Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल  

अथ विरुद्धप्रकरणम्
	 सयोगादीति।
 १.संयोगादिविशेषसाध्यक इत्यर्थः।
 किं तु साध्यासामनाधिकरणेति।
साध्यवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नसाभावव्याप्य इत्यर्थः।
 अन्यथेति।
 तत्राधिकरणद्वैरूप्यात्तेनैवोपपत्तेरित्यर्थः। 
	
	 F.N.१.संयोगविशेष-ख २.द्वैरूप्याभावायेनोपय तिरित्यर्थः--ख 
	कस्यचिन्मतं निरस्यति --न चेति।
 अत्र २.व्यभिचारव्यावृत्तेन रूपेणानुमित्यप्रतिबन्धकत्वात्।
 तद्भेदानुपपत्तितादवस्थयमित्यपि द्रष्टव्यम्। 

F.N.२.व्यभिचारिव्यावृत्तत्वेन-ग 

	अस्तु तावदिति।
 वस्तुतोऽनैकान्तिकसामान्यज्ञानं प्रतिबन्धकमेव न, विरोध्यविषयकत्वात्।
 किं तु विपक्षवृत्तित्वादिज्ञानमेव।
 तथा च तदन्तर्भाव आवश्यक इति भावः। 
	तथानुपन्यासादिति।
 नीलबहिर्भावेन धूमवत्त्वानुपन्यासादित्यर्थः।
 अन्यथेति।
 तथैवोपन्यासे तदसमभिव्याहृतनीलस्य ३.निराकाङ्क्षत्वादनन्वये अपार्थकत्वादित्यर्थः। 
	
	साध्यानवगतेति।
 साध्याप्रमितसहचार इत्यर्थः।
 तेन गोत्वाश्वत्वयोः सहचारभ्रमे नाव्याप्तिः। 
	विपक्षेति।
 साध्याभावसहचरितत्वमात्रविषयतयैव प्रतिबन्धकत्वेविशिष्टविषयत्वेनातथात्वे तेन रूपेणान हेत्वाभासत्वमिति भावः।
 ननु वह्निविरुद्धत्वभ्रमदशायाधूमेऽतिव्याप्तिरित्यनुशयेनाह--तत्प्रमापकत्व चेति।
 साध्याभावेति।
 साध्याभावव्याप्यत्वेन तत्प्रमापकत्वं ग्राह्यम्।
 तथा च तत्संबन्धबुद्धिरावश्यिकी।
 अन्यथा तत्प्रमापकत्वग्रहस्यापि विरोध्यविषयतया अप्रतिबन्धकत्वापातादिति भावः। 
	एतेन साध्याभावव्याप्यत्वादौ व्यर्थविशेषणत्वादिना दूषिते साध्यवदन्योन्याभावव्याप्यत्वद्वितीयंलक्षणामनूद्य दूषयति----नापीति। 
	
	F.N.१.व्याप्यत्वेनैव--ख 
		---
साध्यव्यापकेति।
 नन्वेतस्य ज्ञानं न व्याप्तिधीप्रतिबन्धकम्।
 हेत्वभावस्य हि साध्यव्यापकत्वं तद्विन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्।
 न चैतद्विषयकबुद्धौ साध्यसामानाधिकरण्यविरोधीं कोऽप्यर्थः २.परुस्फुरति, ३.ग्राह्याभावासंस्पर्शात्, अतथाभूतस्य ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात्, अन्यथातिप्रसङ्गादिति चेत----न।
सकलसाध्याधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य विवक्षितत्वात्।
 सर्वस्मिन् साध्याधिकरणे हेतुविरह इति ज्ञानं च हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यधीविरोध्येव।
 साध्याधिकरणे हेतोर्ग्राह्यतया तद्विरहस्य ग्राह्यविरहरूपत्वात्।
 अभावपदं प्रतियोगिव्यधिकरणाभावपरम्।
 तेनायं वृक्षो द्रव्यम्।
 एतत्कपिसंयोगित्वात् इत्यत्र नातिव्यप्तिः।
 तथा अयमाकाशवान् द्रव्यत्वादित्यत्र इदमव्यापकम्।
 तत्र साध्याधिकरणाप्रसिद्धेः।
 न च तदलक्ष्यमेवेति वाच्यम्।
 साध्ये हेतुसामानाधिकरण्याभावग्रहस्य व्याप्तिधीप्रतिबन्धकत्वेन तद्विषयस्यापि ५.हेत्वाभासत्वौचित्यात्।
 तत्र च तस्य सत्त्वात्।
 न च हेतुसामानाधिकरण्याभाव एव सकलविरुद्धव्यापकत्वात् [स]हेत्वाभासतोपाधिरस्त्विति वाच्यम्।
 ६.अस्याकाशादिविरुद्धाव्यापकत्वात् ७.साध्यसामानाधिकरण्याभावरय दूषकतावीजस्य तत्रापि संभवादिति चेत्--न।
 सर्वेषामेव ८. विरुद्धोपाधित्वात् विरोधित्वाविशेषेण विनिगमकाभावाच्च।
 न च हेत्वाभासाधिक्यम्। 
	
	F.N.	१.अन्वये इति पाठान्तरम्। २.स्फुरति-ख ३.ग्राह्यभावास्फुरणात्-ख ४.विरोध्येव-क ५.हेत्वाभासताप्रयोजकतौचित्यात्-ख ६.अस्याप्याका-क ७.साध्ये हेतो च सामाना--ख ८.विरुद्धोपाधित्वम् विरुद्धत्वा--ख 
	
	सामानाधिकरण्ये साध्यहेतुप्रतियोगकत्वधीविरोधिधीविषयत्वेन ()सर्वोपाधीनेकीकृत्य--------