Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 

असाधारणप्रकरणम्
सर्वनिश्चितसाध्यवदिति।
 अत्र सर्वेति निश्चितसाध्यवद्विपक्षयोरुभयेरपि विशेषणम्।
 १.तेन सद्धेतुधूमादिविरुद्धयोर्नातिव्याप्तिः। 
	 ननु शब्दे नित्यत्वनिश्चयो यदा नास्ति शब्दत्वे ३.चाप्तवाक्यादेरनित्यत्वप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तिमात्रग्रहः ४.तदा तत्रातिव्याप्तिरिति चेत्---न।
संशयविरोधिविशेषदर्शनविरहकालीनस्य सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वस्य विवक्षितत्वात्। 
	F.N.१.तेन सह सद्धेतु-ख २.यदा नित्यत्वनिश्चयो नास्ति-ख ३.चाप्तवाक्यादेवानित्यत्व-क ४.तथा-क -
	हेत्वाभासत्वेन विशेषणान्न तत्रातिव्याप्तिरिति तु न वाच्यम्।
 पक्षान्तरे शब्दत्वस्य स्वरूपासिद्धतया हेत्वाभासत्वेन दोषतादवस्थ्यात्। 
	शब्दत्वानित्यत्वेति।
 १.तथा च तदा सपक्षव्यावृत्तत्वमपि नास्ति, अतो नातिव्याप्तिरिति भावः।
 अन्यथेति।
 सन्दिग्धसाध्यधर्मा पक्ष इति ३.मतमवलम्ब्यैतदुक्तम्।

	F.N.१.तथा च सपक्ष-ख २.अतोऽपि नाति-क ३.मतमालम्ब्य-क -- 
	व्याप्तिग्राहकमिति।
 नन्वेवं व्याप्तिग्राहकसहचारग्रहविघटकतया स्वतो दूषकत्वाभावात् उपाधिवद्धेत्वाभासत्वं न स्यादिति चेत्----न।
 पूर्वपक्षिणस्तस्येष्टत्वादिति भावः। 
	तदुपजीव्यमिति।
 सपक्षव्यावृत्तत्वेनोदाहरणाभावात्, अन्यथोदाहरणमपि कुर्यादेवेत्यर्थः असाधारणेति।
 अप्रतिभादिना उदाहरणाप्रयोगसम्भवादिति भावः।
 व्यतिरेकिप्रयोगे सम्पूर्ण इति शेषः।
 तथा च तत्र न्यूनत्वाभावादिदमेवोद्भाव्यमिति भावः।
 अकिंचित्कारत्वादिति।
 तत्र सहचारज्ञानविघटनद्वारापि व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वाभावादिति भावः।
 स्वार्थानुमान इति।
 तथा चोभयव्यावृत्तत्वस्य कुत्रापि न दूषकत्वमिति भावः। 
	अर्थादिति परमते व्यतिरेकितयेति स्वमते।
 साध्यतदभावोत्थापकतयेति।
साध्यतदभावानुमित्यनुकूलव्यतिरेकव्याप्तिद्वयसहितपक्षधर्मताज्ञानविषयतयेत्यर्थः।
 न चैवं सत्प्रतिपक्षे असाधारणोद्भावनं कुत्रापि न स्यात्, तेनापि सत्प्रतिपक्षितत्वस्यैव करणादिति वाच्यम्।
 तदनुद्भावनस्यैव तत्रेष्टत्वादिति साम्प्रदायिकाः। 
	अत्र वदन्ति।
 यो नित्यत्वाभाववान् स शब्दत्वाभाववानिति व्यतिरेकव्याप्तिग्रहे शब्दत्वाभावरूपव्यापकाभावरूपस्य शब्दत्वस्य शब्दे निश्चयः अनित्यत्वाभावरूपस्य तु व्याप्यस्य तत्र संशय इति सन्दिग्धानैकान्तिकस्य प्रतिबन्धकत्वान्न व्याप्तिग्रह इति क्व सत्प्रतिपक्षत्वम्।
 न चानुमानमात्रोच्छेदकतया पक्षीयव्यभिचारसंशयो न दोष इति वाच्यम्।
 तावता व्याप्यवत्तया निश्चिते व्यापकसंशयस्यादोषत्वात् व्यापकाभाववत्तया निश्चिते २.तु व्याप्यसंशयस्य प्रतिबन्धकत्वे ३.हि न कस्यापि विप्रतिपत्तिः। 
	F.N.१.रूपस्य तस्य व्याप्यस्य तत्रासंशयः-क  २.व्याप्य-ख ३.न कस्यापि-क --
	न चैवं व्यतिरेकिमात्रविलयापत्तिः, सर्वत्र व्यापकहेत्वाभावाभावरूपहेतुमत्तया निश्चते पक्षे साध्याभावरूपव्याप्यसंशयेन सन्दिग्धानैकान्तिकत्वादिति वाच्यम्।
 यत्र तर्कादिना पक्षीयसाध्यसन्देहव्युदासः तत्रैव तत्सम्भवात्। 
	१.यद्वा व्यतिरेकिण्यप्रसिद्धमेव साध्यं २.यस्य मते सिध्यति तन्मतेन वा तत्सम्भवात्।
 न चात्रापि परस्परविरुद्धतादृशतर्कावतारः सम्भवति।
 एककोटिकतर्कावतारे त्वेकविशेषदर्शनाद साधारण्यगन्धोऽपि नास्ति, कुतो व्यतिरेकव्याप्तिद्वयग्रहपुरस्कारेण सत्प्रतिपक्षत्वम्।
 अत एव पक्षतादशायां साध्यतदभावानिश्चयेन तस्य दोषत्वमित्यनन्तरमेवोक्तवान् ग्रन्थकारः। 
	किं चैवं दूषकताबीजभेदस्य हेत्वाभासभेदप्रयोजकत्वादत्र च तदभावात् सत्प्रतिपक्षभेदो न स्यात्।
 ५.हेतुभेदमात्रस्याप्रयोजकत्वात् तावता सत्प्रतिपक्षविशेषतापत्तेश्च। 
	न चोभयपरामर्शविषयतापन्नप्रतिसाधनं सत्प्रतिपक्षः सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वं ७.हि ज्ञायमानं तद्भिन्नमेव प्रतिबन्धकम्।
 तज्ज्ञानस्य व्यतिरेकोभय८सहचारग्रहरूपतया विरोधिपरामर्शोत्थापकत्वादिति वाच्यम्।
 एवं हि १.व्यभिचारोत्थापकोपाधिवत् परमुखनिरीक्षकतया हेत्वाभासत्वमेव न स्यात् क्वान्तर्भावबहिर्भावचिन्ता। 
	F.N.१.व्यतिरेकि-ख २.यन्मते-क ३.तर्कावतारकाले विशेष-ख ४.व्याप्तिपुरस्कार-ख ५.हेतुभेदाभेद-ख ६.स च पक्ष-क ७.च-ख ८.सहचाररूप-ख 
किं चात्रनियमतः साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वग्रहे विरुद्धान्तर्भावापत्तिः।                                                          
 अपि च वृत्तिमतो धर्मस्यान्यतरवृत्तित्वनियमेन उभयव्यावृत्तत्वमेकत्र ग्रहीतुमशक्यमेव।
वृत्तिमत्वेनान्यतराधिकरणवृत्तित्वनिश्चयेन उभयाधि४करणव्यावृत्तेः ग्राह्यस्य तद्विरहरूपतया अप्रतीतेः।
 सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वस्य च ज्ञानमेकत्र एकदा न विरुद्धम्।
 तृतीयकोटेः पक्षस्यापि सत्वेन ५.विरोधाभावात्।
 विरुद्धोभयव्याप्तिग्रहस्य च पक्षान्तर्भावेण विरोधस्यावश्यकत्वात्।
 सत्प्रतिपक्षे चासाधाररण्यं नोद्भाव्येत सत्प्रतिपक्षान्तरवत्।
 न चेष्टापत्तिः, कथकसम्प्रदायविरोधात्।
 ६.तस्मादुभयव्यावृत्तग्रहसामग्रीत्वेन सत्प्रतिपक्षवदुभयप्रतिबन्धकतया असाधारणस्य दोषत्वम्।
 विरोध्यनुमितिसामग्र्य इव विरोधिव्याप्तिधिसामग्र्या अपि ७.तत्प्रतिबन्धकत्वाविशेषादिति। 
	 अत्र ब्रूमः।
 ८.सत्प्रतिपक्षतयैवास्य दोषत्वम्।
 न च पक्षीयव्यभिचारसंशयान्न व्याप्तिग्रह इति वाच्यम्।
 व्यतिरेकिविलयापत्तेः।
 न च तर्कादिना संशयव्युदासे तत्सम्भव इति वाच्यम्।
 एवं हि निश्चितहेतुमाति---९.पक्षे साध्यसन्देहेन व्यभिचारसंशयोऽपि प्रतिबन्धकः स्यात्। 
	F.N.२.वृत्तिनियमेन-क २.व्यावृत्तस्वरूपमुपयव्यावृत्तत्वमेकत्र-क ४.करणाग्राह्यविरहरूपतया-ख ५.विरोध्यभावत्-क ६.तदुभय-क ७.प्रतिबन्धक-क ८.सत्प्रतिपक्षरूपतयैव-ख ९.सपक्षे साध्यप्रसन्देहः-ख
न चानुमानमात्रोच्छेदः।
 तर्कादिना तिन्निवृत्तौ तत्सम्भवात्।
 न चैवमेवेति वाच्यम्।
 अपसिद्धान्तात्।
 अत एव पृथिवित्वेन ते भवत एवेति ग्रन्थेन १.पक्षतासम्पत्तये घटादौ २.तत्सन्देहः प्रागुपपादितः। 
	 तस्मात् प्रतिबन्धकत्वं फलबलकल्प्यम्।
 तथा च अन्वयिनि व्याप्यनिश्चये पक्षीयव्याप्यकसंशयः व्यतिरेकिणि च व्यापकाभावनिश्चये पक्षीयव्याप्यसंशयो न दोष इति फलबलात् कल्प्यते।
 ३.न च सत्प्रतिपक्षाभेदः।
 हेतुभेदाभेदस्यैव तद्भेदहेतुत्वात्।
 न चैतावता विशेषेण ४.तद्विशेषत्वमेवोचितमिति वाच्यम्।
 स्वतन्त्रेच्छायाः नियोगपर्यनुयोगानर्हत्वात्।
 अन्यथा साक्षात्प्रतिबन्धकत्वेन बाधप्रतिरोधयोरप्यै५.क्यापत्तेः। 
	 वस्तुतस्तु सत्प्रतिपक्षे उभयपक्षधर्मताविषयत्वेनैव परामर्शस्य प्रतिबन्धकत्वम्।
 अन्यथा अन्यतरहेतोः स्वरूपासिद्धत्वग्रहेऽपि सत्प्रतिपक्षतापत्तेः।
 अत्र चैकपक्षधर्मताविषयत्वेनेति तदन्तर्भावशङ्कापि नास्ति।
 तदिदमुक्तं द्वौ तथेति। 

 F.N.१.पक्षतौपपत्तये-क २.सन्देहः-क ३.न वा-ख ४.तद्विशेषत्वमेवेति-ख ५.ऐक्यापत्तेः।
 यत्तु-ख 

	यत्तु परमुखनिरिक्षकतयोपाधिवदुभयव्यावृत्तत्वं न दोष इति।
 तत्तथैव।
साध्यतदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वसहितपक्षधर्मताज्ञानमात्रस्यात्र प्रतिबन्धकतया तद्विषयीभूतस्यैव हेत्वाभासत्वात् तत्त्वस्यैव लक्षणत्वात्। 
	अत एव १.एकत्रानुकूलतर्कावतारे नातिप्रसङ्गः।
 न च विरुद्धान्तर्भावः।
साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य २.विरोध्यविषयकतया तत्र प्रतिबन्धकत्वानभ्युपगमादिति वक्ष्यते। 
	न च शब्दत्वादेर्वृत्तिमत्त्वग्रहे सति तदभावस्य न साध्यतदभावव्यापकग्रह इति वाच्यम्।
 ३.न हि सकलव्याप्याधिकरणे व्यापकसम्बन्धो व्यापकत्वम्, येन साध्यतदधावान्यतरवति सकलाधिकरणे हेत्वभावसंबन्धस्य ग्रहात् हेतोर्वृत्तिमत्त्वं न गृह्येत।
 किं तु व्याप्यवन्निष्ठात्यन्तभावाप्रतियोगित्वम्।
 तथा च नित्यत्वानित्यत्वा न्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी  ४.न शब्दत्वाभाव इति ज्ञानं न ५.शब्दत्ववृत्तिमत्वग्रहे प्रतिबन्धकम्, ग्राह्याभवासंस्पर्शात्। 
	
	अत एव हेतुवृत्तिमत्त्वज्ञानमपि न ज्ज्ञानप्रतिबन्धकम्।
 अन्यथा बाधस्यापि प्रतिबन्धकत्वानापत्तेः।
 साध्यव्याप्यवत्तया ६.निश्चिते पक्षे व्यापकसम्बन्धज्ञानस्यावश्यकतया तदभावावगाहिबाध७.ज्ञानानुदयात्। 
	८.तस्माद्यथा व्याप्यवत्तया निश्चिते पक्षे बाधरूपव्यापकाभावनिश्चयः तथा व्याप्यभूतनित्यत्वानित्यत्वान्यतरवत्तया निश्चितेऽपि शब्दे व्यापकीभूतशब्दत्वाभावरूपस्य ९.शब्दत्वस्य निश्चय इति न किंचिदनुपपन्नम्।
 यदि च भिन्नप्रकारकत्वान्न तस्य प्रतिबन्धकत्वम् तदा, प्रकृतेऽपि तुल्यम्।
 सत्प्रति-पक्षे चैतदुद्भाव१,नमिष्टमेव।
 न चैवं कथकसम्प्रदायविरोधः, तस्य सन्दिग्धत्वात्।

F.N.१.एवैकत्रानुमाने तर्कावतारे-क २.विरोधिविषयतया-ख ३.न हि सकलसाध्यतदभावाधिकरणे-ख ४.शब्दत्वाभाव-ख ५.शब्दवृत्तिमप्यविग्रहप्रति-क ६.ज्ञाते-ख ७.ज्ञानस्यामुदयात्-ख ८.तस्माद्यदा-क ९.रूपस्य निश्चयः-क  १.अनिष्टमेव-क ---- 
	
	यच्चोक्तम्------तस्मादुभयव्यावृत्तत्व२.ग्रहस्येत्यादि, तदपि चिन्त्यम्।
सपक्षविपक्ष३.व्यावृत्तत्वज्ञानकालेऽपि शब्दादिना व्याप्तिग्रहादनुमित्युत्पत्तेरनुभव४.सिद्धत्वात्।
 अत एव व्यतिरेकासहचारेणान्वयव्याप्तिग्रहपक्षे विरोधावश्यकतया तत्सामग्र्याः सत्प्रतिपक्षतेत्यापास्तम्।

F.N.२.ग्रहभ्यैवेत्यादि-ख ३.वयवृत्तत्वादिज्ञान-ख ४.सिद्धत्वात्। किञ्च---क - 
	
	किं चोभय१.व्यावृत्तत्वग्रहस्योभयसहचारग्रहमात्रतया नोभयव्याप्तिग्रहसामग्रीत्वम्, येन विरोधिसामग्रीत्वेन प्रातिबन्धकत्वं स्यात्।
 किं त्वनुकूलतर्कादिसहितस्य तस्य तथात्वम्।
 अत एवैकत्रानुकूलतर्काव३.तारे नासाधारण्यम्।
 न हीतरसामग्रीसमवहितस्यापि यज्ज्ञानस्य विरोधिसामग्रीत्वेनानुमितिप्रतिबन्धकत्वं तस्य हेत्वाभासत्व३.मभिमतम्।
 तथा सतीतरसामग्रीसमवहितस्योपाधिज्ञानस्य व्यभिचारसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकतया तस्यापि हेत्वाभासतापत्तेः।
 तज्ज्ञानं ग्राह्याभावानवगाहीति न प्रतिबन्धकमिति यदि, तदेतरत्रापि तुल्यम्।
 ४.विरोधिसामग्रीत्वेन १.तत्त्वमुभयत्रापि तुल्यम्।
 बाधसामग्रीत्वेनाधिकरणोपस्थितेरपि प्रतिबन्धकत्वात्तद्विषयस्यापि हेत्वाभासान्तरता२.पत्तिश्च।
 ३.बाधसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकस्य न स्वतो दूषणत्वमिति यदि तदेतरत्रापि तुल्यम्। 

F.N.१.व्यावृत्तत्वस्योभय-ख २.तारकाले-क ३.मिति मतम्-क ४.विरोधभानसामग्री-क १.तत्त्वमुभयत्राप्यस्तीति--ख २.तापत्तेश्च--क ३.परसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वमिति यदि---ख
	
	केचित् साध्यतदभावोत्थापकतया---तदुभयसंशायकतेत्यर्थः।
 तथा च तत्परयैवा४.परोऽपि ग्रन्थो व्याख्येय इति। तन्न।
 पक्षे साध्यतदभावसंशयस्य प्रागपि सत्त्वात्।
 
	किं च तत्संशयस्य ग्राह्याभावविषयतया प्रतिबन्धकत्वम्, हेतुविषयतयानैकान्तिकसंशयत्वेन वा।
 नाद्यः, ग्राह्याभावसंशयस्य प्रमाणप्रवृत्त्य५.प्रतिबन्धकत्वात्।
 न द्वितीयः तस्य पक्षीयव्यभिचारसन्देहत्वेनाप्रतिबन्धकत्वात्।
 नान्त्यः, पक्षीयसंदिग्धानैकान्तिकस्यानुमानमात्रोच्छेदकतयाप्रतिबन्धकत्वात्। न च संदिग्धोपाध्याहितव्यभिचारसंदेहवदसाधारणाहितोऽपि स प्रतिबन्धक एवेति वाच्यम्।
 ६.एवं सति परमुखनिरीक्षकतया तद्वदेव हेत्वाभासतानुपपत्तेः। 
	
	F.N.४.अपरो ग्रन्थः-क ५.प्रतिबन्धकत्वात्। नान्त्यः-ख ६.तथा सति--ख
यत्तु सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वे सति १.पक्षावृत्तित्वमसाधारणत्वम्।
 तज्ज्ञाने २.साधारणसंशयासामग्रीत्वेन ३.प्रतिबन्धकम्।
 यज्ज्ञानं यत्र प्रतिबन्धकं तत्सामग्र्यपि तत्र प्रतिबन्धिकेति व्याप्तेः।
 न चोपाधावतिप्रसङ्गः, ४.तस्यासामग्रीत्वादिति। 
	तत्तुच्छम्। तज्ज्ञानस्य हि सामग्रीत्वं किमितरनैरपेक्ष्येण साधारणसंशयजनकत्वम् ५.इतरकारणसमवहितस्य जनकत्वं वा।
 नाद्यः, असम्भवात्।
 न हि कोटिस्मरणविशेषादर्शनादिना विना कृतस्य तस्य तत्संशयजनकत्वम्।
 व्यभिचारेण तेषामन्यत्रापि ७.संशयजनकत्वानुपपत्तेः नान्त्यः, उपाधावतिप्रसङ्गात्।
 न हीतरकारणसमवहितस्याप्युपाधिज्ञानस्य न व्यभिचारज्ञान८.सामग्रीत्वम्।
 तथा सति ९.तस्यैतदजनकत्वमेव स्यात्।
 तथा चोपाधिव्युत्पादनर्थकं स्यात्।

F.N.१.पक्षव्यावृत्तत्वम्-ख २.तज्ज्ञानसाधारणं-ख ३.प्रतिबन्धकम्--तत्सामग्र्यपि-ख ४.तत्सामग्रीत्वाभावात्-क ५.इतरज्ञानसमवहितज्ञानजनकत्वम्-ख ६.विशेषदर्शनविना-ख ७.संशयाजनकत्वापत्तेः-ख ८.जनकत्वम्-ख ९.तस्य तदजनकत्वमेव--ख  
	
	किं चोभयव्यावृत्तत्वे सति पक्षवृत्तित्वज्ञानं साधारण्यसंशयमपि पक्ष एव जनयेत्।
 १.न च पक्षतिरिक्ते, तत्र २.तस्यावृत्तित्वेनैव हेतोर्ज्ञानेन ३.विशेषदर्शनात्।
 तथा च तादृशस्य पक्षीयव्यभिचारसंशयस्यैव नानुमितिप्रतिबन्धकत्वम्, ४.कुतस्तत्सामग्रीत्वेन, तज्ज्ञानस्य तादृशसंशयस्य ५.तत्पूर्वमपि सत्त्वेन तत्र तस्याप्रयोजकत्वादिति संक्षेपः। 
	यद्यपि परार्थानुमानेऽपि साध्यतदभावोत्थापकतयैवायं दोषः, तथापि परं प्रति विपक्षव्यावृत्तत्वांशो दोषत्वेन ६.नोद्भाव्य इत्याशयनोक्तं स्वार्थानुमान इति द्रष्टव्यम्। 
	७.असाधारणत्वेनान्वयिप्रयोगे ८.न्यूनत्वादेरेवोद्भावनमुचितं न त्वसाधारणस्येत्यत आह----व्यतिरेकीति।
 यद्यपि साध्याभावप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तेरेव तत्साध्याभावोपापकत्वात्दुद्भावनमृचिम्, तथापि व्यभिचारज्ञापनायोपाधिरिव १.तद्व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानद्वारा साध्याभावो इत्यपापकवादित्यर्थः।
 व्यर्थत्वादिति।
 साध्यभावो पादनेऽनङ्गत्यापवादित्यर्थः।

	F.N.१.न तु -ख २.तद्यावृत्तत्वेनेव-ख ३.तत्र विशेष-ख ४.क्व तत्सामग्री-ख ५.एतत्पूर्वमपि सत्त्वेनैतस्याप्र-ख ६.नोद्भाव्यते-ख ७.असाधारणेनान्वयि-ख ८.न्यूनत्वादिद्भावनं--ख ९.साध्याभावोपपादकत्वात्-क १.व्यतिरेक---ख 
	तद्व्याप्तज्ञानायैव तत्र सर्वसपक्षव्यावृत्तस्योद्भावनमिति भावः।
 साध्येति।
 	वस्तुगतिमुक्त्वा कथकसम्प्रदायानुरोधादाह----यद्वेति।
 लक्षणं त्विति।
 यद्यपि सर्वसपक्षव्यावृत्तेऽपि हेतौ यदा आप्तवाक्यदिना साध्यतदभावान्यतरप्रतियोगिकैकमात्रव्यतिरेकव्याप्तिग्रहः, ३.त्यदा वा तदधीनसान्यतदभावप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्ति४.द्वयाग्रहस्तदातिव्याप्तिः।
 प्रथमस्य तद्धेतुत्वात्, द्वितीयस्य च व्याप्तेरज्ञानादज्ञानरूपासिद्धिमात्रयोगितया असाधारणवाभावात्।
 तथापि साध्यतदभावप्रतियोगिकव्यतिरेकव्याप्तिद्ववत्तया ज्ञायमानत्व५.मसाधारणलक्षणमित्यत्र तात्पर्यम्।
 असाधकतासाधनं तु तत्र सत्प्रतिपक्ष इव साध्याभावानुमितिसामग्री१.प्रतिबन्धकत्वादित्येवमेवेति तत्रापि न वैयर्थ्यशङ्केति ध्येयम्।
 यथेति।
 असाधकतानुमान इति शेषः।
 २.विरुद्धमपीति।
 अत्रानैकान्तिकसामान्यलक्षणायोगः पूर्ववदेव समाधेय इति ध्येयम्। । 
		इति श्रीरुचिदत्तविरचिते तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशे अनुमानखण्डे असाधारणप्रकरणम्।। 
	
F.N.२.व्यावृत्तत्वेऽपि-क ३.यथा वा न साध्य-क ४.द्धयसंग्रहः-क ५.असाधारण्यलक्षण--क १.प्रतिबध्यत्वात्--क २.विरुद्धमिति-ख