Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 

	अथ साधारणप्रकरणम् 

	 ननु तयोः संग्राह्यन्न दोषः१.इत्यनुशयेनाह---संयोगादिति।
 अतःऋ एवेति।
अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्वादुक्तावतिव्याप्तेरेवेत्यर्थः।
 यद्वानुपसंहार्ये अतिव्याप्तेरेवेत्यर्थः। 

F.N.१.इत्याशयेनह--ख 

	अत एवाग्रे तद्व्यावृत्तं लक्षणमाह---नापीति।
 निश्चित-साध्यवद्वृत्तित्वे सति साध्यवदन्यवृत्तित्वमित्यर्थः।
 न तु निश्चितसाध्यवदन्यवृत्तित्वम्।
 तादृशपक्षवृत्तित्वेन धूमादावतिव्याप्त्यापत्तेरिति।

	अत एवेति।
 अमुके साध्यवदन्यस्मिन् अयं हेतुरित्येवोद्भाव्यत इत्यर्थः।
 नापीति।
 पूर्वं विपक्षत्वमन्योन्याभावगर्भम्, अग्रेऽत्यन्ताभावगर्भमुक्तमिति न पौनरुक्त्यम्।
 सपक्षपदं निश्चयाघटितमिति न पौनरुक्त्यम्। 
	
	१.न च व्यर्थविशेषणतेति।
 पक्षान्यपदव्यर्थता नेत्यर्थः।
 विरुद्धस्येति।
 साध्यानवगतसहचारित्वे सतीत्यादिरूपस्येत्यर्थः। 

F.N.१.पौनरुक्त्यम्। विरुद्धस्येति--क

	सर्वेति।
 यत्किंचित्साध्यवदन्यवृत्तित्वं धूमादावपीत्यत उक्तम्---सर्वेति।
 साध्यवद्विशेषणम्, तद्वतोऽप्रसिद्धेः न १.सामान्यान्योभन्याभावाविवक्षायामिदम्।
 तद्विवक्षायां तु व्यर्थविशेषणत्वमेव द्रष्टव्यम्। 

F.N.१.सामान्याभावस्याविवक्षायाम्--ख 
	
एकव्यक्तिकेति।
 एकव्यक्तिराश्रयरूपा यस्य साध्यस्य तदेकव्यक्तिकं साध्यम्।
चानेकवाचिसर्वपदार्थासम्भवस्तत्रेति भावः। 

	विपक्षवृत्तित्वमिति।
 ननु विपक्षत्वं निश्चितसाध्याभाववत्त्वं साध्याभाववत्त्वं वा।
 नाद्यः, असाधारणवदनित्यदोषतापत्तेः।
 न द्वितीयः, तन्निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वे सन्दिग्धानैतज्ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे च पक्षीयव्यभिचार१.संदेहस्यापि सत्त्वेनानुमितिमात्रोच्छेदापत्तेः.२।
 न च साध्याभावांशनिश्चयीभूततज्ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम्।
 साध्यांशनिश्चयीभूतज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वे असाधारणस्यापि नित्यदोषतापत्तेः। 

	अपि च स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र पक्षातिरिक्ते मित्रातनये सर्वत्र श्यामत्वनिश्चयदशायां शाकपाकजत्वेन ३.उपाधितया सन्दिग्धेन व्यभिचारसंशयापादनं पक्ष एव कर्तव्यम्, अन्यत्र विशेषदर्शनात्।
 तथा च साध्याभावांशनिश्चयीभूतत्वाभावात् व्यभिचारसन्देहस्तत्र प्रतिबन्धको न स्यात्।
 न चैवमेवेति वाच्यम्।
 ४.तत्रोपाधिसन्देहानुद्भावनप्रसङ्गात् अप्रसिद्धान्तापाताच्च।
 क्षितिः द्विकर्तृका कार्यत्वादित्यादावप्रयोजकत्वाहितसाध्याभावांशसंशयीभूतपक्षीयव्यभिचारसन्देहप्रतिबन्धकत्वस्य सर्वसिद्धत्वाच्च। 

F.N.१.संशयस्यापि-ख  २.उच्छेदप्रसङ्गात्-ख 	३.उपाधिना-क  ४.अत्र-ख 
	
	किं च साध्याभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशे अयमेतत्कपिसंयोगी एतत्त्वादित्यादौ सद्धेतावतिव्याप्तिः।
 तत्प्रवेशे च १.साध्याधिकरणभिन्नाधिकरणवृत्तिसाध्याभावसामानाधिकरण्यमिति फलितार्थः।
 तथा च साध्याधिकरणभिन्नाधिकरणवृत्तित्वज्ञानमेव प्रतिबन्धकमस्तु, लाघवात्।
 
	किं च साध्यवदन्यवृत्तित्वज्ञानस्यावश्यं प्रतिबन्धकतया अत्रानन्तर्भूतत्वादाधिक्यम्।
 २.एवं साध्यनिष्ठहेतुसामानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य ३.हेतुनिष्ठसाध्यवन्मात्रवृत्तिभिन्नत्वज्ञानस्य हेतुनिष्ठसामानाधिकरण्यज्ञानस्य साध्यवन्निष्ठहेतुसामानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगित्वज्ञानादेश्च प्रतिबन्धकत्वादाधिक्यम्। 

F.N.१.साध्यवैयधिकरण्यावच्छेदेन साध्याभाव   २.एवं च -ख  ३.हेतुनिष्ठसाध्यसम्बन्ध-सामानाधिकरण्य-अन्योन्याभावप्रतियोगित्वज्ञानादेश्च-क

	मैवम्।
 विपक्षत्वं साध्याभाववत्त्वमेव, न तु निश्चयगर्भम्।
 अतो नानित्यदोषता।
 १.तद्वृत्तित्वनिश्चयश्च सर्वदा अनुमितिप्रतिबन्धकः।
 यन्निश्चीयमानमनुमितिप्रतिबन्धकं भवत्येव तस्यैव नित्यदोषत्वम्।
 असाधारणे तु २.शब्दत्वादौ पक्षे साध्यसन्देहदशायां ३.सपक्षविपक्षव्यावृत्तनिश्चयः घटपटाद्यनित्यव्योमादिनित्य-व्यावृत्तत्वनिश्चयपर्यवसन्न एव प्रतिबन्धकः।
 पक्षे च साध्यपर्यवसन्न एव प्रतिबन्धकः।
 पक्षे च साध्यनिश्चयदशायां घटादिव्योमादिव्यावृत्तत्वनिश्चयो विद्यमानोऽप्यकिंचित्कर एव।
 न हि तत्त्वेन तस्य प्रतिबन्धकत्वम्।
 किं तु सकलसपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वनिश्चयत्वेन। तथा च तदा पक्षस्यापि सपक्षतया ४.तन्निश्चयस्य तत्त्वं नास्तीति न प्रतिबन्धकत्वमिति तस्यानित्यदोषता।
 प्रतिबन्धकता च व्यभिचारज्ञानत्वेनैव।
 न चानुमितिमात्रोच्छेदः, तर्कविशेषदर्शनादिना संशयोच्छेदे अनुमानप्रवृत्तेः।

F.N.१.तद्वृत्तिनिश्चयश्च-क  २.शब्दादौ-क 	३.पक्षविपक्ष-क  ४.तन्निश्चयस्तत्र नास्तीति--ख

	यद्वा हेतुमत्तया निश्चिते उपाधिसन्देहाद्यनाहितो यो व्यभिचारसंशयः तदतिरिक्तव्यभिचारज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वम्। 

	१.वस्तुतस्तु व्यभिचारसंशयतन्निश्चययोरेकं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकम्।
 २.किं तु तत्संशयो व्यभिचारसंशयत्वेन एतन्निश्चयश्च व्यभिचाररूपग्राह्याभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकः।
 तन्निश्चयत्वेन रूपेणान्यत्रेवात्रापि प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 ग्राह्यसंशयस्य चान्यत्राप्रतिबन्धकत्वात्।
 अनन्यगत्या ३.तादृशस्यापि तस्य व्यभिचार ४.संशयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते।

	F.N.१.स्तुतो व्यभिचारनिश्चयतत्संशययोः-ख 

२.तन्निश्चयस्याव्यभिचाररूपग्राह्याभावनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात्।
 तन्निश्चयस्य तेनैव रूपेणान्यत्रवात्रापि प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।

F.N.ग्राह्यसंशयस्य चान्यत्राप्रतिबन्धकत्वात्-ख ३.तादृशस्य तस्य-क 	४.संदेहत्वेनैव--क 

	न च पक्षीयव्यभिचारसंदेहे तथाप्यतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्।
 प्रतिबन्धकाननुगम.१स्यादोषत्वेन २.फलबलेन तत्तत्संदेहत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्।
 निश्चितहेतुमति उपाधिसंदेहाद्यनाहितसाध्यव्यभिचारसंशयातिरिक्तव्यभिचारसंशयत्वेनैवेति न किंचिदनुपपन्नम्।
 अत एव व्यभिचारसंशयत्वेनैव तदुद्भावनमपीति।
 साध्याभावे च प्रतियोगिवैयधिकरण्यं देयमेव।
 ३.तज्ज्ञानेन हेतौ साध्याधिकरणभिन्नाधिकरणवृत्तित्वानवभासनात्।
 विरोधिविषयतया ४.गुरुविषयस्यापि तस्य प्रतिबन्धकत्वात्। 

	न च साध्यवदन्य५.वृत्तित्वादिज्ञानानामपि प्रतिबन्धकत्वादाधिक्यम्।
 अत्यन्ताभावगर्भव्याप्तिप्रत्यक्षे अन्योन्याभावगर्भव्यभिचारज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात्।
 अन्योन्याभावगर्भव्याप्तिप्रत्यक्षे ६.तु तद्गर्भव्यभिचारज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वात्।

F.N.१.स्यादोषतया-ख २.बलेन संदेह-ख 	 ३.तज्ज्ञाने हेतौ-ख  ४.गुरुविषयकस्यापि-ख 	५.वृत्तित्वज्ञाना-ग  ६.च-ख 

	प्रतिबन्धकत्वे वा व्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वेन व्याप्तिज्ञानकारणीभूतसहचारग्रहसहकार्यभावप्रतियोगिज्ञान१.विषयतावच्छेदकत्वेन वा सर्वेषामेकीकृत्य साधारणत्वेन विभजनात्।
 साध्यसम्बन्धस्यापि ग्राह्यतया २.तत्सम्बन्धाभावसामानाधिकरण्यस्यावश्यं विरोधितयत्संग्रहार्थमुक्तोपाधेरवश्यमनुसरणीयत्वात्।
 विरुद्धस्यापि साधारणत्वेन संग्राह्यत्वे उक्तोपाधिसत्त्वमेव ३.तद्विभाजकम्।
 ४.तदसंग्राह्यत्वे सपक्षगामित्व५.सहकृततदुपाधिसत्त्वमेव तदिति सर्वमवदातम्। 

	तत्त्वज्ञान इति।
 यद्यपि तत्त्वेन ६.ज्ञानदशायामपि साधारणत्वमस्येव, तस्य नित्यदोषत्वात्।
 तथापि तदा तन्नोद्भाव्यते, किं तु विरुद्धत्वमेवेति भावः। 

F.N.१.विषयतावच्छेदकरूपवत्त्वेन-ख 
	२.तत्सम्बन्ध्यभाव-ख  ३.तत्संग्राहकम्-ख 	४.तदनुग्राह्यत्वे-क  ५.सहकृतैतदुपाधिमत्वमेव-ख 	६.ज्ञानज्ञान-ख  

	एतत्संग्राहकं च सामान्यलक्षणं प्रागेव दर्शितमिति विशेषलक्षणसंगृहीतस्य सामान्यलक्षणेनासंग्रहो न दोषः। 

		यदि च दूषणोपाधिमात्रस्यैव सांकर्यम्, तदा दोषशङ्कापि नास्ति।। 

		इति  श्रीरुचिदत्तविरचिते तत्त्वचिन्तामणि प्रकाशे अनुमानखण्डे साधारणप्रकरणम्।