Book Name 		: तत्वचिन्तामणि प्रकाशः
Author			: Shri. Gangea
Editor			: Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya
Published by		: Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati
Year of Publishing	: 1999
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Proofcheck by		: एम्. वी. ए. एस. बालाजी
Sandhi Splitted by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhichecked by	: शिवानन्द शुक्ल
Sandhi Matched by	: शिवानन्द शुक्ल 


			।।श्रीः।।
		श्रीगङ्गेशोपाध्यायविरचितः
		तत्त्वचिन्तामणिः
		रुचिदत्तकृतेन प्रकाशेन 
	 धर्मराजाध्वरीन्द्रकृतेन प्रकाशव्याख्यानेन तर्कचूडामणिना च संवलितः 
	   	[अनुमानखण्डस्य द्वितीयो भागः]
	
			प्रकाशः 
	हेतुवदाभासमाना इति योगात् दुष्टो धर्म्येव हेत्वाभासपदवाच्य इति तल्लक्षणमाह---
अनुमितीति।
अनुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगिपदेन यस्मिन् सत्यनुमित्यभावनियमस्तादृशं ज्ञानं---विवक्षितम्।
तेन व्यभिचारित्वादि ज्ञानस्य १.कारणविघटनस्य संग्रहो भवति।
 अन्यथा यथाश्रुते तदभावस्य व्याप्तिज्ञानेनैवान्यथासिद्धतया अनुमित्यकारणतया तदसंग्रहापत्तेः।
 कारणपदस्य प्रयोजकपरत्वे उपाधिज्ञानस्यापि तादृशतया तत्रातिव्याप्त्यापत्तेः।
 २.यथोक्ते तु तत्र न प्रसङ्गः उपाधिज्ञानेऽपि व्यभिचाराननुमितौ अनुमित्यप्रतिबन्धात्। 
	ननु व्यभिचारादौ धर्मेऽतिव्याप्तिः।
 न च हेत्वभिमतत्वे सतीति पूरणीयमिति वाच्यम्।
 हेतुत्वाभिमानो हि कादाचित्को वा तत्कालीनो वा।
 आद्ये ३.व्यभिचारादावपि ४.कदाचित् तत्सत्त्वेऽतिव्याप्त्यपरिहारः।
 अन्त्ये साधारणानैकान्तिकादावनभिमानदशायामव्याप्तिः।
	किं च यथार्थपदेन वह्निव्यभिचारितत्वादिभ्रमविषयधूमादावतिव्याप्तिवारणेऽपि समूहालम्बनीभूतैकहेत्वाभासविषयकतादृशज्ञानविषयेऽन्यत्र सद्धेतावतिव्याप्तिस्तदवस्थैव।
 न च तादृशज्ञाने यद्विषयतयानुमितिप्रतिबन्धकत्वं ५.तदेव विषयपदेन विवक्षितमिति वाच्यम्।
 बाधितस्य लिङ्गस्यासंग्रहापत्तेः।
 बाधज्ञानस्य पक्षनिष्ठसाध्याभावविषयतया तज्ज्ञानप्रमात्वविषयतया वा प्रतिबन्धकत्वेन १.लिङ्गविषयतयाप्रतिबन्धकत्वात्। 
	F.N.	१.करण-क। 	२.यथोक्ते तत्र--ख	३.तत्सत्त्वे व्यभिचारादावपि-क	४.कदाचित् सत्त्वे-ख 		५.तदेव विवक्षित-क		१.तद्विषयतया.क 

	 ननु बाधायां हेतुरपक्षधर्मोऽनैकान्तिको वेति नियमात् तत्र व्यभिचारित्वेनैवोक्तलक्षणगमनं स्यादिति चेत्---२.न।
 बाधितत्वेन रूपेण विभागानुपपत्तेः।
 ३.न ह्यन्येन रूपेण सामान्यलक्षणे रूपान्तरेण विभागः सम्भवति, तथापि वक्ष्यमाणासंकीर्णबाधस्थलेऽव्याप्तेर्वज्रलेपत्वात्।
 न ह्यत्रेव तत्रापि ४.व्यभिचारित्वादिसम्भवः।
	F.N.	२.चेत्-बाधित-क  ३.न त्वन्येन--ख ४.व्यभिचरितत्वसम्भवः-क 

	अपि च असिद्ध्यादिसंकीर्णसत्प्रतिपक्षे तेन रूपेण लक्षणगमनेऽपि सद्धेतौ तत्राव्याप्तिः।
 तत्र विरुद्धोभयव्याप्यगोचरसमूहालम्बनस्य प्रतिबन्धकत्वात् तस्य भ्रमत्वनियमात्।
 न च सद्धेतौ स्वगोचरपरामर्शस्य प्रमात्वनियमात् तत्पुरस्कारेणैवोक्तलक्षणगमनं स्यादिति वाच्यम्।
 ज्ञाने हि यावद्विषयतया प्रतिबन्धकत्वं तावति याथार्थ्यं विवक्षितम्, न वा? आद्ये अपरहेतुविषयतयापि सद्धेतुगोचरपरामर्शस्यानुमितिप्रतिबन्धकतया तदंशे २.चायथार्थत्वनियमेनोक्तदोषापरिहारः।
 अन्त्ये वह्निव्यभिचरितत्वादिभ्रमविषयीभूतधूमादावतिव्याप्तिस्तदवस्थैव।
 धूमांशे ३.तस्य यथार्थत्वात्।
 न च तस्य धूमविषतया प्रतिबन्धकत्वमेव नेति वाच्यम्।
 किंचिद्वह्निव्यभिचारीति ज्ञानेऽपि अनुमितिप्रतिबन्धाभावात्।
 धूमविषयत्वेनैव तस्य प्रतिबन्धकत्वात् न च सद्धेतुपरामर्शस्यापरहेतुविषयतया प्रतिबन्धकत्वे मानाभावः।
 ४तदविषयकस्य तस्यानुमित्यनुकूलत्वेन ५.तद्विषयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात्। 
	ननु सत्प्रति८पक्षयोरनयोर्विरुद्धयोरन्यतरस्मिन् व्याप्तिपक्ष७धर्मतान्यतरभङ्ग इति ज्ञानस्य यथार्थस्य तत्र प्रतिबन्धकतया तत्र नाव्याप्तिरिति चेत्---न।
 तादृशं हि ज्ञानं न प्रत्यक्षेण।
 किंतु विरुद्धोभयव्याप्यमुभयमेकत्र न वर्तत इति व्याप्त्यवधारणादनुमितिरूपं तद्वाच्यम्।
 तथा च यत्र विरुद्धद्वयपरामर्शानन्तरं विषयान्तरसञ्चारादिना व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरभङ्गानुमित्यनुकूलो व्याप्त्यादिपरामर्शो न जातः, तत्र ९सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिस्तदवस्थैव।

	F.N.१.अत्र-क  २.चायाथार्थ्यनियमेनोक्तदोष--क 	 	३.तस्यापि-ख  ४.एतदविषयस्यानु--क		५.तद्विषयकत्वेन प्रति-क  ६.पक्षयोर्विरुद्धयो-क		७.धर्मान्यतर--ख  ८.धर्मान्यतर--क	९.सत्प्रतिपक्षते--ख	

	न च तादृशज्ञानाभावेन तत्रानुमित्यप्रतिबन्धात् संग्राह्य एव नेति वाच्यम्।
विरुद्धोभयव्याप्यवत्त्वपरामर्शस्यैव विरोधिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वात्।
 न हि व्याप्त्याद्यन्यतरभङ्गज्ञानप्रतिबन्धकत्वपुरस्कारेण तस्य हेत्वाभासत्वम्।
 किं तु कदाचित् सामग्रीवशेन तदपि ज्ञानं तत्र भवतीति।
अन्यथा तत्रापि कारणविघटकत्वापत्तौ बाधप्रतिरोधयोः साक्षादनुमिति प्रतिबन्धकत्वमिति सिद्धान्तो व्याहन्येत। 
	किं च ५यत्राविरुद्धं समीचीनं लिङ्गद्वयं ६.विरोधित्वभ्रमेण सत्प्रतिपक्षितम्, तत्र ७तादृशज्ञानस्याप्ययथार्थत्वेनाव्याप्तिर्वज्रलेपायितैव।
	यत्तु ८सम्प्रति स्वसाध्यासाधकाविमाविति ज्ञानं सत्प्रतिपक्षे अनुमितिप्रतिबन्धकम्।
 तच्च यथार्थमेवेति नाव्याप्तिः।
 ९अन्यथा असाधकतानुमानवैयर्थ्यापत्तेरिति तत्तुच्छम्।
 साध्यासाधकत्वं हि साध्यसिद्ध्यजनकत्वम्, अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्वं वा।
 १०,तज्ज्ञानं च न साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकम्।
बाधवदनुमितिविषयविरोध्यनव११गाहनात्।
 नापि १२करणविघकम्, व्यभिचारादिज्ञानवत् परामर्शविघटकानवगाहनात्।
 अन्यथा असाधकत्वस्य व्यभिचारादिवद्धेत्वाभासान्तरतापत्तेः।
 असाधकतानुमानं च नानुमितिप्रतिबन्धकम्।
 किं तु तदप्युद्देश्यमित्यग्रे स्फुटमिति।
 
	F.N. १.तत्संग्राह्यमेव-ख २.ज्ञानपुरस्कारेण-ख 	३.अस्यापि-ख  ४.व्याकुप्येत-ख  ५.यत्र विरुद्धं-क  	६.विरोधभ्रमेण-क  ७.तज्ज्ञानस्याप्ययथार्थनियमेना-क 	८.यत्तु स्वसाध्य-ख ९.असाधकानुमिति-क  १०.तच्च न-क 	११.गाहित्वात्--क  १२.कारण--क

	किं चानुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञानविषयत्वं विशेषणमुपलक्षणं वा।
 नाद्यः, अज्ञायमाने नित्यदोषे विरुद्धादावव्याप्तिप्रसङ्गात्।
 न च तदा तदसंग्राह्यमेवेति वाच्यम्।
साध्यव्यापकाभाव१प्रतियोगित्वादेर्विशेषलक्षणस्य २तदानीमपि सत्त्वेन संग्राह्यत्वात्।
 अन्यथा विशेषलक्षणानां तदतिव्यापकत्वापत्तेः।
 नापि द्वितीयः, सद्धेताव३साधारणे सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षे च विशेषादर्शनदशायां तादृशज्ञानविषयत्वात् तद्दर्शनदशायामपि हेत्वाभासत्वापत्तेः। 
	अपि च यत्पुरुषीयतादृशज्ञानविषयत्वं यस्य तस्य तं प्रति परं हेत्वाभासत्वम् अन्यं प्रत्यपि वा।
 आद्ये येन पुरुषेण विरुद्धादि६विशेषो नित्यदोषो न गृहीतः तस्य तं प्रति हेत्वाभासत्वानापत्तेः।
 द्वितीयेऽपि विशेषादर्शनदशायामेकपुरुषं प्रति कृतकत्वादिहेतोर्हेत्वाभासत्वे विशेषदर्शनवतः पुरुषान्तरस्यापि हेत्वाभासतापत्तेरिति। 
	अत्रोच्यते।
 अनुमितिप्रतिबन्धकपदेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकाः ७सव्यभिचारत्वादयः उपाधयो विवक्षिताः।
अनुमितिप्रतिबन्धकहेतावच्छेदकत्वं तु लिङ्गान्यत्वे सति अऩुमिति १प्रतिबन्धकज्ञाने विषयतावच्छेदकत्वमेव विवक्षितम्।
 तद्वत्वगोचरयथार्थज्ञानविषयत्वं हेत्वाभासत्वमित्यर्थः।
 विषयत्वं च विशेष्यत्वम्।
 अतो न व्यभिचारादौ धर्मेऽतिव्याप्तिः।
 तद्वत्त्वगोचरत्वं २तु तात्कालिकतद्वत्त्वगोचरत्वम्।
 ३तेन पाकाद्रक्ते श्यामोऽयमिति बुद्धेर्यथार्थत्ववत् कादाचित्कसम्बन्धपुरस्कारेण सत्प्रतिपक्षितत्वबुद्धेर्यथार्थत्वेन ४सत्प्रतिपक्षितोत्तीर्णसद्धेतौ नातिव्याप्तिः।

F.N.१.प्रतियोगित्वोपाधेः -क २.तथापि-क ३.साधारणे सत्प्रति-ख  ४.प्रति हेत्वा-क ५.प्रति वा-क ६.विशेषो न-क  ७.व्यभिचारादयः-क 	१.प्रतिबन्धके-ख  २.च-क  ३.तथा-क ४.सत्प्रतिपक्षोत्तीर्ण--क
	
	न चैवं यथार्थपदवैयर्थ्यम्।
५.तात्कालिकतद्वागोचरत्वविरहादेव सद्धेतावनतिप्रसङ्गात् इति वाच्यम्।
 तद्वत्त्वं न हि विषयविशेषणम्, किं तु ज्ञानविशेषणम्।
 तथा चेदानीं वह्निव्यभिचरितो धूम इति भ्रममादायातिप्रसङ्गतादवस्थ्यात्।
 तादृशज्ञानविशेष्यत्वं च ६विशेषणमेव नोपलक्षणम्।
 न चाज्ञायमानदशायां नित्यदोषेऽव्याप्तिरिति वाच्यम्।
 तस्येश्वरज्ञानस्यैवेदानीं तद्वदिदं लिङ्गमित्याकारकस्य ७तदापि सत्त्वात्।
	न चैकं८. पुरुषीयसत्प्रतिपक्षतादशायां कृतकत्वादिहेतोः पुरुषान्तरं प्रत्यपि सत्प्रतिपक्षतापत्तिः।
 आपादकाभावात्।
 न हि तादृशज्ञानविषयः सर्वपुरुषं प्रति हेत्वाभास८. इति हेत्वाभासलक्षणार्थः।
 किं तु तादृशज्ञानविषयो हेत्वाभास इत्येतावतैव हेतुतदाभासविवेकोपपत्तेः।
 तत्पुरुषीयसमानबलोपस्थित्या प्रतिबद्धतत्पुरुषीयानुमितिरूपकार्यकलिङ्गत्वं प्रयोजकमिति न तदापत्तिः।

F.N.५.तद्वत्त्वविरहादेव-क ६.विशेषणमेव। न चा-क 	७.तथापि-क  ८.पुरुषसत्प्रति--न ९.न तत्र-क १०तत्प्रकारकतया-ग १.पपत्तेः। विशिष्या-ख 

	एवं सद्धेतावसाधारणेऽपि सामान्यत इष्टापत्तिः, विशिष्यापादकाभावात्।
 न च समूहालम्बनीभूतैकहेत्वाभासविषयकतादृशज्ञानविशेष्येऽन्यत्र सद्धेतावतिव्याप्तिः।
 २तदंशे तद्वत्त्वप्रकारकयथार्थज्ञानविशेष्यत्वस्य विवक्षितत्वात्।
 बाधितमिदमिति ज्ञानस्य यथार्थस्य विशेष्यत्वात् बाधिते लिङ्गे नाव्याप्तिः।
 
	न च तथापि सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिरेव।
 ३तत्र विरोधिपरामर्शविषयीभूतस्य प्रतिसाधनस्यैव दोषत्वात् स्थापनाहेतौ तत्सम्बन्धाभावेन तद्वत्त्वगोचरयथार्थज्ञानाभावादिति वाच्यम्।
 इदं लिङ्गमनेन ४सत्प्रतिपक्षिमिति विशिष्टज्ञानस्य यथार्थत्वेन सकलसिद्धतया ज्ञानरूपसम्बन्धस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषस्य वा ५कल्पनात् तत्सम्बन्धेन ज्ञानस्यापि यथार्थत्वाच्च।
 अत एव तत्सम्बन्धस्य अनित्यत्वादनित्यदोषत्वम्।
 न चैवं धूमो वह्निव्यभिचारीति ६ज्ञानरूपसम्बन्धमादाय धूमेऽपि व्यभिचारित्वसत्त्वादतिव्याप्तिः स्यादिति वाच्यम्।
 तज्ज्ञानस्यायथार्थत्वेन सकल१सिद्धतया तत्र २तत्सम्बन्धस्याकल्पनात्।
 अत्र चानन्यगत्या तत्कल्पनात्।
 
F.N.२.तदंशतद्वत्व-ख ३.व्याप्तिरेव। विरोधि-ख ४.सत्प्रतिपक्षेण सत्प्रतिपक्षितत्वविशिष्टमिति-ख ५.कल्प्यत्वात्-ख. ६.ज्ञानं सम्बन्धमादाय-ख ७.एवं ग्रन्थार्थमाह-ग. १.सिद्धतया तत्सम्बन्ध-ख २.तत्समर्थत्वाकल्पनात्-२

	न च सम्बन्धिभूतज्ञानस्यैवानुमितिप्रतिबन्धकतया ३.तद्वत्त्वगोचरज्ञानस्य नानुमितिप्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम्।
 इष्टापत्तेः।
 न ह्यनुमितिप्रतिबन्धकीभूततादृशज्ञानविशेष्यत्वं ४लक्ष५णार्थः---अपि तु तादृशज्ञानविशेष्यत्वमात्रम्।
 तच्च ज्ञानं व्यभिचारित्वादिगोचरमनुमितिप्रतिबन्धकमपीत्यन्यदेतत्।
 अन्यथा बाधितेऽप्यव्याप्त्यापत्तेः।
 न हि लिङ्गविशेष्यकबाधितत्वादिज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वम्।
 किं तु बाधमात्रविषयस्यैव तद्विषयतया विरोधाभावादित्युक्तम्।
 
	अत्र च यत्किचित्सम्बन्धेन तद्वत्त्वगोचरयथार्थज्ञानविशेष्यत्वमतिप्रसक्तम्, तत्सम्बन्धेन यथार्थत्वमननुगतमिति चिन्त्यम्। 

	F.N. ३.तद्गोचर-क ४.तत् for लक्षणार्थः-क ५.णार्थः। तच्च-ख ६.तज्ज्ञानं-क   ७.बाधितज्ञानस्य-क ८.दित्युक्तम्। ननु (पु १३) -ख 

	ननु यथार्थत्वस्य विषयघटिततया विषयविशेषणीभूतमपि तद्वत्त्वं लब्धमेव।
 तथा च व्यर्थविशेषणत्वमित्यपरितोषात् तद्वत्त्वरूपं लक्षणं करोति--यद्विषयत्वेनेति ज्ञायमानमिति च।
 तत्रापि ज्ञानविषयीभूतस्य व्यभिचारादेर्न प्रतिबन्धकत्वम्, १.किं तु ज्ञानस्यैवेत्यपरितोषात् द्वितीयं १.लक्षणमिति मन्तव्यम्।
 अनेन २.व्यभिचचाराद्युपाधय एव लक्षिताः, तद्विषयत्वेनैव लिङ्गज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात्। 

	F.N.१.वस्तुतः for किं तु-क  १.लक्षणं समीचीनमिति-ख २.व्यभिचारादय उपाधयः-क 

	अत्र च लक्षणद्वये तत्त्वमित्यर्थः।
 तेन व्यभिचारादौ धर्मे नातिव्याप्तिः।
 धर्मणि च लिङ्गे नासम्भवः।
 न च पक्षताविरहरूपाया ३.ज्ञानविरहरूपाया वा असिद्धेर्न संग्रह इति वाच्यम्।
 इष्टापत्तेः।
 ज्ञायमानदोषस्यैवात्र हेत्वाभासत्वेन लक्ष्यत्वात्।
 न चाज्ञानादि दोषो ज्ञायमानः।
 कारणाभावत्वेन ४स्वरूपसत एव प्रतिबन्धकत्वात्।
 
	न चैवं सन्दिग्धासिद्ध्यादिकं कथायां नोद्भावनीयम्, अज्ञायमानदोषतया अहेत्वाभासत्वात् निग्रहस्थानान्तरत्वाभावाच्चेति वाच्यम्।
 'हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः' इति सूत्रेऽनुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण तस्यापि निग्रहस्थानत्वप्रतिपादनात्।
 सिद्धसाधनस्य पक्षताविरहपर्यवसन्नस्यार्थान्तरत्वेनैवोद्भावनमिति सर्वमवदातम्।
 
	नन्वेतल्लक्षणं सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षेऽसाधारणे चाव्यप्तम्।
 व्याप्तिपक्षधर्मतया ५अनुमित्यनुकूलतया अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभिमतसत्प्रतिपक्षितत्वादेरभावादित्यत आह---दशेति।
 तथा च तत्काले तज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वादनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूप१.सत्प्रतिपक्षत्वासाधारणत्वयोर्भावान्न तत्राव्याप्तिरिति भावः। 
	F.N.३.अज्ञायमानाया असिद्धेश्च-ख ४.स्वरूपतः-क ५.तस्यानुकूल-ख १.सत्प्रतिपक्षितत्वस्यासाधारणत्वस्य च --ख 

	यद्यपीति।
 अत्र सत्प्रतिपक्षपदं विरोधिसामग्रीपरम्, तत्त्वेनैव सत्प्रतिपक्षस्य प्रतिबन्धकत्वात्, न तु सत्प्रतिपक्षहेत्वाभासपरम्।
 तस्य २.प्रत्यक्षाप्रतिबन्धकत्वादिति बोध्यम्।
 तथापीति ३.न ह्यनुमित्यसाधारणदोषत्वेनात्र लक्ष्यता, किं तु ज्ञायमानदोषत्वेनेत्यर्थः। 

	F.N. २.प्रत्यक्षासम्भवादिति-ख ३.नानुमि-क ४.ज्ञायमानलिङ्गदोष-ख 

अनुमित्यसाधारणदोषत्वमपि बाधसत्प्रतिपक्षयोराह---यद्वेति।
 बाधेनेत्युपक्षणम्, सत्प्रतिपक्षेण इत्यपि द्रष्टव्यम् प्रत्यक्षे प्रत्यक्षबाधत्वेन तत्सामग्रीत्वेन च प्रतिबन्धकत्वात् अपीतत्वानुमितावपि शङ्खे पीतत्वप्रत्यक्षोदयात्।
 अनुमितौ तु बाधमात्रस्यैव प्रतिबन्धकत्वात्।
 तथा च बाधेनेत्यस्य बाधमात्रेणेत्यर्थो द्रष्टव्यः। 
	ननु शब्देऽपि बाधमात्रस्यैव प्रतिबन्धकत्वम्, अयोग्यताज्ञानमात्रस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति चेत्--
	'अत्यन्तासत्यपि २.ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति ३.सिद्धान्तानुसारेण तत्प्रतिबन्धकत्वमङ्गीकृत्यास्याभिधानात्।
 ४.न चान्यसिद्धान्तेऽपि बाधमात्रस्य न शाब्दप्रतिबन्धकत्वम्, नरशिरःशौचानुमानेन तदशौचबोधकस्यागमस्य बाधापत्तेरिति वाच्यम्।
 उपजीव्यजातीयत्वेन शब्दस्य बलत्वात् तद्विरोधेनानुमानस्यैव ५बाधित्वात्।
 अत एवागमबाधितोदाहरण१.मिदमित्यग्रे स्फुटम्।
 तद्वलत्वाज्ञानदशायां विशेषदर्शनवतः समुत्पन्नया २शौचानुमित्या शाब्दबाधापत्तेरिष्टत्वादिति। 

	F.N. १.शब्दे बाधस्यैव-ख २.ज्ञानमर्थे-ख ३.परसिद्धान्ता-क ४.न चास्मिस्सिद्धान्ते-ख १.इदमेवात्र तद्बलत्वाज्ञान.ख २.समुत्पन्नयानुमित्या... 

	ननु गौरवज्ञानस्य गुर्वर्थानुमितिप्रतिबन्धकत्वे गौरवस्यापि व्यभिचारादेरिव हेत्वाभासतोपाधित्वमस्तु।
 न च हेतुविषयतया तज्ज्ञानस्यानुमित्यप्रतिबन्धकत्वान्न तथात्वमिति वाच्यम्।
 बाधस्याप्यतथात्वापत्तेः।
 न हि तज्ज्ञानमपि हेतुविषयतया प्रतिबन्धकमित्युक्तमिति चेत्--न।
 यज्ज्ञाने सत्यवश्यमनुमितिप्रतिबन्धस्तस्यैव तथात्वेनाभिमतत्वात्।
 न च गौरवं तथा।
 फलसुखगौरवादेः प्रमाणसिद्धतया तज्ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वादिति।
	ते च पञ्चभिरुपाधिभिर्विभज्यन्त इत्याह----ते चेति। 
		इति श्रीरुचिदत्तमिश्रविरचिते तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशे 
	अनुमानखण्डे हेत्वाभाससामान्यनिरुक्तिः।। ---------