Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 

satpratipaksha

	नापि व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वमिति।
व्याप्तिपक्षधर्मतावगाहिसमानज्ञानविषयत्वमित्यर्थः।
 आरोपयितुमिति।
 यद्यपि भ्रमरूपा नित्यत्वव्याप्यश्रावणत्वधीः संभवत्येव, तथापि प्रमितमेवारोप्यत इति मतमवलम्ब्येदमुक्तम्।
 एकत्रेति।
 सत्प्रतिपक्षयोर्मध्ये एकत्र हेतावित्यर्थः।
 पक्षविशेष्यकपरामर्शाभिप्रायेणेदं बोध्यम्।
विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यैव विशिष्टवैशिष्ट्यामवगाहिज्ञानजनकत्वमिति मतमवलम्ब्येदमुक्तम्।
 अन्यथा हेतुविशेष्यकपरामर्शे विशिष्टस्यानारोप्यत्वेन तदप्रसिद्धेरदोषत्वात्१.।
 एकस्य द्वयमिति न्यायेन शब्दे श्रावणत्ववैशिष्ट्यस्य श्रावणत्वे २.नित्यत्ववैशिष्ट्यस्य च युगपदेवावभासनात् पक्षविशेष्यत्वेऽप्यदोषात्वाच्च।
 अत एव दूषणमिद(pg83?) तलग्नकमिति ३.सिद्धान्तीसिद्धान्तेनोद्धरिष्यति।
 अन्यथा ४.लिङ्गाभासादिना अनुमित्यनापत्तिरिति। 

F.N.१.अदूषकत्वात्-ख २.नित्यत्वव्याप्यत्ववैशिष्ट्यस्य-ख ३.सिद्धान्ती नास्ति-ख ४.लिङ्गाभासात्-ख 

	यद्वा एकत्र आकाशादौ १.लिङ्गे उभयाभावात् व्याप्तिपक्षधर्मतोभयाभावात् विशिष्टस्योभयस्य व्याप्तिपक्षधर्मतारूपस्य अप्रसिद्धिरित्यर्थः।
 २.विशेषश्च न व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूप इति।
 ३.अनिर्धारितो वाच्य इति शेषः।
 एकत्र भङ्गनियमादिति।
 तथा चान्यतरत्वेन निर्धारणसंभवान्न सर्वथैवोभयोरनिर्धारितविशेषत्वमित्यर्थः।
 साध्येति।
अत्राधिकबलोपस्थितिप्रतिबद्धकार्ये हीनबले लिङ्गेऽतिव्याप्तिवारणायोक्तं ४.समानेति।
 ५.समानत्वं च निर्णयाजनकत्वेन विवक्षितम्।
 अधिकबलोपस्थितिश्च निर्णयजनिकेति न समानबलेति नोक्तदोषः। 
	ननु तत्फलस्य बाधस्यैव तत्रानुमितिप्रतिबन्धकत्वं न त्वधिकबलोपस्थितेः।
 ६.किं च अत एव दोषात् प्रतिबध्यस्य हीनबलत्वं तत एव तत्रानुमितिप्रतिबन्धसंभवान्न तस्यापि तत्प्रतिबन्धकत्वमिति चेत्---
	
	F.N.१.लिङ्ग-क २.निर्णय-ख ३.एकत्र-क ४.समानबलेति-ख ५.निर्णयाजनकत्वं-क ६.प्रतिबद्धस्य-ख 

	न। बाधस्यानुमितिप्रतिबन्धकतया तत्सामग्रीत्वेनाधिबलोपस्थितेरपि प्रतिबन्धकत्वात्।
 यज्ज्ञानं यत्र प्रतिबन्धकमित्यादिव्याप्तेः।
 अन्यथा बाधावतारपूर्वसमये हीनबलेनापि लिङ्गेनानुमितिजननापत्तेः।
 न च तदा तुल्यबलतया सत्प्रतिपक्षत्वमेवेति वाच्यम्।
 अव्यवहितोत्तरसमये अधिकबलेनापि१. बाधरूपानुमित्यजननापत्तेः।
 यदि च हीनबलत्वप्रयोजकं दोषातरमपि २.ज्ञातं, तदा तस्यापि प्रतिबन्धकत्वमस्तु, प्रत्येकमवधृतसामर्थ्यात् विनिगमनाभावात्।
 अन्यथा हेत्वाभासद्वयावतारकालेऽप्युभयस्य प्रतिबन्धकत्वं न स्यात्।
 दोषान्तरसंकीर्णाया एवस्याः सर्वत्र प्रतिबन्धकत्वात् तद्विषयस्य न हेत्वाभासतोपाधित्वम्।
 अतथाभूतज्ञानविषयस्यैव तथात्वात्।
	
	F.N.१.लिङ्गन बाधरूपानुभितिजननापत्तेः-ख २.जातं तदा-ख 

	अत एव बाधस्य दोषासंकराय प्रयास इति। 
	धूमोऽयं न व्याप्तपक्षधर्मः पर्वतवृत्तित्वादित्यादौ यदा बाधावतारस्तदा पर्वतवृत्तित्वादौ लिङ्गेऽतिव्याप्तिः, बाधरूपोपस्थितेः व्याप्तिपक्षधर्मताविषयत्वेन बलोपस्थितित्वात्।
 स्वयं च निर्णयरूपतया निर्णयजनकत्वेन समत्वाच्चेत्यत आह---साध्यविरोधीति।
साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थत्वमुपस्थितौ विशेषणम्।
 बाधरूपोपस्थितिस्तु साध्यविरोध्युपस्थितिरेव न तु तज्जनिकेति तद्व्युदासः।
 न च बलपदस्य स्वविरोधिबलपरत्वादेव नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्।
 उक्तविशेषणदानेनैव तत्पर्यवसानात्।
 न तु केवलमेव बलपदं तत्परम्। विशेषणवैयर्थ्यापत्तेः।
 साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थत्वं च साध्यसिद्धिविरोध्युपस्थितिजनकत्वम्, अतो न केवलान्वयिसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिः। 
	ननु  यत्रानिर्यत्वव्याप्यकृतकत्वनिश्चयः सत्प्रतिपक्षात्मा, तत्रैव समूहालम्बनात्मके नित्यत्व विरुद्धं नन्यत्वमपि भावम्, तत्र नित्यत्वविरुद्धत्वेन ज्ञायमानजन्यत्वेऽतिव्याप्तिः, नित्यत्वरूपसाध्यविरोध्यनित्यत्वोपस्थितिसमर्थया निर्णयाजनकत्वेन समानया तयैव बलोपस्थित्या तस्य प्रतिरुद्धकार्यत्वात्। 

न च बलोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वं विवक्षितम्।
 विरुद्धत्वोपस्थितेश्च सहचार निश्चयविनरोधित्वेन तत्त्वमिति वाच्यम्।
 एवं हि पर्वतवृत्तित्वादौ हेतावतिप्रसङ्गाभावात् विशेषणवैयर्थ्यमेव।
 न हि तत्र बलोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वं किं तु ग्राह्याभावनिश्चयत्वेनैवेति चेत्----अत्राहुः बलोपस्थितित्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं विवक्षितम्।
 एवं च सर्वाण्येव विशेषणानि असंभववारणानिति न तद्व्यैयर्थ्यम्।
 तथा हि बलोपस्थिति त्वेनप्रतिबन्धकत्वमसंभवि।
स्वीयबलोपस्थितेरप्रतिबन्धकत्वात्।
 अतः साध्यविरोधित्यादि उपस्थितौ विशेषणम्।
केवलान्वयिसत्पतिपक्षसंग्रहानुरोधाच्चानेनैव रूपेण प्रतिबन्धकत्वम् न तु साध्याभावसाधकबलोपस्थितावपि सत्त्वेन तत्त्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकमिति असंभवतादवस्थ्येन तद्वारणार्थं समानपदम्।
 समानत्त्वं च प्रतिबध्यापेक्षया वैलक्षण्यवत्तया अनिर्धार्यमाणत्वम्।
 न च हीनायां बलोपस्थितौ तदस्ति।
 एवं च बाधतत्सामग्र्यादावतिव्याप्तिरेव नास्तीति न तद्वारणाय तद्विशेषणमिति ।
	अत्रेदं चिन्त्यम्----१.तादृशबलोपस्थितित्वमपि न प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्।
तथाहि यत्रोभयहेतुपरामर्शकाले उभयत्रापि बाधाद्यवतारेणोभयस्यापि हीनबलत्वं तत्र तदुपस्थितावतिप्रसङ्गेन पुनरप्यसंभव एव।
 २.तस्या अपि प्रतिबध्यापेक्षया वैलक्षण्यवत्तया अनिर्धार्यमाणत्वेन समानत्वात्।
 न च तदा सत्प्रतिपक्षितत्वमिष्टमेवेति वाच्यम्।
 अप्रसिद्धान्तात्।
बाधादेवानुमितिप्रतिबन्धसंभवात्।
 ३.बाधितेनापि सत्प्रतिपक्षे हेत्वाभासान्तरेणापि तदापत्तेः।
 ४.न च बाधानवतरकालीनत्वमेव समानत्वम्।
 तथा सति पूर्वोक्तसत्प्रतिपक्षात्मकनित्यत्वविरुद्धो पस्थितावतिप्रसङ्गेनासंभवतादवस्थ्यात्।
 किं चाधिकबलोपस्थितेरपि प्रतिबन्धकत्वात् समानबलोपस्थितित्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्, किं त्वन्यूनबलोपस्थितित्वमेव।
 न च समानपदेन तथैव विवक्षितमिति वाच्यम्।
 हीनबलेऽतिव्याप्यापत्तेः।
 अनेनैव रूपेणाधिकबलोपस्थित्या ५.प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गत्वाच्च। 
	नन्वधिकबलोपस्थितेर्विरोधिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वं न ६.त्वनेन रूपेणेति चेत्----हन्तैवं समानबलोपस्थितेरपि विरोधिसामग्रीत्वेन७. प्रतिबन्धकमत्वस्तु।
 परस्परविरुद्धार्थकशब्दस्थले तथा प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 तथा च सुतरामसंभवः, तेन रूपेण क्वचिदपि प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात्।
 ३.तस्मात् बलोपस्थिततित्वेनाप्रतिबन्धकत्वेऽपि यदुपस्थितैः प्रतिबन्धकत्वे व्याप्तिपक्षधर्मतारूपं बलं केनापि रूपेण विषयतावच्छेदकं तदुपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यत्वं विवक्षितम्।
 तथा च पर्वतवृत्तित्वादिप्रतिबन्धकबलोपस्थितेर्ग्राह्याभावोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वम्।
 व्याप्तिपक्षधर्मताविरहस्य च तत्र ग्राह्यतया तदभावरूपस्य बलस्य ग्राह्याभावरूपतया तदवच्छेदकत्वमित्यतिव्याप्तिः, तद्वारणाय साध्यविरोधीत्यादिविशेषणम्।
अनित्यत्वव्याप्यकृतकत्वनित्यत्वविरुद्धजन्यत्वनिश्चयरूपबलोपस्थितौ च समूहालम्बनरूपायां विषयतया न बलं प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्, किं तु विरुद्धावमात्रम्।
 तावतैव तस्याः सहचारधीप्रतिबन्धद्वारा व्याप्तिधीप्रतिबन्धकत्वसंभवादिति। 
	------
लिङ्गपदं च व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वपरम्।
 एतादृशबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गे विरुद्धत्वेन ज्ञायमाने जन्यत्वादावतिप्रसङ्गः।
 अत एव चात्ममनःप्रभृतौ विरुद्धव्यभिचारिणि वा तत्त्वेन ज्ञायमाने नातिव्याप्तिः।
 तदपि हि तादृशबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यमेव।
 तत्प्रतिरुद्धायामनुमितौ लिङ्गवदात्मादेरपि कारणत्वात्।
 न च साध्यविरोधीत्यत्र साध्यपदं स्वसाध्यपरम्।
 अतः कथमलिङ्ग तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्।
 साध्यं हि ज्ञाप्यं लिङ्गस्येवात्मादेरपीति सर्वं सुस्थम्। 
	 १.यत्तु समानबलोपस्थित्या प्रतिरुद्ध२.कार्यलिङ्गत्वमेव लक्षणम्।
 समानत्वमेव केन रूपेण विवक्षितमित्यपेक्षायां साध्यविरोध्युपस्थापन३.समर्थत्वं विशेषणम्।
 तथा चानेन रूपेण समानया बलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्यत्वमिति विवक्षितमिति। तन्न।
 अधिकबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धे हीनबलेऽतिव्याप्तेः।
 सा च न समाना किं त्वधिकेति न वाच्यम्।
 साध्यविरोध्युपस्थितिसमर्थत्वेन तस्यापि समानत्वात्।
 प्रकारान्तरेण समानत्वविवक्षायां समाध्येत्यादिविशेषणवैयर्थ्यापत्तेः।
	
	F.N.१.केचित्ते-ख २.कार्यत्वमेव-क ३.समर्थत्वेन-ख 
	
	ननु बलंसपक्षसत्त्वादिकं विपक्षसत्त्वादिकं वा।
 आद्ये व्यतिरेक्यव्याप्तिः।
 अन्त्ये केवलान्वयिन्यव्याप्तिरित्यत आह---बलं चेति।
 व्याप्तिश्च स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूला विवक्षितं सा च क्वचिदन्वयव्याप्तिः क्वचित् व्यतिरेकव्याप्तिरिति भावः।
 विरोधीति।
 अत्राप्यधिकबलोपस्थित्या प्रतिरुद्धकार्ये लिङ्गेऽतिव्याप्तिवारणाय विरोधिबोधकान्येति गमकतौपयिक१.रूपविशेषणम्।
 बोधकत्वं च न स्वरूपयोग्यत्वम्, किं तु फलोपहितत्वम्।
 तेन सत्प्रतिपक्षस्यापि विरोधिबोधस्वरूपयोग्यत्वेन तदन्यत्वासंभवान्नासंभवः।
 तदर्थोऽपि विरोधी यो बोधः तदुपहितान्यत्वम्।
 अतो न केवलान्वयिसत्प्रतिपक्षे विरोधिबोधकाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिः।
 गमकतौपयिकं च रूपं व्याप्तिपक्षधर्मते।
 तत्रापि व्याप्तिपक्षधर्मतया ज्ञातत्वपरलिङ्गपदं बोध्यम्।
 तेन न पूर्वोक्तातिव्याप्तिः। 

F.N.--१.रूपत्व तोविशेषणम्-ख 

	यत्तु यन्मते चक्षुरादिकमप्यनुमानेन सत्प्रतिपक्षितं तन्मते तत्साधारणमपि लक्षणं भवत्विति लिङ्गपदमत्र नोक्तमिति। तन्न।
 १.तन्मते हि यदा चक्षुरनुमानेन न सत्प्रतिपक्षितं भवति तदा चक्षुषाप्यनुमानं सत्प्रतिपक्षितं वाच्यम्।
 २.तच्चोक्तलक्षणासंगृहीतं स्यात्, ज्ञायमानतया चक्षुषोऽप्रतिबन्धकत्वात्।
 अग्रे चक्षुरादेश्चेत्यनेन ३.ग्रन्थकृतस्तन्मतस्यैव दूष्यत्वाच्चेति। 
	एकदा निरन्तरयोर्वेति।
 सामग्र्यनियमात् क्वचिदेकदा क्वचिन्निरन्तरयोरिति व्यवस्थितविकल्पः।
 न चाग्रिमपरामर्शकाले प्रथमपरामर्शेनानुमितिजननापत्तिः।
 विरोधिपरामर्शसामग्र्या एव तदा प्रतिबन्धकत्वात्।
 अग्रिमपरामर्शस्य च प्रतिबन्धकतया तदभावस्य कार्यसहभूतस्यैव जनकत्वाभ्युपगमेन तत्काले तदभावाच्च।
 स्वपरसाधारणत्वादिति। 

	F.N.१.भवति-ख २.तच्च नोक्तलक्षणसंगृहीतमिति।
 तन्न।
 ज्ञायमानतया-ख ३.ग्रन्थकृतैव दूषितत्वाच्च-ख 

	तथाचास्यापि दूषणसमर्थत्वाद्दोषान्तरवदुद्भावनं परार्थानुमानेऽप्यविरुद्धमिति भावः।
 प्रतिरुद्धत्वेति।
विरोध्युभयपरामर्शविषयीभवत्प्रतिसाधनज्ञानानन्तरमित्यर्थः।
 प्रतिरुद्धत्वज्ञानस्यत् प्रतिरोधहेतुत्वात्। 
	उभयोरेकत्वेति।
 ननु विरोधादेकत्र निश्चय एव कुत इति चेत्---न।
 हेत्वोर्विरोधास्फूर्तौ साध्ययोश्च तत्प्रतीतौ स्वसामग्रीसमाजादुभयोः परामर्शसंभवात्।
 न हि साध्यविरोध एव हेतुविरोधः।
 उभयपरामर्शानन्तरं साध्ययोर्विरोधप्रतिसन्धाने च सत्प्रतिपक्षसंभवात् किं च प्रत्यक्षरूपे परामर्शे विरोधिव्याप्यवत्त्वग्रहो न प्रतिबन्धकः, पीतः शङ्ख इति भ्रमानुवोधध किं तु १.ग्राह्याभावज्ञानमेव।
 तस्य च तत्राभावात् सत्प्रतिपक्षासंभवादिति भावः।
 तथा च नित्यत्वव्याप्यवत्त्वग्रहेऽप्यनित्यत्वव्याप्यवत्त्वग्रहो न विरुद्धः।
 तेन नित्यत्वव्याप्याभावानवगाहनात्। 
	ननु दृष्टत्वमेवास्य कथं, दुष्टत्वे वा कदाप्यदृष्टत्वं स्यादिति कदाचिदृष्टतायां किं बीजमित्यत आह---दूषकताबीजमिति।
 हेत्वाभासताप्रयोजकम्।
 तथा च विरोधिपरामर्शविषयीभवन्नयं निर्णयं न जनयतीयत एव हेत्वाभासो न तु व्याप्त्याद्यभावात्।
 तथा च सद्धैतोरपि तस्य तथात्वम्। 
	
F.N.१.ग्राह्याभावमात्रम् ग्राह्याभावग्रमामिति व्याख्यानसंमतः पाठः--ख 
	
	---------ननु प्रत्यक्षस्थले कोटिस्मृत्यादेर्न निश्चयत्वावच्छिन्नसामग्रीत्वं, किन्तु १.तज्ज्ञानतसामग्रीत्वमेव।
 तद्विशिष्टज्ञानं प्रत्येव २.तत्कोटिस्मृतेर्जनकत्वात्।
 प्रतिबन्धकाभावे सति साध्यनिश्चयं जनयतीति निश्चय३.सामग्रीत्युच्यते।
 तथा च संशयस्यापि ज्ञानत्वावच्छिन्नत्वात् तत्सामग्र्या तदुत्पत्तावविरोधः।
 ४.व्याप्यदर्शंन तु ५.ज्ञानसामग्री, किं तु अवधारणात्मकनिश्चयसामग्री।
 तेन तयानवधारणात्मकसंशयोत्पादनं कथमिति चेत्----न।
तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य हि कार्यतावच्छेदकमनुमितित्वं जातिर्लाघवात्, न त्ववधारणात्मकनिश्चयत्वं गौरवात् व्यभिचाराच्च।
 अनुमितित्वं च ६.संशयरूपायामनुमितावपीति कथं तेन तदुत्पादनम्। 
	
	यत्तु साध्याभावव्याप्यत्वज्ञानं साध्यानुमितिं प्रतिबध्नात्येव।
 अन्यथा पीतः शङ्ख इत्यनुमितिरपि स्यात्।
पीतत्वाभावव्याप्यशङ्कत्वबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वात्, प्रत्यक्षस्थल इव दोषबलाविशेषादिति। 

F.N.१.ज्ञातसामग्रीत्व--ख २.तत्कोटिककस्मृतेः-ख   ३.सामदग्र्युज्यते--क		४.व्याप्त्युपदर्शनं--ख ५.ज्ञानमात्रसामग्री--ख 	६.संशयरूपानुमिताविति--ख 

	तत्तुच्छम्।
 शङ्खे पीतत्वव्याप्यधर्मपरामर्शे संशयरूपपीतत्वानुमितेरिष्ट१.त्वात्।
 तदपरामर्शे तु २.कारणाभावादेव पीतत्वानुत्वाद इति तदभावव्याप्यवत्त्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः। 
	
	ननु साध्यतदभावनिश्चयस्य परस्परं प्रतिबन्धकत्वात् तत्सामग्रीत्वेन परामर्शयोरपि परस्पर प्रतिबन्धकत्वमिति चेत्----न।
 प्रत्यक्षस्थलेऽपि संशयापलापापत्तेरिति। 

	यत्तु अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकमात्रप्रकारकत्वात् विरोधाभानसामग्रीविरहान्न संशयरूपानुमितिरिति। तन्न।
प्रमेयत्वादिप्रकारकानुमित्यभावपत्तेः।
 गौरवेण प्रमेयत्वविशिष्टस्यानवच्छेदकत्वात्।
 यदि च येन रूपेण परामर्शे साध्यस्य भानं तत्प्रकारकैवानुमितिः तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम्।
 नित्यत्वानित्यत्वयोरपि परामर्शे विरोधित्वेनैव भानात्, अन्यथा सत्प्रतिपक्षानुपपत्तेरिति। 
	
	मैवम्।
 संशयरूपा २.ह्यनुमितिरनुभवबलाद्वा स्वीकार्या विरोधिनिश्चयसामाग्रीत्वेन संशयजनकत्वकल्पनात् सामग्रीबलाद्वा।
 नाद्यः, अनुमिनोमीत्यनुव्यावसायस्य सत्प्रतिपक्षस्थलेऽसिद्धेः।
 संदेह्यीत्यनुव्यवसायस्य चावश्यकल्पनीयकारणभावकोटिस्मरणादिजन्यसंदेहविषयत्वेनाप्युपपत्तः।
 नापि द्वितीयः।
 विरोधिप्रत्यक्षसामग्रीत्वेनैव संशयजनकत्वकल्पनात्।
 अन्यथा व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यस्यानुमितिप्रयोजकत्वात् संशयोत्तरप्रत्यक्षस्थलेऽप्यनुमित्यापत्तेः। 
	
	F.N.१.सैवम्-ख २.अप्यनु-क ३.संदिहामि..क

तत्रानुमिनोमीत्यनुव्यवसायाभावात् फलाभावे निश्चिते प्रत्यक्षसामग्रीविरहकृततज्जन्यत्वमनुमितिप्रयोजकमिति यदि, तदा प्रकृतेऽपि तादृशानुव्यवसायाभावात् विरोधिप्रत्यक्षसामग्रीजन्यत्वं संशयत्वप्रयोजकमिति तुल्यम्।
 तस्मात् फलानुरोधेन कारणकल्पना न तु कारणानुरोधेन फलकल्पना। 
	
	अत एव विशेषणज्ञानविशेष्येन्द्रियसंनिकर्षादिक्लृप्तकारणसत्त्वेऽपि पर्वते वह्निसाक्षात्काराननुभवात् विशेषणसंनिकर्षस्यापि तत्र कारणत्वं कल्प्यत इति संक्षेपः। 

	१.विपरीतेति।
 यद्यपि नैक विरोधित्वमुभय२.ज्ञानविषयः, तथापि यथा साध्याभावज्ञानं साक्षात् प्रतिबन्धकं तथा तदभावव्याप्यवत्त्वज्ञानमपीति ३.तात्पर्यम्। 
	
	विरोधीती।
 ज्ञानपदं प्रमापरम्।
 अपक्षधर्म इति।
 वृत्तिमत इति लक्षणानुरोधेन नाकाशादिर्विरुद्ध इति मतेनेदम्।
 नन्विदं बाधितेपि गतमित्यत आह--बाध इति।
 तथा च विपरीतज्ञानजनकत्वं विरुद्धत्वं न तु विपरीतज्ञानविषयपक्षवृत्तित्वम्, अतो न तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः।
 घट इति।
 अन्यतोऽपि विपरीतज्ञानसंभवादित्यर्थः। 

 F.N.१.तन्त्रत्वादिति--क  २.ज्ञाने विषयः-ख 	३.ध्येयम्--क 

	व्याप्तिबाध इति।
 १.व्याप्ते च पक्षधर्मताबाध इत्यपि द्रष्टव्यम्।
 तथा च २.व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरबाधः फलमित्यर्थः। 
	
	प्रकृतेति।
 प्रकृतोभयसाधकहेत्वोरित्यर्थः।
 व्याप्तीति।
तादृशजिज्ञासाजनकोपस्थितिविषयत्वमित्यर्थः।
 नन्वेकपरामर्शादपि तादृशजिज्ञासा भावतीत्यतिव्याप्तिरित्यत आह---न हीति।
 तृणारणिमणिन्यायेन विजातीयजिज्ञासायामस्य जनकत्वान्न व्यभिचार इति भावः।
 अत्र हेतुसमीचीनत्वं इत्युपलक्षणम्, साक्षाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम्।
 शङ्कतेक्रमोत्पन्नयोरिति।
 अपरहेत्विति।
 क्वचिद् व्याप्तिज्ञानेन क्वचित्वपक्षधर्मताज्ञानेन।
 अग्रिमविशिष्टज्ञानं च वह्निव्याप्योऽयमित्याकारकं १.पर्वतवृत्तिधूमे वह्निव्याप्तिरित्याकारकं वा।
 तदन्यतरज्ञानोत्पत्तिकाले पूर्वपरामर्शविनाशादित्यर्थः।
 अन्यथा २.विरोधिगुणत्वेन प्रथमज्ञानस्यैव परामर्शनाशकत्वात् ज्ञानाभ्यामित्यसंगतं स्यात्। 
	
	F.N.१.व्याप्ये च --ख २.व्याप्तपक्ष--क १.पर्वतवृत्तिधूमो वह्निव्याप्यः--क २.विरोधित्वेन--ख 

	जात्यन्यत्व इति सत्तादौ व्यभिचारादाह।
 घटरूपादौ व्यभिचारवारणाय द्वितीयं विशेषणम्।
 ननु गुणवत्त्वादावुपाधौ तथापि व्यभिचार इति चेत्, तथापि सत्प्रतिपक्षत्वं संगतमेव।
 विशेषादर्शनकाले तेनापि तत्स्वीकारात्।
 अत एव वक्ष्यति 'विशेषादर्शनदशायाम्' इति।
 अत एवाग्रिमानुनानेऽपि पटान्योन्याभावादौ व्यभिचारो न दोषावह इति भावः।
 पीतत्वादिव्याप्यपरामर्शः शङ्खे नापीतत्वानुमितिप्रतिबन्धकः, अप्रामाण्यशङ्कास्कन्दितत्वात्।
 तदनास्कन्दे तु सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टत्वमेवेति ध्येयम्। 

		इति श्रीरुचिदत्तमिश्रविरचिते तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशे 		अनुमानखण्डे सत्प्रतिपक्षप्रकरणम्।। 
					----------
	-----