Book Name : तत्वचिन्तामणि प्रकाशः Author : Shri. Gangea Editor : Mahamahopadhyaya Professor N.S. Ramanuja Tatacharya Published by : Professor S.B. Raghunathacharya, VC, RSVP, Tirupati Year of Publishing : 1999 Project Name : Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project Center : DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD Typed by : एम्. वी. ए. एस. बालाजी Proofcheck by : एम्. वी. ए. एस. बालाजी Sandhi Splitted by : शिवानन्द शुक्ल Sandhichecked by : शिवानन्द शुक्ल Sandhi Matched by : शिवानन्द शुक्ल सिद्ध्यसिद्धीति। => सिद्ध्यसिद्धी+इति। सपक्षविपक्षसिद्ध्यसिद्धीत्यर्थः। => सपक्षविपक्षसिद्ध्यसिद्धी+इति+अर्थः। अन्यथेति। => अन्यथा+इति। व्यतिरेकिसाध्यकस्यानैकान्तिकतापि => व्यतिरेकिसाध्यकस्य+अनैकान्तिकता+अपि उक्तानैकान्तिकसामान्यलक्षणायोगादित्यर्थः। => उक्तानैकान्तिकसामान्यलक्षणायोगात्+इति+अर्थः। व्याप्यत्वासिद्धमिति। => व्याप्यत्वासिद्धम्+इति। अज्ञानरूपासिद्धमित्यर्थः। => अज्ञानरूपासिद्धम्+इति+अर्थः। तन्न => तत्+न आह----अपार्थकमिति। => आह----अपार्थकम्+इति। क्षणिकमतमाश्रित्याह => क्षणिकमतम्+आश्रित्य+आह साध्यप्रसिद्धाविति। => साध्यप्रसिद्धौ+इति। F.N.१.इत्यर्थः। => F.N.१.इति+अर्थः। तन्न---क। => तत्+न---क। नापीति => न+अपि+इति केवलान्वयिसाध्यकसद्धेतावतिव्याप्तेराह--सत्यन्तम्। => केवलान्वयिसाध्यकसद्धेतौ+अतिव्याप्तेः+आह--सत्यन्तम्। शेषस्तु => शेषः+तु तदर्थश्च => तदर्थः+च केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वम् => केवलान्वयिधर्म+अवच्छिन्नसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वम् साधारणश्च => साधारणः+च २.निश्चयसाध्याभाववद्वृत्तिरिति => २.निश्चयसाध्याभाववत्+वृत्तिः+इति विप्रतिप्रत्त्येति। => विप्रतिप्रत्त्या+इति। साध्याभावाप्रसिद्धावपि => साध्याभावाप्रसिद्धौ+अपि वेति => वा+इति चेति। => च+इति। ४.इत्यर्थः। => ४.इति+अर्थः। ४.इत्यर्थः। => ४.इति+अर्थः। १.तत्रैवेति। => १.तत्र+एव+इति। पक्ष एव => पक्षः+ एव व्याप्तिग्रहस्तत्रैवेत्यर्थः। => व्याप्तिग्रहः+तत्र+एव+इति+अर्थः। व्याप्तिग्रहाभावादिति => व्याप्तिग्रहाभावात्+इति दोषान्तरमाह----सर्वस्येति। => दोषान्तरम्+आह----सर्वस्य+इति। सर्वमनित्यं => सर्वम्+अनित्यं मेयत्वादित्यर्थः। => मेयत्वात्+इति+अर्थः। पक्षातिरिक्तत्वमत्र => पक्षातिरिक्तत्वम्+अत्र व्याप्तिग्रहानुकूलाप्रतीतसहचारित्वमेवेति => व्याप्तिग्रहानुकूलाप्रतीतसहचारित्वम्+एव+इति नोक्तदोषद्वयम्, => न+उक्तदोषद्वयम्, दूषकतायामिति। => दूषकतायाम्+इति। असाधकतायमित्यर्थः => असाधकतायाम्+इति+अर्थः चेति१.। => च+इति१.। इत्यसाधकताप्रयोगे => इति+असाधकताप्रयोगे व्यर्थविशेषणत्वशङ्कैव => व्यर्थविशेषणत्वशङ्का+एव नास्तीति => न+अस्ति+इति अर्थगत्येति। => अर्थगत्या+इति। अनैकान्तिकत्वमुभयकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वम्। => अनैकान्तिकत्वम्+उभयकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वम्। साध्याभावकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपमात्रस्यैव => साध्याभावकोट्युपस्थापकतावच्छेदकरूपमात्रस्य+एव गमकत्वेऽपि => गमकत्वे+अपि तत्रावश्यकमिति => तत्र+आवश्यकम्+इति अनैकान्तिकत्वादिति => अनैकान्तिकत्वात्+इति योग्यताबलादुक्तरूपानुपसंहारित्वरूप एवार्थोऽभिधेयः। => योग्यताबलात्+उक्तरूपानुपसंहारित्वरूपः+ एव+अर्थः+अभिधेयः। एवार्थोऽभिधेयः। => एव+अर्थः+अभिधेयः। दुष्परिहरमेवेति। => दुष्परिहरम्+एव+इति। चेति--ख => च+इति--ख १.तन्न। => १.तत्+न। प्रकारेणोपस्थितिं => प्रकारेण+उपस्थितिं ३.धूमवत्त्वादित्यस्यापि => ३.धूमवत्त्वाति+इत्यस्य+अपि व्यर्थविशेषणत्वमित्याहुः(इत्यप्याहुः?)। => व्यर्थविशेषणत्वम्+इति+आहुः(इति+अपि+आहुः?)। केवलान्वयीति। => केवलान्वयी+इति। सर्वमभिधेयं => सर्वम्+अभिधेयं प्रमेयत्वादित्यत्रेत्यर्थः। => प्रमेयत्वात्+इति+अत्र+इति+अर्थः। हेतुमाह--सर्वस्येति। => हेतुम्+आह--सर्वस्य+इति। तत्राभावादिति => तत्र+अभावात्+इति व्यतिरेकसाध्यकेऽप्यनुपसंहारिणि => व्यतिरेकसाध्यके+अपि+अनुपसंहारिणि अव्याप्तिर्भवत्येव। => अव्याप्तिः+भवति+एव। साधारणत्वान्न => साधारणत्वात्+न ४.लक्ष्यत्वमित्यपरो ब्रूयादिति => ४.लक्ष्यत्वम्+इति+अपरः+ ब्रूयात्+इति ब्रूयादिति => ब्रूयात्+इति दत्तवानिति => दत्तवान्+इति ५.अतिव्याप्तेरिति => ५.अतिव्याप्तेः+इति तत्रायमर्थः। => तत्र+अयम्+अर्थः। दोषमाह-केवलान्वयीति। => दोषम्+आह-केवलान्वयी+इति। तस्मिन्नतिव्याप्तिरित्यर्थः। => तस्मिन्+अतिव्याप्तिः+इति+अर्थः। त्वाह----सर्वस्येति। => तु+आह----सर्वस्य+इति। चैतत्। => च+एतत्। असाधारणादावतिव्याप्तिर्द्रष्टव्या। => असाधारणादौ+अतिव्याप्तिः+द्रष्टव्या। व्याप्तिग्रहानुकूलेति। => व्याप्तिग्रहानुकूला+इति। व्याप्तिग्रहानुकूलो य => व्याप्तिग्रहानुकूलः+ यः+ य एकत्र => यः+ एकत्र सहचारग्रहस्तदभावो यत्रेत्यर्थः। => सहचारग्रहः+तदभावः+ यत्र+इति+अर्थः। यत्रेत्यर्थः। => यत्र+इति+अर्थः। अप्रतीतिसहचारत्वमसंभवतीत्यत आह---व्याप्तिग्रहानुकूलेति। => अप्रतीतिसहचारत्वम्+असंभवत्+इति+अतः+ आह---व्याप्तिग्रहानुकूला+इति। आह---व्याप्तिग्रहानुकूलेति। => आह---व्याप्तिग्रहानुकूला+इति। सहचारनिश्चयत्वेनेत्यर्थम्। => सहचारनिश्चयत्वेन+इति+अर्थम्। तत्रापि => तत्र+अपि F.N.१.तन्न। => F.N.१.तत्+न। केवलव्यतिरेकिण्यपि => केवलव्यतिरेकिणि+अपि तादृशसाध्यसहचारानिश्चयोऽस्तीत्यतिव्याप्तिरिति => तादृशसाध्यसहचारानिश्चय+अस्ति+इति+अतिव्याप्तिः+इति व्यतिरेक१.सहचारनिश्चयस्यापि => व्यतिरेकसहचारनिश्चयस्य+अपि व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तिर्गृह्यत इति => व्यतिरेकसहचारेण+अन्वयव्याप्तिः+गृह्यते+ इति व्याप्तिपदमेव => व्याप्तिपदम्+एव तादृशव्यतिरेक२.व्याप्तिरेव => तादृशव्यतिरेकव्याप्तिः+एव भवतीति => भवति+इति तद्ग्रहानुकूलश्च => तद्ग्रहानुकूलः+च प्रतीतिरस्त्येवेति => प्रतीतिः+अस्ति+एव+इति नातिव्याप्तिरिति => न+अतिव्याप्तिः+इति नन्वज्ञायमानतादशायां => ननु+अज्ञायमानतादशायां सद्धेतावतिव्याप्तिः। => सद्धेतौ+अतिव्याप्तिः। तत्रैवाति३.व्याप्तेः। => तत्र+एव+अतिव्याप्तेः। साध्यसहचारनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वमिति => साध्यसहचारनिश्चयविरोधिहेत्वाभासतोपाधिमत्त्वम्+इति विरुद्धेऽपि => विरुद्धे+अपि गतत्वादिति => गतत्वात्+इति व्यतिरेकसहचारनिश्चयाविरोधित्वान्न => व्यतिरेकसहचारनिश्चयाविरोधित्वात्+न तत्रातिव्याप्तिरिति => तत्र+अतिव्याप्तिः+इति प्रमेयमात्र एव => प्रमेयमात्रे+ एव नोभयसहचारनिश्चय इति => न+उभयसहचारनिश्चयः+ इति केवलान्वयिसाध्यकेऽव्याप्तिः => केवलान्वयिसाध्यके+अव्याप्तिः व्यतिरेकसहचाराभावादिति => व्यतिरेकसहचाराभावात्+इति तत्रान्वयव्याप्तिमात्रस्यैव => तत्र+अन्वयव्याप्तिमात्रस्य+एव तद्ग्रहानुकूलसहचारत्वेनान्वयसहचारमात्रस्यैव => तद्ग्रहानुकूलसहचारत्वेन+अन्वयसहचारमात्रस्य+एव लाभादिति => लाभात्+इति F.N.१.सहचारस्यापि-ख => F.N.१.सहचारस्य+अपि-ख २.व्याप्तिर्भवतीति-क => २.व्याप्तिः+भवति+इति-क विरुद्धत्वज्ञानदशायामपि => विरुद्धत्वज्ञानदशायाम्+अपि तदाप्यनुपसंहारित्व१.मस्त्येव, => तदा+अपि+अनुपसंहारित्वम्+अस्ति+एव, विरुद्धत्वमेवोद्भाव्यत इतीदमुक्तम्। => विरुद्धत्वम्+एवउद्भाव्यते+ इति+इदम्+उक्तम्। इतीदमुक्तम्। => इति+इदम्+उक्तम्। एतच्चान्वयसहचारमात्रनिश्चयविरोधित्वेनानुपसंहारित्वमभ्युपत्योक्तम्। => एतत्+च+अन्वयसहचारमात्रनिश्चयविरोधित्वेन+अनुपसंहारित्वम्+अभ्युपेय+उक्तम्। वस्तुतो व्यतिरेकसहचारनिश्चयस्य => वस्तुतः+ व्यतिरेकसहचारनिश्चयस्य संभवान्नानुपसंहारित्वं => संभवात्+न+अनुपसंहारित्वं तस्येति => तस्य+इति स्वरूपसन्नेव => स्वरूपसन्+एव व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धक २इत्यनुशयादाह----केवलेति। => व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकः+ इति+अनुशयात्+आह----केवला+इति। २इत्यनुशयादाह----केवलेति। => इति+अनुशयात्+आह----केवला+इति। केवलान्वयिधर्मव्यापक३.स्वसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वमित्यर्थः। => केवलान्वयिधर्मव्यापकस्वसाध्यसिद्धिविरोधिसंदेहविषयवृत्तित्वम्+इति+अर्थः। प्रमेयत्वमत्र => प्रमेयत्वम्+अत्र वेति => वा+इति केवलान्वयि४.साध्यकेऽनुपसंहारिणि => केवलान्वयिसाध्यके+अनुपसंहारिणि नाव्याप्तिः। => न+अव्याप्तिः। ५.अस्यापि => ५.अस्य+अपि विशेषदर्शनकालेनुमित्सयाप्यनुमिति => विशेषदर्शनकाले+अनुमित्सयाप्यनुमिति संभवात्तत्रैवातिव्याप्तिः, => संभवात्+तत्र+एव+अतिव्याप्तिः, मेयत्वादित्राव्याप्तिः। => मेयत्वात्+इत्यत्र+अव्याप्तिः। केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नसंशयाभावेऽपि => केवलान्वयिधर्मावच्छिन्नसंशयाभावे+अपि अन्यथानुपसंहारित्वानुपत्तेः। => अन्यथा+अनुपसंहारित्वानुपत्तेः। सर्वो धूमवान् => सर्वः+ धूमवान् धूमवत्त्वादित्यादौ => धूमवत्त्वात्+इत्यादौ वह्निसंशयदशायामनुपसंहारिण्यव्याप्तिः। => वह्निसंशयदशायाम्+अनुपसंहारिणि+अव्याप्तिः। नन्वत्र => ननु+अत्र संशयस्योपलक्षणत्वात् => संशयस्य+उपलक्षणत्वात् सहचारनिश्चयविरहस्यावश्यकतया१. => सहचारनिश्चयविरहस्य+आवश्यकतया१. व्याप्त्यग्रहादज्ञानरूपासिद्धिरेव, => व्याप्त्यग्रहात्+अज्ञानरूपासिद्धिः+एव, साध्याभावसहचारज्ञानान्न => साध्याभावसहचारज्ञानात्+न सहचारनिश्चय इति => सहचारनिश्चयः+ इति हेत्वाभासत्वमिति => हेत्वाभासत्वम्+इति साध्याभावसहचारस्यैव => साध्याभावसहचारस्य+एव तत्रैवान्तर्भावापत्तेः। => तत्र+एव+अन्तर्भावापत्तेः। तन्निश्चयो नास्त्येव, => तन्निश्चयः+ न+अस्ति+एव, नास्त्येव, => न+अस्ति+एव, तत्संशयश्च => तत्संशयः+च अनुमितिमात्रोच्छेदकत्वादिति => अनुमितिमात्रोच्छेदकत्वात्+इति अत एव => अतः+ एव तस्यैव => तस्य+एव व्यभिचारसंदेहत्वेनाप्रतिबन्धकत्वेऽपि => व्यभिचारसंदेहत्वेन+अप्रतिबन्धकत्वे+अपि कल्प्यतामिति => कल्प्यताम्+इति सहचारनिश्चयाभावेनैव => सहचारनिश्चयाभावेन+एव तथाप्यापत्तेः। => तथा+अपि+आपत्तेः। तस्यालक्ष्यत्वमेवेति => तस्य+आलक्ष्यत्वम्+एव+इति प्रतिबन्धकत्वेऽपि => प्रतिबन्धकत्वे+अपि तादृशसंशयविषयसाध्याभावज्ञानत्वेनापि => तादृशसंशयविषयसाध्याभावज्ञानत्वेन+अपि F.N.१.आवश्यकत्वादिति => F.N.१.आवश्यकत्वात्+इति चोक्तदोषात् => च+उक्तदोषात् सत्यपि => सति+अपि प्रकृतेऽपि => प्रकृते+अपि तादृशसंशयविषयवृत्तित्वमेव => तादृशसंशयविषयवृत्तित्वम्+एव वदन्ति----केवलान्वयिधर्मव्यापकतादृसंशयविषयमात्रवृत्तित्वमेवानुपसंहारित्वम्। => वदन्ति----केवलान्वयिधर्मव्यापकतादृसंशयविषयमात्रवृत्तित्वम्+एव+अनुपसंहारित्वम्। सामान्यत एव => सामान्यतः+ एव साध्यसामानाधिकरण्यसंशयजनकत्वमवर्जनीयमेव। => साध्यसामानाधिकरण्यसंशयजनकत्वम्+अवर्जनीयम्+एव। ५.अत एवास्यानित्यदोषत्वम्। => ५.अतः+ एव+अस्य+अनित्यदोषत्वम्। एवास्यानित्यदोषत्वम्। => एव+अस्य+अनित्यदोषत्वम्। चोक्तक्रमेणात्र => च+उक्तक्रमेण+अत्र साध्याभावसंशय एव => साध्याभावसंशयः+ एव कल्प्यतामिति => कल्प्यताम्+इति क्वचिदप्यकल्पनात्। => क्वचित्+अपि+अकल्पनात्। सत्येव => सति+एव क्लृप्तमिति। => क्लृप्तम्+इति। अत्रेदं => अत्र+इदं चिन्त्यम्---तज्ज्ञानसत्त्वेऽपि => चिन्त्यम्---तज्ज्ञानसत्त्वे+अपि साध्यसामानाधिकरण्यसंदेहयैव => साध्यसामानाधिकरण्यसंदेहया+एव तत्राप्रतिबन्धकतया => तत्र+अप्रतिबन्धकतया सुतरामप्रतिबन्धकत्वात्। => सुतराम्+अप्रतिबन्धकत्वात्। नन्वेवं => ननु+एवं व्यभिचारसंदेहस्यापि => व्यभिचारसंदेहस्य+अपि व्यभिचारस्यापि => व्यभिचारस्य+अपि स्यादिति => स्यात्+इति चावश्यमनुमितिप्रतिबन्धस्तस्यैव => चावश्यमनुमितिप्रतिबन्धः+तस्य+एव उपाधेरपि => उपाधेः+अपि हेत्वभासान्तरतापत्तेश्च। => हेत्वाभासान्तरतापत्तेः+च। तत्सत्त्वेऽपि => तत्सत्त्वे+अपि व्यभिचारसंशयानुत्पादकत्वादिति => व्यभिचारसंशयानुत्पादकत्वात्+इति ३.तादृशसंशयविषयवृत्तित्वज्ञानस्यापि => ३.तादृशसंशयविषयवृत्तित्वज्ञानस्य+अपि तत्सत्त्वेऽपि => तत्सत्त्वे+अपि ४.तत्साध्यासामानाधिकरण्योपस्थापनमिति => ४.तत्साध्यासामानाधिकरण्योपस्थापनम्+इति तस्यासामर्थ्यात्। => तस्य+असामर्थ्यात्। साध्याभावेति। => साध्याभावः+इति। साध्याभाववद्वृत्तित्वानिश्चयदशायामित्यर्थः। => साध्याभाववद्वृत्तित्वानिश्चयदशायाम्+इति+अर्थः। तदवगम इति। => तदवगमः+ इति। तन्निश्चय इत्यर्थः। => तन्निश्चयः+ इति+अर्थः। इत्यर्थः। => इति+अर्थः। संकर एवेति। => संकरः+ एव+इति। एवेति। => एव+इति। तत्रोभयसमावेशादिदमुक्तम्। => तत्र+उभयसमावेशाच्+इदम्+उक्तम्। तत्रानुपसंहारित्वाभावेन => तत्र+अनुपसंहारित्वाभावेन संकराभावादिति => संकराभावात्+इति व्याप्यत्वेति। => व्याप्यत्वे+इति। ५.व्यतिरेकिसाध्यकानुपसंहारित्वमभिप्रेत्य। => ५.व्यतिरेकिसाध्यकानुपसंहारित्वम्+अभिप्रेत्य। तदभावादिति => तदभावात्+इति यद्वा => यत्+वा १.अज्ञानरूपासिद्धिमभिप्रेत्योक्तम्। => १.अज्ञानरूपासिद्धिम्+अभिप्रेत्य+उक्तम्। अत एवानुपदमेव => अतः+ एव+अनुपदम्+एव एवानुपदमेव => एव+अनुपदम्+एव अत एव => अतः+ एव नोपजीव्यत्वमित्यपरितोषात् => न+उपजीव्यत्वम्+इति+अपरितोषात् चेत्युक्तम्। => च+इति+उक्तम्। अनुपदस्वीकृताव्याप्तिमाशङ्क्याह----घठेति। => अनुपदस्वीकृताव्याप्तिम्+आशङ्क्य+आह----घटः+इति। साध्यानवगतसहचारेत्यादिलक्षणमभ्युपेत्योक्तम्३.। => साध्यानवगतसहचारेत्यादिलक्षणम्+अभ्युपेत्य+उक्तम्३.। -साधारणोऽयमिति => -साधारणः+अयम्+इति नोपजीव्यम्-ख => न+उपजीव्यम्-ख