुव्यापकाभावप्रतियोगित्वनिश्चय विवक्षित इति ध्येयम्# 
	F.N.
	केचित्तु केवलान्वयिसाध्यकोऽनुपसंहारी सद्धेत्वसाधारणो विरुद्धसंकीर्णासाधारणश्च यन्मते न संग्राह्यः तन्मतेनेदं लक्षणम्# वृत्तिमत्त्वेन विशेषणान्नावृत्तावतिप्रसङ्गः इत्याहुः# 
	ननु 'विरुद्धोऽप्यनेन रूपेण साधारण एव' इति ग्रन्थकृताग्रेऽवधारणात् उक्तलक्षणानां तत्राव्याप्तिरिति चेत्---न# न हि विरुद्धोऽपि साधारणानैकान्तिक इति तदर्थः# किन्तु साधारणे यो १.दूषकत्वोपाधिः स तत्राप्यस्तीति विरुद्धस्यापि २.तद्वत्त्वेन ज्ञायमानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वमिति# साधारणविभाजकोपाधिश्च सपक्षविपक्षगामित्वमिति न तस्य साधारणत्वं, किं तु ३.सर्वथा विरुद्धत्वमेव# कदाचिद्विरुद्धत्वप्रयोजकोपाधिमत्तया ज्ञातस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वम्, कदाचिच्च साधारणत्वप्रयोजकविपक्षगामित्ववत्तयेति# न च विपक्षगामित्वमेव साधारणविभाजकोपाधिः स्वीक्रियताम्# तथा चानेन रूपेण सोऽपि साधारण१.  एवान्तर्भवति वाच्यम्# २.स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगपर्यनुयोगानर्हत्वात्# अन्यथा साक्षात्प्रतिबन्धकत्वेन बाधप्रतिरोधयोरप्येकत्वापत्तिः# 
	वयं तु एतल्लक्षणं सम्प्तदायमतेन# ग्रन्थकृन्मतेन ४.तु विरुद्धस्यापि संग्राह्यत्वे साध्यवन्मात्रवृत्तित्वनिश्चियविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्वं त्रितयसाधारणं लक्षणमिति पश्यामः# न चैवं विरुद्धस्याप्यत्रैवान्तर्भावे विभागव्याघातः# उपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसंकरात्# अन्यथा ५.तस्यासिद्ध्यन्तर्भूतत्वेनोक्तदोषापत्तिः# 
	F.N.१.दूषणत्वोपाधि-क २.तत्त्वेन-क ३.सर्वदा-ख  १.एवान्तर्भवतीति-क २.स्वतन्त्रस्य-क ३.एतल्लक्षणप्रणयनं
-ख ४.च-ख ५.तस्यासिद्धान्त-ख 

	केचित्तु साध्यव्याप्यत्वेना१.प्रमीयमाणत्वे सति बाधासिद्ध्यतिरिक्तहेत्वाभासताप्रयोजकधर्मयोगित्वं त्रितयसाधारणं लक्षणं बोध्यम्# असाधारणश्च न सत्प्रतिपक्षीभूय दूषणम्, तदन्तर्भूतत्वप्रसङ्गात्, दूषकताबीजस्यैकत्वात्# तथा च सद्धेतावसाधारणे २.नाव्याप्तिरित वदन्ति# 
	F.N.१.अप्रतीयमानत्वे-क २.नाव्याप्तिरित्यपि-ख 
	१.तेनेति# तेन असाधारणस्य साध्यतभावनिरूपित२.व्याप्तिद्वयग्रहपुरस्कारेण साध्यतदभावोत्थापकतया दूषणत्वपक्षे नाव्याप्तिरित्यर्थः# प्रथम३.लक्षणस्य तु तस्मिन् पक्षेऽव्याप्तिरेव# ४.तत्र संशयविरोधिभूतव्याप्तिग्रह५.विरहदशाविशिष्टस्यैव सपक्षव्यावृत्तत्वस्योभयकोट्युपस्थापकतावच्छेदकत्वेन ६संग्राह्यत्वादिति भाव इति केचित्# 
	F.N.१.तेनेति# असाधारणस्य-क २.व्याप्तिग्रहद्वयस्य पुरस्कारेण-क ३.लक्षणे तु तन्न मते तस्मिन्नव्याप्तिरेव-ख ४.तत्संशय-क ५.दशाविरह-क ६.संग्रहादिति-क 

	न चैवमिति# यद्यपि बाधस्य साध्याभाव१.रूपत्वं, न तु (तद्व्यापकत्वम्)[तज्ज्ञापकत्वम्], तथापि प्रिमितसाध्याभाववत्पक्षकत्वरूपबाधस्य ग्रन्थकृतभिमततया तस्य २.लिङ्गतयात्र साध्याभावज्ञापकत्वमित्यर्थः# इदं चोपलक्षणम्# विरुद्धस्यापि साध्याभावज्ञापकत्वेन तदन्तर्भावापत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम्# 
		इति श्रीरुचिदत्तविरचिते तत्त्वचिन्तामणि प्रकाशे अनुमानखण्डे सव्यभिचारसामान्यनिरुक्तिः# 
	
	F.N.१.रूपत्वं तथापि-क २.लिङ्गतया साध्या-ख