Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 


अथ अनुपसंहारिप्रकरणम्	 सिद्ध्यसिद्धीति।
 सपक्षविपक्षसिद्ध्यसिद्धीत्यर्थः।
 अन्यथेति।
 साध्यतदभाववद्गामित्वाभावे व्यतिरेकिसाध्यकस्यानैकान्तिकतापि न स्यात्, उक्तानैकान्तिकसामान्यलक्षणायोगादित्यर्थः।
 व्याप्यत्वासिद्धमिति।
 अज्ञानरूपासिद्धमित्यर्थः।
 तथापि तन्न परं प्रत्युद्भावनार्हम्, अत आह----अपार्थकमिति।
 अन्त्यशब्दस्य क्षणिकमतमाश्रित्याह साध्यप्रसिद्धाविति। 
	
	F.N.१.इत्यर्थः। तन्न---क। 

	नापीति केवलान्वयिसाध्यकसद्धेतावतिव्याप्तेराह--सत्यन्तम्।
 शेषस्तु साधारणातिव्याप्तिवारणाय।
 तदर्थश्च केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वम् साधारणश्च २.निश्चयसाध्याभाववद्वृत्तिरिति भावः।
 विप्रतिप्रत्त्येति।
 साध्याभावाप्रसिद्धावपि अभिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि ३.न वेति संदेहसंभवात्। 
	यदि चेति।
 सहचारग्रहात् पक्ष एव यत्र व्याप्तिग्रह ४.इत्यर्थः। 

	F.N.१.विषयत्वं-ख २.निश्चितसाध्यवद्वृत्ति--ख ३.न वेति तदसंभवात्-क ४.इत्यर्थः। 
तत्र पक्षातिरिक्ते--ख --
	
	१.तत्रैवेति।
 यत्र सद्धेतौ पक्ष एव व्याप्तिग्रहस्तत्रैवेत्यर्थः।
 तत्र पक्षातिरिक्तं व्याप्तिग्रहाभावादिति भावः।
 दोषान्तरमाह----सर्वस्येति।
 सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यर्थः।
 ननु पक्षातिरिक्तत्वमत्र न विवक्षितम्, किं तु व्याप्तिग्रहानुकूलाप्रतीतसहचारित्वमेवेति नोक्तदोषद्वयम्, अत आह---असाधारणेति।
 दूषकतायामिति।
 असाधकतायमित्यर्थः न चेति१.।
 इदमसाधकम् अनैकान्तिकत्वात् इत्यसाधकताप्रयोगे २.अनुपसंहारिणि व्यर्थविशेषणत्वशङ्कैव नास्तीति भावः।
 अर्थगत्येति।
 अनैकान्तिकत्वमुभयकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वम्। तत्र साध्याभावकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपमात्रस्यैव गमकत्वेऽपि शेषवैयर्थ्यं तत्रावश्यकमिति भावः।
	यत्तु ३.अनुपसंहारिहेतौ पक्षीकृते अनैकान्तिकत्वादिति हेतुवाक्येन योग्यताबलादुक्तरूपानुपसंहारित्वरूप एवार्थोऽभिधेयः।
 तत्र च व्यर्थविशेषणत्वं दुष्परिहरमेवेति। 
	
	F.N.१.न चेति--ख २.अनुपसंहारे--क ३.अनुपसंहारिणि हेतौ--ख 

	१.तन्न।
 तत्र २.तेन प्रकारेणोपस्थितिं विना व्यर्थविशेषणत्वाभावात्।
 अन्यथा ३.धूमवत्त्वादित्यस्यापि नीलधूमवति योग्यताबलात् तत्परत्वे तदापत्तिः।
 अनैकान्तिकत्वेन साधारणाद्यन्यतमत्वं विवक्षितम्।
 तत्र व्यर्थविशेषणत्वमित्याहुः(इत्यप्याहुः?)।
 केवलान्वयीति।
 सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यत्रेत्यर्थः।
 अत्र हेतुमाह--सर्वस्येति।
 मात्रार्थस्य व्यवच्छेद्यस्य तत्राभावादिति भावः।
 यद्यपि व्यतिरेकसाध्यकेऽप्यनुपसंहारिणि अव्याप्तिर्भवत्येव।
 तथापि तस्य वस्तुतः साधारणत्वान्न ४.लक्ष्यत्वमित्यपरो ब्रूयादिति निस्सन्दिग्धां (अ?) व्याप्तिं दत्तवानिति भावः।
 क्वचित् ५.अतिव्याप्तेरिति पाठः।
 तत्रायमर्थः।
 ननु मात्रपदं ६.कार्त्स्न्यार्थं व्यवच्छेदार्थकं वा।
 ७.आद्ये दोषमाह-केवलान्वयीति।
 व्याप्त्यज्ञानस्य पुरुषदोषत्वात् सद्धेतौ तस्मिन्नतिव्याप्तिरित्यर्थः।
 अन्त्ये त्वाह----सर्वस्येति।
 उपलक्षणं चैतत्।
 असाधारणादावतिव्याप्तिर्द्रष्टव्या।
 व्याप्तिग्रहानुकूलेति।
 व्याप्तिग्रहानुकूलो य एकत्र धर्मिण्युपसंहार सहचारग्रहस्तदभावो यत्रेत्यर्थः।
 पक्षे सहचारसंदेहसत्त्वात् अप्रतीतिसहचारत्वमसंभवतीत्यत आह---व्याप्तिग्रहानुकूलेति।
 तदनुकूत्वं च सहचारनिश्चयत्वेनेत्यर्थम्।
 अन्यथा तत्रापि व्याप्तिधीप्रसङ्गात्। 

	F.N.१.तन्न। तेन-क २.तत्प्रकारेण-क ३.धूमवत्त्वस्यापि-ख ४.लक्षणत्वम्-क ५.अतिव्याप्तिरिति-ख ६.कार्त्न्यार्थपरं वा--ख ७.आद्ये केवलान्वयीति--ख 

	ननु व्याप्तिग्रहानुकूलत्वं स्वव्याप्तिग्रहानुकूलत्वम्।
 तथा च केवलव्यतिरेकिण्यपि तादृशसाध्यसहचारानिश्चयोऽस्तीत्यतिव्याप्तिरिति चेत्---न।
 व्यतिरेक१.सहचारनिश्चयस्यापि स्वव्याप्तिग्रहानुकूलत्वात् व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तिर्गृह्यत इति मते।
 मतान्तरे तु व्याप्तिपदमेव स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूलव्याप्तिपरम्।
 तथा च व्यतिरेकिणि तादृशव्यतिरेक२.व्याप्तिरेव भवतीति तद्ग्रहानुकूलश्च व्यतिरेकसहचारः, तस्य च तत्र प्रतीतिरस्त्येवेति नातिव्याप्तिरिति भावः। 
नन्वज्ञायमानतादशायां सद्धेतावतिव्याप्तिः।
 न च हेत्वभिमतपदं हेत्वाभासपरम्।
 जलह्रदादिपक्षे स्वरूपासिद्धतया हेत्वाभासे तत्रैवाति३.व्याप्तेः।
 न च साध्यसहचारनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वमिति वाच्यम्।
 विरुद्धेऽपि गतत्वादिति चेत्---न।
 स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूलव्याप्तिग्रहानकूलसहचारत्वा४.वच्छिन्नसहचारनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात्।
 विरुद्धस्य व्यतिरेकसहचारनिश्चयाविरोधित्वान्न तत्रातिव्याप्तिरिति भावः।
 ५.अनुपसंहारिणि तु प्रमेयमात्र एव साध्यसंदेहेन नोभयसहचारनिश्चय इति भावः।
 न च केवलान्वयिसाध्यकेऽव्याप्तिः तत्र व्यतिरेकसहचाराभावादिति वाच्यम्।
 तत्रान्वयव्याप्तिमात्रस्यैव ६.स्वसाध्यसिद्ध्यनुकूलतया तद्ग्रहानुकूलसहचारत्वेनान्वयसहचारमात्रस्यैव लाभादिति भावः। 

F.N.१.सहचारस्यापि-ख २.व्याप्तिर्भवतीति-क ३.व्याप्तेः-क ४.अवच्छिन्ननिश्चय-ख ५.अनुपसंहार-क -----
विरुद्धत्वाज्ञानेति।
 यद्यपि विरुद्धत्वज्ञानदशायामपि उक्तलक्षणसत्त्वात् तदाप्यनुपसंहारित्व१.मस्त्येव, तथापि तदा विरुद्धत्वमेवोद्भाव्यत इतीदमुक्तम्।
एतच्चान्वयसहचारमात्रनिश्चयविरोधित्वेनानुपसंहारित्वमभ्युपत्योक्तम्।
 वस्तुतो व्यतिरेकसहचारनिश्चयस्य तत्र संभवान्नानुपसंहारित्वं तस्येति ध्येयम्। 
	ननु तादृशसहचारग्रहाभावः कारणाभावत्वेन स्वरूपसन्नेव व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक २इत्यनुशयादाह----केवलेति।
केवलान्वयिधर्मव्यापक३.स्वसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वमित्यर्थः।
 तेन प्रमेयत्वमत्र वर्तते न वेति संदेहाधीनपक्षताके केवलान्वयि४.साध्यकेऽनुपसंहारिणि नाव्याप्तिः।
 ५.अस्यापि संशयस्य स्वसाध्यसिद्धविरोधित्वात्।
 न च विशेषदर्शनकालेनुमित्सयाप्यनुमिति संभवात्तत्रैवातिव्याप्तिः, तादृशसंशयाभावात्।
 ६.न च द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः नित्याः मेयत्वादित्राव्याप्तिः।
केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नसंशयाभावेऽपि तद्व्यापकसंशयस्य सत्त्वात्।
 अन्यथानुपसंहारित्वानुपत्तेः।
 न च सर्वो धूमवान् वह्निमान् धूमवत्त्वादित्यादौ	 सकलधूमाधिकरणे वह्निसंशयदशायामनुपसंहारिण्यव्याप्तिः।
 ७.तस्य व्यतिरेकसहचारनिश्चयाविरोधित्वेनानुपसंहारित्वाभावेनालक्ष्यत्वात् केवलव्यतिरेकिवत्। 
	
	नन्वत्र ज्ञाने संशयस्योपलक्षणत्वात् स्वरूपसत्तादृशसंशयाक्रान्तसकलप्रमेयमात्रवृत्तित्वज्ञानं व्याप्तिज्ञानविरोधितया अनुमितिप्रतिबन्धकं वाच्यम्।
 तथा च सहचारनिश्चयविरहस्यावश्यकतया१. व्याप्त्यग्रहादज्ञानरूपासिद्धिरेव, न तु हेत्वाभासः।
 न च पक्षे साध्याभावसहचारज्ञानान्न तादृश सहचारनिश्चय इति हेत्वाभासत्वमिति वाच्यम्।
 तथा सति साध्याभावसहचारस्यैव साधारणत्वात् तत्रैवान्तर्भावापत्तेः।
 न च तन्निश्चयो नास्त्येव, तत्संशयश्च पक्षीयो नानुमितिविरोधी, अनुमितिमात्रोच्छेदकत्वादिति वाच्यम्।
 अत एव न हेत्वाभासः, ज्ञायमानप्रतिबन्धकोपाध्यलाभात्।
 न च तस्यैव साध्याभावसहचारसंशयस्य व्यभिचारसंदेहत्वेनाप्रतिबन्धकत्वेऽपि विश्वगोचरसंदेहविषयसाध्याभावसामानाधिकरण्यज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यतामिति वाच्यम्।
 सहचारनिश्चयाभावेनैव व्याप्त्यप्रतीतौ तेन रूपेण प्रतिबन्धकत्वाकल्पनात्।
 कल्पने वा केवलान्वयिसाध्यकासंग्रहस्य तथाप्यापत्तेः।
 तत्र साध्याभावाप्रसिद्धेः।
 न च तस्यालक्ष्यत्वमेवेति वाच्यम्।
 अव्यवहिताग्रिमग्रन्थविरोधात्।
 तज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वेऽपि साधारणविलक्षणप्रतिबन्धकतावच्छेदका३.नुपन्यासात्। अन्यथा तादृशसंशयविषयसाध्याभावज्ञानत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वकल्पने हेत्वाभासाधिक्यापत्तेः। 
	F.N.१.आवश्यकत्वादिति व्याख्यानसंमतः पाठः।
 २.सहचारीनिश्चयः--क ३.अनुपन्यासात्।
 न च तादृश--ख 
	--
यदि  चोक्तदोषात् तज्ज्ञाने सत्यपि शाब्दव्याप्तिधीसत्त्वात् न तस्य प्रतिबन्धकत्वं तदा प्रकृतेऽपि तुल्यम्।
 न च तादृशसंशयविषयवृत्तित्वमेव हेत्वाभासतोपाधिः।
 तज्ज्ञानस्य फलकरणविषयविरोध्यनवगाहितया प्रतिबन्धकत्वाभावात्। 
	 अत्र वदन्ति----केवलान्वयिधर्मव्यापकतादृसंशयविषयमात्रवृत्तित्वमेवानुपसंहारित्वम्।
 तज्ज्ञानं च हेतौ २.साध्यासामानाधिकरण्यसंशयसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकम्।
 संशयसामग्र्याः सामान्यत एव निश्चयप्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 ३.तद्विशिष्टज्ञानस्य च हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसंशयजनकत्वमवर्जनीयमेव।
 हेतुमति सर्वत्र ४.साध्याभावसंदेहेन हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसंदेहस्य ओचित्यावर्जितत्वात्।
 ५.अत एवास्यानित्यदोषत्वम्।
 ६.विशेषदर्शनसत्त्वे तस्य संशयसामग्रीत्वाभावात्।
 न चोक्तक्रमेणात्र साध्याभावसंशय एव दोषत्वेन कल्प्यतामिति वाच्यम्।
 क्वचिदप्यकल्पनात्।
 ७.विशेषादर्शने सत्येव तस्याः संशयसामग्र्याः ८.तन्निश्चयप्रतिबन्धकत्वं क्लृप्तमिति। 
	अत्रेदं चिन्त्यम्---तज्ज्ञानसत्त्वेऽपि शब्दात् व्याप्तिग्रहसंभवेन तस्य न व्याप्तिधीप्रतिबन्धद्वारा अनुमितिप्रतिबन्धकत्वम्।
 साध्यसामानाधिकरण्यसंदेहयैव योग्यतासंशयपर्यवसन्नतया तत्राप्रतिबन्धकतया तत्सामग्र्याः सुतरामप्रतिबन्धकत्वात्।
 नन्वेवं व्यभिचारसंदेहस्यापि शाब्दव्याप्तिग्रहाप्रतिबन्धकतया व्यभिचारस्यापि हेत्वाभासत्वं न स्यादिति चेत्---न।
 न हि तत्संशयप्रतिबन्ध८.कत्वेन तस्य हेत्वाभासत्वम्।
 अपि तु तन्निश्चयस्य प्रतिबन्धकतया, यन्निश्चये चावश्यमनुमितिप्रतिबन्धस्तस्यैव हेत्वाभासत्वात्९.। 
	F.N.१.विषयवृत्तित्व-ख २.साध्यसामाना-ख ३.तद्विशिष्टहेतौ-ख ४.साध्याभावसामानाधिकरण्य-ख ५.अत एवानित्य-ख ६.विशेषदर्शने तत्र संशय--क ७.अकल्पनात्। संशय --क ८.तत्प्रतिबन्धकत्वं--क ९.कत्वेन तस्यैव हेत्वाभासत्वात्--ख 

	अन्यथा १.साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकसंशयविषयीभूतोपाधिज्ञानस्य औचित्या२.पर्जितस्य व्यभिचारसंदेहसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतया उपाधेरपि हेत्वभासान्तरतापत्तेश्च।
 न च तज्ज्ञानस्य न व्यभिचारसंदेहसामग्रीत्वम्, तत्सत्त्वेऽपि कोटिस्मरणादिविरहे व्यभिचारसंशयानुत्पादकत्वादिति वाच्यम्।
 एवं हि ३.तादृशसंशयविषयवृत्तित्वज्ञानस्यापि न सामानाधिकरण्यसंशयसामग्रीत्वम् तत्सत्त्वेऽपि सामानाधिकरण्याभावादिकोटिस्मृतिविरहे संशयानुत्पादकत्वात्।
 न च साध्याभावेन ४.तत्साध्यासामानाधिकरण्योपस्थापनमिति वाच्यम्।
 तत्र तस्यासामर्थ्यात्। 
	साध्याभावेति।
साध्याभाववद्वृत्तित्वानिश्चयदशायामित्यर्थः।
 तदवगम इति।
 तन्निश्चय इत्यर्थः।
 संकर एवेति।
 कालभेदेन तत्रोभयसमावेशादिदमुक्तम्।
 तत्रानुपसंहारित्वाभावेन संकराभावादिति भावः।
 व्याप्यत्वेति।
 इदं ५.व्यतिरेकिसाध्यकानुपसंहारित्वमभिप्रेत्य।
 केवलान्वयिसाध्यके तदभावादिति भावः। 
		F.N.१.साध्यव्यापकसाधनाव्यापकसंशय--ख २.वर्जितव्यभिचार-ख ३.तादृशवृत्तित्व-क ४.साध्याभावसामाना-ख ५.व्यतिरेकसाध्यानुपसंहारिम्--क 

	यद्वा १.अज्ञानरूपासिद्धिमभिप्रेत्योक्तम्।
 अत एवानुपदमेव तथा विभावयिष्यति।
 अत एव च २.ज्ञाने तु नोपजीव्यत्वमित्यपरितोषात् उद्भावने चेत्युक्तम्। 
	अनुपदस्वीकृताव्याप्तिमाशङ्क्याह----घठेति।
 इदं च साध्यानवगतसहचारेत्यादिलक्षणमभ्युपेत्योक्तम्३.।
 वस्तुतः -साधारणोऽयमिति मन्तव्यम्।। 
		इति श्रीरुचिदत्तमिश्रविचिते तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशे अनुमानखण्डे अनुपसंहारिप्रकरणम्।। 
		F.N.१.अज्ञायमानरूपा-ख २.तज्ज्ञाने नोपजीव्यम्-ख ३.मभिप्राप्ते, वस्तुतः--ख