Book Name 		: सामान्य निरुक्ति
Author			: bhattacharya raghunatha
commentator 		: श्री रघुनाथ पण्डिट्
Published by		: varanasi, Chaukhamba sanskrit bhavan
Year of Publishing	: 1893
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: बी. लता



श्रीरस्तु ।।
			।।श्रीमतेहयग्रीवाय नमः।।
	
	 अथ न्यायरत्नसहित गदाधरीय हेत्वाभास सामान्यनिरुक्तिः प्रारभ्यते। 

	हेत्वाभास निरूपणे प्रसंगस्यापि संगतित्वं संभवति।। 

	 व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुनिरूपणे, व्याप्तिपक्षधर्मता विरोधि तद्विरहवतो दुष्टहेतोस्स्मरणात्।।.........तदप्रदर्शनेन मूलस्य न्यूनतां परिजिहीर्षुः प्रसंगस्यापि तन्निरूपण प्रयोजकत्वमाह।। *एतावतेति* परिकरोव्याप्तिपक्षधर्मते।। निरूप्येत्यंतमुक्तक्रमेण दुष्टहेतोस्स्मृतत्त्वस्य प्रसंगनिर्वाहकस्य लाभाय *तत्प्रसंगादिति* सपरिकरहेतुनिरूपित प्रसंगसंगतेरित्यर्थः। तज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनत्वं पंचम्यर्थः।। अन्वयश्चास्य निरूपणमित्यनेन। यद्यपि तत्त्वनिर्णयविजयप्रयोजकत्वादिति मूलं हेत्वाभास निष्ठतत्त्वनिर्णयादि जनकज्ञानविषयत्वार्थकतया शिष्यप्रवृत्त्युपयोगि निरूपण घटकज्ञानप्रयोजनप्रदर्शनपरं तथापि तन्मात्रपरत्वेसंगत्य प्रदर्शनेन न्यूनता स्यादिति तस्यैक कार्यकारित्वरूपसंगतिप्रदर्शन परत्वमपि संभवतीति स्फुटीकर्तुमाह *तत्त्वनिर्णयादीति* आदिपदाद्विजयपरिग्रहः।। तत्कार्यकारित्वात्। सपरिकरहेतु प्रयोज्यकार्यप्रयोजकत्वात्। प्रयोजकत्वं च जकनतावच्छेदकादिसाधारणमतस्स्वविषयकज्ञानकार्यं प्रतिस्वस्य तथात्वमक्षतमेव।। तत्त्वनिर्णयः प्रमितकोटिनिश्चयः तत्र व्याप्तिपक्षधर्मता विशिष्टप्रकृहेतुज्ञानमिव तद्विपरीतकोटिसाधकस्य हेत्वाभासत्वज्ञानमव्युपयुज्यते। प्रतिबन्धकीभूतविपरीतकोटिव्याप्यवत्ताज्ञानेऽप्रामाण्यग्राहकत्वादित्युभयोस्तत्त्वनिर्णय प्रयोजकत्वम्।। अथवा तत्त्वनिर्णयः, साध्यवत्ताज्ञाने
प्रमात्वनिश्चयः। तत्रानुमापकहेतोर्व्याप्त्यादि विशिष्टत्वरूप सद्धेतुत्वज्ञानवद्विपरीकोटिसाधकहेतोर्दुष्टत्वज्ञानमव्युपयुज्यते। प्रकृतसाध्यग्रहा प्रामाण्यग्राहिक विपरीतकोटिसाधकहेतुत्वदुष्टत्वग्रहविघटकत्वात्।। 
विजयप्रयोजकत्वं च हेत्वाभासस्य स्वज्ञानाधीनपरोक्तहेतुदोषोद्भावनद्वारा व्याप्त्यादि विशिष्टहेतोस्स्वज्ञानाधीन सन्न्याय प्रयोगद्वारा बोध्यम्।। मूलोक्तलक्षणानां दुष्टहेतुलक्षणत्वे दोषेष्वतिव्याप्तिःयथार्थज्ञान निष्ठानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वपर्यंतस्य समूहालम्न ज्ञानविषयताश्रयोदासीनपदार्थवारणाय प्रथमलक्षणे विवक्षणीयतया बाधादिज्ञान प्रतिबन्धकतायां प्रायशो हेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वात्तत्रत्य हेतावव्याप्तिश्च। यद्विषयकत्वे नेत्यादि लक्षणे च तृतीयाया अवच्छेदकत्वार्थकतया सुतरां तथेत्यत आह *इदमिति* 
		
	इदं, एतल्लक्षणत्रयं, ननु हेतुवदाभासंत इति व्युत्पत्या हेत्वाभास पदस्य दुष्टहेतुपरत्वाद्दुष्टहेतुनिरूपणस्यैव प्रतिज्ञातत्वात् तल्लक्षणमप्याकाङ्क्षित मतस्तदनुक्तौ मूलस्य न्यूनता।। 
	
	अन्यविधव्युत्पत्या हेत्वाभासपदस्य हेतुदोषपरत्वसम्भवेपि। तेचेत्यादिना दुष्टहेतूनामेव विभजनाद्दुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रत्यज्ञातत्वे तदसङ्गतिः। एवं दुष्टहेतुनिरूपणस्याप्रकृतत्वे दुष्टहेतीनां विभागानर्हतया तेषां संकरेण न्भागव्याघात शंकाया अनवतारात्। उपधेयसंकरेपीत्यादि ग्रन्थस्योपाध्यसंकरेण विभागोपपादनपरस्यासंगतिरित्यत आह *तद्वत्त्वं चेति* तादृश दोषवत्वं चेद्यर्थः। दुष्टहेतीनाम्।। 

	लक्षणमित्यनुषज्यते, स्फुटमिति शेषः, तथाच दुष्टहेतुनिरूपणस्य प्रकृतत्वेपि दोषलक्षणे कृते दुष्टहेतुलक्षणस्य स्फुटतया लाभेन नोक्तानुपपत्तिरिति भावः।। 

	*तदभिप्रायेणैवेति* दुष्टहेतुलक्षणाभिप्रायेणैवेत्यर्थः।। 
	अनुमिति पदस्यानुमिति सामान्यपरत्वे(असम्भवाद्यत्किंचिदनुमितिपरत्वे)ऽतिप्रसङ्गात्। प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितिपरत्वमावश्यकम्।। तथा च व्यभिचारादावव्याप्तिः।। 

	वह्निर्धूमव्यभिचारीत्यादिज्ञानाभावस्य पर्वतो धूमवानित्याद्यद्यनुमित्यजनकत्वात्, लक्षणया तस्य तादृशानुमिति कारणज्ञानमात्रपरत्वे बाधादावव्याप्तिः, बाधादिज्ञानस्य परामर्शा प्रतिबन्धकत्वात्। अतोनुमिति पदमजहत्स्वार्थलक्षणया तदुभयपरतया व्याचष्टे *तत्रेति* तादृशलक्षणवाक्य इत्यर्थः।। 

	लक्षणघटकतावच्छेदकमुभयसाधारणमनुगतरूपमाह *अनुमिति निष्ठकार्यता निरूपकसम्बन्धित्वेनेति* अनुमितिपदस्य प्रकृतपक्षावच्छेदक विशिष्टप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकप्रकृतहेतुतावच्छिन्न हेतुकानुमिति परत्वं स्वयमेव प्रतियोगित्वं तदा कार्यस्य कार्यता प्रतियोगित्वाभावादनुमित्य संग्रहः।। 

	अतस्सम्बन्धिद्वयसाधारणस्य तत्साक्षात्कारजनकसाक्षात्कार विषयतात्मकनिरूपकत्वस्य लाभाय.........अत्र पर्वतो वह्निमान् ह्रदश्च तथेत्यादि समूहासम्बनानुमित्यादिविरोधि ह्रदनिष्ठवह्न्यभावादिरूपबाधादेः पर्वतादौ भूमादिना वह्न्यादि सा दोषता प्रसङ्गः।। 

	प्रकृतानुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपक सम्बन्धिग्रहत्वस्य कस्यापि प्रतिबध्यतानवच्छेदकतया तदवच्छिन्ननिरूपित प्रतिबन्धकता निवेशना सम्भवात्।। तथाविध ग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यता निवेशे चानुमित्य विरोधिनि व्यभिचारादौ परामर्शा विरोधिनि बाधादौ चाव्याप्तिःउभयविरोधिपक्षाप्रसिद्ध्यादावेव तादृश प्रतिबध्यता निरूपकज्ञानविषयत्वसत्त्वाजितः कल्पान्तरमाह *साध्यव्याप्यैति* प्रकृतपक्षतावच्छेदकविशिष्टे प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न तद्व्याप्तिविशिष्ट प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमिति सामान्यपरमित्यर्थः।। 
	
	एवं च तादृश समूहालम्बनानुमितेर्व्याप्त्यादि विषयकतया व्यभिचारादिज्ञान प्रतिबध्यत्वान्न व्यभिचाराद्यसंग्रहः। दर्शितसमूहालम्बनानुमिति प्रतिबन्धकतामादायातिप्रङ्गस्य वारणाय सामान्यपदम्। तथाच तादृशानुमितित्व व्यापक प्रतिबध्यता निरूपित प्रतिबन्धकताशालि यथार्थज्ञानविषयत्वं पर्यवसितार्थः अत्र च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमिति सामान्यान्तर्गतायां पर्वतोवह्निव्याप्यधूमवाश्चेत्याद्यनुमितौ ह्रदोन वह्निमानित्यादि निश्चयस्याप्रतिबन्धकत्वात्। (नातिव्याप्तिरितभावः)।। बाधासत्प्रतिपक्षस्वरूपासिद्ध्याश्रयासिद्धिष्वव्याप्तिवारणाय प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यताकत्वनिवेशः।। द्रव्यत्वादिना ह्रददि विशेष्यकानुमितौ तथाविधनिश्चयस्या प्रतिबन्धकत्वात्तद्दोषतादवस्थ्य मतः पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वोपादानम्। अवच्छेदकत्वं च तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वम्।। तेनातेजस्वीपर्वतो वह्निमानित्यादौ विशिष्टपर्वतत्वादिमतिवह्न्याद्यभावरूपबाधस्य कञ्चनमयः पर्वतो वह्निमानित्यादौ पक्षा सिद्धेश्शुद्धपर्वतत्वाद्यवच्छिन्न पक्षकानुमित्यविरोधित्वेपि नासंग्रहः एवमग्रेपि बोध्यम्।।
	साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यप्रकारकत्वानिवेशे परामर्शाविरोधितया बाधसत्प्रतिपक्षयोरव्याप्तिः।। तत्र प्रकृत साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यानुपादानेपि तद्दोषतादवस्थ्यं वह्नित्वावच्छिन्नाभावादिनिश्चयस्य धूमजनक तेजस्वी वह्निव्याप्यधूमवाश्च ह्रद इत्याद्यनुमित्य प्रतिबन्धकत्वात्।। 
	साध्याप्रसिद्ध्यव्याप्तिवारण प्रयोदकत्वं तदुपादानस्येतितुन सत्।। वह्निर्नकाञ्चनमय इत्यादि निर्णयस्य पक्षे शुद्धवह्नित्वादिना वह्नाद्यनुमित्यविरोधित्वेपि द्वितीयदळे प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नान्तर्भावसत्त्वात्तस्य काञ्चनमयवह्निव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्याद्यनुमिति विरोधितया तत्र लक्षणगमनात्। द्वितीयदळप्रवेशाद्व्यभिचारविरोधसाधनाप्रसिद्धि स्वरूपासिद्धिषु नाव्याप्तिः। तत्रापि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न निरूपित व्याप्तविशिष्टत्व निवेशाद्व्यभिचारविरोधयोर्याव्याप्तिः।। वह्निर्धूमव्यभिचारीत्यादि ज्ञानदशायामपि द्रव्यत्वादिना धूमादि निरूपितव्याप्तिविशिष्चत्व निवेशाद्व्यभिचारविरोधिर्नाव्याप्तिः।। वह्निर्धूमव्यभिचारीत्यादि ज्ञाननदशायामपि द्रव्यत्वादिना धूमादिनिरूपितव्याप्तैर्भान संभवात्तद्दोषतादवस्थ्यमतोव्याप्तौ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नीयत्व निवेशः।। 
	
	अन्वयव्याप्ति व्यतिरेकव्याप्ती विशेष्योपादाय तदुभयविशिष्टहेतुप्रकारकत्वमेव निवेश्यम्। एकतरमात्रोपादाने साधारण्यानुपसंहारित्वयोरेकतरासंग्रहाप्रसङ्गादित्यग्रे व्यक्तीभविष्यतितादृशव्याप्तिद्वय प्रकारता निरूपितहेतु प्रकारतायास्तत्साध्यक तद्धेतुकानुमिति जनकतावच्छेदक प्रकारतात्वेनानुगमय्य निवेशस्तु न सम्भवति। साध्याभावव्दवृत्पत्त्या साधारण्यादेस्तादृश प्रकारताशाल्यनुमिति विरोधित्वाभावात्।। व्याप्तिविशिष्टविषयित्व मात्रस्य तद्विशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न विषयित्व मात्रस्यवा निवेशे।।...........स्वरूपासिद्धावव्याप्तिरतः पक्षांशे तादृशव्याप्तिविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारत्व निवेशः।। पक्षांशे व्याप्तविशिष्ट प्रकारकत्वमात्र निवेशेपि तद्दोषतादवस्थ्यं धूमाभाववान् ह्रद इति ज्ञानस्य द्रव्यत्वादिना हेतुमत्ता ज्ञानविरोधित्वात्।। साधारण्याद्यव्याप्तिश्च वह्नित्वाद्यवच्छिन्ने धूमाभाववद्वृत्तित्वादि ग्रहस्य धूमाभाववद्वृत्तित्वादि ग्रहस्य धूमादिव्याप्तिविशिष्टतद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रकारकज्ञानाविरोधित्वादतो हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्व निवेशः। पक्षांशे साध्यादिप्रकारकस्य संस्कारादेराहार्यज्ञानादेश्च बाधादिज्ञाना प्रतिबध्यत्वादसम्भव इत्यतस्तादृशानुमितित्व निवेशः।। साध्यव्याप्यहेतुधर्मितावच्छेदक साध्यवत्ताज्ञानस्त्यैव साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षतावच्छेदक साध्यवत्ताज्ञानस्यैव
साध्यव्याप्यमान्पक्षस्साध्यवानित्याकारकतया तादृशाकारलिखन स्वरसात्तादृश हेतुविशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमितित्वव्यापक प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकत्वस्य लक्षणघटकत्वोपगमे, पर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वह्न्यादेस्स्याध्यत्वे तत्सामानाधिकरण्येन साध्याभावादेरदोषत्व प्रसङ्गः।। 
	सामानाधिकरण्य मात्रावगाहि बाधादिज्ञानस्य शुद्धपर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वह्न्यादिज्ञानं प्रत्येव प्रतिबन्धकतया धूमादि विशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिन्नधर्मिकवह्न्यादिज्ञाना प्रतिबन्धकत्वादिति तदुपेक्षितम्।। नच विशेष्यतावच्छेदककोटौ धूमाददेरधिकस्य भानेपि शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्न संयोगादेर्यत्र संसर्गता तत्र पर्वतत्व सामानाधिकरण्येन वह्न्यभावादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम् तादृशानुमितेरपि शुद्धपर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्याद्यवगाहित्वादिति वाच्यम्।। धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ धर्मितावच्छेदकता पर्याप्यधिकरण धर्मावच्छिन्नत्वमेव संसर्गांशे भासते, नतु तदेकदेशावच्छिन्नत्वमपि, तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यता निरूपित तदेकदेशव्यापकत्वावच्छिन्न संसर्गताया अप्रामाणिकत्वात्।। अथ लिंगोपधानमते हेतोस्सर्वत्रैव धर्मितावच्छेदकतया भानात्तादृश संसर्गताभ्युपगम आवश्यकः, अन्यधा शुद्धपर्वतत्वाद्यवच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानस्थलेपि हेतुविशिष्टपर्वतत्वाद्यवच्छिन्न संयोगादि संसर्गकानुमिते रेवोपगमे पर्वतत्वादि सामानाधिकरण्य मात्रावगाहि बाधादि ग्रहकालेपि तथाविधसाध्य निश्चयवतोऽनुमित्वापत्तेः।। 
नहि सामानाधिकरण्ये न बाधसिद्धोस्सत्योरनुमितिं कश्चिदुपैति। तादृशबाधादिग्रहस्य क्वचिदप्यनुमितौ प्रतिबन्धकत्वा सम्भवात्तेषां हेत्वाभासताविलयापत्तेश्चेति चेत् एवमपि लिंगानुपधानमते तादृशवि,यतायां मानाभाव एव। प्रकृतग्रन्थस्तु न लिङ्गोपधान मताभिप्राकः--तन्मतेनुमितेस्सर्वत्रैव तदाकारकया तादृशाकारत्वस्याव्यावर्तकतयानुमिति पदस्य तादृशाकारपरत्वेन वर्णना सङ्गतेःकेचित्तु लिङ्गानुपधानमतेऽनुमतेऽनुमिति पदस्य तदुभयपरत्वं व्याख्याय यथाश्रुतार्थ परतानिर्वाहाय लिङ्गोपधानमतमेवाश्रीयते साध्यव्याप्येत्यादिना। इत्यादारकानुमिति पदमनुमितेरित्याकारता मताभिप्रायकमिति व्याचक्षते।। एतादृशव्याख्याप्रयोजनं स्फुटयति *तेनेति* एकत्र।। वह्नित्वाद्येकधर्मावच्छिन्ने।। व्यभिचारादीत्यादिना स्वरूपासिद्ध्यादि परिग्रहः।। आन्यस्य परामर्शात्।। तद्वह्नित्वादि रूपा परधर्मावच्छिन्ने व्याप्तिपक्षधर्मतावगाहिज्ञानात्। व्यभिचारादित्यादि हेतोरनुमित्यजनकत्वेपीत्यनेन सम्बन्धः यत्र यद्रूपावच्छिन्ने व्यभिचारज्ञानोत्पत्ति द्वितीयक्षणे कथंचित्तद्रूपावच्छिन्न लिङ्गकपरामर्शस्तत्र कषणैकविलम्बेनानुमित्युपगमे व्यभिचारासम्भवान्न तत्र व्यभिचारो दर्शितः।। ननु तद्धर्मावच्छिन्न लिङ्गकानुमितौ तद्धर्मावच्छिन्न धर्मिकव्यभिचारज्ञानाभावस्य हेतुत्वोपगमान्नोक्तव्यभिचारः।। तद्धर्मावच्छिन्न लिङ्गकत्वं चाव्यवहितोत्तररत्व सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्न धर्मिकव्याप्यादिज्ञान विशिष्टत्वं, तादृश सम्बन्धेन व्यभिचारज्ञानविशिष्टं यत्तदन्यत्वमेववा, जन्यतावच्छेदकं वाच्यम्। तेन धूमव्याप्य वह्निमानयमित्याकारकशब्दादि परामर्शोत्पत्ति द्वितीक्षणेयत्रलौकिक सन्निकर्षजन्यो धूमव्यभिचारी वह्निर्धूमव्याप्येन्धनवानित्याकारक समूहालम्बनग्रहस्तत्र तज्जन्यानुमितेरुक्तसम्बन्धेन वह्नित्वावच्छिन्न धर्मिकव्याप्त्यादिज्ञानविशिष्टत्वेपि न क्षतिरत आह *व्याप्त्यादिज्ञानेनेति* क्लृप्तकारणताकव्याप्त्यादिज्ञानसत्त्वै व्यभिचारज्ञानादेर्व्यभिचारज्ञानाभावे नान्यथा सिद्धत्व शंका प्रागेव निराकृता।। नक्षतिः।। नव्यभिचारादावव्याप्तः।। यत्रासद्धेतुविशेषे तादृशानुमितेरप्रसिद्धिस्तत्रत्य दोषेष्वव्याप्तेरक्ष्यमाणतयैतादृश यथाश्रुतव्याख्यायामनिर्भरसूचनाय वदन्तीति।। पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादि सद्धेतुस्थले बाधादिभ्रमविषयेऽतिव्याप्तिवारकतया यथाश्रुते यथापदं सार्थकयति *पर्वतोनिर्वह्निरिति* अत्र इति पदस्य स्थलत्रये प्रत्येकं सम्बन्धात् भ्रमत्रयलाभ।। प्रत्येकभ्रममादायैवाति प्रसङ्गसम्भवात्तादृश समूहालम्बन भ्रमपरत्वासङ्गतेरिति ध्येयम्।। प्रथमभ्रमोनुमिति प्रतिबन्धकः।। अन्त्यौ च तज्जनकज्ञाने तथा।। तयोरपि प्रथमेस्यत्र प्रसिद्धस्य साध्याभाववद्वृत्तित्वस्या प्रसिद्ध्या न तद्भृमत्वम्, किंत्वभावांशेऽनुयोगिता विशेषसम्बन्धेन साध्यस्य भ्रमत्वमित्ये तादृशविशेषमादृत्य, शिष्यव्युत्पादनायानेकभ्रमप्रदर्शनम्।। इदं त्ववधेयम्।।
अभिधेयत्वं प्रमेयत्वस्य व्यभिचारीत्यत्र स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रमेयत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व सम्बन्धेन प्रमेयत्वस्य भ्रमो वाच्यः।। प्रतियोगितांशे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वयोस्साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिषटकतया तदंशे तदुभयावगाहि व्यभिचारद्ञानस्त्यैव व्याप्तिज्ञानविरोधित्वात्। एवं च भेदादौ प्रमेयत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य प्रसिद्धावपि स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न तादृशप्रतियोगिताकत्वाप्रसिद्ध्या तादृशभ्रमानुपपत्तिः।। प्रतियोगितांशे सम्बन्धाविशेषावच्छिन्नत्वस्य भ्रम इत्यपि न युक्तम्। तस्य सम्बन्धघटकतया तत्प्रकारकत्वघटित तद्भ्रमत्वानुपपत्तेः।। न च तेन रूपेण प्रतियोगिताप्रकारक एवात्रभ्रमोविवक्षितः न तु तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व संसर्गक इत वाच्यम्.......लाघवात्प्रतियोगिता संसर्गक व्याप्तिज्ञानस्यैवानुमिति हेतुतया तत्प्रकारक व्यभिचारज्ञानस्य किञ्चित्करत्वात्अत्राहुः, स्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकवत्वमेवाभावस्य साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिघटकं लाघवात्।। एवं च तादृशेन सम्बन्धानाभावांशे साध्यतावच्छेदक प्रकारकव्यभिचारज्ञानस्य व्याप्तिग्रह विरोधितया घटत्वादेः प्रसिद्धेन तादृश सम्बन्धेन प्रमेयत्वत्वादेरभावांशे भ्रमात्मक एव तथाविधग्रहो विवक्षित इति न किञ्चिदनुपपन्नं (अन्येतु) प्रथमे साध्याभाववदवृत्तित्व ज्ञानविरोधी हेतौ साध्याभाववद्वृत्तित्व रूपव्यभिचारस्य भ्रमः। द्वितीये च तदप्रसिद्ध्या व्यापकसामानाधिकरण्य ज्ञानविरोधी, साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य भ्रमोभिमतः असमानप्रकारकज्ञानस्याविरोधितया द्विविध व्यभिचारसंग्रहाय द्विविधव्याप्तिविषयकसमूहालम्बनस्यैव लक्षणे निवेशनीयत्वात्।। नच हेतुस्साध्यस्य व्यभिचारीत्यतस्साध्यतावच्छेदके हेतु समानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य दुर्लभतया तदवगाहिज्ञानस्याभिधेयत्वं प्रमेयत्वस्य व्यभिचारीत्याकारकतानोपपद्यत इति वाच्यम्।। यतोऽभाववद्वृत्तित्वं समानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वं चेति द्वयमेव हेतुस्साध्यस्य व्यभिचारीत्यत्र व्यभिचारपदार्थः। तत्र प्रथमव्यभिचार पदार्थैकदेशेऽभावेनुयोगितारूप षष्ठ्यर्थस्य, तत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदक वह्नित्वाद्यवच्छिन्न निरूपितत्व सम्बन्धएन प्रकृत्यर्थस्यान्वयः मत्वर्थीयस्स्वारूपसम्बन्धवान्।। तस्य चाभेदसम्बन्धएन प्रथमान्तार्थेऽन्वयः, द्वितीयतत्पदार्थ परवाक्यस्थले च तदेकदेशसामानाधिकरण्ये हेतुपदार्थान्वित प्रथमार्थनिरूपितत्वस्यान्वयः, षष्ठी प्रकृतेस्तद्धर्म परतया षष्ठ्यन्तार्थस्य साध्यतावच्छेदकनिष्ठत्वस्य तादृशान्वय बललभ्यहेतु समानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वे तस्य तद्धितार्थसम्बन्धिनः एकदेशे घटकत्वरूपसम्बन्धे, सम्बन्धिनश्चाभेदेन प्रथमान्तार्थेऽन्वयः।। एवं चोक्तवाक्यात्तत्र साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यापि लाभात् तत्र तदवगाहिभ्रमस्य दर्शिताकारता सम्भवादित्यपि वदन्ति।। 

	*भ्रमादिति* पञ्चम्यर्थः प्रयुक्तत्वं तस्य प्रतिबन्धकपदार्थेनुत्पादेऽन्वयः 
	*यथार्थेऽतीति* यथार्थपददानेन स्वव्यधिकरण प्रकारावच्छिन्नाया या विषयता तत्तदनिरूपकत्वस्य सर्वांशे प्रमात्वस्य विवक्षणीयतया दर्शितभ्रमाणां किञ्चिदंशे प्रमात्वेपि  न तानादाय दोष इति भावः।। अत्र यथार्थपदेन स करणत्वं यदिस्वानधिकरणवृत्तित्वं तदाह्रदोवह्न्यभाववानिति बुद्धेः प्रमात्वानुपपत्तिरतः स्वाधिकरणावृत्तित्वमेव तद्वाच्यं ह्रदा वृत्तित्वस्य वह्न्यभावेऽसत्त्वान्नोक्तबुद्धेः प्रमात्वानुपपत्तिः।। स्वाधिकरणावृत्तित्वमित्यत्र वृत्तित्वं प्रकारतावच्छेदक सम्बन्धेन वाच्यमस्यथापर्वतेपि कालिक सम्बन्धेन वह्न्यभावसत्त्वात्स्वरूप सम्बन्धेन वह्न्यभाववानितिर्बुद्धेर्भ्रमत्वानुपपत्तिस्तथा च जातिर्जातिमतीत्यादिबुद्धेः प्रमात्वापत्तिभ्रमत्वानुपपत्तिश्चस्वं जातिनिष्ठाविषयता प्रकारतावच्छेदक सम्बन्धः समवायस्तेन सम्बन्धेन स्वाधिकरण निरूपितवृत्तित्वा प्रसिद्धेरिति चेन्नस्वावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्न स्वावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नाधेयता निरूपितस्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न स्वावच्छेदकावच्छिन्नवत्ता ग्रहविरोधिता नियामक सम्बन्धावच्छिन्न निरवच्छिन्नाधिकरणता वद्वृत्तित्व स्वावच्छिन्नाभाववद्वृत्तित्वे तदन्यतर स्वनिरूपितत्वै तदुभय सम्बन्धेन प्रकारताविशिष्ट विषयत्वानिरूपकत्वस्य विवक्षितत्वात्।। विशेषरूपेण संसर्गताभ्युपगमे तु प्रकारतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वीय स्वरूपसम्बन्धेन स्वाधिकरणावृत्तित्वमेव स्वव्यधिकरणत्वम्।। यत्तु प्रकारतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्न यदधिकरणता सामान्ये स्वाधिकरणानुयोगिकत्वाभावस्तत्वमेव तदिति।। तन्न।। तथासति संयोगेन रूपवान् घट इति ज्ञानस्यापि प्रमात्वापत्तिः संयोगेन रूपाधिकरणताया अप्रसिद्धत्वात्।। केचित्तु।। प्रकारतावच्छेदक सम्बन्ध सामान्येस्वाधिकरणानुयोगिकत्व यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्तद्धर्मवत्वं स्ववैयधिकरण्य पदार्थः। नच भूतलं संयोगसमवायोभयसम्बन्धेन घटवदिति ज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिर्व्यासज्यवृत्ति धर्मावच्छिन्नानुयोगिताक तदाश्रय वृत्ति प्रतियोगिताकाभावानभ्युपगमेन संसर्गतानवच्छेदकोभयत्वावच्छिन्ने 
उभयाभावासत्वादिति वाच्यम्।। प्रकारतावच्छेदक संसर्गतावच्छेदक सामान्ये स्वाधिकरणवृत्यनुयोगितानिरूपिकतावच्छेदकत्व यद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपपकतावच्छेदकत्वोभयाभावस्तद्द्वत्त्वस्य विवक्षितत्वादित्याहुस्तन्न।। 

	संयोगत्वेन संयोगस समवायोभय संसर्गकस्य घटप्रकारक भूतलविशेष्यक ज्ञानस्य प्रमात्वापत्तेर्दुर्वारत्वात्संयोगत्वादो तादृशोभयाभावा सत्वात्।। ईश्वरीयज्ञानावृत्तिविषयिताशून्यत्वं सर्वांशे प्रमात्वमित्यपि केचित्।। *दीधितौ यथार्थेति व्यर्थमिति* अत्रेदं बोध्यं।। वह्न्यभाववद्ध्रदादि विषयकत्वस्य प्रतिबन्धकता शून्ये संशये आहार्ये च वर्तमानतया न प्रतिबन्धकता नतिरिक्तवृत्तित्वमिति संशयान्यानाहार्यादि ज्ञाननिष्ठत्व विशेषणं विषयतायां द्वितीयलक्षणे वक्ष्यते।। इह तु यावद्भ्रमभिन्नत्वरूप यथार्थ्य निवेशे नैव संशयाहार्ययोर्व्युदास सम्भवान्न संशयान्यत्वा नाहार्यत्वयोर्निवेश इति याथार्थ्यविशेषण वैयर्थ्यं कथं सङ्गच्छते।। यत्तु वृक्षः संयोगी न वेति संशयस्याभ्रमत्वान्न याथार्थ्यनिवेशात्तद्वारणं  तदवारणे चकपिसंयोगिभेदस्य साध्यतायां कपिसंयोग तदभावकोटिक संशयान्तर्भावेणानतिरिक्तवृत्तित्वव्याहतेः कपिसंयोगवद्वृक्षादेर्दोषत्वानुपपत्तिरिति तन्न।। कोट्यंशे भ्रमत्वासम्भवेपि कोटिद्वय विरोधांशे भ्रमत्वसम्भवात्।। समुच्चय वैलक्षण्याय संशये विरोधभावस्यावश्यकत्वात्।। यदपि वह्निमान् ह्रदो वह्न्यभाववानित्याद्याहार्यस्य यथार्थत्व विशेषणवारणेपि ह्रदो वह्निमानिति बाधज्ञानकालीनेच्छाजन्य ह्रदोवह्न्यभाववानित्याकारकाहार्य प्रमायानवारण सम्भव इति तदपि न।। तत्रापि वह्निमान् ह्रदो वह्न्यभाववानित्याकारस्याहार्यस्याभ्युपगमात् सामग्रीबलेन वह्नेर्वह्न्यभाव धर्मितावच्छेदकतया भाने बाधकाभावात्।। अत एव द्वितीय्लक्षणे वक्ष्यते आहार्य समानाधिकारकानाहार्यज्ञानाप्रसिद्धेरिति।। न चैवमव्याप्यवृत्तित्वाग्रह कालीनस्य कपिसंयोगाभाववान् वृक्षः कपिसंयोगीत्याहार्यस्य न वारण सम्भवति वाच्यम्।। संशयस्येव तादृशाहार्यस्यापि कपिसंयोगतदभावयोर्विरोधांशे भ्रमत्वसम्भवात्।। ह्रदोनिर्वह्निरित्याकारकानाहार्यज्ञाने आहार्यज्ञानेच्छा कार्यतावच्छेदकस्यासत्त्वोपपत्तये इच्छाकार्यतावच्छेदककोटौ वह्निधर्मितावच्छेदककत्वस्ये वाव्याप्यवृत्तित्व ग्रहकालीने वह्निमान् ह्रदो निर्वह्निरित्याकारकज्ञाने व्यभिचारवारणायविरोधावगाहित्वस्यापि निवेश्यतया विरोधिधर्मितावच्छेदककानात्मकस्येवद्धेतुस्थलेऽनुमिति विरोधिभ्रमविषयसाध्याभावादावति प्रसङ्ग वारणेप्य सद्धेतुस्थले तादृशप्रमाविषयदोषघटक साध्यादेः प्रत्येकं दोषत्वापत्तिर्दुर्वारैव तदर्थं प्रकारान्तरानुसरणे च तत एव पूर्वदोषस्यापि वारणसम्भवे यथार्थपदं व्यर्थमिति दोषस्य दुरुद्धरतया तस्यैव यथार्थपदाघटितलक्षणान्तरानुसरणबीजत्वमाह *नन्विति* एकदेशस्यापि विशिष्टघटकतया हेत्वाभास पदार्थत्वस्येष्टत्वादाह *प्रत्येकमिति* प्रत्येकपदार्थपर्याप्त साध्यतावच्छेदकाद्यवच्छिन्नस्येत्यर्थः।। *हेत्वाभासत्वापत्तिः*।। हेत्वाभास पदार्थत्वापत्तिः।। यद्रूपावच्छिन्न ज्ञानस्यानुमित्यविरोधित्वं तद्रूपावच्छिन्ने हेत्वाभासत्व व्यवहारस्य तद्रूपावच्छिन्न मात्रज्ञानात् हेतोर्दुष्टत्व व्यवहारस्य चानुदयेनात्रेष्टापत्तिर्नसम्भवतीति भावः।। यादृश विशिष्टविषयकत्वं तादृशानुमिति विरोधितानतिरिक्तवृत्ति, तत्त्वमिति विवक्षयानसाध्याभावादावतिव्याप्तिरित्याशङ्कते *अथेति* विशिष्टविषयकं* साध्याभाववद्वृत्तित्व विशिष्टसाधनादि विषयकमेव। *न विशिष्टं* न तादृशविशिष्टनिरूपितम्।। तथाच प्रत्येक पदार्थविषयकत्वस्य प्रतबन्धरतातिरिक्तवृत्तित्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः*व्यर्थमिति* यथार्थपदानेपि सद्धेतुस्थलेऽतिव्याप्तिवारणसम्भवात्।। ननु तत्र भ्रमविषय प्रत्येकपदार्थस्योक्तरीत्या वारणेपि तद्विषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिरत आह* केचित्त्विति* नन्वस्य दुष्टहेतु लक्षणत्वेदोषेष्वतिव्याप्तिस्तेषामप्यनुमिति विरोधि यथार्थज्ञानविषयत्वात्।। नच ह्रदत्वावच्छिन्न पक्षकवह्नित्वावच्छिन्न साध्यकस्थले वह्न्यभाववद्ध्रदादिरूपदोषाणामपि दुष्टहेतुत्वमिष्टमेवेति वाच्यम्। तद्रूपावच्छिन्न पक्षक तद्रूपावच्छिन्नसाध्यक तद्रूपावच्छिन्न हेतुकस्थले तेन रूपेण दुष्टस्य लक्षणं, यदि तद्रूपावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतुकानुमिति विरोधि यथार्थज्ञानविषयत्वमात्रं तदा ह्रदत्वावच्छिन्न पक्षकवह्नित्वावच्छिन्न साध्यक धूमत्वावच्छिन्न हेतुकानुमिति प्रतिबन्धकप्रमाविषय वह्न्यभाववद्ध्रदादीनां धूमत्वाधिना दुष्टत्वाभावादतिव्याप्तिरित्याशङ्कां परिजिहीर्षुस्तादृशाभावप्रतियोगिनां यथार्थज्ञानमिति समासमाश्रित्य तादृशाभावप्रतियोगि ***वक्ष्यमाणसम्बन्धावच्छिन्न तादृशानुमिति प्रतिबन्धकधूमाभाववद्वृत्तित्वं विशिष्टवह्न्यादिरूप प्रसिद्धदोषप्रकारताशालिभ्रममादाय रासभादि तात्पर्येणापि तथाव्यवहारस्स्यात्।। नच तत्र विशेष्ये तृतीयान्तार्थवह्नित्ववैशिष्ट्यभानाद्रासभे सद्भाधेन नायमति प्रसङ्ग इति वाच्यम्। तथा सति दोषपदार्थ घटकानुमितौ वह्नित्वावच्छिन्न हेतुकत्वालाभात् तल्लाभानुरोधेन हेतुप्रकारक ज्ञानजन्यानुमिति प्रतिबन्धकरूपदोष पदार्थघटकहेतौ वह्नित्व वैशिष्ट्यरूपतृतीयान्तार्थस्य तत्प्रकारतायां वाऽवच्छिन्नत्वार्थक तृतीयान्तलभ्यवह्नित्वावच्छिन्नत्वस्यान्वय इत्येवोपगन्तव्यत्वात्।। नच विशेष्ये वह्नित्वादि धर्मवैशिष्ट्यबोधक पदसमभिव्याहारस्थले दोषार्थकधातोरेव वह्नित्वावच्छिन्न हेतुकानुमिति प्रतिबन्धकोर्थः।। 

	अथवाऽनुमित्यर्थक साधनशब्दस्यैव वह्नित्वाद्यवच्छिन्न हेतुकानुमिति रूपविशेष लाक्षणिकत्वम्। धार्वर्थेऽनुमित्यन्तर्भावे साधनपदार्थानन्वयप्रसङ्गात्। तथाच विशेष्य एव तृतीयार्थ वैशिष्ट्यान्वययोपगमान्नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। एवमपि वह्निना धूमसाधने रासभो दुष्ट इत्यादि व्यवहारस्य भ्रममादायाति प्रसङ्गात्।।

	अथवा इतरभेदानुमापकमे वेदं लक्षणम्, तथा च पर्वतलक्षकधूमसाध्यक वह्निहेतुक दुष्टलक्षणस्य तथाविधानुमिति विरोधिव्यभिचारादिभ्रममादाय सद्धेतावितरभेद व्यभिचारित्वाद्यथार्थपदसार्थक्यम्, ज्ञानं चात्र स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुतावच्छेदकवत्व सम्बन्धावगाहिग्राह्यम्--ते न प्रकृतहेतुभिन्नस्यापि सम्बन्धान्तरेण दोषप्रमाविषयत्वेपि नातिप्रसङ्गः।। अग्रेपीदृशसम्बन्धेनैव बाधादिदोषाणां प्रतिबन्धकता न संभवति, सानिष्ठसाध्याभावत्वादिना पदार्थान्तरस्यैव यत्र ज्ञानं तत्र दोषाणामज्ञायमानतयाऽविरोधित्वेनानुमित्यापत्तेः। कन्तु ज्ञानीयपक्षतावच्थेदकाद्यवच्छिन्न विषयतानिरूपितसाध्याभावत्वाद्यवच्छिन्न विषयतावत्वेन तादृशविषयतयाज्ञान विषिष्टत्वेन वा। तच्च रूपं तादृश भ्रमविषय पदार्थान्तर साधारणमेवेति तेषामेव भ्रमदशायां विरोधित्वान्नोक्तापत्तिः।। एवं च सद्धेतूनामपि बॉप्रतिबन्धकतावच्छेदकनिरुक्तविषयताश्रय वह्न्यभावादि प्रमाविशेष्यत्वादतिव्याप्तिरिति चेन्न।। यद्रूपावच्छिन्न विषयतासामान्यं प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदकं-तद्रूपविशिष्टप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वमेव विवक्षणीयम्, ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ च तादृशं रूपं ह्रदविशिष्ट वह्न्यभावत्वादिकम्, ह्रदे वह्निनान् स्तीत्यादिज्ञाननिरूपित यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्यस्त्यैव ह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयतानिरूपित वह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्न विषयतात्वेन दोषनिष्ठानुमिति प्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वात्--सद्धेतुस्थले च केवलवह्न्यभावत्वादिकं न तथा- तदवच्छिन्न विषयतासामान्यान्तर्गत धर्म्यविषयकज्ञान निरूपित तादृशविषयतानामनुमिति प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात्। पर्वतविशिष्टवह्न्यभावत्वादि विशिष्टं च न किञ्चिद्वस्तु प्रसिद्धमिति नातिप्रसङ्गः।। तृतीयमपि लक्षणमनयैव रीत्या परिष्करणीयमिति।। ।।इदं तु बोध्यम्।। यद्यप्यस्य दुष्टहेतु लक्षणत्वे ज्ञायमानदोषप्रतिबन्धकतानाश्रयणेपि तद्रूपावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतुकानुमिति प्रतिबन्धकप्रकमाविषयतद्धेतुतावच्छेदकवत्वं तद्रूपावच्छिन्न पक्षस्याध्य हेतुकस्थले तेनैव रूपेण दुष्टत्वमित्यर्थकतामुगम्य यथार्थपदसार्थक्यमुपपादयितुं शक्यते-तथापि दुष्टलक्षणस्य दोषघटितत्वानुरोधेन तन्मतमवलम्ब्य षष्ठीसमास आदृत इति।। ननु द्वितीयतृतीयलक्षणयोर्दोषेष्वतिव्याप्तिरव्याप्तिश्च क्वचिद्धेतौ, यत्पदेन दोषस्त्यैवोपादेयतया तत्त्वस्य तन्मात्र वृत्तित्वादत आह *तत्त्वमित्यस्येति* प्रथममात्रस्य दुष्टलक्षणत्वेनैवोपपत्तौ चरमयोर्दोषलक्षणत्वमेवोचितम्। तत्त्वमित्यस्य यथाश्रुतार्थकत्वानुरोधा दत्तस्तदेवाह *आद्यस्त्यैवेति* ईदृश व्याख्यायां निर्दोषत्वात्प्राहुरित्युक्तम्।।

		।। इति प्रथमलक्षणम्*अथ द्वितीयलक्षणम्*

	लिङ्गज्ञानस्येतिमूले लिङ्गांशनिवेशस्यानति प्रयोजनकतया तस्याविवक्षितत्त्वमाह *लिङ्गमिति*.........नन्वाहार्य संशयाद्यात्मकज्ञानमादाय*अथ द्वितीयलक्षणम्*

	लिङ्ग्झानस्येति मूले लिङ्गांश निवेशस्यानति प्रयोजनकतया तस्याविवक्षितत्त्वमाह *लिङ्गमिति*.........नन्वाहार्य संशयाध्यात्मकज्ञानमादायासम्भव वारणाय ज्ञानेऽनाहार्यत्व संशयान्यत्वादिकं निवेशनीयमिति गौरवमतो लिङ्गाज्ञानमिति पञ्चमीतत्पुरुषाश्रयणेन लिङ्गजन्यं ज्ञानमनुमित्यात्मकं लक्ष्यते।। एवं चानुमिति वृत्तित्वविशिष्ट यद्विषयितेत्यादिरीत्या विवक्षणीयं सर्वत्र दोषविषयकानुमिति मादायैव लक्षणसङ्गतिः।। आहार्यसंशयाद्यात्मकानुमितेरस्वीकारेण नाहार्यादिज्ञानमादाय दोष इति लिङ्गपदसार्थक्यसम्भवे तद्व्यैय्यर्थ्यकथनमसङ्गतम्।। यत्तु।। एवं सति यादृश स्थले दोषविषयकानुमितिः कस्यापि न जाता तत्राव्याप्तिः।। एवं आहार्यादिज्ञानमादाय दोषवारणाय विषयितायामनुमितिवृत्तित्वं निवेशनीयमुतशाब्दबोधवृत्तित्वं निवेशनीयमित्यत्र विनिगमना विरहाल्लक्षणद्वयसम्भवेकोभयस्यापि दोषपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वापत्तिरत उभयमव्युपेक्ष्यानाहार्यत्वादि दोषपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वमेव विवक्षणीयमित्यभिप्रायेण लिङ्गपदवैयर्थ्य कथनमिति।। तत्तुच्छम्।। तत्पुरुषाश्रयणेपि लिङ्गप्रत्यक्षसाधारणस्य लिङ्गज्ञानपदस्यानुमिति तात्पर्यकत्व स्वीकारेतस्य जन्यप्रत्यक्षान्यज्ञान परत्वमपि सम्भवति।। तथाच जन्यप्रत्यक्षास्यज्ञानवृत्तित्व विशिष्टयद्विषयितेत्यादिरीत्या विवक्षणीयं एवं च प्रत्यक्षास्याज्ञाने आहार्यत्व संशयत्वादेरसत्वान्नाहार्याज्ञानमादायासम्भवः।। 

	इदानीं यत्र दोषानुमिति रप्रसिद्धा तत्रानुमित्यप्रसिद्धस्तत्राव्याप्तिः ज्ञानेऽनुमितित्वं निवेशनीयमुत शाब्दत्वं निवेशनीयमित्यत्र विनिगमनाविरहेण प्रवृत्तिनिमित्तद्वयापत्तिरित्यादि दूषणासत्त्वम्।। यत्रानुमित्यप्रसिद्धस्तत्रापि शाब्दज्ञानसमादाय लक्षणगमनात्।। नच यत्रानुमितिः शाब्दं चेत्युभयमप्यप्रसिद्धं तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम्।। यत्र दोषत्वव्यवहारस्तत्रैव लक्षणसत्त्वापेक्षणेन यत्र च व्यवहारस्तत्र नियमेन शाब्दात्मकज्ञानसत्त्वेन तमादायलक्षणसङ्गमनात्।। अथवाजन्य प्रत्यक्षान्यज्ञानत्वस्येश्वरज्ञानमादायेनैव लक्षणसमन्वयस्सम्भवति।। नचेश्वरज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे मानाभावेन तत्रजन्यप्रत्यक्षान्यज्ञानत्व विशिष्टविषयिता सत्त्वेनासम्भव इति वाच्यम्।। बाधकाभावस्त्यैव प्रमाणत्वात्।। न चाव्यापकविषयिताशून्यत्वस्य निवेशनीयत्वात्तस्य चेश्वरज्ञानेऽसत्त्वेनोक्तस्थलेऽव्याप्ति दुर्वारै वेति वाच्याम्।। 
 
	जन्यज्ञानवृत्तित्व विशिष्टाव्यापकविषयिताशून्यत्वस्यैव निवेशनीयत्वात्।। नचोक्त पक्षेप्यप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वस्य निवेशनीयतया साम्यमिति वाच्यम्।। तथापि संशयान्वत्वाद्य निवेशेन लाघवानपायादिति चेन्न।। स्वावच्छेदकाभाव प्रतियोग्यनुपहितत्व सम्बन्धेन प्रतिबन्धकता विशिष्टत्वमेव ह्यनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित संशयान्यत्वादि विशिष्टत्वम्प्रतियोग्युपहितत्वं चैकक्षणावच्छिन्नैकात्म वृत्तित्व सम्बन्धेन तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका भाववत्त्वमेवानुपहितत्वम्।। उक्तानुगमेनानाहार्यत्वादीनां निवेश इत्येतन्मत एव लाघवेन लिङ्गपद वैयर्थ्यात्।। नच मन्मते प्रत्यक्षान्यत्व रूपं लघुविशेषणं भवन्मते च तादृशसम्बन्धेन प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वरूपं संसर्गांशे गुरुभूतमिति वाच्यम्।। त्वन्मतेप्यप्रामाण्यज्ञानास्कन्दित प्रत्यक्षास्यज्ञानमादायासम्भववारणाया प्रामाण्यज्ञानाभाव विशिष्टत्वं निवेशनीयं तत्र चाप्रामाण्यस्याननुगतत्वेनोक्तानुगमस्यावश्यकतया विपरीतमेव प्रत्यक्षान्यत्व निवेशनप्रयुक्त गौरवमिति सूक्ष्मदर्शिभिर्विचारणीयम्।। अत्रेदं बोध्यम्।। प्रचोयजनान्तरेण लिङ्गपदसार्थ्यक्य सम्भवेन तद्वैयर्थ्यकथनमसङ्गतम्।। किं तत्प्रयोजनमिति चेच्छ्रुणु।। लिङ्गस्य ज्ञानं लिङ्गज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषाश्रयणेन लिङ्गवियकज्ञानं लब्धं तद्वृत्तित्ववैशिष्ट्यस्य दोषविषयितायामन्वये दोषविषयकत्वमपि ज्ञानेतुल्यवित्तिवेद्यतया लभ्यते।। एवं चैकज्ञानविषयत्व सम्बन्धेन दोषवत्त्वरूपं दुष्टलक्षणं लभ्यत इति मूले दुष्टनिरूपणं प्रतिज्ञायतल्लक्षणाकथन प्रयुक्तन्यूनता परिहरणेन लिङ्गपदस्य सार्थक्यम्।। नच दुष्टलक्षणबोधकतया ततत्सार्थक्येपि तस्य लक्षणे निवेशे उपयोगाभावेनाविवक्षणमिति वाच्मय्।।
लक्षणे तन्निवेशप्रयोजनाभावेपि दुष्टलक्षण बोधनाय लिङ्गपदमित्यनुक्त्वा तस्य वैय्यर्थ्यकथनमग्रे च दुष्टलक्षणाकथन प्रयुक्तमूलीय न्यूनत्व शङ्का निरासाय तस्यस्फुटत्वादुपेक्षणमिति व्याख्यानमत्यन्ता सामञ्जस्य विलसितम्।। नन्वेवं लिङ्गपदसार्थक्यकल्पनेन प्रथमलक्षण एव तदुपादानं युक्तं तस्यापि दुष्टलक्षणत्वादिति चेन्न।। प्रथम तृतीय लक्षणापेक्षया द्वितीयलक्षण एव ग्रन्थकृन्निर्भरात्।। यद्विषयकत्वे वेति मूलस्थयत्पदस्य सर्वनामतया तस्य बुद्धि विषयतावच्छेदकत्वोपलक्षित धर्मावच्छिन्ने शक्तत्वाद्दोषतावच्छेदक वह्न्यभावादि विशिष्टह्रदादिरर्थः।। तत्र च वह्न्यभावादेर्ह्रदांश उपलक्षणत्व विवक्षायां गुणाद्यन्यत्वोपलक्षितया सत्तया द्रव्यादेर्गुणादित इव द्रव्यत्व ह्रदत्वादिना वह्न्यभाववद्ध्रदाद्यवगाहि ज्ञानीय विषयिताया वह्न्यभावोपलक्षितेन ह्रदात्मकेन यत्पादार्थेन निरूपितत्व सम्बन्धेन विशेषणी भवताव्यावृत्तिर्नसम्भवति ह्रदे वह्न्यभावस्य विषयितायां च ह्रदस्य निरूपितत्व सम्बन्धएन प्रकारीभूयभासमानस्या बाधादिति मूलस्थ यत्पदार्थतावच्छेदक वह्न्यभावादेर्नोपलक्षणत्वं किन्तु विशेषणत्वमेवेति ज्ञापनायैव यादृशविशिष्ट विषयकत्वेनेति दीधितिकृतां व्याख्यानम्।। 

	एवं च गुणाद्यन्यत्व विशिष्ट सत्तया द्रव्यादेर्गुणादिति इव वह्न्यभावादि विशिष्टेन ह्रदेन द्रव्यत्व ह्रदत्वादि प्रकारकज्ञानीयविषयिताया व्यावृत्तिः स्सुघटैव।। यतो वह्न्यभाववद्ध्रद विषयितेत्यत्र ह्रदांशे वह्न्यभाववद्ध्रद संसर्गः वह्न्यभावादिश्च नस्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व विशिष्टनिरूपितत्व सम्बन्धेन विषयितायां प्रकारःकिन्तु स्वरूपसम्बन्धेन ह्रदांश एव।। दर्शितस्थले ह्रदांशे वह्न्यभावादेर्विशेषणत्व विवक्षायां तु वह्न्यभावाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व विशिष्ट निरूपितत्व सम्बन्धेन विषयितांशे धर्मिपारतन्त्र्येण प्रकारत्वं धर्मिणस्तु शुद्धनिरूपितत्व सम्बन्धेननैव विषयित्वांशे प्रकारत्वमिति मतभेदः।। तत्र विशिष्टप्रतियोगिकत्वेन निरूपितत्वस्य संसर्गतापक्षे यादृश विशिष्टप्रतियोगिकत्व विशिष्टनिरूपितत्व सम्बन्धेन यादृशविशिष्ट विशेषित विषयिता प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकता नतिरिक्तवृत्तिस्तादृशत्वं दोषत्वमिति निष्कृष्टार्थेयथाश्रुतदीदिति सङ्गतावपि विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धौ विशेषणतावच्छेदकस्य धर्मिपारतन्त्र्येण परम्परा सम्बन्धेन विशेषणीभूय व्यावर्तकत्वमिति द्वितीयपक्षे शुद्धनिरूपितत्व सम्बन्धेन विशेषणी भूय वह्न्यभाववद्ध्रदस्यद्रव्यत्वादिना वह्न्यभाववद्ध्रदावगायद्विषयकत्वे नेत्यत्र तृतीयार्थोऽवच्छेदकत्वं, तच्चेदनतिरिक्ततया वह्न्यभाव विशिष्ट ह्रदादिरूपदोष विषयकत्वस्य शुद्धह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयकज्ञानेपि सत्त्वेनानुमिति प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादतस्स्वरूपसम्बन्धरूपमेव तद्वाच्यमं तथाच पर्वतोवह्निमानित्याद्यनुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदक घटकत्वात्। असम्भव भयेन चावच्छेदकता पर्याप्ति निवेशा सम्भवादतो यद्विषयकत्वेनेति पदं व्याचष्टे
	*यद्विषयकत्वेनेति* यादृश विशिष्टविषयकत्वेन* यद्रूपावच्छिन्नविषयताकत्वेन।। एवं च-तत्त्वमित्यस्य तद्रूपावच्छिन्नत्यमित्यर्थः।। व्याख्या प्रयोजनं प्रकाशयति *तेनेति* यत्प्रकारत्वेनानुमिति प्रतिबन्धकत्वमित्युक्तौ पक्ष विशेषणक भ्रममादाय वह्न्यभावादौ नातिप्रसङ्ग सम्भवः पर्वतादावति प्रसङ्गसम्भवेपि यत्सम्बन्धावच्छिन्न यन्निष्टप्रकारताकत्वेनानुमिति प्रतिबन्धकत्वम्, तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य दुष्टता व्यवहारनियामकतत्वोपगमे पर्वतविशेषणकवह्न्यभावज्ञानस्य विशेषणता विशेषावच्छिन्नाधेयता संसर्गावच्छिन्न पर्वतादिनिष्ठप्रकारताकत्वेन प्रतिबन्धकत्वात्तेन सम्बन्धेन पर्वतादि मत्तायाः पर्वतमहानसान्यतरत्वादि रूपसद्धेतौ सत्त्वेपि प्रसिद्धधूमादि रूपहेतावसत्त्वात्तत्र दुष्टताव्यवहारापत्तेरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशेष्यकेत्युक्तम्।.........

	भ्रमपदं निश्चयसामान्यपरम्, तेन सद्धेत्वादीत्यादि पदग्राह्य साध्यशून्य पक्षक दुष्टहेतावनुमिति प्रतिबन्धक प्रमाविषय साध्याभावादेरेव सत्त्वेपि नासङ्गतिः *नातिप्रसङ्ग इति* उक्तव्याख्यानेऽनतिरिक्तवःत्तित्वरूपमेवावच्छेदकत्वं विवक्षणीयम्। विशेषणीभूतवह्न्यभावाद्यविषयके शुद्धह्रदत्वादिना वह्न्यभाव विशिष्टह्रदादि विषयकज्ञाने वह्न्यभावविशिष्ट ह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विलक्षणविषयता निरूपकत्वस्या सत्त्वेनोक्तासम्भवानवकाशात्। तथा च केवल वह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्न विषयताकत्वस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वान्नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः।। 

	ननु स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकत्व निवेशेऽयमेवातिप्रसङ्गो दुर्वारः अप्रामाण्य ज्ञानाभावादि विशिष्ट यद्रूपावच्छिन्न विषयक निश्चयत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणमित्येतादृशविवक्षया तादृशातिप्रसङ्ग वारणे पुनरसम्भवःवह्न्यभावत्वादिना घटाद्यवगाहिनो वह्न्यभाववान् ह्रद इत्यादि ज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया तत्साधारण्यानुरोधेन वह्नित्वाद्यवच्छिन्न प्रकारता निरूपिताभावत्वाद्यवच्छिन्न प्रकारतानिरूपित ह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विशेष्यताक निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकताया वक्तव्यतया वह्न्यभावविशिष्ट ह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयतायास्तादृश प्रकारतानिरूपित ह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयतात्वेनैवा वच्छेदकत्वेप्य प्रामाण्यज्ञानाभावादि विशिष्टवह्न्यभावविशिष्टह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयताक निश्चयत्वस्यावच्छेदकता पर्याप्त्यधिकरणत्वादित्यतस्तृतीयाया अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकतार्थकत्वं स्फुटयति *अवच्छेदकत्वञ्चेति* इह* एतल्लक्षणे।। घटकत्वं सप्तम्यर्थः।। नच विशिष्टदोषविषयकत्वस्य संशयादौ सत्त्वात्पुनरसंभव इति वाच्यम्। ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानपदमनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित निश्चयपरम्, षष्ठ्यर्थश्चाधेयत्वम्, तस्य यद्विषयकत्वेऽन्वयः। एवं च, तादृसनिश्चयवृत्ति यादृशविशिष्ट विषयकत्वमनुमिति प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशत्वस्य विवक्षणीयतयाऽसम्भवानवकाशात् अनतिरिक्तवृत्तित्वं च स्वव्यापक तर्कत्वम्.........नत तच्छून्यावृत्तित्वम्, विशिष्टस्य विशेष्यीभूतविशिष्टविषयत्वानतिरिक्ततया तस्यातिप्रसक्तत्वे विशिष्टे तस्मिन्ननतिप्रसक्तत्वस्य.........दुर्घटत्वात्।। यत्तु, प्रतिबन्धकताशून्य तादृशनिश्चयावृत्तित्वमेवानतिरिक्तवृत्तित्वमतोनोक्तरीत्याऽसम्भव इति।।
तदसत्।। तथासति, मूलोपात्तस्य ज्ञानस्येत्यस्य वैयर्थ्य प्रसङ्गात्। ह्रदत्वाद्यवच्छिन्नाया वह्न्यभावविशिष्टह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयक यत्किंचिज्ज्ञानीय विषयता, तन्निरूपकत्वस्य प्रतिबन्धकताशून्य तादृश निश्चयावृत्तित्वेन शूद्धह्रदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गाच्च।। अस्मन्मतेऽनुमितिप्रतिबन्धकतयास्तादृश निश्चयवृत्तित्व विशिष्ट ह्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयिताकत्वत्वाद्यवच्छिन्न व्यापकताविरहेणातिप्रतिसङ्गानवकाशात्।। अथैवमपि जातित्वादिना ह्रदत्वादि विषयकस्य जातिमान्वह्न्यभाववानित्यादिज्ञानस्यापि वह्न्यभाववद्ध्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयकतया तस्य च ह्रदो वह्निमानित्याद्यनुमित्य विरोधितयाऽसम्भवः। जलवान्वह्निमानित्यादि स्थलीयदोषा संग्रहेण अविशेषित धर्मावच्छिन्न पक्षादि स्थलीयस्यापि किञ्चिद्विशिष्ट तद्घटितदोषस्यासंग्रहेण च पक्षतावच्छेदकाद्यंशेऽन्याप्रकारत्व निवेशस्याशक्यत्वात्।। तादृश विशिष्टाघटक पदार्थाविषयकत्वस्य ज्ञानविशेषणत्वे सर्वमाकाशवदित्यादिस्थलीय बाधादौ तदघटका प्रसिद्ध्याऽव्याप्तिः।।.........यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्ययस्यतादृशविशिष्टघटरकता तत्तद्रूपावच्छिन्न तत्तन्निष्ट विषयताभिन्न किञ्चिदवच्छिन्न विषयताशून्यत्वं ज्ञाने निवेशनीयं जातित्वाद्यवच्छिन्नस्यच ह्रदत्वादेर्नवह्न्यभाववद्ध्रदत्वाद्यवच्छिन्नात्मक दोषघटकतेति जातित्वाद्यवच्छिन्न ह्रदत्वादि विषयता तादृशविषयताभिन्नैव तच्च्छून्यत्वं च नोक्तज्ञानस्येति दोष इत्यपि नसत्। तथासति ह्रदो जात्यभाववा नित्यादिस्थलीय बाधादेर्दुस्सङ्ग्रहत्वात्। जातित्वादिना ह्रदत्वादिरूप धर्मितावच्छेदकावगाहिनो जातिर्माजातिमानित्यादिज्ञानस्य जातित्वाद्यवच्छिन्न ह्रदत्वादिनिष्ठ धर्मितावच्छेदकतारूप विषयताया निरुक्तविषयताभिन्नत्व विरहेण तादृशज्ञानस्यानुमित्य प्रतिबन्धकस्य शून्यत्वां तेनावारणात्।। मैवम्।। यद्रूपावच्छिन्न विषयतात्वं तादृशविशिष्ट विषयकत्व समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्न विषयताशून्यत्वस्य ज्ञानविशेषणतया सामञ्जस्यात्। अप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदक जातित्वादिविशेषित ह्रदत्वादिघटित तत्तद्रूपावच्छिन्न विषयतात्वावच्छिन्नाभावस्य दोषात्मकविशिष्ट विषयिता समानाधिकरणत्वात्तज्ज्ञानव्यावृत्तित्रिति निष्कर्षः।। 

	*विशिष्टस्य* विशिष्टविषयकत्वस्य *असत्त्वेपि* वह्न्यभावत्वादिना घटाद्यवगाहिभ्रमेऽसत्त्वेपि।। तथाच विशिष्टविषयकत्वेन प्रतिबन्धकता न सम्भवतीति भावः* भ्रमात्प्रतिबन्धेपि* तादृशभ्रमस्यानुमित्यनुत्पाद प्रयोजकत्वेपि* नक्षतिः* नोक्तयुक्त्या पर्याप्ति निवेशेऽसम्भवः, तदनिवेशे पूर्वाति प्रसङ्गो वा।। 

	ननु विशिष्टदोषघटकीभूत तदेकदेश विषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्व सत्त्वेपि विशिष्टविषयिता सामान्यस्य तादृशावच्छेदकत्व विवक्षयाऽतिप्रसङ्ग वारणसम्भवात्तदेवकथं न विवक्षितमिति।।........

	नच सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां विशिष्ट विषयितात्वव्यापकत्वम् प्रवेश्यम्, तदपेक्षया प्रतिबन्धकतायां विशिष्टविषयिता व्यापकत्व निवेशनमेवोचितमिति वाच्यम्। यतो वह्न्यभाव विशिष्टह्रदादि निरूपित विषयिताया अनुमित्य प्रतिबन्धक संशयाहार्याप्रामाण्यज्ञानास्कन्दित ज्ञानसाधारणतया नानुमिति प्रतिबन्धकतायास्तद्व्यापकत्वमित्यनाहार्या प्रामाण्यज्ञानाना स्कन्दित निश्चयवृत्तित्व विशिष्ट यद्रूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वम् प्रतिबन्धकतायां भवता विवक्षणीयम्, तदपेक्षया लाघवेन स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छेदकतायां बाधादिरूपदोषविषयितात्व व्यापकत्वमेव विवक्षितुमुचितम् तथासति निश्चयत्वाद्यनिवेशात्समानाकारकज्ञानेषु विषयिताभेदस्या प्रामाणिकतया संशयादिज्ञान विषयिताया अपि निश्चयत्वादि विशिष्टीयतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकया प्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां बाधादिरूपदोषनिरूपित विषयितात्वव्यापकताया अक्षतत्वात्.............न च वह्न्यभाववान् ह्रदो वह्निमानित्याहार्यज्ञानीयवह्न्यभावविशिष्टह्रदादिविषयिता, नानाहार्यज्ञानसाधारणी तादृशाहार्यज्ञानसमानाकारकानाहार्यज्ञानाप्रसिद्धेः ह्रदो वह्न्यभाववानित्यनाहार्यज्ञानीय वह्न्यभावविशिष्ट ह्रदादिविषयितायाश्च वह्न्यादिप्रकारता निरूपित तादृशाहार्यज्ञानीय विशिष्टह्रदादिविषयिताया भिन्नत्वात्। तथा चानाहार्यज्ञानवृत्तित्व विशिष्टविषयिताया एव प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया  न दर्शिताहार्यज्ञानीय विषयिता साधारणविशिष्ट विषयितात्वव्यापकत्वमिति वाच्यम्। एवं सत्यनाहार्यज्ञानीय विशिष्ट विषयितात्वव्यापकताया एव विवक्षणीयत्वात्।। 
	तावतापि संशयान्यत्वा प्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वयोरप्रवेशेन लाघवानपायात्।। मैनम्।। स्वरूप सम्बन्धरूपावच्छेदकत्व प्रवेशे पाषाणमयत्वाद्यवच्छेदेन वह्न्यभाववत्तानिश्चय विशिष्टस्यपाषाणमयत्वादि विशिष्टपक्षादेर्ज्ञानस्य वह्न्याद्यनुमिति प्रतिबन्धकतया तदवच्छेदक विषयिताक पाषाणमयत्वादि विशिष्टे पक्षादावतिव्याप्तेः। अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्व निवेशमते तादृश विशिष्टज्ञान साधारणतयाऽनुमिति प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वेनाति प्रसङ्गानवकाशात्।। नचानतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्व निवेशपक्षेपि जलाद्यवच्छेदेन वह्न्यभाववत्ताघटितस्य वह्न्याभाववज्जलादिमद्वृत्ति जलादिविशिष्टपक्षस्य जलवान् वह्न्यभाववानित्याज्ञानसहितस्य जलवांश्च ह्रद इत्यादिज्ञानस्य तादृशज्ञानविशिष्ट तादृशज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तादृशप्रतिबन्धकताशून्यज्ञानाविषयस्य सप्रतिपक्षाद्यनात्मकस्य वारणाय ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकतायामवश्यं निवेशनीयतया मन्मतेपि तत्र नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्। ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकत्वविशेषणत्वे प्रतिहेतुव्यापक साध्याभाव समानाधिकरण तद्धेतु मत्पक्षरूप सत्प्रतिपक्षाव्याप्तेः।। साध्याभावांशे तद्व्यापकता ग्रहविशिष्ट तद्वत्ताज्ञानत्वेन स्वतन्त्रसाध्याभावधर्मिकतद्व्यापकताग्रहविशिष्टतद्वत्ता ज्ञानसाधारण्यानुरोधेनामश्यक्लृप्त प्रतिबन्धकतयैवोपपत्तेस्तादृश विशिष्टज्ञानस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतान्तरेमानाभावात्। उक्तविशिष्टेऽतिप्रसङ्गस्तु विवक्षणीयविशिष्टान्तराघटितत्व विशेषणेनैव वारणीयः।। नच ज्ञानद्वयसाधारण प्रतिबन्धकतायाः प्रत्येकज्ञानविषयविशिष्टविषयकत्वं नानतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकतावत्, तथाच दर्शितविशिष्टघटकस्य प्रत्येकज्ञानविषयस्य ननिरुक्तविशिष्टान्तरात्मकतेति निरुक्तविशिष्टान्तराघटितत्वमुक्त विशिष्टस्याक्षतमेवेति वाच्यम्।...........न वैशिष्ट्यावच्छिन्नत्व निवेशस्यावश्यकतया दर्शित प्रतिबन्धकताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वाभावेन विशिष्टद्वयाघटितत्वस्याक्षततया दर्शितस्थले दर्शितविशिष्टेऽतिप्रसङ्गो दुर्वारः।। अत्र केचित्।। यत्र जलसामानाधिकरण्येन वह्न्यभावस्य पक्षतावच्छेदकता तत्र वह्न्यभाववज्जलवत्कालीन ह्रदविशेष्यक जलवत्तानिश्चयस्य जलावच्छेदेन वह्न्यभाववत्तानिश्चयकालीनत्वा नियमात्तत्र जलावच्छेदेन वह्न्यभाववत्तानिश्चयस्य जलावच्छेदेन वह्न्यभाववत्तानिश्चय कालीनत्वा नियमात्तत्र जलावच्छेदेन वह्न्यभाववत्तानिश्चयविशिष्टस्यैव विशिष्टपक्षे जलादिमत्ता निश्चयस्य विरोधिताया अवश्यं वाच्यतया तयैव यत्र जलावच्छेदेन वह्न्यभावस्य पक्षतावच्छेदक घटकता तत्रापि विशिष्टपक्षे जलादिमत्तानिश्चयस्य कार्यामत्पादकत्व निर्वाहेऽतिरिक्तप्रतिबन्धकत्व कल्पने प्रयोजनाभावान्नोक्तातिप्रसङ्गः।। नच तत्सामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धौ तत्सामानाधिकरण्येन बाधनिश्यस्येव तत्सामानाधिकरण्येनावच्छेदक धर्मदर्शनस्याप्यविरोधितया तदवच्छेदेनैवावच्छेदक धर्मदर्शनं विरोधीति वाच्यं तच्च संसर्गांशे धर्मितावच्छेदक व्यापकत्वावगाहि, तथाच जलसामानाधिकरण्येन वह्न्यभाववत्ता घटिततादृश ह्रदत्वव्यापकताया भेदान्नक्लृप्तप्रतिबन्धकत्वेन निर्वाहति इतिज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतान्तरमावश्यकमिति वाच्यम्।। तत्सामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धौ तत्सामानाधिकरण्येनावच्छेदक धर्मवत्तानिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकताया मथुरानाथैः, तर्कग्रन्थे उक्तत्वात्।। 
	तत्सामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धौ तदवच्छेदेनैवावच्छेदक धर्मदर्शनस्य विरोधित्वेपि प्रकृतेन प्रतिबन्धकताभेदः।। यतः प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ धर्मितावच्छेदक व्यापकताया व्यापकत्वानैव निवेशः।। नतु धर्मितावच्छेदक व्यापकतात्वेन।। एकधर्मावच्छिन्न विशेष्यकज्ञाने च न धर्मान्तर व्यापकता संसर्गता वक्ष्यमाणविशिष्टान्तरा घटितत्वस्यैव यादृशविशिष्ट विषयकनिश्चयविशिष्ट यादृश विशिष्टविषयकनिश्चयत्वम्, प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितादृश विशिष्टद्वयाघटितत्वेनतीति विवक्षया (वक्ष्यमाणविशिष्टान्तरा घटितत्वस्येव यादृशविशिष्ट विषयकनिश्चय विशिष्ट यादृश विशिष्टविषयक निश्चयत्वम्, प्रकृतानुमिति प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति, तादृशविशिष्टद्वय घटितत्वस्यापि निवेशनीयतया) उक्तविशिष्टवारणसम्भवात्।..............न चैव मुक्तसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिः तस्य प्रतिहेतुव्यापकताविशिष्टसाध्याभावप्रतिहेतुविशिष्ट पक्षात्मकनिरुक्त विशिष्टद्वय घटितत्वादिति वाच्यम्।। सत्प्रतिपक्ष घटिकदळ(तादृशविशिष्ट) द्वयविषयिताभिन्न निरुक्त विशिष्टद्वयविषयिताशून्यप्रतीति विषयत्वस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वार्थत्वात्।। यत्र सत्प्रतिपक्षा प्रसिद्धिस्तत्र भिन्नान्तमनुपादेयमेव, साध्यादिभेदेन लक्षणभेदात्।। भ्रमात्मकज्ञानीय विषयितासाधारण रूपेणैव वा प्रतिहेतुव्यापकता विशिष्टसाध्याभाव विषयतोपादेया।। नच दर्शितविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षरूपता नस्वीक्रियते, अपितु हेतुतावच्छेदका घटितसाध्याभावाभाव वदवृत्तिमत्पक्षात्मक विशिष्टस्यैव व्यापक सामानाधिकरण्य रूपव्याप्तिविशिष्ट हेतुमत्पक्षस्योक्तरीत्या संग्रहे तद्धर्मव्यापक साध्याभाव कालीन तद्धर्मविशिष्ट पक्षादि व्यावृत्तिरप्यशक्यास्यादित्यविशेषेण व्यापकता घटितविशिष्टमात्रस्या लक्ष्यताया एव युक्तत्वात् तथाचोक्तप्रयासमपेक्ष्यज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकता निवेशनमेवोचितमिति वाच्यम्।। एवमपि प्रकृतहेतुनिष्ठसाध्यव्यापकीभूताभाव प्रतियोगित्वघटितस्य मतभेदोनासाधारण्यविरोधरूपस्य विषयतायाः पक्षधर्मिक प्रकृतहेतुमत्ताज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायामेवावच्छेदकत्वात्प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्व निवेशनासम्भवात् दर्शिताति प्रसङ्गवारणाय च निरुक्तविशिष्टद्वयाघटितत्वस्यैव निवेशनीयत्वात्।। नच पक्षवृत्तित्व विशेषितं प्रकृतहेतुनिष्ठ साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमेवा साधारण्यादिरूपं वाच्यम्, पक्षावृत्तित्वाघटितविशिष्ट विषयताया अप्रतिबन्धकज्ञानसाधारणतया प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वात्, तादृशस्यासाधारण्यादेः पक्षवृत्तित्व विशिष्ट प्रकृतहेतु साध्यव्यापकाभाव प्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतहेतुरूपनिरुक्त विशिष्टद्वय घटिततया निरुक्तविशिष्टद्वया घटितत्व निवेशोपि न सम्भवतीति वाच्यम्।।.........

	पक्षवृत्तित्वाघटितविशिष्टस्यैवासाधारण्यरूपतायाः "विरोधोपि फलतः प्रतिरोध एव तदन्यत्वेन वा विरोधि विशेषणीय"मिति पङ्क्तिव्याख्यानावसरे प्रतिपादनीयत्वात्।।श्री।। नन्वतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशे व्यभिचारादिघटित पदार्थान्तरेऽतिव्याप्तिस्तद्विषयकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वादत आह *विशेषणीयञ्चेति* तादृशलक्षणमिति शेषः।। *तादृशविशिष्टेति* अनुमितिप्रतिबन्धकतायां यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वमवच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थः।। व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नस्य व्यभिचारत्वादिरूप तादृशरूपावच्छिन्न घटितत्वादसम्भव इत्यतः अन्तरेति स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयता वच्छेदकावच्छिन्नार्थकम् अतश्शुद्धव्यभिचारादेः प्रमेयत्व विशिष्ट व्यभिचाराद्यभिन्नत्वेपि न क्षतिः।। 
	
	तदघटितत्वञ्च तदविषयक प्रतीतिविषयत्वम्, एवञ्चानुमति प्रतिबन्धकतायां यादृशरूपावच्छिन्न विषयकत्वमवच्छेदकं तादृशं यत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं तदवच्छिन्नविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं यत्स्वन्तदवच्छिन्नत्वम् समुदितार्थः।। यद्रूपावच्छिन्ने लक्षणं सङ्गमनीयम् तदेव स्वपदार्थः।। भवति हि व्यभिचारत्वाद्य वच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकीभूताये बाधत्वादयस्तवच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं व्यभिचारत्वादिरिति तदवच्छिन्ने लक्षणसमन्वयः प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाप्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादेस्स्वावच्छिन्ना विषयक प्रतीति विषयतावच्छेदक व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकत्वा भावान्न तदवच्छिन्नेऽतिप्रसङ्गः॥ प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादेरपि प्रमेयत्वादिना व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयत्वात्तद्दोषस्स्यादत्तस्तादृश रूपाश्रयधर्मिणं तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीति विषयत्वेना विशेष्यस्वमेव तादृश विषयतावच्छेदकत्वेन विशेषितम्॥ प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वाद्याश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्न विषयकप्रतीतौ दुर्घटत्वात्तद्दोष- अतस्स्वाश्रया विषयकत्वमुपेक्ष्यस्वावच्छिन्नाविषयकत्वनिवेशः॥  स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयवृत्तित्वस्य तादृशधर्मविशेषणत्वे व्यभिचारत्वादेरपि प्रमेयत्वादिना व्यभिचारत्वादसम्भव इत्यतस्तादृश विषयतावच्छेदकत्वेन धर्मोविशेषितः॥ प्रमेयं गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं यद्गगनभावन्मेयत्वादि तदाश्रयाविषयक प्रतीत्यप्रसिद्ध्या व्यभिचारादौ तादृश प्रतीतिविषयत्वस्य दुरुपपादतयाव्याप्तिरतस्तदवच्छिन्ना विषयकत्वनिवेशः॥ अत्र च तादृशविशिष्टा्तरा विषयकप्रतीतिविषयता वच्छेदकत्वस्य दोषतावच्छेदक धर्मविशेषणत्वापेक्षया ज्ञानस्येत्यत्र ज्ञानपदार्थे तादृशविशिष्टान्तराविषयकत्व निवेश एवोचित-, एवं च निष्कृष्टवक्ष्यमाणकल्पे यद्विषयकनिष्टयस्येत्यत्र निश्चय एव तन्निवेश्यं  लाघवादित्यवधेयम्॥ अथ धूमव्यभिचारिवह्निततया तत्राव्याप्तिः॥ 
	नच यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं तादृशरूपान्तरावच्छिन्नाघटितत्वस्य विवक्षितत्त्वान्नदोषः, व्यभिचारस्योक्तबाधविषयकत्वा न्यूनवृत्तिव्याप्तिज्ञान प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयकत्वेपि तादृशप्रतिबन्धकता सामान्यान्तर्गतानुमिति प्रतिबन्धकावच्छेदक विषयिताकत्व विरहेण तद्घटितत्वस्याकिञ्चित्करत्वादिति वाच्यम्.................

	व्यभिचारत्वादिरूपस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता सामान्यावच्छेदक विषयितानिरूपकतावच्छेदकस्य तदवच्छिन्नाविषयकप्रतिविषयतावच्छेदकस्याप्रसिद्ध्याऽसम्भवात्, प्रेमयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वादेरेव तथाविधविषयता निरूपकता वच्छेदकत्वात् तस्य च व्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकत्वाभावात्॥ 
	नच स्वावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदक विषयतानिरूपकतावच्छेदकः कश्चित्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदको यस्य एवं भूतं यद्यत्स्वं प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादि तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयता वच्छेदकत्वस्य विवक्षणीयत्वस्य विवक्षीणयतया न दोष इति वाच्यम्॥ तथा सति धूमव्यभिचारिवह्निमान् धूमवान् वह्नेरित्यादौ बाधत्वाद्यवच्छिन्न घटकतावच्छेदकस्य धूमव्यभिचारि वह्निमत्वादेस्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकीभूत स्वावच्छिन्नविषयकत्वा वच्छिन्नप्रतिबन्धक सामान्यावच्छेदकविषयतानिरूपकतावच्छेदक व्यभिचारत्वकत्वादव्याप्तेर्गुर्वारकत्वात्॥ ...............
	
	नच स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता सामान्यावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्विषयित्वं यादृशयादृश धर्मावच्छिन्ना निरूपितः, तादृशतादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वम्, तद्रूपावच्छिन्नत्वमेव समुदितलक्षणार्थः॥ प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतायाश्शुद्धव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्न निरूपितविषयितायाः प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ना निरूपितत्वेन तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन्नसत्त्वेन प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वादेस्स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वात्, व्यभिचारत्वादि विशिष्टविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता सामान्यावच्छेदकीभूतायाः कस्या अपि विषयतायाः व्यभिचारत्वादिविशिष्टनिरूपितत्वासम्भवात्, तादृशविषयतायायादृशधर्मविशिष्टानिरूपितत्वम्, घटत्वप्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वादेरेव तादृशत्वात् तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकतया व्यभिचारत्वादेस्स्वपदेनोपादातुं शक्यत्वाच्च नकश्चिद्दोषः.......................
	अथवा, यद्धर्मावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतविषयितात्वम्, यद्धर्मावच्छिन्न 
निरूपितत्वव्याप्यम्, तद्धर्मवत्त्वमेव समुदितार्थ इति वाच्यम्, बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसंगात्। तादृश झर्मावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्न बाधज्ञानप्रतिब्नधकतायां केवलव्यभिचार विषयितायास्तादृशव्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकतायां केवलव्यभिचारविषयितायास्ताद़ृशव्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धकतायाञ्च केवलबाधविषयिताया अनवच्छेदकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्न विषयिताया एव तथाविध प्रतिबन्धकता सामान्यावच्छेदकत्वं, तस्यास्तादृशधर्मविशिष्टघटकतावच्छेदकधर्मविशिष्टनिरूपितत्वस्यावश्यकत्वात्, प्रथमकल्पे स्वपदेन चरमकल्पे यत्वदेन तस्योपादान सम्भवात्॥ 
	अथ, वह्न्यभावादि धर्मितावच्छेदककवह्न्यादि प्रकारकबुद्धेरिव, धूमव्यभिचार विशिष्टवह्न्यादि धर्मितावच्छेदककस्य धूमव्याप्यतया वह्न्यादिप्रकारक ग्रहस्यानाहार्यस्यासंभवेन तादृशानुमितिप्रतिनब्धकताघटित यथाश्रुतलक्षणस्य तद्रूपावच्छिन्न पक्षकवह्न्यादिहेतुक दोषाव्याप्तिं स्वमयेववक्ष्यतीति तद्वारणायासोऽयंवृथेति चेत्॥ भवतु तावदेवम्॥ तथापि विशेषगुवद्भिन्नोघटोगुणसामान्यवद्भिन्न इत्यादौ दर्शितसमूहालम्बनानुमिति प्रसिद्ध्याविशेष गुणवद्घटादिरूपाश्रयासिद्धेर्गुणवद्घटादिरूपबाध घटितायास्संग्रह आवश्यकः॥ यदि च तत्र घटत्वावच्छेदेन गुणवत्त्वमेव बाध. आश्रयासिद्धिस्तु..........घटत्वसामानाधिकरण्येन घटत्वावच्छेदेन वा विशेषगुणवत्त्वं, तस्याञ्च गुणत्वरूप सामान्यधर्मावच्छिन्न घटत्वव्यापकता घटितोक्तबाधस्य न प्रवेशः, विशेषगुणत्वेन घटत्वव्यापकताया स्तत्रप्रवेशेपि सामान्यरूपेण व्यापकतायास्तदनन्तर्भावादिति न तादृशासिद्ध्यसङ्ग्रह इत्युच्यते॥ तदा विशेषगुणाभाववान् द्वितीयादिक्षणावच्छिन्नो घटोगुणसामान्याभाववानित्यादौ द्वितीयक्षणावच्छिन्ने घटेविशेषगुणवत्त्वरूपाश्रयासिद्धौ तदवच्छिन्ने घटे गुणवत्त्वरूप बाधप्रवेशावश्यकत्वात्, यथाश्रुतलक्षणे च तत्सङ्ग्रहस्यावश्यकतया उक्तविशेषणदानानुपपत्तिः वस्तुतस्त्वत्र वदन्तीत्यादि निष्कृष्टकल्पेपि प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्य निवेशनीयतया तन्मते दर्शितबाधाद्यसङ्ग्रहो दोष एव॥ एतेन, स्वावच्छिन्ननिरूपित विषयकत्वावच्छिन्न यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकविषयिताक विशिष्टरूपित विषयितात्वव्यापकस्वावच्छिन्न निरूप्यताक धर्मवत्त्वं समुदितलक्षणार्थः प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकं नैतादृशंस्वं, तदवच्छिन्न विषयकत्वाच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयिताकशुद्ध्यव्यभिचारादि विषयितात्वस्य तदवच्छिन्न निरूपितत्वाव्याप्यत्वात् उक्तस्थले विशेषगुणविशिष्टघटादिरूपाश्रयासिद्ध्यादिविषयकत्वावच्छिन्नविशिष्टपक्षग्रहादिनिरूपित यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताक विशिष्टनिरूपित विषयितात्वस्य तादृशाश्रया सिद्ध्यादिनिरूपितत्व व्याप्यत्वात्तत्र लक्षणसमन्वयः प्रतिबन्धकतायां यावत्त्वानिवेशान्नोक्तरीत्या बाधविशिष्टव्यभिचारादावति प्रसङ्गः॥ स्वावच्छिन्नविषयिताको यो धर्मस्तद्वत्त्वं वा समुदितलक्षणार्थः। प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादिकं नैतादृशं स्वं, तदवच्छिन्नानिरूपित शुद्धव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नायामेव प्रतिबन्धकतायास्तदवच्छिन्न विषयताया अवच्छेदकत्वात्। उक्तस्थले चाश्रयासिद्धि विषयकत्वस्य  तदनिरूपित बाधादिविषयित्वानवच्छिन्नायाविशिष्टपक्षग्रहप्रतिबन्धकतातदवच्छेदकत्वाल्लक्षण समन्वय इति, परास्तम्॥ यद्विषयक निश्चयस्य विरोधिविषयिता प्रयुक्त इत्यादिनिष्कृष्टकल्पेऽनुमिति प्रतिबन्धकताया अघटकत्वात् प्रतिबन्धकतायां विशिष्टान्तर विषयकत्वानवच्छिन्नत्वविशेषणदानस्यासम्भवेन यत्पदार्थस्यैव तादृश पदार्थान्तराघटितत्वेन विशेषणीयतयोक्तबाधाव्याप्तेरशक्यपरिहार्यत्वात्॥ ......... ............

	अत्र केचित् स्वसजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वमेव यत्पदार्थे विशेषन्देयम्, साजात्यञ्च हेत्वाभावविभाजकरूपेण, तच्चरूपं बाधत्वव्यभिचारत्वादि तेनरूपेण व्यभिचारादेर्नबाधादि साजात्यमिति व्यभिचारादि घटितबाधादौ नाव्याप्तिः. न चैवं यद्विषयकनिश्चयस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाव स्तत्त्वमित्यत्र विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदस्य वैयर्थ्यं घटादेस्तादृशरूपेण सजातीयाप्रसिद्ध्यैवनातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्...........
	स्वसजातीयविशिष्टान्तरघटितं यत्स्वंतदविषयकप्रतीति विषयत्वस्य विवक्षयाऽनुयोगिनिस्वत्वानन्तर्भावेन पदार्थान्तरेष्वतिप्रसङ्ग वारकतया तद्दसार्थक्यात्॥ नच व्यभिचारविशिष्टप्रमेयत्वादेर्हेत्वाभासत्व विरहाद्देत्वाभासादि विभाजकरूपेण सजातीयाप्रसिद्ध्या तस्य स्वपदेनोपादेयं तस्य शुद्धव्यभिचाराद्यभिन्नतया व्यभिचाराद्यभिन्नतया 
व्यभिचारत्वादि रूपहेत्वाभावविभाजक रूपेण तत्सजातीय प्रसिद्धिरिति तदविषयकप्रतीति प्रतितीविषयत्वस्य व्यभिचारविशिष्टप्रमेयत्वादौ सत्त्वात्तत्रातिप्रसङ्ग इति वाच्यम्॥ विशिष्टान्तराघटितत्वेनाघटितस्य विशिष्टसाध्यसाधनग्रहा विरोधिज्ञाननिष्ठविषयिता सम्बन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकता नतिरिक्तवृत्तित्वादिरूपस्य व्यभिचारादि विभाजकस्यात्र निवेशात्तादृश रूपस्य च व्यभिचारविशिष्टप्रमेयत्वादि साधारणत्वादित्याहुः॥ तन्न व्यभिचारादिघटितबाधादावपि विशिष्टान्तराघटितत्वा घटितव्यिचारत्वादिसत्त्वेन तद्घटकव्यभिचारादेर्व्यभिचारत्वादिना तत्सजातीयतया तत्सङ्ग्रहानुपपत्तेः॥ नच स्ववृत्तितया वद्धेत्वाभावविभाजकरूपेण साजात्यं विवक्षणीयं, तथाच बाधादि घटकव्यभिचारादौ बाधत्वाद्यसत्वान्न तत्र तादृश बाधदिसजातीयत्वमतस्तत्संग्रहसंभव इति वाच्यम्॥ 
	एवं सति, बाधविशिष्टव्यभिचारादौ स्ववृत्तिबाधत्वव्यभिचारत्वादि यावद्धर्मेण सजातीयविशिष्टान्तरस्य व्यभिचारविशिष्टबाधादेः प्रसिद्धावपि तद्घटितत्वापत्त्वेनातिव्याप्तेः॥ तस्माद्व्यभिचारादिघटितबाधादेस्संग्रहप्रकारोऽग्रेदर्शनीय एवादरणीयः प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ तादृशव्यभिचारत्वाद्यवच्छिन्ने नातिप्रसङ्गः नदोषव्यवहारप्रसङ्गः॥ अत्र प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारो दोष इत्यादिव्यवहाराभावान्नेष्टापत्तिस्सम्भवति॥ न च विशिष्टव्यभिचारादेश्शुद्धव्यभिचारत्वादिना दोषत्वस्याक्षततया उक्तविशेषणदावेपि तादृशव्यवहारापत्तिर्दुर्वारैवेति................
	अत्रेष्टावत्तौ च व्यर्थं विशेषणमिति वाच्यम्॥ दोषादिपदस्य निरुक्तविशेषणावच्छिन्नानुमिति प्रतिबन्धतावच्छेदकस्वावच्छिन्न निरूपितविषयताकत्वे नान्वयितावच्छेदक धर्मबोधकतायाव्युत्पन्नतया प्रकृते च प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वादि रूपस्यान्वयितावच्छेदकस्योक्तविशेषण विरहेणातिप्रसङ्गाभावादिति हृदयम्॥श्री॥ 
	नन्वाश्रयासिद्ध्यादिस्थले पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षत्वादिकमेव दोषस्तस्यैव हेतु निष्ठतया हेतोर्दुष्टताव्यवहारनिर्वाहकत्वात्, तादृशधर्मस्य च तादृशाभाववत्पक्षादिरूपतादृश विशिष्टान्तरघटिततयाऽव्याप्तिरित्यत आह एवं चेति तादृशविशेषणदानेचेत्यर्थः पक्षतावच्छेदकादीति आदिपदात्साध्यादिपरिग्रहः॥ 
पर्वतादिधर्मिक काञ्चनमयत्वादिविशिष्टबुद्धौ पर्वतः काञ्चनमयत्वाभाववानित्यादि धर्मिविशेष्यक निश्चयस्येव पर्वते काञ्चनमयत्वन्नास्तीत्यादि धर्मिविशेषणकनिश्चयस्यापि विरोधित्वमानुभाविकमतस्तद्विषयस्यापि दोषत्वमाह * पक्षनिष्ठ इति* आधेयतासम्बन्धेन पक्षविशिष्ट इत्यर्थः, वाकारस्समुच्चये एवमग्रेपि* साधनवद्वृत्ति साधनधर्मिकव्याप्तिज्ञाने प्रतिबन्धकं साधनवति साध्याभाव इति ज्ञानेपि साधने साध्याभाववद्वृत्तित्वं तुल्यवित्तिवेद्यतया नियमतोभासत इत्यभिप्रायेण साधनवतिसाध्याभाव इति ज्ञानस्यासमानविशेष्यकस्य (मणिमन्त्रादिन्यायेन) प्रतिबन्धकत्वमिति प्राचीनमताभिप्रायेणैववेदम्॥ *दोष इति* नतु पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षकत्वादिरिति शेषः। तथाचालक्ष्यत्वान्न तत्राव्याप्तिरिति भावः॥ नन पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षादीनां हेत्ववृत्तित्वात्कथं हेतौ दुष्टताव्यवहार इत्यत आह *येन केनापीति* एकज्ञानविषयत्वादिनेत्यादिः...............*तद्वान्*तदवच्छिन्नः* *दुष्टः* दुष्टपदप्रतिपाद्यः॥ तथाच हेतोस्तादृशदोषा नधिकरणत्वेपि नक्षतिः दुष्टइत्यादौ सामान्यतस्सम्बन्धिन एव निष्ठार्थकत्वात्, एवं चैकज्ञान विषयत्वादिना वह्न्यभाववद्ध्रदादिरूपदोषस्य धूमादौ सत्त्वेन (सत्त्वेपि) पर्वतादौ वह्न्यादिसाधने तस्यदुष्टताव्यवहारविषयतायाः तद्रूपावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतुवाचक पदसमभिव्याहारस्थले दुष्टपदस्य तद्रूपावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतुकानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदक स्वावच्छिन्ननिरूपित विषयिताक धर्मावच्छिन्न सम्बन्धिबोधकत्व व्युत्पत्यापूर्ववद्वारणेपि पूर्ववदेववह्निना धूमसाधने रासभोदुष्ट इत्यादि व्यवहारो निरुक्तदोषमात्रस्य दुष्टताव्यवहार विषयतावच्छेदकत्वे दुर्वार इति प्रकृत हेतुतावच्छेदक विशिष्ट सम्बन्धो निष्ठार्थतावच्छेदकोवाच्यः॥ 
एतल्लाभायैव प्रकृतहेतुरित्युक्तम्॥ 
ह्रदे वह्निसाधने धूमो दुष्ट इत्यत्र ह्रदत्वावच्छिन्न पक्षकवह्नित्वावच्छिन्न साध्यकधूमत्वावच्छिन्न हेतुकानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदक स्वावच्छिन्नविषयिताक धर्मावच्छिन्नसम्बन्धीधूम इत्यन्वयबोधः। तत्र प्रतिबन्धकता वच्छेदकस्वावच्छिन्न विषयताक धर्मविशिष्ट एव दुष्टधातोरर्थः। साधनपदं लक्षणया धूमत्वावच्छिन्न हेतुकानुमितिपरम्। तत्र ह्रद इति सप्तम्यन्तार्थ ह्रदत्वावच्छिन्नपक्षकत्वस्य वह्नेरिति षष्ठ्यन्तार्थस्य वह्नित्वावच्छिन्नपक्षकत्वस्य वह्नेरिति षष्ठ्यन्तार्थस्य वह्नित्वावच्छिन्न साध्यकत्वस्य चान्वयः तादृशानुमित्यन्वित सप्तम्यर्थ निरूपितत्वस्य दुष्टधात्वर्थेकदेशे प्रतिबन्धकत्वेऽन्वयः एवञ्च पर्वतेवह्नेस्साधने धूमोदुष्ट इत्यत्र पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षक वह्नित्वावच्छिन्न साध्यकधूमत्वावच्छिन्न हेतुकानुमिति प्रतिबन्धकावच्छेदकस्वावच्छिन्न निरूपितविषयिताक धर्मविशिष्टसम्बन्धीधूम इत्येव प्रतीयते तादृश धर्मश्चा प्रसिद्ध एवेति न तथा व्यवहारः। पक्षताविशेषादिकमनन्तर्भाव्यधूमोदुष्ट इत्यादि व्यवहारस्तु इष्यत एवेदिति दिक्॥ 
साधननिष्ठसाध्याभाववद्वृत्तित्वादेरेव व्यभिचारतया प्रसिद्धिर्नतु तद्विशिष्टसाधनादेरतो न तस्य दोषत्वमिति कश्चिदाह, व्याचष्टेपि लक्षणमस्यथैव अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् तादृशव्याख्यामुपन्यस्यति *यादृशेति* यद्रूपावच्छिन्नेत्यर्थः* ज्ञानं* ज्ञानत्वावच्छिन्नं * तस्य धर्मिणः* तद्धर्मावच्छिन्नस्य, तेन सम्बन्धेनेति शेषः * तादृशधर्मवत्त्वं* तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं, साधनादिविशेषणकसाध्याभाववद्वृत्तित्वादिविशेष्यकज्ञानस्य व्याप्त्यादिज्ञान प्रतिबन्धकत्वेपि साध्याभाववद्वृत्तित्वादेराधेयतासम्बन्धेन साधनीयत्वादिकं स दोषः साधनादेस्साध्याभाववद्वृत्तित्व धर्मताविरहात्॥
	 अत्राप्यवच्छेदकत्वं पूर्ववत् नतु स्वरूपसम्बन्धविशेषः, पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न निष्ठकेवलाभावत्वावच्छिन्नवत्त्वादावतिव्याप्तिप्रसङ्गात्। तदवच्छिन्नधर्मिक तद्रूपावच्छिन्नवत्ताज्ञानत्वस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटि प्रविष्टत्वात्॥ 
अवच्छेदकतापर्याप्ति विवक्षणेन च ह्रदत्वाद्यवच्छिन्न निष्ठवह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्नवत्वेऽव्याप्तिः, यतो वह्नित्वादिना घटाद्यवगाहिनोपि ह्रदोनवह्निमानित्यादि निश्चयस्य ह्रदो वह्निमानित्याद्यनुमिति प्रतिबन्धकतया ह्रदतद्वावच्छिन्न विशेष्यकवास्तववह्न्यभावत्वावच्छिन्न प्रकारक निश्चयत्वेन न प्रतिबन्धकता अपि तु तद्विषयत्वेनैव, अतस्तादृशमेवरूपं प्रतिबन्धकतावच्छेदकता पर्याप्त्यधिकरणं, नतु ह्रदत्वावच्छिन्नधर्मिक वह्न्यभावत्वाद्युपादानं न सम्भवतीति॥ पर्वतो वह्न्यभाववानित्यादौ पर्वतत्वावच्छिन्न निष्ठवह्नित्वावच्छिन्नवत्त्वरूपबाधादेरसङ्ग्रह भयेन यद्रूपावच्छिन्ने धर्मिणि यद्रूपावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित यद्रूपावच्छिन्न प्रकारताकनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकता, तद्रूपविशिष्टे तद्रूपावच्छिन्न विशेषित तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं दोष इति विवक्षाया असम्भवात्, अत्र साधनिष्ठ साध्याभाववद्वृत्तित्वादेरिवसाध्याभाववद्वृत्ति साधनादेरपि दोषत्वेक्षतिविरहात् एतावानायासोऽनर्थ इत्यस्वरसः कश्चिदित्यनेन सूचितः॥
 यथाव्याख्याते यथाश्रुतार्थे निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादौ प्रकृतपक्षावच्छेदक विशिष्ट विशेष्यकप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकानुमितेरप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिर्दर्शयिष्यते तत्र विशिष्यपक्षतावच्छेदकाद्यप्रवेशे, ना प्रसिद्धिरतस्तन्निवेशनप्रयोजनमाह *अथेति * पर्वतादेः काञ्चनमयत्वविरह इत्यादौ सर्वत्र न दोष इति सम्बध्यते। तथाच, पक्षतावच्छेदकाप्रवेशे पूर्वोक्तयुक्त्याऽसम्भववारणाय यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतुकानुमिति सामान्यप्रतिबन्धकत्वमेव निवेश्यमिति पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतनिष्ठकाञ्चनमयत्वाभावादावतिव्याप्तिः, तस्यापि काञ्चनमयत्वादि सहितपर्वतत्वादिरूपयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नपक्षसाध्यहेतुकानुमिति सामान्यप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वादिति भावः॥ आदिपदं वस्त्वन्तरसङ्ग्रहकम्॥ प्रकृतानुमित्यविषयपदार्थाभावेऽतिव्याप्तिं सूचयित्वा तद्विषयसाध्याभावे तां सूचयति * ह्रदस्येति * ह्रदनिष्ठवह्निशून्यत्वं धूमशून्यत्वं चेत्यर्थः ह्रदनिष्ठाभावेऽतिव्याप्तिसूचनञ्च प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षकत्वरूपसमुदायदळस्यैवानिवेशे बोध्यम् * महानसीयेति * महानसीयवह्न्यभावो महानसीय धूमाभावश्चेत्यर्थः।

 अत्रातिव्याप्तिसूचनञ्च प्रकृतसाध्यतावच्छेदक प्रकृतहेतुतावच्छेदकयोरनिवेशे बोध्यम् इदमुपलक्षणम्॥ साध्यहेत्वोरनिवेशेपि जलत्वाभावादावतिव्याप्तिर्बोध्या, प्रकृतहेतुकावच्छेदकावच्छिन्न हेतुकत्वानिवेशे पक्षधर्मताज्ञानप्रतिबन्धकतामादायादिप्रसङ्गं सूचयित्वा, व्याप्तिज्ञान प्रतिबन्धकतामादायातिप्रसङ्गं सूचयति * प्रमेयत्वस्येति * वह्निव्यभिचार इत्यनेनान्वयः अत्रातिव्याप्तिस्तादृश समुदायदस्यैवानिवेशे बोध्या॥ प्रकृतहेतुकत्वं निवेश्याप्येतद्दोषस्य शक्यवारणतया हेतुतावच्छेदक निवेशायाह * केवलधूमस्येति * वह्निशून्यदेशान्तरवृत्तिधूमव्यक्तिव्यावर्तक विशेषणानवच्छिन्नस्येत्यर्थः॥ साध्यतावच्छेदकानिवेशे पूर्वं साध्यवत्ताज्ञानविरोधिन्यतिव्याप्तिर्दर्शिता, इदानीं व्याप्तिज्ञान विरोधिन्यतिव्याप्तिं दर्शयति* विशिष्टधूमस्य वा पर्वतीयवह्निव्यभिचार इति* दोषलक्षणेपि पक्षतावच्छेदकादि निवेशस्यावश्यकतां दर्शयति*

	नवातत्सम्बन्धेनेति *तत्र* पर्वततवावच्छिन्ने वह्नित्वावच्छिन्नसाधने* तस्य* विशिष्टधूमत्वावच्छिन्नस्य, पक्षादौ पक्षतावच्छेदकादेर्यादृशसम्बन्धेन विशेषणत्वं यत्राभिमतं तत्र तत्सम्बन्धेन तदवच्छिन्नत्वं निवेश्यमिति सूचयितुं तत्पक्षकेत्युक्तम् पक्षतावच्छेदकादेर्यादृश सम्बन्धेन विशेषणत्वं यत्राभिमतं तत्र तत्सम्बन्धेन  तदवच्छिन्नत्वं निवेश्यमिति सूचयितुं तत्पक्षकेत्युक्तम् पक्षतावच्छेदकादि निवेशेपक्षादि निवेश्यमिति सूचयितुं तत्पक्षकेत्युक्तम पक्षतावच्छेदकादि निवेशेपक्षादि निवेशस्याप्रयोजकत्वात्॥ *वाच्यम्* तद्रूपावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतुक दोषलक्षणे निवेशनीयं* तथाचेति* निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यत्र च पक्षतावच्छेदकनिर्वह्नित्व विशिष्टपर्वते वह्निवैशिष्ट्यावगाहित्वमनुमितेर्नसम्भवति स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदकक स्वप्रकारकानाहार्यज्ञानस्यानभ्युपगमात्॥ पर्वतः पर्वतावृत्तिवह्निमानित्यत्र पर्वतावृत्तित्वरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारकत्वमनुमितेर्नसम्भवति स्वस्मिन् स्वावृत्तित्वावच्छिन्न प्रकारकानाहार्यज्ञानस्याननुभाविकत्वात्॥ एवं पर्वतो वह्निमान्वह्निव्यभिचारिण इत्यत्र वह्निव्यभिचारित्वरूपहेतुतावच्छेदकावच्छिन्ने वह्निव्याप्यत्व वैशिष्ट्यावगाहित्वमनुमितौ न सम्भवति पूर्वोक्तयुक्तेः। पर्वतोवह्निमान् पर्वतावृत्तेरित्यत्र पर्वते पर्वतावृत्तित्वरूपहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहित्वं नानुमितेस्सम्भवति उक्तयुक्तेरिति॥ यथाविवक्षितानुमित्यप्रसिद्धि प्रयोजकभेदेन नानास्थलेऽव्याप्तिकथनं *नकोपि हेत्वाभासस्स्यादिति* तथाच, अपार्थदकत्वरूप निग्रहस्थानसत्त्वेन तथाप्रयोक्तुर्निग्रहोपपत्तावपि निर्वह्नित्वेन पर्वतोवह्नेस्साधने, धूमोदुष्ट इत्यादिव्यवहारोदुरुपपाद इति भावः* तादृशानुमितेः* तथा विवक्षितानुमितेः* अप्रसिद्धत्वादिति* आहार्यपरोक्षज्ञानानुपगमादिति भावः॥श्री॥
OB	*यद्विषयकनिश्चयस्येति* यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चयस्येत्यर्थः, उत्तरपदस्योत्ततरकालीनार्थकतया तदुत्तरमिति धातूपस्थाप्यानुमिति रूपक्रियाविशेषणमतो द्वितीया॥ अग्रमकल्पे तादृशज्ञानरूपक्रियाविशेषणं, अत एव ज्ञानपदमपि सार्थकं तत्पदञ्च तादृशनिश्चय परामर्शकम्॥
	उत्तरपदञ्चा व्यवहितोत्तरार्थकं "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग" इत्यनेन द्वितीया अधिकरणे उत्तरपदस्योत्तरकालपरत्वादितु न युक्तम्॥ व्यापकत्वात्मकस्यात्यन्तसंयोगस्य प्रकृतेऽविवक्षितत्वात्* अनुमितौ* अनुमितिसामान्ये॥ 
	द्वयोर्व्यतिरेक इतिसम्बन्धः * तत्त्वं* तद्रूपावच्छिन्नत्वम्। अत्र च, तज्ज्ञानानन्तरज्ञाननिष्ठ तादृशोभयाभावे तज्ज्ञानीयाया एव विरोधिविषयितायाः प्रयोजकत्वाद्विरोधिविषयितायां तादृशनिश्चयायत्वकथनं स्वरूपकीर्तिनमात्रं न तु लक्षणघटकम्, तथाच, यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यस्य विरोधिविषयिता प्रयुक्तोभयाभाववत्त्वं तादृशरूपावच्छिन्नत्वं दोषत्वमिति समुदितार्थः॥ 

	वह्न्याभावविशिष्टह्रदत्वावच्छिन्न विषयकनिश्चयानन्तरं ह्रदोवह्निमान्वह्निव्याप्यधूमवांश्चेत्याकारकानुमितेः कदाचिदप्यनुत्पत्त्याघटाद्यनुमितय एव तादृशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यान्तर्गताः तानु च ह्रदत्वादिविशिष्टे यद्वह्नित्वादि विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वं वह्नित्वाद्यवच्छिन्न निरूपितव्याप्तिविशिष्टधूमत्वाद्यवच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वञ्च तदुभयाभाववत्त्वमक्षतमेव, तत्र तादृशनिश्चयाय विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमपि, स्वनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मस्यस्वानन्तरोत्पन्नज्ञाननिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकधर्माभावप्रयोजकत्वात्॥ ह्रदत्वविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्न वह्नित्वविशिष्टप्रकारिताघटित धर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूताया ह्रदत्वावच्छिन्न विशेष्यकत्वावच्छिन्न वह्नित्वावच्छिन्नाभावीय प्रकारितायास्तादृशवह्नित्वविशिष्ट प्रकारकत्व घटितोभयाभावे तथात्वात्॥ 

	नच तादृशविशिष्टप्रकारकत्वमात्रं न विपरीत निश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकमपि तु तद्विषेषितानाहार्यज्ञानत्वम् तत्कथं तत्प्रकारकत्वाभावस्य तथाविधविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमिति वाच्यम्॥ विशिष्टाभावप्रयोजकस्यविशेष्यवन्निष्ट विशेषणाभावप्रयोजकत्वादनाहार्यज्ञानत्वाद्याश्रयानुमित्यादि निष्ठतादृशविशिष्टप्रकारकताभावस्य विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वातेरिति ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ वह्न्यभावादिविशिष्टह्रदत्वावच्छिन्ने लक्षणसमन्वयः॥ 
	
	निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ तादृशानुमितेरप्रसिद्धावपि वह्निमत्पर्वतादिरूपाश्रयासिद्ध्यादिविषयक निश्चयानन्तरप्रसिद्धघटाद्यनुमितिषु अन्यत्र प्रसिद्धपक्षतावच्छेदकविशिष्ट विषयकत्वावच्छिन्न साध्यतावच्छेदक विशिष्टप्रकारकत्व घटितोभयाभाववत्त्वमक्षतमेवेति तत्र लक्षणसमन्वयः॥ नचाहार्यज्ञान मात्रप्रसिद्धस्य निर्वह्निपर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यकवह्निप्रकारकज्ञानत्वस्य विरोधिविषयकज्ञानप्रतिबध्यतानवच्छेदकतया तादृशधर्मावच्छिन्ने वह्न्यादिप्रकारकत्वस्याभावे विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमप्रामाणइकमिति वाच्यम्॥ 

	तादृशज्ञानत्वस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वेपि तद्व्यापकस्य पर्वतत्वावच्छिन्ने ज्ञानत्वस्यप्रतबध्यतानवच्छेदकत्वेपि तद्व्यापकस्य पर्वतत्वावच्छिन्ने वह्नित्वावच्छिन्नाभावप्रकारकज्ञानत्वस्यैव वह्निविशिष्टपर्वत विषयकज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकतया व्यापकाभावप्रयोजकस्य सुतरां व्याप्याभाव प्रयोजकतया तादृशविशिष्टविशेष्यकत्वावच्छिन्नवह्न्यादिप्रकारकत्वाभावस्य तादृशगोषविषयिता प्रयुक्तत्वस्यावश्यकत्वात्॥ 
	
	नच विरोधिज्ञानसत्त्वेपि निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानस्यानाहार्यस्यानुत्पत्त्या इच्छाघटित तादृशाहार्यज्ञान सामग्र्यभावस्त्यैव निर्वह्नित्वादिविशिष्टे वह्न्यादि वैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकत्वं नतु विरोधिविषयकत्वस्य क्वचिदप्यक्लृप्तत्वादिति वाच्यम्॥

	अभावाधिकरणतायामेव विरोधिविशेषयिताप्रयुक्तत्वस्य निवेश्यतया अधिकरणतानाञ्चाभावाभेदेप्यधिकरणभेदेन भिन्नतया विरोधिज्ञानानन्तरोत्पन्नज्ञाने तादृश वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां विनिगमनाविरहेण पूर्वज्ञानीयविरोधिविषयिताया अपि प्रयोजकत्वात्॥ 
	
	यद्विषयिताप्रयुक्तस्तादृशोभयाभावस्तत्त्वमित्येतावन्मात्रेकृते ह्रदो वह्न्यभाववानित्यादिज्ञानीय वह्न्यभावादिविशिष्टह्रदादि विषयताया इव तदन्तःपातिवह्न्यभावत्वादिविशिष्टविषयताया अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटि प्रविष्टतया प्रतिबध्यतावच्छेदकस्य ह्रदत्वादिविशिष्टे वह्न्यादि वैशिष्ट्यावगाहित्वस्य विरहप्रयोजकतया बाधाद्येकदेशे वह्न्यभावादिरूपविशिश्टेऽतिव्याप्तिरिति यद्विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यस्य विरोधिविषयिता प्रयुक्तोभयाभाववत्त्वं निवेशितम्............

	नच यादृशविशिष्ट विषयितासामान्यप्रयुक्तस्तादृशोभयाभावस्तत्त्वमित्येव सम्यक्, ह्रदत्वादिविशिष्चविषयतासामान्यान्तर्गतायां ह्रद इत्यादि ज्ञानीयविषयताया मुभयाभावप्रयोजकत्वासत्त्वादतिव्याप्तेरनवकाशादिति वाच्यम्॥ 

	पाषाणमयोनवह्निमानित्यादि ज्ञानविशिष्टस्य पर्वतः पाषाणमय इति ज्ञानस्यपर्वतो वह्निमानिति ज्ञानप्रतिबन्धकतया ज्ञानभेदेन विषयिताभेदाभावात् पाषाणमयत्वविशिष्ट पर्वतादिविषयितासामान्यस्यैवोभयाभावप्रयोजकत्वात्पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतादावतिव्याप्तेर्दुर्वारत्वात्॥ 

	ह्रदोवह्न्यभाववानित्यादि ह्रदादिविषयक निश्चयोत्तरोत्पन्न घटाद्यनुमितौ विरोधिविषयताप्रयुक्तोभयाभावसत्त्वात् केवलह्रदादावतिव्याप्तिरतस्सामान्यपदं पूरितम्॥ तथासति वह्न्यभावादिविषयक निश्चयानन्तरोत्पन्नानुमिति सामान्यान्तर्गतायां ह्रद इत्यादिनिश्चयानन्तरजातह्रदो वह्निमान्वह्निव्याप्यधूमवांश्चेत्याद्यनुमितौ विरोधिविषयताप्रयुक्ततादृशोभयाभावासत्त्वान्नातिव्याप्तिः॥ 
	
	केवलह्रदत्वादिना वह्न्यभावविशिष्ट ह्रदादिविषयकनिश्चयानन्तरमुक्तसमूहालम्बनानुमित्युत्पत्त्या तादृशविशिष्टस्यापिदोषत्वानुपपत्तिरतो यत्पदं यद्रूपावच्छिन्न परतयोपवर्णितम्॥ 

	वह्न्यभावविशिष्टह्रदादिविषयकस्य ह्रदो वह्निमान्नवेत्यादिज्ञानस्यानन्तरन्तादृशसमूहालम्बनानुमित्युत्पत्त्या तद्दोषतादवस्थ्यमतो निश्चयेति॥ अनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित संशयान्यज्ञानपरम्, तेनाहार्याप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानानन्तरं तादृशानुमित्युत्पत्तावपि न क्षतिः.....॥ 

	दोषविषयकनिश्चय नाशे सति तदनुमितेरुत्पत्त्या तद्दोषापत्तिरतोऽव्यवधान निवेशः॥ एवं दोष विषयक लौकिक निश्चयाव्यवहितपूर्वमनुमित्युत्पत्तावपि तद्दोषः अत उत्तरेति, तत्सामानाधिकरण्यमनुमितौ निवेश्यं, अत एकस्यबाध निश्चयानन्तरमन्यस्यानुमित्युत्पत्तावपि न क्षतिः॥ बाधादिनिश्चयानन्तरं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यादिप्रकारकप्याहार्यस्य लौकिकप्रत्यक्षस्यचोत्पत्त्या तादृशज्ञानसामान्यमुपेक्ष्यानुमिति सामान्यनिवेशः॥ 

	यत्याध्यकयत्पक्षकयद्धेतुकयादृशदोषविषयक निश्चयानन्तरं कस्याप्यनुमितिर्नजाता तत्र तादृशानुमितेरप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिरतोऽनुमितिस्थलेऽनाहार्यदोषविशेषाजन्यज्ञानं निवेश्यकल्पान्तरमाह *अनाहार्येति* तथाच तादृशानुमित्यप्रसिद्धिर्यत्र तत्र तथाविधमानसोपनीत भानादिकमादायैव लक्षणं सङ्गमनीयमिति भावः, बाधादिनिश्चयानन्तरमाहार्यसाध्यादिप्रकारकप्रत्यक्षोत्पत्त्याऽसम्भवोऽव्याप्तिर्वेत्यतो अनाहार्येति शंखोनपीत इत्यादिनिश्चयानन्तरं शंखादौपीतत्वादि प्रकारकस्य दोषविशेषजन्यचाक्षुषादेरुत्पत्त्याशंखाः पीतश्शंखत्वादित्यास्थलीय बाधादावव्याप्तिरतोमानसेति॥ 

	मानसपदं दोषविशेषाजन्यज्ञानपरम्॥ तेन नाहंगौर इत्यादि निश्चयानन्तरं मिथ्याज्ञानजन्यवासनादि रूपदोषविशेषजन्यस्यात्मविशेष्यक गौरत्वादिप्रकारकमानस्योत्पत्तावप्यहं गौर आत्मत्वादित्यादिस्थलीय बाधादौ नाव्याप्तिः॥ एतेन, यादृशपक्षसाध्यहेतुकस्थले यद्दोषविषयकनिश्चयानन्तरं विरोधिसामग्र्यादिवशेन मानसज्ञानं कदापि नजातं तत्राव्याप्तिरित्यपि निरन्तरम्॥ तत्राप्यनुमितिशाब्दबोधादिकमादाय लक्षणगमनसम्भवात्॥ पक्षतावच्छेदकेत्यादिदळद्वयनिवेश व्यावृत्तिः पूर्ववद्बोध्या॥ विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेशनप्रयोजनं स्वयमेव वक्ष्यति॥

	यत्र विषयविशेषे समूहालम्बनज्ञानं न कस्यापि जातं तत्र पक्षतावच्छेदक विशिष्टेसाध्यवैशिष्ट्यावगाहगित्व, विशिष्टसाध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावरूपविशिष्टाभावाप्रसिद्धिरतो विशिष्टाभावमुपेक्ष्योभयाभावनिवेशः कृतः॥ तादृशोभयाभावप्रयोजक विरोधिविषयतावत्त्वं यद्रूपविशिष्टविषयित्वव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नत्वं दोषत्वमित्यस्य सम्यक्त्वेपि यथासन्निवेशे नवैयर्थ्यं, ननु काञ्चनमयपर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ पक्षतावच्छेदक विशिष्टपक्षाद्यप्रसिद्ध्याविशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्वाप्रसिद्धिरित्याश्रयासिद्ध्यादावव्याप्तिरित्यत आह *पक्षतावच्छेदकेति* आदिपदात्साध्यतावच्छेदक वैशिष्ठ्यादिपरिग्रहः *वैज्ञानिकमिति* तत्प्रकारेण ज्ञायमानत्व रूपमित्यर्थः, तथाच, पर्वतादेः काञ्चनमयत्वादि वैशिष्ट्यस्य वास्तविकस्य विरहेपि तेन रूपेण ज्ञायमानत्व मादाय लक्षणसमन्वय इति भावः॥ 

	नच ह्रदो वह्न्यभाववानित्यादि निश्चयानन्तरं जायमाने ह्रदो द्रव्यं जलमयो वह्निमान्वह्निव्याप्यधूमवांश्चेत्याद्याकारक समूहालम्बने ह्रदत्वादिना ज्ञायमाने वह्न्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्व सत्त्वादसम्भवत इति वाच्यम्॥ पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नाया पक्षनिष्ठ विशेष्यकतातन्निरूपिताया साध्यतावच्छेदकानच्छिन्न साध्यप्रकारताया च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यप्रकारितानिरूपित व्याप्यत्व प्रकारता निरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न हेतुप्रकारता तत्प्रतियोगित्वयोरवगाहितान्तद्वयेन विवक्षणात्॥ 

	विशिष्टविषयाप्रसिद्धावपि पर्वताद्यंशे काञ्चनमयत्वाद्यवगाहि भ्रमविषयिताया व्यधिकरण काञ्चनमयत्वाद्यवच्छिन्नायाः प्रसिद्ध्यालक्षणसमन्वयात् व्याप्तिप्रकारतास्थाने च निरूप्यनिरूपिक भावापन्नव्याप्ति घटकतत्तत्पदार्थप्रकारता निवेशनीया, तेन धूमवान्मह्नेरित्यादौ वह्निव्यापकधूमसामानाधिकरण्यादिरूपव्याप्तेरप्रसिद्धावपि नक्षतिः॥....॥

	नन्वत्र व्याप्तिपदेनान्वयव्याप्तिश्चेदुच्यते, तदा व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानविरोधिनि साध्यनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वादिरूपानुपसंहारित्वेऽव्याप्तिः तादृशज्ञानस्यान्वयव्याप्तिज्ञानाविरोधित्वात्, व्यतिरेकव्याप्तिविवक्षणेच . हेतुनिष्ठसाध्याभाववद्वृत्तित्व साध्यतावच्छेदक निष्ठहेतु समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादावव्याप्तिः तज्ज्ञानस्य ग्राह्याभावाद्यनवगाहितया व्यतिरेकव्याप्तिज्ञान विरोधित्वे मानाभावादत आह  *व्याप्तिश्चेति* अन्वयतः* अन्वयनिरूपिता॥
OB
	प्रकृतहेतुनिष्ठाप्रकृतसाध्यनिरूपितेति यावत्॥ साचात्यन्तान्योन्याभावभेदेन भिन्ना, अव्यभिचरितत्वव्यापक सामानाधिकरण्यरूपानानाविधैवग्राह्या॥ अतोऽत्यन्ताभावादिगर्भव्याप्तिज्ञानेऽन्योन्याभावादि गर्भव्यभिचारज्ञानस्य व्यापकताज्ञाने साध्याभाववद्वृत्तिहेत्वादिज्ञानस्य च ग्राह्याभावानवगाहितयाऽविरोधित्वेपि नक्षतिः। *व्यतिरेकतः* व्यतिरेक निरूपिता॥ साचसाध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपा *वाच्या* व्याप्तिपदेन विवक्षणीया॥ तथाच तत्तद्व्याप्तिप्रकारता निरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताप्रतियोगित्वकूटाभाव एव निवेशनीय इति भावः ननु निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादौ पक्षतावच्छेदकविशिष्टेपक्षे साध्यतावच्छेदक विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वमेवाप्रसिद्धमितिकथं लक्षणसमन्वय इत्यत आह *तादृशावगाहित्वप्रसिद्धिरिति* आहार्यज्ञान एवेति* निर्वह्नित्व विशिष्टपर्वतोवह्निप्रत्यक्षं जायतामित्याद्याकारकेच्छाजन्य प्रत्यक्ष एवेत्यर्थः॥ 

	विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेशन प्रयोजनमाह *एवं चेति* विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेशने चेत्यर्थः * नक्षतिः* ननिर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ घटादावतिव्याप्तिः *तस्य* घटादिनिश्चयस्य॥ *विरोध्यविषयकत्वात्* स्वानन्तरानुमिति सामान्यनिष्ठतादृशोभयाभावप्रयोजक विरोधिविषयकत्वविरहात्॥ वह्निमत्पर्वतादिविषयकसमूहालम्बनात्मकधटादिनिश्चयानन्तर जातज्ञाननिष्ठतादृशोभयाभाववत्त्वस्य तज्ज्ञानीयविरोधिविषयिता प्रयुक्तत्वेपि घटादिनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यान्तर्गतसमूहालम्बनानात्मकघटादिनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितौ विरोधिविषयिताप्रयुक्तोभयाभाववत्त्व विरहान्नातिव्याप्तिरिति भावः॥ 

	प्रयोज्यप्रयोजकभावश्चानुभवसिद्धस्स्वरूपसम्बन्धे विशेषः॥ विरोधिपदप्रयोजनमाह *एवमिति* अननुमितावपीति* नक्षतिः तस्य विरोध्यविषयकत्वादित्यनुषज्यते* नक्षतिः* नसाध्यवत्पक्षेऽतिव्याप्तिः॥ विरोधिविषयितापदेन तादृशोभयाभावाप्रतियोगितावच्छेदककोटौ यद्रूपावच्छिन्नांशे यद्रूपावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहित्वं निविष्टं, तद्रूपावच्छिन्न विषयितानिरूपित तद्रूपावच्छिन्नाभाव तद्व्याप्यान्यतरविषयितायाः............

	साध्यवत्पक्षविषयता, (साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयिता) बहिर्भूत विषयिताया, वा विवक्षितत्वादिति भावः॥ नच सिसाधयिषाधीनायां साध्यनिश्चयोत्तरसमूहालम्बनानुमितौ तादृशोभयाभावासत्त्वात्सिद्धिविषयेऽति प्रसङ्ग एव नास्ति, एवं पक्षे साध्यनिश्चयोत्तरं तदतिरिक्ताविषयकसाध्यविधेयकानुमितेरनुत्पादेपि पक्षांशे साध्यांशेवाऽधिकावगाहिन्या आनुमितेस्साध्यधर्मितावच्छेदकान्य विधेयकानुमितेस्साध्यावच्छिन्नपक्षविधेयकानुमितेश्चोत्पत्त्या तत्रोभयाभावासत्त्वादिति नातिप्रसङ्गप्रसक्तिरिति वाच्यम्॥ यत्र विषयविशेषे सिसाधयिषा बलात्सिद्ध्युत्तरन्तादृशानुमितिः कदाचिदपि नजातातत्रैवातिव्याप्तेस्सम्भवात्॥..................

	द्वितीयकल्पे विषयितामात्रन्निवेश्यन्नतु विरोधिविषयिता पर्यन्तनिवेशनमित्याशयेनाह *मानसज्ञानेति* साध्यनिश्चयस्येत्यादिः॥ .........उभयभाव घटितलक्षणे प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादि वारणाय यथाश्रुतविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशे उपदर्शितव्यभिचार घटितबाधादावव्याप्त्याविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यस्वविषयिताप्रयोज्यतादृशोभयाभाव प्रयोजकाभावाधिकरणताकत्वरूपं तादृशविशेषणं निवेश्यम्॥ प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादि विषयिताप्रयोज्याया उक्तोभयाभाव प्रयोजकव्याप्त्याद्यवगाहित्वाभाववत्तायाश्शुद्धव्यभिचारादि विषयिताप्रयोज्यत्व नियमेन नप्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादौ विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्य स्वविषयताप्रयोज्य निरुक्तोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकत्वमिति नातिप्रसङ्गः॥ उपदर्शितव्यभिचारादि घटितबाधादिविषयिताप्रयोज्यायाः पक्षे साध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायास्तद्घटक व्यभिचारादि विषयित्वा प्रयोज्यत्वेन तत्सङ्ग्रहः॥---॥...............

	नच विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवत्ताग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदिकायास्तादृशबाधादिविषयतान्तः पातिव्यभिचारादिविषयिताया अपि तादृशबाधादिविषयिता प्रयोज्यायां विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाद्यभावाधिकरणतायां प्रयोजकतया तादृशबाधाद्यप्रसङ्ग्रह इति वाच्यम्॥ यत्किञ्चिद्विशिष्टान्तरविषयितात्वव्यापक रूपावच्छिन्ना प्रयोज्यत्व निवेशेन तत्सङ्ग्रहसम्भवात्॥ व्यभिचारादिविषयिताया बाधादिविषयितान्तःपातिविषयितामात्रवृत्तितरूपेणैवोपदर्शित साध्यवत्ताग्रह प्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तेनैवरूपेण तादृशसाध्यावगाहिता विरहवत्ताप्रयोजकत्वात्, तादृशस्य च रूपस्यबाधादि विषयितानन्तः पातिव्यभिचारादि विषयिता साधारणव्यभिचारादि रूपविशिष्ट विषयितात्वाव्यापकत्वात्, ॥न्या॥ तादोषान्तरविषयतैवस्वविषयिता प्रयोज्यायामधिकरणतायां तदप्रयोज्यत्वस्याक्षतत्वात्प्रमेयत्व विशिष्टतादृशसत्प्रतिपक्षातिव्याप्तेर्दुर्वारत्वादित्यादिपूर्वपक्षसमाधानतत्खंडनकोलाहलश्चेत्यलम्बमाहुना॥

	॥ग॥ तद्व्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्योक्तबाधादिविषयिताप्रयोज्योक्तसाध्याद्यवगाहित्वाभाववत्तायामक्षतत्वात् प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयताया येनरूपेण व्याप्त्यादिग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकता तद्रूपेण निरुक्तविषयितात्वव्यापकेन प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयतान्तः पातिव्यभिचारादि विषयतायाः प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादिविषयिता प्रयोज्यव्याप्त्याद्यवगाहित्वा भाववत्तायां नियमतः प्रयोजकत्वान्नाति प्रसङ्गावकाशः॥ बाधसत्प्रतिपक्षादिविषयकज्ञानस्य नानाविधबाधादि विषयकज्ञानस्यचानन्तरं जायमानायां घटाद्यनुमितौ बाधादिविषयिताप्रयोज्याया अभावाधिकरणता, तस्याविशिष्टान्तरविषयिता प्रयोज्यत्वेपि स्वपूर्ववृत्तिज्ञानीय विरोधिविषयिताया एव स्वनिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदक धर्मावभावाधिकरणताप्रयोजकत्वात्, एकैकविषयबाधादिमात्रज्ञानानन्तरजातज्ञाने, यातत्तद्बाधादि विषयिताप्रयोज्यावगाहित्वाबाधिकरणता, तस्याविशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोजतया बाधादौ लक्षणसमन्वयः॥ 

	व्यभिचारादिघटितबाधादि विषयिताप्रयोज्याया दीदितिकारोक्तोभयाभावाधिकरणताया व्याप्याद्यवगाहिता विरहप्रयोज्यत्वेन यत्किञ्चिद्विशिष्टान्तरविषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्न तादृशबाधादि विषयितान्तःपातिव्यभिचारादिविषयिताप्रयोज्यत्व नियमात्तत्र तत्संग्रहाय तादृशोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणता पर्यन्त निवेशः॥ तथासति दर्शितोभयाभावाधिकरणताया उक्तरूपावच्छिन्न व्यभिचारादि विषयिताप्रयोज्यत्वनियमेपि तादृशोभयाभावाधिकरणताप्रयोजक साध्यादिमत्तावगाहित्वाभावाधिकरणताया उक्तरूपावच्छिन्नव्यभिचारादिविषयित्वाप्रयोज्यत्वेन तादृशबाधादेस्सङ्ग्रहः॥ 

	बाधादिविषयिताप्रयोज्यस्य साध्यादिमत्तावगाहित्वादिविरहस्य सत्प्रतिपक्षादिरूपविशिष्टान्तरविषयिताप्रयोज्यत्व नियमादसम्भवस्स्यादित्युभयाभाव प्रयोजकाभावे विशिष्टान्तरविषयित्वाप्रयोज्यत्व मनिवेश्यतादृशाभावाधिकरणतायां तन्निवेशः॥ 

	तथासत्यधिकरणताया अधिकरणभेदेन भिन्नतया पूर्ववृत्तिस्वनिष्ठ प्रतिबन्धकतावच्छेदक धर्माभावाधिकरणता प्रयोजकत्वेनैव बाधादिनिश्चयानन्तरोत्पन्नानुमिति निष्ठसाध्यादिमत्तावगाहित्वाभावाधि करणतायां सत्प्रतिपक्षान्यादृशबाधादिविषयिताया अप्रयोजकत्वेन सामञ्जस्यात्। अथैतादृशोभयाभाव घटितलक्षणकरणेपि केवलनिर्वह्नित्वादिपक्षतावच्छेदककवह्न्यादिसाध्यकस्थलीय निर्वह्निनिष्ठवह्न्यभावाधिरूपबाधादिदोषेऽव्याप्तिः तादृशबाधादिज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया तदीयविरोधिविषयिताया स्तथाविधोभयाभावाप्रयोजकत्वात् तस्यदोषत्वानुगमे तत्र हेतोर्दुष्टत्व व्यवहारानुपपत्तेः, इष्टापत्तौ च निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादावपि तत्सम्भवेनैतादृश प्रयासवैफल्यात्॥ 

	नच तत्राभाववान् वह्निमानित्यनाहार्य ज्ञानस्य प्रसिद्ध्या तत्प्रतिबन्धकीभूतस्याभाववान्निर्वह्नि रित्यादिज्ञानस्यविषय एव दोष इति वाच्यम्॥ अभाववत्त्व सामानाधिकरण्येन निर्वह्नित्वग्रहस्य तादृशवह्निमत्त्व ग्रहाविरोधित्वात्, अभाववत्त्वावच्छेदेन वह्न्यादिमत्ताग्रहविरोधित्वेपि तादृशवह्न्यादिमत्तावगाहित्वाव्यापकतयातदवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायास्तथाविधोभयाभावाप्रयोजकत्वात्तद्विषयस्य दोषत्वानुपपत्तेः॥ अभाववत्त्वावच्छेदेन निर्वह्नित्वग्रहस्य भ्रमरूपतया तद्विषयविशिष्टस्यैवाप्रसिद्धेः॥ 

	एवं वह्निमान्निर्वह्निरित्यादिस्थलीयदोषे नितरामव्याप्तिः वह्निमन्निष्ठवह्निमत्त्वादेरेव त्र दोषत्वसम्भवात्तद्विषयकज्ञानस्य क्वचिदपि प्रतिबन्धकत्वायोगात्...............

	एवं यत्र निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन वह्न्यभावादिमत्त्वस्य पक्षतावच्छेदक घटकता तत्र पर्वतत्वादि सामानाधिकरण्येन वह्न्यादिमत्त्वन्नदोषः विशिष्टपक्षग्रहाद्य विरोधित्वेनाश्रयासिद्ध्यादिरूपतानुपपत्तेः उक्तरीत्यैतल्लक्षणानाक्रान्तत्वाच्च॥ पर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्यादिमत्त्वमप्रसिद्धं, वह्निशून्यपर्वतादेरपि सत्त्वात्॥ नापि पर्वतत्वादि सामानाधिकरण्येन निर्वह्निपर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वा वह्न्यभावादिमत्त्वरूपबाधादिः॥ तज्ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यवैशिष्ट्यीवगाहित्वव्यापकविषयिता घटितधर्मावच्छिन्नाप्रतिबन्धकतया तत्र लक्षण गमनायोगात्॥ 
	
नापि पर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्यभावादिमत्त्व मप्रसिद्धत्वादिति तत्र नकोपि दोषस्स्यात्॥---॥ यत्तु प्रयुक्तत्वं व्यापकत्वं यद्विषयकनिश्चय निष्ठविरोधिविषयिताया उभयाभावव्याप्यत्वं च स्वाश्रयतादृशनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्व सम्बन्धेन तादृशसम्बन्धलाभायैव तदुत्तरमनुमितावित्युक्तम्, एवं च विरोधिविषयक यद्विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्व व्यापकस्तादृशोभयाभाव इति पर्यवसितम्॥ एवं च निर्वह्निर्वह्निमानित्यादिस्थलीय बाधादेर्विषयतायां स्वरूपसम्बन्धरूपोभयाभावप्रयोजकत्वासंभवेपि निरुक्तोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ यद्रूपावच्छिन्न विशेष्यक यद्रूपावच्छिन्नप्रकारकत्वं निविष्टं तद्रूपावच्छिन्न विशेष्यक तद्रूपावच्छिन्नाभाव तद्व्याप्यान्यतरप्रकारकत्वस्यैवविरोधिविषयकत्वार्थकतया तत्र लक्षणमन्वय एव, तादृशप्रयोजकत्ववस्यानिवेशात् न चैवं तत्र वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिर्दुर्वारैव तादृशोभयाभावस्य विरोधिविषयक समूहालम्बनरूपघटादिविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापकताया अक्षतत्वादिति वाच्यम्॥ विरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्ति यद्विषयताशालिनिश्चयस्य निश्चयान्तेन विवक्षितत्वात्, घटादिविषयिताया स्तत्रनिरिक्तविरोधिविषयितातिरिक्तवृत्तित्व विरहात्॥ 

	नचैवं विरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्तिर्यदीय विषयिता तत्त्वमिप्यैतावतैव सामंजस्येशैषवैयर्थ्यमिति वाच्यम्॥ यत्र पर्वतत्वादि सामानाधिकरण्येन वह्न्यादेस्साध्यता तत्र पर्वतत्वादि सामानाधिकरण्येन वह्न्यभावादिमत्त्वस्य विषयिताया निरुक्तविरोधि विषयितानतिरिक्तवृत्तितया तत्रातिव्याप्तिवारकतया शेषसार्थक्यात्, तदुपादानेतादृशवह्न्यभावादिमत्त्वविषयकनिश्चयानन्तरं पर्वतत्वादि सामानाधिकरण्येन वह्न्यद्यनुमित्युत्पत्त्या तादृशानुमितौ तथाविधोभयसत्त्वेनातिव्याप्त्यनवकाशादिति॥ 

	॥तत्तुच्छम्॥ निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ यत्र पर्वतत्वादिसामानाधिकरण्येन वह्न्यभावादेः पक्षतावच्छेदकघटकता तत्रपर्वतत्वादि सामानाधिकरण्येन वह्न्यादिमत्त्वस्य विशिष्टपक्षग्रहा विरोधित्वेनाश्रया सिद्ध्यनात्मकस्य हेत्वाभासान्तरता भयेनासंभवद्दोष (ल्लक्ष्य) भावस्य निरुक्तविरोधिविषयितानतिरिक्तवृत्ति विषयिताकतयाऽतिव्याप्तेः तादृशोभयाभाव प्रतियोगितावच्छेदक गर्भे यद्रूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहित्वं निवेश्यते तद्रूपावच्छिन्न विशेष्यक तत्संसर्गक तद्रूपावच्छिन्न प्रकारकानुमितित्वावच्छिन्न निरूपितप्रतिबन्धकता वच्छेदकत्वरूप विरोधित्वस्य विषयितायाः निवेशे तु शेषवैयर्थ्यम्, उक्तरीत्या निर्वह्निमानित्यादिस्थलीयदोषेऽव्याप्तिश्च॥---

	यत्तु पक्षतावच्छेदक विशिष्टे निरुक्तसाध्यहेतु वैशिष्ट्यावगाहि निश्चयावृत्तिविषयितैव विरोधिविषयिता पदार्थः, तथाच यन्निरूपित तादृशविषयिताशालिनिश्चयोत्तरानुमित्व व्यापकोभयाभाव स्तत्त्वमिति समुदायार्थः॥ निश्चयत्वं च विशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्न विरोधिकोटिद्वयप्रकारकैक धर्मिविशेष्यकज्ञानत्वम्, कोटिद्वयेविशेषणविशेष्यतावच्छेदकभावानापन्नत्व निवेशान्निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ पक्षतावच्छेदक विशिष्टे साध्यादि वैशिष्ट्यग्रहस्य एकत्र विरोधिद्वयप्रकारकत्वनियमेपि नतादृश वैशिष्ट्यावगाहि निश्चयाप्रसिद्धिः यदीयविषयिता तादृशनिश्चयावृत्तितत्त्वमित्येतावतिकृते ह्रदोवह्नि व्याप्यधूमवानित्यादौ ह्रदादिनिष्ठवह्न्यभावादिमत्त्वेऽतिव्याप्तिः वह्न्यादिव्याप्यवत्तानिश्चयस्यापि वह्न्यादिनिश्चयवत्कार्यसहभावेन वह्न्यभावादि ग्रहविरोधित्वात् वह्न्यभावादि मत्त्वविषयिताया स्तादृशनिश्चयावृत्तित्वादिति नशेषवैयर्थ्यमिति॥ ..............

	॥ तदपि न॥ वह्निव्याप्यवान्वह्निव्याप्यव्याप्यवांश्च ह्रदो वह्न्यभाववानित्येतादृशाहार्यज्ञानोपगमेन वह्न्यभावादि मत्त्वविषयिताया वह्निव्याप्यादिमत्त्वनिश्चयवृत्तितयोक्तातिव्याप्त्यनवकाशेन शेषसार्थक्यानुपपत्तेः॥ वह्निमान्वह्निव्याप्यवांश्च ह्रदो वह्न्यभाववानित्येतादृशाहार्य साध्यादिवैशिष्ट्यनिश्चये ह्रदो वह्निमानित्यादिस्थलीय बाधादि विषयितासत्त्वेनासम्भवप्रसङ्गाच्च॥ वह्न्याभावादिरूपधर्मितावच्छेदकानवच्छिन्न वह्न्यभावादिविशेषिति ह्रदादि निरूपित विषयिताया स्साध्यादिनिश्चयावृत्तित्वेपि घटादिनिरूपिताया अपि दोषविषयितावच्छिन्नायाविषयितायास्साध्यादिनिश्चयावृत्तितया घटादावुदासीनेऽतिव्याप्तेर्वारणाय यादृशविशिष्ट विषयितासामान्यं तादृशनिश्चयावृत्ति तादृशविशिष्टनिरूपित विषयताया एव विरोधिविषयितेत्यनेन विपक्षणीयतयाऽप्रतीकारात्॥...............

	भ्रमान्यवृत्तियदीयविषयतासामान्यं तादृशनिश्चयावृत्ति, तदीयविषयिताया विवक्षणेन निर्वाहेपि विरोधियद्विषयता शालिनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्येद्वयोर्व्यतिरेत इत्यनभिधाययद्विषयकनिश्चयस्येत्यादिवक्राभिधानस्य ग्रन्थकाररीति विरुद्धत्वादिति॥ एतेन विषयताया उभयाभावप्रयोजकत्वं तादृशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्रूपविशिष्टे येन सम्बन्धेन यद्रूपावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहित्व घटितं तद्रूपावच्छिन्न विशेष्यकतत्संसर्गक तद्रूपावच्छिन्न प्रकारकत्व विशेषितेनानुमितित्वेनानाहार्यलौकिक सन्निकर्षाद्य जन्यज्ञानत्वेनवाऽवच्छिन्नायाप्रतिबध्यता तन्निरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वम्, एवं च यादृशविशिष्टविषयिता निरुक्त तथा विधोभयाभाव प्रयोजकत्वाश्रया तादृशत्वमेव लक्षणम्, विषयित्वादौ विरोधित्वादि कथनं तु स्वरूपाख्यानमात्रमिति प्रलपितमप्यनादेयम्॥ निर्वह्निर्वह्निमानित्यादिस्थलीयदोषस्योक्तयुक्त्यादुस्संग्रहत्वादिति चेत्॥ 
	अत्र केचित्॥ कश्चिदित्यग्रिमकल्प इवात्रापि कल्पे दीधितिकृतान्ननिर्भरः निर्वह्निर्वह्निमानित्यादिस्थलीयदोषा संग्रहहेणास्वरसस्याग्रिमकल्पे कश्चिदित्यनेनेवात्वापि कल्पेवदन्तीत्यनेन सूचितत्वात् निर्भरस्तु केचित्त्वित्यादि कल्प एव, अत एव तत्र प्रकर्षबोधनाय प्राहुरित्युक्तमित्याहुः॥ परे तु घटाभावादिधर्मितावच्छेदककवह्न्यादिज्ञानं प्रति तद्धर्मितावच्छेदकक वह्न्याभावादि मत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे कल्पनीये धर्मितावच्छेदकभेदेन तदकल्पनाप्रयुक्त लाघवानुरोधेन धर्मितावच्छेदकधर्माननिवेश्यानाहार्य वह्न्यादिविशिष्टबुद्धित्ववह्न्यभावादिनिश्चयत्वाभ्यां समानधर्मितावच्छेदकत्व प्रत्यासत्यैव प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः कल्प्यते एवं च तद्देशनिष्ठस्य पूर्ववृत्तिप्रतिबन्धक निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक सम्बन्धस्य उत्तरवृत्तिनिष्ठप्रतिबध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्धेशसम्बन्धित्वं प्रतिप्रयोजकतया वह्न्यभावादिनिष्ठ वह्न्यभावादिप्रकारक ज्ञानीयधर्मितावच्छेदकताख्यविषयितायास्तदुत्तरोत्पन्नानाहार्यवह्न्यादि प्रकारकज्ञानस्य वह्न्यभावादिधर्मितावच्छेदककत्व विरहप्रयोजकत्वात् वह्न्यभावादिविशिष्टेवह्न्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्व निश्चयाय विषयिता प्रयुक्तत्वमक्षतमेवेति तादृशनिश्चयविषयस्य दोषत्वमव्याहतमेव॥ 

	नच धर्मितावच्छेदक निष्ठप्रत्यासत्त्या विपरीतज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे निर्वह्निविशेष्यक वह्निज्ञानं जायता मित्याकारकेच्छाजन्यस्य निर्वह्निर्वह्निमान् घटाभावांश्च वह्निमानित्याद्यांशिकाहार्यज्ञानस्य विपरीतनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकानाक्रान्तया घटाभाववान्वह्न्यभाववानित्यादिनिश्चयकाले तथाविधेच्छासत्त्वे घटाभाव विशिष्टविशेष्यक वह्निज्ञानं जायतामित्याकारकेच्छां विनैव तादृशज्ञानापत्तिरिति वाच्यम्॥ यतस्सामान्यतो वह्न्यादिज्ञानेच्छाविशिष्टान्यत्वरूपमनाहार्यत्वं नप्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीयम्॥ 
	
	किन्त्वाहार्यज्ञानोपपत्त्यर्थम् विशेष्यतानिष्ठं यत्स्वविषयता वच्छेदकत्वं तदवच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक वह्न्यादिज्ञानेच्छाविरहस्य यास्वाव्यवहितप्राक् क्षणावच्छिन्नाधिकरणता तद्विशिष्ट धर्मितावच्छेदकताया एव प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्धत्वमुपेयते॥ तादृशेच्छाविरहस्य प्रतिबन्धक विशेषणत्वमेव वा............

	विशेषणताविशेषधर्मिता वच्छेदकतासम्बन्धघटित सामानाधिकरण्य सम्बन्धेनोपगन्तव्यम्॥ उक्तस्थले च घटाभावादौ तादृशेच्छाविरहस्य सत्त्वान्नोक्तापत्तिः॥ अधिकमन्यत्रानुसन्धेयमिति वदन्ति॥श्री॥श्री॥श्री॥श्री॥

	नीलपर्वतो वह्न्यभाववान्नवेति संशये च विशेष्यताया एकरूपेणैवोभय प्रकारतानिरूपितत्वमिति ततस्तस्य वैलक्षण्यनिर्वाहः॥ यदि च संशयसमुच्चययोर्वैलक्षण्यायोभयप्रकारतानिरूपितमेकविशेष्यत्वमतिरिक्तमास्तांसंशये, परंतु तत्र प्रत्येक प्रकारतानिरूपित विशेष्यताद्वय सत्त्वेपि बाधकाभावस्तत्प्रयोजकसामग्र्या अपि तत्र सत्त्वात्॥ नच, तदवच्छिन्नं प्रति संशयसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्व कल्पनात्तत्प्रयोजक सामग्र्येव नास्तीति वाच्यम्॥ तत्र संशय सामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वे मानाभावात्॥ नच संशय समुच्चय वैलक्षण्यव्यथानुपपत्त्यैव तत्स्वीकारा इति शंक्यम्॥ संशयव्यावृत्तविषयतायाः समुच्चयेऽभावेपि संशयनिष्ठविलक्षणविषयताया स्तत्राभावेनैवतस्य संशयवैलक्षण्य निर्वाहात्संशय व्यावृत्तविषयतारूपमेव तत्र वैलक्षण्य मनुभूयत इति तु शपथैकनिर्णेयमिति विभाव्यते॥ तदास्तु संशयोऽतिरिक्तविषयत्वाकल्पनं, अस्तु चोभयप्रकारतानिरूपित विशेष्यताद्वयं, किंतु समुच्चय व्यावर्तनाय संशयाय विशेष्यतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावः स्वीक्रियते, तथाच वह्न्यभावाभाव प्रकारतानिरूपित विशेष्यत्वानवच्छिन्न वह्न्यभावादि प्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिरूपित धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन वह्न्यभावाभाव प्रकारतानिरूपित विशेष्यताद्वयं, किंतु समुच्चय व्यावर्तनाय संशयाय विशेष्यतयोरवच्छेदकभावः स्वीक्रियते, तथाच वह्न्यभावाभाव प्रकारतानिरूपित विशेष्यत्वानवच्छिन्न वह्न्यभावादि प्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिरूपित धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन वह्न्यभाववत्ताज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतेति सकोपिशंकावसर इति॥ 

	अथैवमपि वह्न्यभावाभाववति ह्रदे वह्न्यभाव प्रकारकमित्यप्रामाणअयज्ञानस्यैव ह्रदो वह्न्यभाववानितिज्ञान प्रतिबन्धकतायामुत्तेजकत्वं नतु वह्न्यभावाभाववति घटे वह्न्यभावप्रकारकमित्यप्रामाण्यज्ञानस्येति धर्मितावच्छेदकनिवेशो दुर्वार एवेति चेन्न॥ स्वीय वह्न्यभावाभाववद्वृत्तित्व प्रकारतानिरूपिताया वह्न्यभाव प्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिष्ठविशेष्यतातदवच्छेदकतावच्छेदकत्व सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाप्रामाण्यग्रहाभावाधिकरणताविशिष्टधर्मितावच्छेदकताया एवप्रतिबन्धकतावच्छेदक सम्बन्धत्वोपगमेन, धर्मितावच्छेदकताया एवप्रतिबन्धकतावच्छेदक सम्बन्धत्वोपगमेन, तादृशाप्रामाण्य ग्रहाभावस्य विशेषणताविशेषधर्मितावच्छेदकताघटित सामानाधिकरण्य संबन्धेन प्रतिबन्धकविशेषणत्वोपगमेन वा दोषानवकाशेन धर्मितावच्छेदक निवेशानावश्यकत्वादिति दिक्॥श्री॥श्री॥श्री॥श्री॥

	निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादिस्थलीय दोषसाधारण्याय प्रकारान्तरेण लक्षणं व्याचक्षाणानां केषांचिन्मतमाह *तादृशपक्ष इति* पक्षतावच्छेदक विशिष्टपक्ष इत्यर्थः* तादृशसाध्येति* साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्येत्यर्थः* तादृशहेत्विति* हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेत्वित्यर्थः॥ ज्ञानस्यविरोधिविषयकं यद्विषयकं ज्ञानमिति योजना * ज्ञानम्* ज्ञानसामान्यम्॥ तेन घटादिविषयकस्य कस्यचित्समूहालम्बनस्य तादृशज्ञान विरोधिबाधादिबाधादिविषयकत्वेपि नातिप्रसङ्गः॥ स्वावच्छिन्नविषयकत्वव्यापकतादृशज्ञानविरोधिविषयिताकधर्मवत्त्वमिति फलितोर्थः॥ 

	अत्र च विषयितानिष्ठं स्वरूपसम्बन्धरूप तादृशज्ञानविषय विषयकग्रह प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात्मक तादृशज्ञानविरोधित्वमेव निवेशनीयं नतु विषयनिष्ठं निर्वाच्यं तादृशज्ञानविरोधित्वमेव निवेशनीयं नतु विषयनिष्ठं निर्वाच्यं तादृशज्ञान विरोधित्वम्॥ तस्यैव लक्षणत्व सम्भवेन शेषवैयर्थ्य प्रसङ्गात्॥ विषयनिष्ठस्य निर्वाच्य तादृशज्ञान विरोधिस्त्यैव तदपेक्षया लघुतया तदेवाह *तादृशज्ञान विरोधित्वं वेति* तादृशज्ञान विरोधित्वं तदापूर्वनिरुक्त यथाश्रुतमूलार्थ एव पर्यवसानान्निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादिस्थलीय दोषाव्याप्ति तादवस्थ्यमितितन्निरुक्ति* ज्ञानविरोधित्वं चेति* तद्विषयक विषयकेति* तथाच निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ तादृशज्ञानविरोधिज्ञानाप्रसिद्धावपि तद्विषय विषयकस्य निर्वह्निः पर्वत इथ्यादिज्ञानस्य प्रतिबन्धकं यद्वह्निमान् पर्वत इत्यादिज्ञानं तद्विषयकयतामादायैव वह्निमत्पर्वतादिरूप तत्स्थलीयाश्रयासिद्ध्यादौ लक्षणसमन्वयः॥----॥

	अथ घटवद्भूतलादि रूपोदासीन पदार्थविषयक समूहालम्बनात्मकपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यक साध्यतद्व्याप्यहेतुप्रकारकज्ञानविषयक घटवद्भूतलादिज्ञान प्रतिबन्धकज्ञानविषयक घटवद्भूतलादिज्ञान प्रतिबन्धकज्ञानविषयघटाभाववद्भूतलादावतिव्याप्तिः॥ नच पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यकसाध्यतावच्छेदकविशिष्ट साध्यतन्निरूपित व्याप्तिविशिष्ट हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न हेतुप्रकारक ग्रहत्वव्यापकविषयिताघटित धर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यता निरूपितप्रतिबन्धक तावच्छेदकस्वावच्छिन्न विषयताकधर्मवत्त्वनिवेशान्न दोषः घटवद्भूतलादिविषयितायास्तादृशग्रहत्वाव्यापकत्वादिति वाच्यम्॥ 

	यतः पर्वताद्यंशे वह्निमत्त्वाद्यनवगाहिनो निर्वह्निः पर्वत इत्यादिज्ञानस्यया वह्निप्रकारकत्वाद्य निरूपितानिर्वह्नित्वादि प्रकारकतानिरूपित पर्वतादिविषयता सैवानाहार्यत्व विशिष्टतया वह्निमान् पर्वत इत्यादिज्ञान प्रतिबध्यतावच्छेदिका तस्याश्च निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्याद्याकारकाहार्यज्ञान साधारण्येमानाभावादाहार्यज्ञान सामग्र्यास्तादृशविषयित्व प्रयोजकत्वासिद्धेः विपरीतज्ञानाभाव घटितायास्तादृश विषयिताप्रयोजकाहार्यज्ञान सामग्र्याश्चाहार्यज्ञानाजनकत्वात्तादृशग्रहत्वव्यापिकावह्निमत्त्वादि प्रकारतानिरूपित तादृशपर्वतादिविषयिता साच नप्रतिबध्यतावच्छेदिकेति निर्वह्नित्वादि प्रकारकतानिरूपित पर्वतादिविषयितात्वेन निर्वह्निः पर्वत इत्यादिज्ञानीयविषयितापि तथाविधग्रहत्व व्यापिकेति चेत्तर्हि विषयितात्वादिना घटवद्भूतलादि विषयितानामपि तद्व्यापकतयोदासीन पदार्थवारणमशक्यमिति चेत्॥ मौवम्॥ यद्रूपावच्छिन्ने यद्रूपावच्छिन्न विशेष्यक तद्रूपावच्छिन्नप्रकारकग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकस्वावच्छिन्न निरूपितविषयिताकधर्मवत्त्वस्य विवक्षणीयतया सर्वसामञ्जस्यादिति दिक्॥ 

	अत्र चास्वरससूचनाय कश्चिदिति॥ नचोक्तयुक्त्यानिर्वह्निमानित्यादिस्थलीय दोषासंग्रहेण॥ नच धर्मितावच्छेदकत्वप्रत्यासत्त्यावह्निप्रकारकज्ञानं प्रतिवह्न्यभावप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामते प्रत्यासत्त्यावह्निर्वह्निमानित्येतादृशज्ञानसमानविषकानाहार्यज्ञानस्य प्रतिबन्धकतामते निर्वह्निर्वह्निमानित्येतादृश ज्ञानसमानविषयकानाहार्यवह्निमानित्याकारकज्ञान प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयः (अत्रापि) सम्भवतीति वाच्यम्॥ तादृशमताश्रयणे पर्वतो वह्निमानित्यादौ वह्न्यभाववद्ध्रदादेर्दोषत्व प्रसङ्गात् * यादृशेति* सर्वत्र यद्रूपावच्छिन्नार्थकम्* तावदन्यान्यत्वमिति* यत्र यादृशपक्षसाध्यहेतुकस्थले यादृशदोषज्ञानस्य प्रतिबध्यज्ञानं प्रसिद्ध्यति यथानिर्वह्निः पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ वह्निविशिष्टपर्वतादिरूपाश्रयासिद्धि धूमाभाव विशिष्टनिर्वह्निपर्वतादिरूप स्वरूपासिद्ध्यादीनां ज्ञानस्य॥ 

	तत्र तादृश दोषाणां ग्राह्याभावतद्व्याप्यरूप घटकभेदेन विशेषेण विशेष्यभावभेदेन च विभिन्नानामनुगतेन विशिष्टपक्षे विशिष्टसाधनवैशिष्ट्य ग्रहविरोधित्वरूपा सिद्धित्वादिनैवतावदन्यान्यत्व घटक भेदप्रतियोगिविधया निवेशः नतु वह्निविशिष्ट पर्वतत्व निर्धूमत्व विशिष्टनिर्वह्नित्वादिना, प्रयोजनविरहात्॥ यत्स्थलीय यादृशदोषविषयकज्ञानस्य प्रतिबध्यज्ञानमप्रसिद्धं यथानिर्वह्निर्वह्निमानित्यादिस्थलीयस्य च बाधादेर्ज्ञानस्य॥ तत्स्थलीयदोषाणामनायत्यावह्न्यभावविशिष्ट निर्वह्नित्व वह्न्यभावव्याप्य विशिष्टनिर्वह्नित्व निर्वह्निनिष्ठ वह्न्यभावत्व निर्वह्निनिष्ठवह्न्यभावव्याप्यत्वादिना चा ननुगतरूपेणैव निवेशः॥ 

अत्र च विशिष्टभिन्नभिन्नत्वस्य शुद्धविशेष्यसाधारणतया सर्वमाकाशवदित्यादावाकाशाभावादि विशिष्टसर्वाजिरूपबाधादिभिन्नत्वस्याप्रसिद्धतया च तत्तद्विशिष्ट निरूपितविषयितान्यतम विषयिता निरूपिकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मवत्त्वमेवाभिमतम्॥ अयं च प्रकारो यादृशपक्षसाध्य हेतुकस्थले उक्तसमूहालम्बनानुमितेरप्रसिद्धि स्तत्रैवादरणीयः यत्रतु तत्प्रसिद्धिस्तत्र लाघवाद्यथाश्रुत मूललभ्यलक्षणमेव साधीयः, शब्दाभेदस्याकिञ्चित्करतायास्स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वादित्यवधेयम्॥ यत्र चाश्रयासिद्ध्यादिरेकविध एव दोषः प्रतिबध्यज्ञानं च प्रसिद्धं महानसत्त्ववान् पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ तत्र विशिष्टपक्षग्रह विरोधित्वादिरूपाश्रयासिद्धित्वादेरेवदोषसामान्यलक्षणत्वमुचितं नतु महानसत्त्ववान् पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ तत्र विशिष्टपक्षग्रह विरोधित्वादिरूपाश्रया सिद्धित्वादेरेवदोषसामान्यलक्षणत्वमुचितं नतु महानसत्वाद्य भावविशिष्ट पर्वतत्वाद्यवच्छिन्न तादृशाभावव्याप्यविशिष्ट पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नादि भिन्नभिन्नत्वस्य निरुक्तसमूहालम्बनानुमिति विरोधित्वस्य च गौरवादित्याशयेनाह* एकमात्रदोषस्थल इति* एकविध एव यत्रदोषस्तत्र तद्विषयकज्ञान प्रतबध्यज्ञानं च प्रसिद्धं तादृशदोषस्थल इत्यर्थः॥ 
	
	तेन ग्राह्याभावतद्व्याप्यभेदेन विशेषणविशेष्यभाव भेदेन च सर्वत्र दोषाणां नानात्वसम्भवादेकमात्रदोस्थलस्याप्रसिद्धत्वेपि (पर्वतान्यः पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादावेकमात्रदोषस्थले ग्राह्याभाव तद्व्याप्यरूपघटकादिभेदेन विभिन्नाश्रयासिद्ध्यादीनामनुगमकरूपाभावात्तावदन्यान्यत्वस्य लक्षणताया आवश्यकत्वेपिच) नक्षतिः * तत्त्वं* तादृशत्वं निरुक्ताश्रयासिद्धित्वादिकमिति यावत्॥ इदमुपलक्षणम्॥ 
OB
	यत्र परामर्शविरोधिनोव्यभिचार विरोधासिद्धयस्त्रयोदोषाः नतु बाधप्रतिरोधौ पर्वतोवह्निमान् ह्रदत्वादित्यादौ तत्र तादृशपरामर्श विरोधित्वमेव सामान्यलक्षणम्, यत्र च बाधप्रतिरोधाश्रया सिद्ध्यादयो दोषाः नतु व्यभिचारविरोधौ ह्रदोवह्निमान् धूमात् ह्रदः काञ्चनमय वह्निमान् धूमात् काञ्चनमय ह्रदोवह्निमान् धूमात् ह्रदोवह्निमान् कांचनमयधूमादित्यादौ, तत्र विशिष्टपक्षे विशिष्टसाध्यसाधनयोर्वैशिष्ट्यावगाहि यज्ञानं तद्विरोधित्वमेव तथा एवं यत्र व्यभिचारासिद्धी एव दोषौ काञ्चनमयः पर्वतोधूमवान्वह्नेरित्यादौ तत्र विशिष्टपक्षविषयकव्याप्तिविशिष्टहेतुग्रहविरोधित्वादिकं तथेत्यपि बोध्यम्॥---॥ 

	ननु तत्तद्धर्मावच्छिन्नभिन्नभिन्नत्वरूपलक्षणघटकतत्तद्धर्माणां भागासिद्धतया हेत्वाभाससामान्ये इतरभेदा ननुमापकत्वेपि व्यभिचारावारकतया तदितरांशवैयर्थ्यमित्यत आह *सचेति* स चान्योन्याभावोऽतिरिक्त एवेति योजना* नच* तत्तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेद कूटावच्छिन्नप्रतियोगिताकश्च *अतिरिक्तः* तत्तद्धर्मारिक्तः॥ तथाच धर्मिभेदान्न वैयर्थ्यम् तत्तद्धर्मावच्छिन्नतियोगिताकभेदमात्रावच्छिन्न प्रतियोगिताकान्योन्याभावस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूत भेदप्रतियोगितावच्छेदक तत्तद्धर्मस्वरूपवत्वेपि तादृशभेदकूटावच्छिन्न प्रतियोगिताक भेदत्वस्य नानाधर्मेषु कल्पानापेक्षयाद्विशिष्टस्यैकस्यैव भेदस्यलाघवेन कल्पयितुं युक्तत्वादित्यभिप्रायः एतच्च यथाश्रुताभिप्रायेण॥---॥ 

	तत्तद्धर्मावच्छिन्न निरूपित विषयितान्यतम विषयितानिरूपिकतावच्छेदक धर्मवत्त्वस्य लक्षणत्वेतु॥ अधिकरणविकासकतया (अधिकविकासकतया) विशेषणसार्थक्यमित्यवधेयम्॥ ननु साध्यादिभेदेन लक्षणभेदे ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादिस्थलीयलक्षणस्य पंचहेत्वाभाससाधारण्यासम्भवात्तादृशलक्षणाक्रान्तानां पंचविधत्वोक्त्यसंगतिरित्य आह *पंचविधभेदोक्तिस्त्विति* पञ्चविधत्वोक्तिरित्यर्थः* तत्सम्भवस्थलेति * यत्र पंचानामेव हेत्वाभासानां सम्भवो गौरश्वोघटत्वादित्यादौ तत्स्थलीय लक्षणाक्रान्तस्य पंचविधत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः नन्वेवं लक्षणाननुगमादितरभेदानुमानेभागासिद्धिरित्यत आह * व्यभिचारादेरिति * साध्यादिभेदनियन्त्रितत्वात्* साध्यादिभेदनियन्त्रितलक्ष्यतावच्छेदकत्वात्॥ तथाच लक्षणस्येवलक्ष्यतावच्छेदकस्याप्यननुगमान्न भागासिद्धिरिति भावः॥ 

	नन्वेवमप्यनुगतोक्त्यसम्भवान्नायं प्रकारस्साधीयानित्यत आह *शब्दाभेदस्येति* इदं पुनरिहावधेयम्॥ तावदन्यान्यत्वमितरभेदानुमापकमेव, नतु दोषपदप्रवृत्तिनिमित्तम् तथासति निर्वह्नित्वविशिष्टे वह्नेस्साधनधूमोदुष्ट इत्यादौ दुष्टपदस्य वह्न्यभाव विशिष्टनिर्वह्नित्वावच्छिन्नान्यतमवदर्थकतया निर्वह्नित्वादिविशिष्टे वह्निसाधन इत्यादेरनन्वितार्थकत्व प्रसङ्गात्॥ अप्रसिद्ध्या तस्य हेत्वन्वयि निर्वह्नित्व विशिष्टविशेष्यक वह्न्यनुमिति प्रयोजकत्वार्थकत्वासम्भवात् किन्त्वभावप्रयोजकभ्रमान्यवृत्तिविषयतानिरूपकत्वादिकमेव तथा, उक्तस्थले च प्रकारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारताप्रकारतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतानिरूपितधूमत्वाद्यवच्छिन्न प्रकारताचोभयमेव साधनतपदार्थः प्रकारतारूपतदर्थेपर तदर्थैकदेशव्याप्तिप्रकारतानिरूपकप्रकारतायां च षष्ठ्यन्तवह्निपदप्रतिपाद्यस्य वह्निनिष्ठत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन साधनपदार्थ प्रकारताद्वये च सप्तम्यन्तार्थनिर्वह्नित्वादि विशिष्टविशेष्यतायाश्च निरूपितत्वसम्बन्धेनान्वयः साधनपदोत्तर सप्तम्याः निरूपकत्वं द्वित्वं चार्थः निरूपकत्वे च निरुक्तसाधनपदार्थयोः पृथगन्वयः तदन्वितनिरूपकत्वे द्वित्वान्वयः द्वित्वान्वयि तादृशनिरूपकत्वयोर्दोषपदार्थघटकाभावेऽन्वयः॥ तथाच, निर्वह्नित्व विशिष्टविशेष्यता निरूपितवह्निनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वस्य, तादृशविशेष्यता निरूपिता, यावह्निप्रकारता निरूपित व्याप्तिप्रकारतानिरूपित धूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारता, तन्निरूपित्वस्य च, द्वयोरभावप्रयोजक भ्रमान्यवृत्तिविषयितानिरूपकवानित्येवान्वयबोधः॥ प्रतिबन्धकीभूतभ्रमविषयितानिरूपकीभूताभावमादाय पर्वतेवह्निसाधने धूमोदुष्ट इत्यादि प्रयोगवारणाय विषयितायां भ्रमान्यवृत्तित्वं निवेशितम्, दोषघटक केवलसाध्यादौ दोषव्यवहाराभावादत्रायं दोष इत्यादौ स्वविषयकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमिति निष्ठतादृशोभयाभावाधिकरणतात्वव्यापकविरोधिविषयिता प्रयोज्यताकधर्म एव दोष पदार्थ इति दिक्॥

	इति हेत्वाभाससामान्यनिरुक्तौ द्वितीयलक्षणम् *
		
	
	
	श्रीरस्तु॥ नित्येच्छाकृतिचित्सौख्यं परमाणुकळेबरम्। अध्यात्मादिजगद्धेतुं नमामिपरमेश्वरम॥ 1॥ द्रव्यं निष्पाद्यतस्मिन् गुणगणमदधर्मत्कर्मजातिं विशेषान्सम्बन्धं चाप्यभावं सुरगृहनिरयोबन्धमोक्षापकार्षीत्। एकोपि ब्रह्मविष्वीश्वर विवधपदैर्गीयते धर्मभेदात्तं सर्वज्ञं दयाळुं दुरितगिरिपविंमंगळायाश्रयामः॥2॥ कृष्णं भट्ट्यादिसंदर्भसिन्धुसायासमन्थनैः। न्यायरत्नं समुद्धृत्य प्रकटीकरवाण्यहम्॥3॥ मिमांसान्यायवांचस्य चास्य राघवाचार्यसूरिणाम्। शिष्यस्त्वैषाकृतिर्भूया द्रघुनाथस्यसन्मुदे॥4॥ इह खल्वान्वीक्षिकीसांख्ययोगवेदान्ता इति च तस्रोविद्यानिश्श्रेणिकाभाताः परमपुरुषार्थस्य साधनम्। तथाहि॥ पामरोहि जनोजडमस्थिमां समयं गेहमात्मानं मन्यते॥ नच तत्तथास्ति॥ सर्वास्तिकमतविरोधाद्विवेकिजनानुभव विरोधाच्चातोदेहात्मतानिरसनाय प्रवर्तितासर्वमोक्ष विद्यासुप्रथमा आन्वीक्षिकीतर्कविद्यापरमकारुणिकेन भगवतावर्षिणा गौतमेन॥ तत्सिद्धांतस्तु पदार्थतत्त्वज्ञानान्निश्श्रेयसाधिगम इति पदार्थतत्त्वज्ञानं च मोक्षहेतवे देहादिभिन्नत्वेनात्मज्ञानायोपयुज्यते। तच्च प्रत्यक्षानुमानोपमान शाब्दरूप प्रमाणचतुष्टयाधीनम्॥ तेष्वप्यपसन्निकृष्टार्थसाधकत्वेन स्वस्येतर सर्वप्रमाण प्रामाण्यसाधकत्वेन च मार्धन्यत्वादनुमानमेव बहुप्रपञ्चं निरूपयामास चिंतामणिः। 

[f.n. सूगसूर्यार्यमादित्य इतिकोशात्पूरस्सूर्यः तमोनिवर्तकतया उपमानत्वेनास्तियेषामिति सूरिणः तेषामित्यर्थस्तेन कथं सूरिणामिति शङ्कानवकाशः। सूरिणामित्यत्र शर्मणामिति वा पठनीयम्॥]

	तं च व्याचख्यौ शिरोमणिः॥ शिरोमणिव्याख्यास्संति बह्वस्तासां मध्ये संप्रतिगादाधर्येव प्रबला। तस्यामेवाध्ययनाध्यापनयोर्बहुशः प्रचारदर्शनात्। गादाधर्यामपि सामान्यनिरुक्त पञ्चलक्षणी चतुर्दशलक्षणी सिद्धान्तलक्षणावयवपक्षताख्याः पञ्चवादामुख्याः। तदध्ययनाध्यापनयोस्तत्रत्य विषयेष्वेव सभायामूहापोहात्मक विचारस्य च प्रायतोदर्शनात्। गदाधरभट्टाचार्यैः. तेष्वेव बहुप्रपञ्चितत्वाच्च। पञ्चवादेषु हि संति दुर्बोधविचारणीयान्यूहापोहार्हाणि बहुस्थानानिवाक्यानि च तानि च कृष्णंभट्टैरतिविसत्रतः प्रकाशितानीतरैश्च क्वचित्क्वचित्। तत्र तत्र स्थितानामाहापोहानां व्यस्तत्वेन दुरवबोधत्वेनचालोचना लसानां पञ्चवादेषूहापोह कौशल्येच्छापतांकृते कृष्णं भट्टादिविवरणवाक्यान्यालोच्य तदुदितान् क्वचित्स्वकल्पितांश्च पूर्वपक्षसमाधानसिद्धान्तान् संगृह्यसमारभ्यते॥ 
B

	सामान्यनिरुक्त्यादिक्रमेण न्यायरत्नाभिधेयमभिनवाटिप्पणी। एताञ्च अधिकोत्क्षेपणेन न्यूनपूरणे नच शोधयंतु तदयाळवो वित्वांसो भूषयंतु च * अथ हेत्वाभासास्तत्वनिर्णय विजयप्रयोजकत्वान्निरूप्यनत इति मूलम्* तत्राथ शब्दस्य ध्वंसाधिकरणकालवृत्तित्वरूपमानंतर्यमर्थः। तदेकदेश ध्वंसे आनन्तर्यावधिकतयाऽर्थतो लब्धसद्धेतुनिरूपणस्यानुयोगितयाऽन्वयः॥ अथ शब्दस्यैव सद्धेतुनिरूपणानन्तर्यमर्थ इति वा। व्याप्तिपक्षधर्मताप्रकारक भ्रमविशेष्याः हेत्वाभासपदार्थः॥ हेतुपदाभासंत इति व्युत्पत्ताभासपदं भ्रमार्थकं शुक्तिकारजतवदाभासत इति प्रामाणिक प्रयोगदर्शनात्। आख्यातार्दोषविशेष्यता॥ तद्वदित्यस्यसादृश्येनेत्यर्थः। सादृश्यं च व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतारूपं तृतीयार्थः प्रकारत्वं तस्याभासपदार्थेऽन्वयः॥ ज्ञानजन्य जिज्ञासाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः। तदेकदेशे ज्ञाने प्रकारतया प्रकृत्यर्थान्वयः। आनन्तर्यपंचम्यर्थयोर्लक्षणादि प्रकारक ज्ञानानुकूल व्यापाररूपे निपूर्वकधात्वर्थनिरूपणेऽन्वयः। कर्माख्यातवशाच्च मयेत्यध्याहार्यम्। तत्र कृतिस्तृतीयार्थः तस्यां प्रकृत्यर्थस्य ग्रन्थकर्तुराधेयतयाऽन्वयः। तस्याजन्यतासमबन्धेन धात्वर्थनिरूपणेऽन्वयः। कृत्यन्वयिवर्तमानत्वं हेत्वाभासपदार्थान्वयि विषयत्वं च कर्माख्यातार्थः तथाच ग्रन्थकृत्समवेत वर्तमानकृतिजन्य सद्धेतुनिरूपणानन्तर तत्वनिर्णय विजयप्रयोजकत्व प्रकारक ज्ञानजन्य जिज्ञासाधीन निरुक्तनिरूपणविषयीभूताव्याप्तिपक्षधर्मताप्रकारक भ्रमविशेष्या इत्यर्थकन्तस्मिन् पञ्चम्यर्थस्य ज्ञानजन्य जिज्ञासाधीनत्वस्य निरूपणेऽन्यादेव संगतिप्रदर्शनसिद्धौ तत्प्रसंगादिति पूरणमनुचितमित्याशंकां निरस्यति॥ 

	*हेत्वाभावनिरूपणेति* सद्धेतुनिरूपणानन्‌तरमिति शेषः (त्यादिः)॥ प्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वं संगतित्वपदार्थः। विशिष्टवाचकानामिति न्यायात्। तदेक देशप्रयोजकत्वे हेत्वाभासनिरूपणरूप प्रकृत्यत्वाभासनिरूपणेऽन्वयः॥ तथाच सद्धेतु निरूपणानन्तर्यस्य हेत्वाभासनिरूपण प्रयोजकजिज्ञासा जनकज्ञानविषयत्वं सम्भवतीति वाक्यार्थः। यद्वादाने कर्णसम इतिवत् हेत्वाभासनिरूपणे इत्यत्राभेदः सप्तम्यर्थः। अभिधानप्रयोजक जिज्ञासाजनक ज्ञानविषयत्वं संगतित्व पदार्थस्तदेकदेशाभिधाने सप्तम्यर्थान्वयः। शेषं पूर्ववदेव॥ प्रसंगस्यापि॥ उपोद्घातादिपंचकभिन्नस्यापीत्यर्थः। नतूपोद्घातादिपंचकभिन्नत्वविशिष्टानन्तराभिधान प्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञान विषयस्यापीत्यर्थ स्तथासति निरुक्तप्रसंगवृत्तिसंगतित्वमिति बोधस्यनीलघटवति घटइति वदप्रमाणिकत्वप्रसंगात्॥ व्याप्तिपक्षधर्मताविरहरूपं प्रसंगंतस्य निरुक्तसंगतित्वं, च दर्शयति॥ *व्याप्तिपक्षधर्मतेत्यादिना* एकसंबंधिज्ञानस्यैवापरसम्बन्धिस्मारकत्वान्निरूपणे सतीत्यनेन सद्धेतुरूपैक सम्बन्धिज्ञानलाभः॥ *व्याप्तिपक्षधर्मताविरोधीति* एतच्च तद्विरहवत इत्यत्रोभयत्वावच्छिन्नाभाववतोलाभाय॥ केचित्तु विरोधीति तदसमानाधिकरणेत्यर्थः। विरोधिपदं व्याप्तिपक्षधर्मत्वाभावस्य स्ववृत्तिधर्मविरोधिधर्मविधयास्मारकत्वालाभायेत्याहुः॥ यद्यपि असंकीर्णबाधितादेः स्मृतत्वं न सम्भवति तत्र व्याप्तिपक्षधर्मत्वोभयस्यैवसत्त्वात्॥ तथापि निरूप्यतावच्छेदक सामानाधिकरण्येन संगतेस्तदवच्छेदेन निरूपणप्रयोजकत्वान्ना संगतिः *तदप्रदर्शनेनेति* प्रसंगस्य संगतित्वाप्रदर्शनेनेत्यर्थः* तन्निरूपणप्रयोजकत्वमिति* हेत्वाभासनिरूपणप्रयोजक जिज्ञासाजनक ज्ञानविषयत्वमित्यर्थः॥ 

	दीधितावेतावतेति॥ एतावता॥ अवयवान्तग्रन्थेनेत्यर्थः॥ निरूप्येत्यत्र निरूपणान्वय्यभेदस्तृतीयार्थः, धान्येन धनमानितिवत्॥ सपरिकरम्॥ व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टम्॥ हेतुम्॥ लिंगम्॥ विषयत्वं द्वितीयार्थः॥ निरूप्येत्यत्र प्रतिपत्यनुकूलव्यापाररूपनिपूर्वकरूपधात्वर्थघटकप्रतिपत्तौ तदन्वयः आनन्तर्यं ल्यबर्थः तच्च ध्वंसाधिकरणकालवृत्तित्वं तदाभास निरूपणमित्यत्र ज्ञानानुकूलव्यापाररूप निपूर्वकरूपधात्वर्थनिरूपणे तदन्वयः, तादृशनिरूपण एव पञ्चमीद्वयार्थान्वयः, अन्वयश्चास्यनिरूपणमित्यनेन व्याख्यायांदर्शित एव* तदाभासेति* तद्धेतुवृत्तिव्याप्तिपक्षधर्मतावत्त्वरूपतत्सादृश्यप्रकारकभ्रमविशेष्येत्यर्थः॥ 


	निरूपणमित्यत्र द्वितीयार्थोविषयत्वं। प्रतिपूर्वकजानातेरुत्तरकालीनकृतिविषयत्वप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापाररूपप्रतिज्ञाऽर्थः। वर्तमानत्वं कृतिश्चाख्यातार्थः॥ निरूपणस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन द्वितीयार्थविषयताया मन्वयः। विषयतायाश्चोक्तव्यापाररूपधात्वर्थैकदेशज्ञानेऽन्वयः॥ व्यापारस्य जनकतासम्बन्धेन कृतावन्वयः॥ वर्तमानत्वस्यापि कृतावन्वयः॥ व्यापारस्यजनकतासम्बन्धेन कृतावन्वयः॥ वर्तमानत्वस्यापि कृतावन्वयः॥ कृतेश्चाश्रयतया आख्याताक्षिप्तकर्तरि मणिकारेऽन्वयः॥ तथाच। अवयवान्तग्रन्थाभिन्नोयः सपरिकरहेतुविषयकज्ञानानुकूल व्यापारस्तदुत्तरकालीनं, यत्सपरिकरहेतुनिरूपित प्रसङ्गसङ्गतिज्ञानजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यं तत्त्वनिर्णयादिरूपतत्कार्यकारित्वज्ञानजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यं च तदाभासनिरूपणं अनुमितिकारणीभूतेत्यादि शब्दात्मकं, तद्विशेष्यकाव्यवहितोत्तरकालकर्तव्यत्व प्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारोऽथेति शब्दात्मक, स्तदनुकूल वर्तमानकृतिमान् मणिकार इति बोधः॥ ननु तत्प्रसङ्गादित्येवास्तुकं निरूप्येत्यन्तेनेत्यत आह *निरूप्येत्यन्तमिति* उक्तक्रमेण॥ व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टहेतुनिरूपणे सतीत्युक्तक्रमेणेत्यर्थः* दुष्टहेतोरिति* अस्य च स्मृतत्वेऽन्वयः॥

	*प्रसङ्गनिर्वाहकस्येति* उपोद्घातादिपञ्चकभिन्नत्व विशिष्टानन्तराभिधानप्रयोजक जिज्ञासाजनकस्मृतिविषयत्वरूपप्रसङ्गत्वविशिष्टप्रसङ्गसत्ताप्रयोजकस्येत्यर्थः। विशिष्टसत्तांप्रतिविशेषणसत्तायाः प्रयोजकत्वात् निरूप्येत्यन्तेन एकसम्बन्धिज्ञान रूपापरसम्बन्धिज्ञानसामग्रीसम्पादनात्मकतत्त्वघटितनिरुक्तप्रसङ्गत्त्व विशिष्टसत्तांप्रतिस्मृतसत्तायाः प्रयोजकत्वं बोध्यम्। केचित्तु दुष्टहेतोरित्यस्य हेत्वाभासत्वस्येत्यर्थः। तथाचानन्तराभिधान प्रयोजकजिज्ञासाजनकस्मृतिविषयत्व रूपसङ्गत्त्वं व्याप्तिपक्षधर्मतोभयाभावरूपप्रसङ्गस्य हेत्वाभासत्वात्मनोस्तृतत्त्वं विनानुपपन्नमिति तादृशस्मृतत्त्वस्य तन्निर्वाहकत्वमिति वदन्ति॥ 

	ननूपोद्घातादिपंचकभिन्नत्वे सत्यनन्तराभिधानप्रयोजक जिज्ञासाजनकस्मरण प्रकारत्वरूप प्रसंगत्वबोधकप्रसङ्गपदेनैव तादृशोभयाभावरूपप्रसङ्गस्य स्मृतत्त्वलाभे निरूप्येत्यन्तं व्यर्थमेवेति चेन्न॥ तेन सद्धेतुनिरूपणस्य पूर्वकालीनत्व बोधनात्तादृशस्मरणप्रयोजकैकसम्बन्धिज्ञानरूप सामग्रीसाकल्यस्य बोधात् स्मरणे कथं तानि वृत्तेःनिरूप्येत्यनेन सद्धेतुनिरूपणस्य सिद्धत्वोक्त्याऽवसरसङ्गतिलाभस्तत्प्रयोजनमिति केचित्॥ प्रसङ्गेन सद्धेतुनिरूपित संगतित्त्वघटकस्य सद्धेतुनिरूपणोत्तरकालीनत्वस्य लाभायनिरूप्येत्यन्त मित्यपरे *सपरिकरहेतुनिरूपितेति* निरूपितत्वं तज्ज्ञानाधीनज्ञान विषयत्वरूपम्* तज्ज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनेति* सपरिकरहेतु निरूपितस्वनिष्ठ व्याप्तिपक्षधर्मतोभयाभावादि रूपप्रसङ्गसंगतिज्ञान प्रयोज्यजिज्ञासाप्रयोज्येत्यर्थः॥ जिज्ञासायां सपरिकरहेतुनिरूपितप्रसङ्गसङ्गतिज्ञानप्रयोज्यत्वं चावयवान्तग्रन्थेन सपरिकरहेतुनिरूपणानन्तरं शिष्यस्य तज्ज्ञानं, तत इतः परं निरूपणीयं गुरुस्मृतिविषयवत्किञ्चित्स्यादिति गुरुस्मृतिविषयत्वेन सपरिकर हेतुनिष्ठव्याप्तिपक्षधर्मत्वोभयाभावादिरूपप्रसङ्गसंगतिज्ञानं सामान्यधर्मप्रकारकं, ततोगुरुस्मृतिविषयावान्तर धर्मप्रकारकज्ञानं मदिष्टसाधनताज्ञानादिकं, ततस्तादृशज्ञानं मेभूयादितीच्छेदिक्रमेण॥
B

	नच हेत्वाभासनिरूपणे हेत्वाभासत्वावान्तरधर्मप्रकारक ज्ञानेच्छाया एव प्रयोजकत्वात् दर्शितज्ञानेच्छामपयुक्तेतिशंक्यम्॥ प्रसङ्गगतेर्हेत्वाभासत्व रूपत्वात्तस्यतद्व्याप्यत्वाच्च तज्जिज्ञासायास्तज्जिज्ञासारूपत्वात्॥ नच तस्यैव तद्व्याप्यत्वे तत्प्रकारक जिज्ञासातः पूर्वंसामान्यधर्मिप्रकारकज्ञानविधया तज्ज्ञानस्यावश्यकत्वेन तादृशजिज्ञासाविषयस्य प्राक्सिद्धत्वान्न तज्जिज्ञासोत्पत्तिरिति वाच्यम्॥ एकस्यैव तस्य अनुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगि यथार्थज्ञानविषयत्वेन व्याप्यत्वस्य गुरुस्मृतिविषयत्वेन व्यापकत्वस्य सम्भवेन प्रसङ्ग संगतित्वं पुरस्कृत्य पूर्वं हेत्वाभासत्व प्रकारकज्ञानसत्वेपि तादृशयथार्थज्ञान विषयत्वेन तत्प्रकारकज्ञानस्यासिद्धतया  तथाविधजिज्ञासासम्भवात्॥ 

	तादृशजिज्ञासायां हेत्वाभाव निरूपणप्रयोजकत्वं च, तादृशजिज्ञासानन्तरं गुरुं प्रतिशिष्यस्य गुरुस्मृतिविषयवान् क इति जिज्ञासाबोधकशब्दरूपः प्रश्नस्ततोगुरुस्मृतिविषयव्याप्यत्वोपलक्षितधर्मप्रकारकज्ञानेच्छाविषयविषयकोगुरोः शाब्दबोधः, किं शब्दस्य समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकावान्तरधर्मप्रकारक ज्ञानेच्छाविषये शक्तेस्ततोऽनुमिति कारणीभूतेत्यादिशब्दप्रयोगात्मक हेत्वाभासनिरूपणानुकूलाप्रसंगसंगति व्याप्यप्रकारकज्ञानं शिष्यस्य भवत्विति गुरोर्बुबोधयिषा तदनुकूलं यत्प्रतिपाद्यस्या सिद्धत्वज्ञानं, तत्सम्पादकीभूतस्यापि सिद्धत्वव्याप्येच्छाविषयत्व प्रतिपादकस्य गुरुस्मृतिविषयवान् क इति प्रत्यक्षं विषयविधया तदनुकूलाजिज्ञासेति क्रमेण बोध्यम्॥

	ननु दीधिति कृतासंगति सामान्याप्रदर्शनकृतन्यूनतावारणं तत्प्रसंगादित्यंशपूरणेन तत्कार्येत्यंश पूरणेनच द्वेधाकृतंतच्छायुक्तं संगति प्रदर्शनस्य शिष्यप्रवृत्तिफलकत्वेन तस्य च यथाश्रुतमूलभ्यावश्यकेष्टसाधनत्वं प्रदर्शनेनैव लाभसम्भवादित्याशंकते*यद्यपीति* तत्र हेत्वाभासनिष्ठं यत्तत्त्वनिर्णयविषयप्रयोजकज्ञानविषयत्वमिति योजना। ननु मूलवाक्याद्धेत्वाभासनिष्ठतत्त्वनिर्णयादिजनकज्ञानविषयतायाः कथं लाभा इति चेदित्थं तादृशमूले प्रयोजनकत्वपदं जनकज्ञानविषयतापरंपञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं हेत्वाभासानामिति पूरणीयन्तरदर्थस्य हेत्वाभास निष्ठत्वस्य तादृशजनकज्ञानविषयतायामन्वयस्तादृशविषयत्वस्य प्रयोज्यत्व रूपेपञ्चम्यर्थेऽन्वयस्तस्व च धात्वर्थनिरूपणे तस्य चाख्यातार्थविषयत्वे तस्य हेत्वाभासपदार्थेऽन्वयस्तथाच हेत्वाभासनिष्ठाया तत्त्वनिर्णयादि जनकज्ञानविषयता तत्प्रयोज्यनिरूपणविषयतालाभः॥ 

	हेत्वाभासानामिति पूरणाभावेपि तत्त्वनिर्णयादि जनकज्ञानविषयता हेत्वाभास निष्ठाहेत्वाभास निरूपणप्रयोजकत्वाद्यद्यन्निरूपणप्रयोजकं तत्तन्निष्ठमिति व्याप्त्या तादृशार्थलाभो बोध्यः॥ एवं च हेत्वाभासनिष्ठतादृश विषयताज्ञाने तुल्यवित्तिवेद्यतया हेत्वाभासविषयकज्ञाने तत्त्वनिर्णयादिजनकत्वज्ञानात्तादृशज्ञानस्येष्टसाधनताज्ञानरूपत्वेन तत्त्वनिर्णयादिमेभवत्विति फलेच्छासहित तादृशेष्टसाधनताज्ञानाच्छिष्याणां प्रवृत्तिरितिभावः॥ 

	मूलादिष्ट साधनताज्ञानेपि संगत्यप्रदर्शनेऽसंगतत्वज्ञानेनोन्मत्त प्रलपितत्व शङ्कया तादृशज्ञानेऽप्रामाण्यनिश्चयोदयेन प्रदर्शितमपीष्टसाधनत्वं प्रवृत्त्यनुपयोग्ये वस्यादिति प्रवृत्त्युपयोगीष्टसाधनताज्ञानेऽप्रामाण्य निश्चयसंपादकोन्मत्तप्रलपितत्वनिश्चयसंपादकासंगतत्व ज्ञानविघटकतयासंगति प्रदर्शनस्यावश्यकतेत्यभिप्रायेण समाधत्ते *तथापीति* तन्मात्रपरत्वे॥ शिष्यप्रवृत्युपयोगि हेत्वाभासज्ञाने इष्टसाधनत्वमात्रप्रदर्शनपरत्वे॥ मात्रपदेन संगतिप्रदर्शनव्यवच्छेदः॥ न्यूनता॥ अप्रवर्तकता॥ स्यादिति॥ मूलस्येतिशेषः॥ *एककार्येति* तत्त्वनिर्णयादिरूपेति शेषः॥ तथाचासंगतत्व ज्ञानविघटनस्येष्ट साधनत्वप्रदर्शनस्या चावश्यकत्वेतत्कार्येत्यंश पूरणे इष्टसाधनत्वस्य संगति घटकत्वात्संगतिप्रदर्शनेनोभयमपि संभवतीति तथैवदीधित कृताकृतमित्यभिप्रायः * विजयपरिग्रह इति* पराहरंकारखंडनं विजयः॥ 

	आहंकारश्चामुत्कृष्ट इति ज्ञानम्॥ तत्खंडनम्॥ तन्निवृत्यनुकूलव्यापारः॥ यत्वाऽयमुत्कृष्ट इति मध्यस्थज्ञानानुकूलव्यापारो विजयः॥ सुखविशेष इति वा* प्रयोजकत्वं चेति* यादृशहेतुकेपरामर्शविषयांशे भ्रमएव नास्तित्यत्र साध्यादिविषयतानां कारणतावच्छेदकत्वे गौरवात्॥ विषयितया साध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टहेतुविशिष्टपक्षवज्ज्ञानत्वे नैव कारणत्वाल्लंगस्यकारणतावच्छेदकत्वं बोध्यं अन्यथाभ्रम प्रमासाधारण निरूप्य निरूपकभावापन्न लिंगतावच्छेदकावच्छिन्न विषयताया एव कारणथावच्छेदकत्वाल्लिंगस्य तथात्वाभावादसंगति* प्रमितकोटिनिश्चय इति* साध्यवत्पक्षविषयतानिरूपितसाध्यविषयताशालिनिश्चय इत्यर्थः॥ *उपयुज्यत इति* पर्वतो वह्निमान् धूमात् पर्वतोवह्न्यभाववान् जलादिति वादिप्रतिवादिनोर्विवादेजलं पर्वतावृत्तीति दोषोपन्यासेन जलेपर्वतावृत्तिज्ञाने जातेवह्न्यभावव्याप्यजलवान् पर्वत इति विरोधिपरामर्शे विशेषणज्ञानादिघटितसामग्रीसंपत्त्यापर्वतावृत्तिजलनिष्टप्रकारतानिरूपित पर्वतनिष्ठविशेष्यताशालीदंज्ञानमित्यप्रामाण्यग्रहेजाते अप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टविरोधिपरामर्शस्यैवप्रतिबन्धकतया तदभावरूपकारणसंपादनेन दोषज्ञानस्योपयोगित्वं एतदेवाह* प्रतिबन्धकीभूतेति* अथवेति*

	प्रमाकत्वनिश्चयेति* साध्यवन्निष्ठविशेष्यतानिरूपित साध्यनिष्ठप्रकारताकत्व निश्चयेत्यर्थः। तत्र॥ तादृशप्रमात्वनिश्चये॥ सद्धेतुत्वज्ञानमिव॥ धूमादौव्याप्तिपक्षधर्मतावगाहिवह्निव्याप्य धूमवान् पर्वत इति ज्ञानमिव॥ तादृशज्ञानं पर्वतोवह्निमानित्यनुमिति विशेष्यकवह्निमत्पर्वत विशेष्यतानिरूपितवह्निनिष्ठप्रकारताकत्वरूपप्रमात्वविधेयकानुमितौ तत्प्रयोजकवह्निमत्पर्वतविशेष्यतानिरूपित वह्निनिष्ठप्रकारताकत्व व्याप्यवह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतविशेष्यतानिरूपितवह्निप्रकारताकत्ववदिति परामर्शेविशेषणज्ञानविधयाप्रयोदकत्वात्प्रयोजकम्॥ 

	वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञानविषयतया सद्धेतुधूमादेः प्रयोजकत्वात्तादृशानुमिति प्रयोजकत्वं बोध्यम्॥ तद्विपरीतसाधकेति॥ तादृशप्रमात्वाभाव साधकेत्यर्थः हेतोः॥ वह्न्यभावव्याप्यजलवत्पर्वय विशेष्यतानिरूपित वह्निप्रकारताकत्वस्य *दुष्टत्वज्ञानमपि* हेतुतावच्छेदकघटकजलादेः पर्वतावृत्तित्वरूपासिद्धिज्ञानमपि *उपयुज्यत इथि* उपयोगमाह॥ *प्रकृतसाध्यग्रहेति* प्रकृतसाध्यग्रहे॥ पर्वतोवह्निमानिति ग्रहे॥ योऽप्रामाण्यग्रहः॥ निरुक्तप्रमात्वाभावग्रहः॥ तद्ग्राहकः॥ तद्विधेयकानुमिति जनकज्ञानुविषयोयोवह्न्यभाव व्याप्यजलवत्पर्वत विशेष्यतानिरूपितवह्निप्रकारताकत्वरूपोहेतुः॥ तत्र तद्विशेष्यकं यददुष्टत्व ज्ञानं वह्निमत्पर्वतविशेष्यतानिरूपितवह्निप्रकारताकत्वरूपप्रमात्वाभावव्याप्यं वह्न्यभावव्याप्यजलत्पर्वतविशेष्यतानिरूपितवह्निप्रकारताकत्वं पक्षवृत्तीतिज्ञानम्॥ तद्विघटकत्वात्॥ जलादौ पर्वतावृत्तित्व रूपदोषज्ञानस्य तदनुत्पत्तिप्रयोजकत्वात्॥ 

	तथाच तादृशदोषज्ञाने विषयतयादोषाणां प्रयोजकतया तद्विशिष्टस्याव्युपयोगिताबोध्या *स्वज्ञानाधीनेति* अर्थज्ञानविधया स्वज्ञानाधीनत्वं बोध्यं *दोषेष्वतिव्याप्तिरिति* दोषहेतूभयविषयक समूहालम्बनज्ञान मादाय सर्वत्र लक्षणसत्त्वं बोध्यम्॥यद्यपि वह्निसाध्यके वह्न्यभाववद्ध्रदस्यापि दुष्टहेतुत्वान्नातिव्याप्तिः॥ तथापि पर्वतपक्षक वह्निसाध्यकस्थले धूमस्यापि द्रवत्वादिना दुष्टत्वात्तद्धर्मावच्छिन्न हेतुकप्रकृतानुमिति प्रबन्धक यथार्थज्ञानविषयत्वं तेन रूपेण दुष्टत्वं वाच्यं तथाच वह्निसाध्यके वह्न्यभाववद्ध्रदादेर्धूमत्वादिना दुष्टत्वाभावाद्भवत्यतिव्याप्तिरिति बोध्यं *बाधादिज्ञानप्रतिबन्धकतायां प्रायशोहोतुविषयताया अनवच्छेदकत्वादिति *घटत्वमनित्यं घटत्वादित्यादौ बाधज्ञानप्रतिबन्धकतायां हेतुविषयताया अवच्छेदकत्वात्प्रायश इति॥ हेतुविषयतात्व सामानाधिकरण्येन तादृशावच्छेदकत्वाभाव बोधनाय। तथाच यत्र हेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वं तत्र बाधितहेतावव्याप्तिरित्यर्थः॥ अथ बाधितस्थले पक्षे हेतुसत्वेव्यभिचारस्य तदसत्त्वेऽसिद्धेरावश्यकतया बाधज्ञानप्रतिबन्धकतयां हेतुविषयताया अवच्छेदकत्वेपि व्यभिचारासिद्ध्यन्यतर ज्ञानप्रतिबन्धकतायां हेतुविषयताया अवच्छेदकत्व सत्वान्न तत्राव्याप्तिः॥ 

F.N.गन्धाभावव्याप्यपृथिवीत्वगुणोभयाभाववत्पक्ष रूपसत्प्रतिपक्षावश्यकत्वेन॥ 

	अत्र केचित्॥ असंकीर्णबाधितस्थले तादृशान्यतरानावश्यकत्वाल्लक्षणसमन्वयो न संभवति॥ नच तत्रापि॥ बाधव्याप्यसत्प्रतिपक्षावश्यकत्वेन तज्ज्ञानप्रतिबन्धकतायां प्रतिहेतुघटक प्रकृतहेतुविषयताया अवच्छेदकत्वसम्भवान्न तत्राव्यव्याप्तिरितिवाच्यम्। सत्प्रतिपक्ष शरीरे व्यापकसामानाधिकरण्य रूपायाव्याप्तेर्नप्रवेशः किं तु साध्याभावाभाववदवृत्तित्त्वरूपाया एवेति मताभिप्रायेणैवावाप्त्यभिधानात्मन्मतेतादृशव्याप्त्यवच्छिन्न विषयताकज्ञानप्रतिबन्धकतायां प्रतिहेतुविषयताया अनवच्छेदकत्वात्॥ 

	व्यापकसामानाधिकरण्य घटितव्याप्तिधीप्रतिबन्धकतायामवच्छेदकत्वावश्यकत्वेप्यवच्छेदक धर्मदर्शनादि प्रतिबन्धकतामादाय घटाद्युदासीनातिव्याप्तिवारणाय लक्षणघटकप्रतिबन्धकतायां विवक्षणीयज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्व विशेषणेन तादृशप्रतिबन्धकतायाव्यावर्तनात्॥ तादृशधियः प्रतियोगिवेयधिकरण्या घटितव्यापकतागाहित्वे यथार्थत्वाभावात्त्वटितव्यापकत्वावगाहित्वेऽप्रतिबन्धकत्वाच्च॥ एतेन उत्पत्तिकालीनघटोगन्धवान् पृथिवीत्वादित्याद्यसंकीर्णबाधोदाहरणस्थले गन्धव्यापभूतं यत्पृथिवीत्वगुणोभयं तदभाववत्ताज्ञानस्य व्यापकाभाववत्ताज्ञानविधया प्रतिबन्धकत्वात्तत्र पृथिवीत्वरूप हेतुविषयाया अप्यवच्छेदकत्वादव्याप्त्यनवकाशः॥ 

	नच गन्धव्यापकत्वसहित तादृशोभयतावच्छिन्नाभावववत्ताज्ञानस्यापि नज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्ना प्रतिबन्धकताकि तु तादृशोभयत्वावच्छिन्न धर्मिकव्यापकताज्ञानविशिष्टतादृशोभयाभाववत्ताज्ञानत्वेनैव॥ अन्यथागन्धव्यापकताग्रहकालीनस्य केवलपृथिवीत्वगुणोभयत्वावच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानस्य व्यापकत्वसहित तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभावानवगाहितयाऽप्रतिबन्धकत्व प्रसंग इति वाच्यम्॥ पृथिवीत्वगुणोभयं गन्धव्यापकमिति ग्रहकालीनस्य जलादिवृत्तित्वविशिष्टतादृशोभयत्वावच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकतावारणाय व्यापकत्व ग्रहाधर्मितावच्छेदकांशे प्रतियोगितावच्छेदकतावपर्याप्त्यवगाहितानिवेशस्यावश्यकतया व्यापकतासहित तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानस्य तादृशोभयत्वपर्याप्तावच्छेदकतानवगाहिनोज्ञानद्वय साधारणरूपेण प्रतिबन्धकत्वानिर्वाहेण व्यापकत्वसहित तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानत्वेन पृथगेव प्रतिबन्धकतायाः कल्पनीयत्वात् 

	नच साध्यव्यापकाभाववत्पक्षोप्यदोषात्मावारणीय एवेति तज्ज्ञानीयप्रतिबन्धकतापि विशेषणकरणेन वारणीयेति नतादामायलक्षणसमन्वय इति वाच्यं साध्यासमानाधिकरणधर्मवत्पक्षादेरिव व्यापकाभाववत्पक्षस्यापि बाधरूपतायाः बाधग्रंधे अंगीकृतत्वादिति निरस्तम्॥ व्यापकाभाववत्ताज्ञानस्य प्रतियोगिवैय्यधिकरण्याघटितव्यापकतावगाहित्वे भ्रमत्वमेव तद्घटितव्यापकतावगाहित्वेऽप्रतिबन्धकत्वमेव॥ अन्यथा वृक्षादौ कपिसंयोगसाध्यके कपिसंयोगव्यापककपिविभागाभाववद्वृक्षादेर्बाधत्वप्रसङ्गात् पृथिवित्वव्यापकत्व सहित तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभाववत्ताज्ञानस्य तादृशोभयं पृथिवीत्वव्यापकमिति ज्ञानविशिष्ट पृथिवीत्वव्यापकत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नतादृशोभयत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपक प्रतियोगिताकाभाववत्ताज्ञानत्वेन ज्ञानद्वयसाधारणैकप्रतिबन्धकतायावक्तुं शक्यत्वाच्च॥ यदपि अनुमितिपदस्य समूहालम्बन परत्वस्येदानीं शिरोमणिनाऽनभिधानाद्यथाश्रुतार्थाश्रयणेन ह्रदो वह्निमानित्यादिबाधित एवाव्याप्तिरभिप्रेता॥ असिद्धिव्यभिचारज्ञानयोः परामर्शमात्रविरोधिनोरनुमित्यविरोधित्वादिति कैश्चित्समाधीयते॥

	तदपिन॥ ह्रदो वह्निव्याप्यधूमवानित्यनुमितिं प्रत्यसिद्धिव्यभिचारज्ञानयोः प्रतिबन्धकतया तदवच्छेदकहेतुविषयतामादाय धूमे लक्षणसत्त्वावश्यकत्वात्॥ नहि ह्रदोवह्निमानित्येवानुमितिर्नतु ह्रदो वह्निव्याप्य धूवानितीतिप्राज्ञसंमतं व्याप्यवत्वानुमितिर्नपुरः स्फूर्तिकेति चेत्किमयं व्याप्यवत्वानुमितेर्दोषः॥ नह्यथः स्थाणुं न पश्यतीति स्थाणुदोष इत्यलं विस्तरेणेत्याहुः॥ अत्राहुरर्वाचीनाः॥बाधितहेतावव्याप्तिरित्यस्य ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादिस्थले धूमरूपहेतुर्बाधेनदुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिरित्यर्थः॥ अस्मिन्व्यवहारे बाधेनेति तृतीयार्थोऽनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतारूपादुषधात्वर्थघटकप्रतिबन्धरकतान्वयिविषयित्वावच्छिन्नत्वमेव न तु धान्येनधनवानित्यादाविवाभेदः॥ 
	
	दुषधात्वर्थेऽतदन्वयबाधात्॥ नापि एकज्ञानविषयत्वादि रूपवैशिष्ट्यं हेत्वन्वयि तृतीयार्थः॥ घटेन दुष्ट इति व्यवहारापत्तेः॥ एवं च तृतीयांतार्थबाधविषयित्वावच्छिन्न त्वान्वितप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयताश्रयत्वस्य धूमेबाधात् बाधेन धूमो दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिरावश्यकीति अपरेत्वन्यधैवसमादधति॥ ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादिस्थलीयबाधितधूमरूपहेतौ स्वरूपासिद्ध्येकदेशेययारीत्यालक्षणसमन्वयश्चिकीर्ष्य ततयैवरीत्यासर्वत्र दोषैकदेशेऽतिव्याप्तिः स्यात् साच घटाद्युदासीनातिव्याप्तिरिववारणीयैव॥ 
	तथाच दोषाणामेव लक्षणयोगितया यत्र दोषानात्मकस्यैव धूमादेर्हेतुतातत्राव्याप्तदिर्भवत्येव॥ द्वितीयलक्षणस्य तावदेकदेशातिव्याप्तिवारकानतिरिक्तवृत्तित्वरूपतृतीयार्थावच्छेदकत्वघटिततया यथाश्रुतस्यैवदोषभिन्ने हेतावव्याप्तिः॥ प्रथमलक्षणे तु शब्दार्थोल्लंघनं विनाव्याप्तिसम्भव इत्यर्थस्य सुतरामितिपदेन गदाधरैरेवसूचितत्वात्॥ यथाश्रुतमिदमिति दीदिताविदं शब्दस्यैकवचनांतत्वेनैकलक्षणपरामर्शकत्वादाह* इदं एतल्लक्षणत्रयमिति* वक्ष्यमाणरीत्या प्रथमस्य दुष्टलक्षणत्व संभवाद्यथाश्रुतेति॥ आकांक्षितम्॥ 

	जिज्ञासितमित्यर्थः॥ अपिकारेण स्वरूपादीना माकांक्षा विषयत्वं सूचितम्॥ लक्षणमेषामाकांक्षितमिति पाठे प्रथमतो लक्षणमेवाकांक्षितमित्येत्यर्थः* तेचेत्यादिनेति* तेचसव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधिताः पंचेत्यनेनेत्यर्थः* तदसंगतेरिति* यद्रूपावच्छिन्ननिरूपणस्य प्रतिज्ञानविषयत्वं तद्रूपावच्छिन्नस्यैवलक्षणविभागादिना निरूपण विषयत्वमिति नियमादितिभावः॥ ननु विभागवाक्येसव्यभिचारादिपदानां भावप्रधानतया सव्यभिचारत्वादिपरत्वान्नासंगतिरित्यत आह *एवमिति* प्रकृतत्वे॥ *प्रतिज्ञानविषयत्वाभावे॥ *विभागानर्हतयेति* लक्षणादिनादोषप्रतिपादनस्यैवप्रतिज्ञातत्वादिति भावः॥ संकरेण॥ ऐक्येन॥ *अनवतारादिति* तेचेत्यादिग्रंधस्यदोषविभागपरत्वेविरुद्धस्यव्यभिचार्याद्यनतिरिक्तत्वेन हेतूनां पंचत्वकथनासंगतिरित्याशंकायां अनुदयादित्यर्थः* उपाध्यसंकरेणेति* व्यभिचारविरोधरूपाणां दोषाणां परस्परं भिन्नत्वेनेत्यर्थः*स्फुटमिति*

	स्फुटत्वं च तद्विषयकजिज्ञासानधीनप्रतिपत्तिविषयत्वम्॥ *नोक्तानुपपत्तिरिति* दोषलक्षणस्यापि दुष्टप्रतिपत्तिकूलत्वेननाप्रतिज्ञातत्वमित्यर्थः॥*अनुमिति सामान्यपरत्व इति* अनुमितित्वरूपजात्याश्रयत्वपरत्व इत्यर्थः॥ नतु यावदनुमिति परत्व इत्यर्थस्तथासतियावत्तन्निरूपितप्रतिबन्धकत्वाप्रसिद्ध्याऽसम्भवादतिप्रसंगाभावात्तत्कथनासंगतेश्च*अतिप्रसंगादिति* पर्वतोवह्निमान्धूमादित्यादौ ह्रदोवह्निमानित्यनुमिति प्रतिबन्धकज्ञानविषयवह्न्यभाववद्ध्रदादावितिशेषः* प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकेति* पर्वतोवह्निमानित्यादौ ह्रदो वह्निमानित्यनुमितिमादाय वह्न्यभाववद्ध्रदादावतिव्याप्तिवारणाय प्रकृतपक्षकत्व निवेशः॥ तत्रैवपर्वतोजलत्ववानित्याद्यनुमितिमादाय जलत्वाभाववत्पर्वतादावतिप्रसंगवारणाय प्रकृतसाध्यकत्वनिवेशः॥

	प्रकृतहेतुकत्वनिवेशस्तुत्तरत्र तादृशानुमिति कारणज्ञानमात्रपरत्व इत्यत्र तादृशपदेन प्रकृतहेतुकानुमितिवाभार्थः॥ अन्यथापर्वतोवह्निमान्धूमादित्यादौ प्रमेयादि हेतुकानुमितिमादाय तत्कारणपरामर्शविरोधिवह्निव्यभिचारिप्रमेयादावतिव्याप्तेः॥ प्रकृतहेतुकत्वानिवेशव्यभिचारसामान्यासंग्रहापत्त्यातादृशज्ञानसामान्यविवक्षाया असंभवादिति केचित्॥ परेति॥ पर्वतोवह्निमान् धूमवानित्यादौ पर्वतोवह्निमान्द्रव्यत्वं वह्निव्याप्यमित्यनुतमिति प्रतिबन्धकज्ञानविषयवह्निव्यभिचारिद्रव्यत्वादावतिप्रसंग इति तद्धेतुकत्वनिवेशनम्॥ न चैवं तद्धेतुकत्वनिवेशेपि निरुक्तानुमितेरपि धूमहेतुकत्वानपायात्तद्विशेषणमकिंचित्करमिति वाच्यम्॥ 

	तद्धेतुकत्वपदेन प्रकृतसाध्यव्याप्तिपक्षधर्मत्वावच्छिन्नप्रकृतहेतुविषयताशालिनिश्चयत्वानवच्छिन्नज्ञानजनकतानिरूपिताया अनुमितित्वावच्छिन्न जन्यतातच्छून्यत्वस्य विवक्षितत्वेन दर्शितसमूहालम्बनानुमिति व्यावृत्तेः॥ जनकतायां ज्ञाननिष्ठत्वनिवेशादनुमिति सामान्यएव तादृशसिद्ध्यभावादिनिष्ठजनकतानिरूपितजन्यत्वसत्वत्तादृशजन्यताशून्यानुमित्यप्रसिद्धावपि नक्षतिः॥ एवं जन्यतायामनुमितित्वावच्छिन्नत्वनिवेशात्तादृशविशेषणज्ञानानिरूपितजन्यत्वस्यानुमितिसामान्ये सत्वेपि नक्षतिः॥ 

	एतेन तद्धेतुकत्वनिवेशेपि पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतोवह्निमान् घटाभाववद्भूतलमिति समूहालम्बनानुमितिमादाय घटवद्भूतलादिरूपोदासीनेऽतिव्याप्तवारणाय तादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायालक्षणे निवेशावश्यकत्वेन प्रकृतहेतुकत्वानिवेशेपि पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतोवह्निमान्द्रव्यत्वं वह्निव्याप्यमित्यनुमितिमादायवह्निव्यभिचारि द्रव्यत्वादावतिव्याप्तिविरहात्तद्धेतुकत्वं व्यर्थमिति निरस्तम्॥ समूहालम्बनानुमितेर्निरुक्ततद्धेतुकत्विवरहेणानुमित्त्व व्यापकप्रतिबध्यता निवेशानावश्यकत्वात्॥ नचैवं तद्धेतुकत्वनिवेशेतत्पक्षकत्व तत्साध्यकत्वयोर्वैयर्थ्यमिति वाच्यम्॥ 

	पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतादौ महानसीयवह्निभिन्नवह्न्यभावविषयकबाधज्ञाने अनुमितेर्महानसीयवह्निविषयकत्वे लाघवमिति लाघवज्ञानकाले वा वह्निव्याप्यधूमवत्ता परामर्शात्पर्वतो महानसीयवह्निमानित्यनुमित्युत्पत्त्यातादृशानुमितेर्निरुक्ततद्धेतुकत्वेन तादृशानुमिति प्रतिबन्धकज्ञानविषयमहानसीय वह्न्यभाववत्पर्वतादावतिव्याप्तिवारणाय प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यकत्वनिवेशसार्थक्यात्॥ 

	नच तादृशानुमितेस्तादृशलाघव ज्ञानत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितानुमितित्वावच्छिन्नजन्यताशालितयाननिरुक्ततद्धेतुकत्वमितिशंक्यम्॥ पक्षताविशिष्टपरामर्शस्य कारणतायां पक्षताया इव लाघवज्ञानादिविशिष्टपरामर्शकारणतायां लाघवज्ञानादेरवच्छेदकत्वमेवनचविनिगमकाभावः परामर्शकारणतायां * 
पक्षाविशिष्टपरामर्शस्यकारणतायां पक्षताया इव लाघवज्ञानादिविशिष्टपरामर्शकारणतायां लाघवज्ञानादेरवच्छेदकत्वमेव नच विनिगमकाभावः परामर्शविशिष्टपक्षतादेः कारणथ्वे परामर्शस्यजनकत्वगर्भव्यापारत्वानुपपत्तेरिति पक्षताग्रंथोक्तमताश्रयणेन तत्साध्यकत्वादेः सार्थक्यायनिरुक्ततद्धेतुकत्वस्योक्तातिप्रसंगवारणाय निवेश इत्यभिप्रायवर्णनसंभवात्॥ नन्वेवं सिद्ध्यभावविशिष्टपरामर्शस्यैवकारणत्वात्जनकतायां ज्ञाननिष्ठत्वं व्यर्थमिति चेन्न देयमेतत्॥ उक्तमतानाश्रयणेपि तत्साध्यकत्वादेः सार्थक्यायतद्धेतुकत्वशरीरप्रविष्ट जनकतायां प्रकृतपक्षेप्रकृतसाध्यानुमिति जनकतावच्छेदक विषयत्वानवच्छिन्नत्वादिविशेषणेन लाघवज्ञानादिजनकताव्यावर्तनीयेति केचित्॥

	एवं तत्रैवसुंदरपर्वतविषयकत्वे लाघवज्ञानसहकारणेन जायमान निरुक्ततद्धेतुकत्वाक्रांतसुंदरपर्वतोवह्निमानित्यनुमितिप्रतिबंधक ज्ञानविषयवह्न्यभाववत्सुंदरपर्वतेऽतिव्याप्तिवारणायप्रकृतपक्षतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदकताकोद्देश्यताकत्वरूपतत्पक्षकत्वनिवेशोप्यावश्यक इत्याहुः *तत्साक्षात्कारेति* अनुमितिनिष्ठकार्यतासाक्षात्कारेत्यर्थः॥ अनुमितिः परामर्शकार्येत्यनुमितिनिष्ठकार्यतासाक्षात्कारं प्रत्यनुमिति साक्षात्कारः परामर्शसाक्षात्कारश्च हेतुः किंचित्प्रतियोगिक किंचिदनुपयोगिकसंबंधसाक्षात्कारे संबंधिद्वय साक्षात्कारस्य हेतुतायाः सर्वसिद्धत्वात्॥ संयोगादिवत्कार्यताया अपि तथात्वात्॥ यद्यपि पराक्रमेण जायमानयोस्तयोरेकदाक्रमेण वा साक्षात्कारासंभवात्॥ 

	अनुमितिद्वितीयक्षणेपरामर्शरूपविषयस्यैवाभावात् अनुमित्युपरागेणकार्यतासाक्षात्कारकाले अनुमितेरपि नाशात्॥ तथाप्यपेक्षाबुद्ध्यात्मक परामर्शानुमित्योः साक्षात्कारे बाधकाभावः॥ नच योग्यविभुविशेषगुणनाशेस्वत्तरमविशेषगुणस्य हेतुतयापरामर्शरूपापेक्षा बुद्धेदिस्तृतीयक्षण एवानुमित्युत्पत्तिः स्वीकार्या तथाचोक्तानुपपत्तिर्दुर्वारैवेति वाच्यम्॥ आनुभवारोधेनज्ञानादीनां तत्तत्क्षणसंबंधस्यैवनाशकत्वं स्वीकृत्यापेक्षाबुद्ध्युत्तरं विशेषगुणोत्पादस्य पक्षताग्रन्थे गदाधरैरेव स्वीकारात्॥ यद्वाघटादिसाक्षात्कारे विषयस्यकार्यकालवृत्तितया हेतुत्वनियमेपि ज्ञानेच्छास्थले नायं नियमस्तत्र स्वप्रत्यक्षज्ञानादेः पूर्वकालवृत्तितया हेतुताया अनुभवानुरोधेन स्वीकारात् तथाच परामर्शतृतीयक्षणे एकदैवानुमिति परामर्शयोः साक्षात्कारस्ततोऽनुमितिः परामर्शकार्येति साक्षात्कार इत्यभिप्राय कल्पनान्नदोषः कल्पांतरानुसरणे बीजमाह *अत्रेति* अत्र केचित्॥ 

	संबंधसाक्षात्कारसंबंधिद्वयसाक्षात्कारयोर्नतावत्संबंधसाक्षात्कारक्वसंबंधिद्वयसाक्षात्कारत्वाभ्यां कार्यकारणभावः॥ घटभूतलसाक्षात्कारात्कुड्य कुसूसंयोगसाक्षात्कारापत्तेर्घटभूतलयोरपि न संबंधित्वात्॥ नापि तत्संबंधसाक्षात्कारत्वेन कार्यता तत्संबंधप्रतियोग्यनुयोगि साक्षात्कारत्वेन कारणत्वमिति॥ यत्र परस्परासंयुक्तयोर्गवाश्वव्यक्त्योर्गोत्वाश्वत्वाभ्यां स्मरणं साक्षात्कारो वा ततः परस्परसंयुक्तगवाश्वव्यक्तोर्गोत्वाश्वत्वव्यंजकसन्निकर्षविरहाद्ध्रव्यत्वेनैवसाक्षात्कारस्तत्र गवाश्वयोः संयोग इति साक्षात्कारप्रसंगात्॥ नापि तत्संबंधप्रतियोगितावच्छेदकादिप्रकारतानिरूपिततत्संबंध प्रतियोग्यादिनिष्ठविषयताक साक्षात्कारत्वेन कारणत्वम्॥ 

	अतिप्रसक्तगोत्वादेरिव द्रव्यत्वस्यापि तत्संबंधप्रतियोगितावच्छेदकताया दुरपह्नवत्वादुक्तदोषावारणात्॥ किंतु तत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोग्यनुयोगि विशेषितसंबंधसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रतितत्तद्धर्मप्रकारकतत्तत्प्रतियोग्यनुयोगिसाक्षात्कारत्वेन कारणत्वमित्येववक्तव्यम्॥ एवं च प्रकृते प्रकृतानुमितिः प्रकृतपरामर्शकार्येत्याकारकसाक्षात्कारीयकार्यत्व विषयित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतायाविषयतातदाश्रयविषयित्वा वच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वं दोषसामान्यलक्षणं सुवचम्॥ अनुमितिपरामर्शोभयविषयतानिरूपित जन्यविषयत्वयोरभेदात् संबंधिद्वयसाक्षात्कारजन्यताद्वयावच्छेदकत्वं जन्यत्वविषयितायानानुपपन्नम्॥ विषयिताविशेषितपरामर्शादिसाक्षात्कारहेतुत्वे साक्षात्कारीय विशेषणविशेष्यविषयितानां सर्वासामेव विनिगमनाविरहेण कारणतावच्छेदकतया परामर्शीय विषयितानां साक्षात्कारे प्रकारतयाभासमानानां साक्षात्कारकारणतावच्छेदकतविषयताश्रयत्वमस्तीति न परामर्शविरोधिदोषासंग्रहः॥ 

	नच परामर्शीयविषयिताया इव परामर्शविषयत्सायपि विषयिताविशेषणतया साक्षात्कारेभानात्परामर्शविषयोपि साक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयताश्रयोभवतीति यत्र घटाभाववद्भूतलादिज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकघटादिविषयतासाध्यता वच्छेदकघटकतया परामर्शविषयस्तत्र ह्रदोघटीयविषयितासमानकालीनवह्निमान् धूमादित्यादौ घटाभाववद्भूतलादेरपि दोषताप्रसंग इति वाच्मय्॥ परामर्शसाक्षात्कारे परामर्शविषयाणां परामर्शोपनीतानामेवभानंनतुलौकिकंलौकिक सन्निकर्षविरहात्परामर्शीयव्याप्त्यादि विषयितायास्तुमनस्संयुक्तसमवेतविशेषणतासन्निकर्षबलाल्लौकिकमेव भानं तथाच प्रकृतलक्षणेप्रकृतसाक्षात्कारजनकतावच्छेदक लौकिकविषयिताश्रयविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतेत्यादिरीत्या विवक्षणान्नदोषः॥ वस्तुतस्तु॥ 
	साक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयतायां निरूपितत्वसंबंधावच्छिन्न प्रकारतान्यत्वं देयं परामर्शसाक्षात्कारे तद्विषयस्य विषयितांशे निरूपितत्वसंबंधेनैव विशेषणताक्रांतत्वमिति नघटाभाववद्भूतलादावतिव्याप्तिः॥ प्रकृतानुमिति परामर्शोभयविषयितानिरूपितजन्यत्वविषयिताशालि साक्षात्कारत्वावच्छिन्न जन्यतेत्यत्र जन्यत्व विशेषणमवच्छिन्नत्वं व्यापकत्वरूपं तादृशजन्यत्वविषयितासामान्यावच्छिन्नत्वरूपं वाग्राह्यंतेन पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यत्र जलवत्पर्वतपक्षकवह्निसाध्यकानुमितिः तादृशपक्षकवह्निसाध्यकधूमहेतुकपरामर्शकार्येति साक्षात्कारजनकसाक्षात्कारविषयजलवत्पर्वतपक्षकवह्निसाध्यकानुमतिविरोधिज्ञानविषयलाभावववत्पर्वतेनातिव्याप्तिः॥ 

	साक्षात्कारदनकतावच्छेदकविषयताश्रयविषयित्वावच्छिन्नप्रतबध्यतेत्यत्र विषयताश्रयविषयित्वावच्छिन्नत्यस्य तादृशविषयतानाश्रयविषयाशून्यज्ञाननिष्ठेत्यर्थो विवक्षितस्तेन पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यत्र वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतवान् घट इति परामर्शीयायापर्वतविषयितातस्याः प्रकृतसाक्षात्कारदनकतावच्छेदक विषयिताश्रयीभूत पर्वताभाववान् घटादिरित्यादिज्ञान प्रतिबध्यतावच्छेदकतया पर्वताभाववद्घटेऽतिव्याप्तिरितिदूषणानवकाशः॥ विशेषनिष्ठप्रकारतायाविशेषणतावच्छेदकादिनिष्ठप्रकारता निरूपितविशेष्यत्वाभिन्नत्वोपगमान्नासंभवस्तस्यास्तादृश विशेष्यताभेदे तु तादृशजनकतावच्छेदकविषयतानाश्रयविषयाकिंचिदवच्छिन्नाग्राह्या। 

	अथ संबंधसाक्षात्कारं प्रतिसंबंधिद्वयसाक्षात्कारस्य हेतुत्वपक्षे एवंरीत्या सामंजस्येपि तद्धेतुत्वं नविचारसहम्॥ तथाहि संबंध साक्षात्कारस्य संबंधिद्वयविषयकत्व नियामात् संबंधसाक्षात्कारोपपत्तौ संबंधिद्वयसाक्षात्कारजनक सामग्र्या अपेक्षितत्वेनैवा नतिप्रसंगात्॥ संबंधिविषयकसंबंधसाक्षात्कारे अनुमितिपरामर्शरूपसंबंधिनोर्विषयविधयाकारणत्वावश्यकत्वाल्लक्षणसामंजस्यंतु नाशंकनीयम्॥ 

	तयोर्विषयविधयातादृशसाक्षात्कारकरणत्वेपि तादृशकारणत्वं नप्रकृतानुमितत्वं प्रकृतपरामर्शत्वावच्छिन्नं किंतु तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न मित्यस्यानुमितिग्रंथेदीधिति कृतैवावेदितत्वाल्लक्षणा सामंजस्यं दुर्वारमेव॥ किंच कार्यतायानियतोत्तरवृत्तित्वव्यंग्य पदार्थान्तरत्वं पक्षेकार्यतायाः साक्षात्कारसंभवेपि तस्याः नियतोत्तरवृत्तितारूपत्वपक्षेऽतीन्द्रियक्षणादि घटितत्वेनातींद्रियत्वान्न साक्षात्कारसंभव इति नैतत्पक्षेलक्षणसामंजस्यमिति चेन्न॥ प्रकृतानुमिति विशेष्यकप्रकृतपरामर्श विशिष्टजन्यत्व वैशिष्ट्यावगाहिज्ञानत्व व्यापककार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदक विषयताश्रयीभूत विषयित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतेत्यादिरीत्या लक्षणपरिष्कारसंभवात् दर्शितविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञाने प्रकृतानुमितित्वप्रकारकज्ञानस्य विशेष्यतावच्छेदक प्रकारकज्ञानविधया परामर्शत्वप्रकारकज्ञानस्य च विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया परामर्शत्वप्रकारकज्ञानस्य च विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधयाहेतुत्वाद्भवति पूर्ववदेवलक्षणसमन्वय इति सर्वमनुकूलम्॥ 

	तस्मादनुमितिपदस्य कार्यतानिरूपकत्वेनानुमिति परामर्शोभयपरत्वपक्षे बहुगौरवादेनं पक्षंपरित्यज्य लघुप्रकारकान्तरं दर्शितं शिरोमणिनेत्येवसारमिति वदंति *दोषताप्रसंग इति* दोषताव्यवहारप्रसंगइत्यर्थः॥ नन्वनुमितिपदस्यानुमिति तत्कारणान्यतपरत्वं समूहालम्बनानुमिति परत्वं चायुक्तमनुमितिप्रयोजकीभावताभाव प्रतियोगित्वरूप प्रतिबंधकत्व विवक्षया व्यभिचारादिसंग्रह संभवादिति चेन्न॥ तथासति व्यभिचारज्ञानाभावद्वारा उपाधिज्ञानाभावस्यापि प्रयोजकतया उपाधावतव्याप्तेः॥ कारणवत्कारणमात्रवृत्तिप्रयोजकत्वविशेषे मानाभावात्॥ * पर्यवसितार्थमिति* नन्वेवमपि ह्रदोवह्निमान् धूमत्वादित्यादौ वह्निव्याप्याभाववद्ध्रदेऽति व्याप्तिस्तस्य हेतुमत्त्वग्रहाविरोधित्वेन स्वरूपासिद्ध्यनात्मकत्वादिति चेन्न॥ मधुरानाथैस्तस्यासिद्धिग्रंथे व्याप्यत्वासिद्धित्वोक्तेर्लक्ष्यत्वात्॥ 

	दळद्वये पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यकत्वनिवेशप्रयोजनमाह *बाधसत्प्रतपक्षस्वरूपासिद्ध्याश्रयासिद्धिष्विति* अतेजस्वीति* तेजस्सामान्याभाव विशिष्टेत्यर्थः॥ तेजस्वीपर्वतस्य पक्षत्वे सामानाधिकरण्येनवह्न्यभावस्यानुमित्यविरोधितयानदोषतासंभवः॥ अवच्छेदकावच्छेदेनचतस्याप्रसिद्धत्वात्तन्नोक्तं *बाधस्येति* स्वरूपासिद्धेरुपलक्षणं व्यापकाभाववतिव्याप्याभावावश्यकत्वात्॥ *कांचनमय इति* ननु अतेजस्विपर्वतपक्षकस्थल एव पक्षासिद्धिसंभवे स्थलांतरानुसरणं व्यर्थमिति चेन्न॥ तत्र पर्वतत्व सामानाधिकरण्येन तेजस्सामानाधिकरण्याभावस्य पक्षतावच्छेदकत्वेऽसिद्ध्यसंभव एव॥ 

	पर्वत्वावच्छेदेन तस्य तथात्वे तत्संभवेपि वह्न्यभावविशिष्टस्य पर्वतत्वव्यापकत्वविशिष्टस्वरूपसंबंधेन तेजृ सामान्याभावविशिष्टपक्षस्याप्रसिद्ध्या भावासंभवः॥ यदिच तत्र शुद्धस्वरूपसंबंधेन तेजस्सामान्याभाव विशिष्टस्य वह्न्यभाववत्पक्षादेर्बाधत्वमित्युच्यते तदास्फुटतराश्रयासिद्धिप्तिपत्त्यर्थं स्थलान्तरानुसरणमिति बोध्यम् *एवमग्रेपि बोध्यमिति* साध्यतावच्छेदके हेतुतावच्छेदकेचावच्छेदकत्वं तत्पर्याप्त्यधिकरणत्व रूपं बोध्यमित्यर्थः॥ तत्र तथाविवक्षणात्पर्वतोमहानसीयवह्निमानित्यादौ महानसीयवह्न्यभाववत्पर्वतरूपबाधस्य साध्यतावच्छेदकैक देशवह्नित्वावच्छिन्न ग्रहाविरोधित्वेपि कांचनसमयधूमादिहेतुके कांचनमयत्वाभाववद्धूमरूपसाधनाप्रसिद्धेर्हेतुतावच्छेदकैकदेश धूमत्वावच्छिन्नप्रकारक ग्रहाविरोधित्वेपि न तदसंग्रहः *स्वरूपासिद्धावव्याप्तिरतः पक्षांश इति* यद्यपि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेषष्यकत्वनिवेशव्यावृत्तिः पूर्वमुक्तैव॥ 
	तथापितद्विशेषणेन द्रव्यत्वादिना ह्रदावगाह्यनुमिति मादाय दोषवारणेपि तद्विशेषणाक्रांतह्रदो घटवान् वह्निव्याप्य धूमवांश्च पर्वत इत्यनुमिति मादाय दोषावारणाद्धेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतापक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यतयोर्निरूप्य निरूपकभाव निवेश अवश्यकस्तन्निवेश व्यावृत्तिरधूनाक्षांश इत्यनेनोच्यत इति नपौनरुक्त्यमिति ध्येयम्॥ ज्ञानत्वनिवेशेत्वाह *आहार्येति* पक्षतावच्छेदकताव्यापकावच्छेदकताकविशेष्यताकत्वरूपपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यकत्वनिवेशाभिप्रायेण ह्रदो वह्न्यभाववानित्याहार्यप्रमास्वीकाराभिप्रायेण वेदं बोध्यम् *स्वररसादिति* समूहालम्बनाभिप्रायकत्वेचकारोऽपेक्षितः अतो ज्ञायते विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिपरत्वमितिभावः॥ 

	*अप्रामाणिकत्वादिति* धर्मितावच्छेदकैकदेशव्यापकत्वावच्छिन्नसंसरताभ्युपगमेनीलभूतलं घटाभाववदिति ज्ञानोत्तरं पीतभूतलं घटवदिति ज्ञानानुदयप्रसंग इति बाधकमव्युत्पन्नम्॥ लिंगानुपधानमते तथाविधपरामर्शात्तादृश बाधज्ञानदशायां सामानाधिकरण्येनानुमितेरिष्टत्वात्तथाविधसिद्ध्यनुधावनम्॥ तथाविधेत्यस्य सामानाधिकरण्येनेत्यर्थः॥ एतावता आपाद्यमितिरेकस्सिद्धः *अनुमित्यापत्तेरिति* पर्वतत्व मात्रव्यापकत्वानवगाहितया व्याप्कत्वभाव निबंधनाधिकविषयकतया चोक्तानुमितौ बाधसिद्ध्योरप्रतिबंधकत्वादितिभावः *यथाश्रुतार्थपरतेति* वाच्यार्थपरतेत्यर्थः॥ यद्यपि अनुमितिपदस्यानुमितित्वावच्छिन्न एव शक्तिर्नतुतादृशाकारकानुमितित्वावच्छिन्न इति नतस्य यथाश्रुतार्थपरत्वं संभवति॥ 

B
	तथापि धेनुपदादौधनकर्मत्वस्य महिष्यादावति प्रसक्ततया गोत्वं प्रयोगोपाधिरिति वदनुमिति पदस्य तादृशाकारकत्वावच्छिन्न एवशक्तिः अनुमिततित्वंतु प्रयोगोपाधिरिति मताश्रयणान्नदोषः। प्रयोगोपाधित्वं च शक्यतानवच्छेदकत्वे सति तज्जन्यबोधविषयत्वम्॥ नन्वेकत्रेति मूलादेकहेतौ व्यभिचारज्ञानेप्यन्यहेतौ व्याप्तिज्ञानादनुमिति र्जायत इति लभ्यतेतच्चासंगतमेकत्रैवहेतावेकरूपेण व्यभिचारग्रहेप्यन्यरूपेण व्याप्तिग्रहाद्व्यभिचारस्यैकत्रैवसंभवादत एकपदस्यैकधर्मावच्छिन्नमर्थः अन्यपदस्यान्यधर्मावच्छिन्नमर्थ इत्याशयेनाह *वह्नित्वाद्येकधर्मावच्छिन्न इति* ननु तद्धर्मावच्छिन्ने शाब्दव्यभिचारज्ञानसत्वेपि लौकिकसन्निकर्षजन्यस्यतद्धर्मावच्छिन्ने व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानस्य संभवाद्व्यभिचारस्संभवीति तदकथनेन न्यूनतेत्यतः सानास्तीत्याह* यत्र यद्धर्मावच्छिन्नेति *व्याप्त्यादिज्ञानविशिष्टत्वेपीति* 

	अंकुरविशेषसाध्यके बाधज्ञानसत्त्वात्परामर्शद्वितीयक्षणेनानुमितिः किंतु तृतीयक्षण एवेति तत्रानुमितेः कार्यतावच्छेदकता नाक्रान्ततया तत्रत्यव्यभिचारासंग्रह इति तत्संग्रहाय क्षणद्वय साधारणाव्यवहितोत्तरत्वमेव निवेश्यं तथा च धूमव्याप्यस्य शाब्दपरामर्शस्थलेऽनुमितेर्व्याप्त्यादिज्ञानविशिष्टत्व निर्वाहः॥ 

	व्यभिचारज्ञानोत्तरक्षणे द्वितीय परामर्शस्थापने क्षणद्वयसाधारणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेपि नानुमितेस्तद्धर्मावच्छिन्न धर्मिकव्याप्तिज्ञानविशिष्टत्वमिति समूहालम्बनानुधावनम्॥ लौकिकव्याप्तिग्रहानन्तरं लौकिकव्यभिचारग्रहासंभवात्प्रथमतः शाब्दपरामर्शानुधावनम्॥ भिन्नेन्द्रियजन्यपरामर्शस्याप्युपलक्षणमेतत्॥ शाब्दपरामर्शानन्तरमलौकिकव्यभिचारज्ञानासंभवाल्लौकिकव्यभिचारग्रहानुधावनम्॥ 

	नच शाब्दपरामर्शद्वितीयक्षणेऽनुमित्यापत्तेरिष्टापत्तौव्यभिचारज्ञानाभावस्यानुमिति हेतुत्वेव्यभिचाराभाव इति वाच्यम्॥ शाब्दपरामर्शपूर्वक्षणेयत्र सिद्धिस्तत्र द्वितीयक्षणेऽनुमित्यनुदयात्तत्र व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् *प्रागेवनिराकृतेति* यत्रव्याप्तिज्ञानं नास्ति व्यभिचारज्ञानभावश्च वर्तते तत्रानुमित्यापत्तिरतोनव्याप्तिज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानाभावेनान्वयथासिद्धत्वमिति* तत्प्रकारकत्वघटितेति* ननु तदभावन्निष्ठविषयतानिरूपित तन्निष्ठविषयताकत्वमेव भ्रमत्वं वाच्यमिति चेन्न॥ 

	रक्तदंडवानिति ज्ञानस्य दंडाभाववद्रक्तत्व निष्ठविषयतानिरूपितदंडनिष्ठविषयताकत्वेनभ्रमत्वापत्तेः॥ नच विशेष्यताप्रकारतानिवेशेपि रक्तत्वप्रकारतानिरूपितरक्तनिष्ठविशेष्यतायाः दंडनिष्ठायापुरुषनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वाभिन्नविशेष्यता तन्निरूपित विशेष्यत्वाभिन्नत्वमते तादृशज्ञानस्य भ्रमत्वं दुर्वारमेवेति वाच्यम्॥ 

	तन्मते तदभाववन्निष्ठविशेष्यतात्वावच्छिन्न निरूपकतानिरूपितत्वावच्छेदक तन्निष्ठप्रकारतात्वावच्छिन्न निरूपकताकत्वस्यैव विवक्षणात्॥ विषयतात्वेन विशेष्यतात्वेनचनिरूप्यनिरूपकभावासिद्ध्या तन्निवेशासंभादधिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् *लाघवादिति* प्रतियोगिताप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वेप्रतियोगित्वनिष्ठप्रकारतावच्छेदकसंबन्धविषयातायाः कारणतावच्छेदकत्वे गौरवं प्रतियोगित्वसंसर्गकज्ञानस्य कारणत्वे संसर्गसंसर्गभानस्य विशिष्टबुद्धावनभ्युपगमेन प्रतियोगित्वसंसर्गविषयतायाः कारणतावच्छेदक कुक्षावप्रवेशेन लाघवं बोध्यम्* स्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व संबंधेन साध्यतावच्छेदकवत्वमेवाभावस्य साध्याभाववदवृत्तित्वरूप व्याप्तिघटकमिति* अत्रेयमनुपपत्तिः प्रतिभाति॥ 

	विशारदलक्षणे स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व संबंधेन साध्यतावच्छेदक विशेषिताभाव निवेशनिराकरणप्रसंगे वह्नित्वेन नास्तीत्य प्रत्ययात्प्रतियोगिविशेष्यतापन्न एव प्रतियोगितावच्छेदकं भासत इति नियमो गदाधरैर्दर्शितः॥ शिरोमणिनातुव्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभाव खंडनावसरे प्रतियोगिविशेषणतापन्नस्यैव धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं भासत इति नियमोदर्शितः॥ इह तु धर्शितनियमद्वयमुल्लंघ्यस्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व संबंधेनसाध्यतावच्छेदकत्वमेवाभावस्य व्याप्तिघटकमित्यभिधानं कथं संगच्छताम्॥ यत्तु व्याप्त्यादिबुद्धावभावांशे प्रतियोगितासंबंधेन विशेषणीभूयसाध्यमपि भासतां भासतां च साध्यविशेषणतापन्नमेव साध्यतावच्छेदकं स्वावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकगर्भे निवेश्यते किंतु स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व संबंधावच्छिन्नासाध्यतावच्छेदकविषयतैवावश्यकत्वादित्यभिप्रायः॥ 

	तथाहि सामान्यतः प्रतियोगितासंबंधावच्छिन्नसाध्यप्रकारतानिरूपिता भावत्वावच्छिन्न विशेष्यतेतिक्रमेणानुमिति कारणतावच्छेदकनिर्वचने वह्नित्वावच्छिन्न साध्यकस्थले द्रव्यत्वमहानसीय वह्नित्वादिना वह्न्यवगाहिव्याप्तिज्ञानवारणमशक्यम्॥ 

	नच प्रतियोगितासंबंधावच्छिन्न साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिताभाव विषयतेति क्रमेण निवेश्य तद्वारणं सुकरमिति वाच्यम्॥ एवं सति बाधज्ञानस्यापि धर्मिणिग्राह्यभावावगाहिनः सामान्यतः प्रतियोगितासंबंधावच्छिन्न ग्राह्यतावच्छेदकावच्छिन्न विषयतानिरूपिताभाव विषयतानिरूपित धर्मिविषयताशालिज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकत्व कल्पनसंभवेन प्रतियोगितायाः प्रतियोगिविशेषणधर्मावच्छिन्नाभाव खंडनादौ तस्माद्वह्नितदभावविरोधप्रयोजक वह्नित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वावगाहित्वं गदाधरैरेव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावखंडनादौ तस्माद्वह्नितदभावविरोधप्रयोजक वह्नित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वावगाहित्वं निवेश्यैव बाधज्ञानप्रतिबंधकत्वं व्याप्तिज्ञानादेश्च कारणत्वं वक्तव्यम्॥ तत्र चायं मतभेदः॥ 

	वह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं वह्नेरेव संबन्ध इत्येकः पक्षः॥ वह्नेस्तु केवल प्रतियोगित्वमेव वह्नित्वस्य स्वावच्छिन्न प्रतियोगितायाविशेषरूपेण संसर्गतेत्यपरः पक्षः तत्र वह्नित्वावच्छिन्नत्व विशेषितप्रतियोगितासंसर्गेण वह्नेरेवविशेषणत्वादभावांतर व्यावृत्तिरित्याद्यपक्षे वह्नित्वस्य द्वेधानिवेश्यतया गौरवम्॥ द्वितीयपक्षेवह्नित्वस्यैवावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन विशेषणतयावह्नित्वस्य  द्वेधाप्रवेश इति लाघवम्॥ तथा च गौरवदूषिताद्यपक्षमेयत्वाभाववद्वृत्तित्वज्ञानस्य भ्रमत्वासंभवेपि द्वितीयपक्षे तज्ज्ञानस्य मेयत्वत्वांशे भ्रमत्वं निराबाधमेवेति॥ तन्न सम्यक्॥ वह्नित्वावच्छिन्न प्रतियोगितासंबंधेन वह्नेरेवविशेषणत्वमिति पक्षेपि वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारतायाः नवह्निवृत्तित्वेन वह्निवृत्तित्वेन वह्नित्वावच्छिन्नत्वेन वानिवेशोगौरवाद्व्यर्थत्वाच्च॥ 

	परं तु वह्नित्वावच्छिन्न प्रतियोगितासंबंधावच्छिन्न प्रकारतात्वेनैव निवेशो लाघवादावश्यकत्वाच्च॥ तथाच नैतत्पक्षेपि वह्नित्वस्यानुमिति कारणथावच्छेदककोटौ द्वेधाप्रवेश इति साध्यतावच्छेदक वत्वमेवाभावस्य व्याप्तिघटकं लाघवादित्युक्तासंगतेर्दुर्वारत्वात्॥ अथ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता संबंधेनसाध्यस्याभावविशेषणतापक्षेऽनुमिति कारणतावच्छेदकधर्मशरीरगुरुत्वाभावेप्यनुमिति कारणज्ञानविषय विशिष्टपदार्थशरीरगौरवं दुर्वारमेव वह्नित्वस्य द्वेधाप्रवेशादिति चेन्न॥ दर्शितद्वितीयपक्षेवह्निविशेष्यतापन्न एव वह्नित्वस्य भानाद्वह्नित्वस्य दर्शितविशिष्टशरीरेद्वेधाप्रवेशस्यावश्यकत्वात्॥ 

	कारणतावच्छेदकगौरवापेक्षयाप्रयोजकत्वोक्तविशिष्टपदार्थशरीर गौरवस्यदोषत्वासंभवाच्च॥ एतेन विशारदलक्षणाद्युक्त नियमभंग एतन्मते दूषणमेवाहुरित्यनेन ध्वनितं तथाच साध्यांशस्य कारणतावच्छेदक शरीरवद्दर्शितविशिष्ट पदार्थशरीरेपि निवेशाभावाल्लाघवं स्फुटमेवेति निरस्तम्॥ कारणतावच्छेदक गौरवस्य प्रागुक्तदिशानवकाशाद्दर्शित विशिष्टपदार्थशरीरगौरवस्याकिंचित्करत्वादिति॥ अत्रेदं समाधानम्॥ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्व विशिष्टप्रतियोगिताया साध्यीयसंसर्गता दूषणेनैतद्ग्रन्थतात्पर्यम्॥ परंतु प्रतियोगिविशेषिताभावबुद्धौ प्रतियोगिताकत्वसंबंधेनाभावांशे विशेषणीभूयभासत इतिपक्षमवलम्ब्याभिधेयत्वं मेयत्वाभाववद्वृत्तीति ज्ञानस्य भ्रमत्वोपपादन एव तात्पर्यम्॥ 

	अस्मिन्पक्षेस्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसंबंधावच्छिन्न साध्यतावच्छेदक विषयतैवानुमिति जनकतावच्छेदककोटौ निवेश्यते आवश्यकत्वान्नतु साध्यविषयतापि गौरवाद्व्यर्थत्वाच्चेति॥ यद्यपि साध्यविषयताया अनुमितिजनकतावच्छेदक शरीरप्रवेशखंडनं नभ्रमत्वोपपादन उपयुज्यते॥ तथापि शिष्यव्युत्पादनायैवेह तत्खंडनमिति बोध्यम् *घटत्वादेः प्रसिद्धेनेति* निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः स्वरूपसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकघटाभावादाविति शेषः॥ घटत्वादेरित्यत्र निष्ठत्वं षष्ठ्यर्थस्तथाच स्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताक घटत्वाभावाभावस्य घटत्वरूपतया घटत्व निष्ठप्रसिद्धघटत्वाभावत्वादेस्तादृशप्रतियोगिताकत्वे नेत्यर्थ इति केचित्॥ व्याख्यांतरमाह॥ 

	*प्रथमेति* स्वव्यधिकरण प्रकारावच्छिन्नेति*॥ ननु स्वव्यधिकरणत्वं यदि स्वाव्यधिकरणवृत्तित्वं तदाह्रदोवह्न्यभाववानितिबुद्धेः प्रमात्वानुपपत्तिरतः स्वाधिकरणावृत्तित्वमेव तद्वाच्यं ह्रदावृत्तित्वस्य वह्न्यभावेऽसत्त्वान्नोक्तबुद्धेः प्रमात्वानुपपत्तिः॥ स्वाधिकरणावृत्तित्वमित्यत्र वृत्तित्वं प्रकारतावच्छेदकसंबंधेन वाच्यमन्यथापर्वतेपि कालिकसंबंधेन वह्न्यभावसत्त्वात्स्वरूपसंबंधेन वह्न्यभाववानितिर्बुद्धेर्भ्रमत्वानुपपत्तिस्तथाच जातिर्जातिमतीत्यादिबुद्धेः प्रमात्वापत्तिर्भ्रमत्वानुपपत्तिश्च स्वं जातिनिष्ठाविषयताप्रकारतावच्छेदकसंबन्धः समवायस्तेन संबंधेन स्वाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वा प्रसिद्धेरिति चेन्न॥ 

	स्वावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नस्वावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपितस्वावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नस्वावच्छेदकावच्छिन्नवत्ताग्रहविरोधितानियामकसंबंधावच्छिन्न निरवच्छिन्नाधिकरणतावद्वृत्तित्व स्वावच्छिन्नाभाववद्वृत्तित्वैतदन्यतरस्वरूपितत्वैतदुभयसंबंधेन प्रकारताविशिष्ट विषयत्वानिरूपकत्वस्य विवक्षितत्वात्॥ विशेषणरूपेण संसर्गताभ्युपगमेतु प्रकारतावच्छेदक संबंधावच्छिन्नाधेयत्वीय स्वरूपसंबंधेन स्वाधिकरणावृत्तित्वमेव स्वव्यधिकरणत्वम्॥ 

	यत्तु प्रकारतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न यदधिकरणतासामान्येस्वाधिकरणानुयोगिकत्वाभाव स्तत्वमेव तदिति॥ तन्न॥ तथासति संयोगेन रूपवान् घट इति ज्ञानस्यापि प्रमात्वापत्तिः संयोगेन रूपाधिकरणताया अप्रसिद्धत्वात्॥ केचित्तु॥ प्रकारतावच्छेदक संबन्धसामान्येस्वाधिकरणानुयोगिकत्वयद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिकत्वोभयाभावस्तद्धर्मवत्वं स्ववैयधिकरण्य पदार्थः॥ नच भूतलसंयोगसमवायोभयसंबंधेन घटवदितिज्ञानस्य प्रमात्वापत्तिर्व्यासज्यवृत्ति धर्मावच्छिन्नायोगिताकतदाश्रय वृत्तिप्रतियोगिताकाभावानभ्युपगमेन संसर्गतावच्छेदकोभयत्वावच्छिन्ने उभयाभावासत्वादिति वाच्यम्॥ प्रकारतावच्छेदक संसर्गता वच्छेदकसामान्ये स्वाधिकरणवृत्यनुयोगितानिरूपकतावच्छेदकत्व यद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपकतावच्छेदकत्वोभयाभाव स्तद्द्वत्त्वस्य विवक्षितत्वादित्याहुस्तन्न॥ 

	संयोगत्वेन संयोगसमवायोभयसंसर्गकस्य घटप्रकारक भूतलविशेष्यक ज्ञानस्य प्रमात्वापत्तेर्दुर्वारत्वात्संयोगत्वादौ तादृशोभयाभावासत्वात्॥ ईश्वरीयज्ञानावृत्तिविषयिताशून्यत्वं सर्वांशे प्रमात्वमित्यपि केचित्॥ *दीधितौ यथार्थेतिव्यर्थमिति* अत्रेदं बोध्यम्॥ वह्न्यभाववद्ध्रदादि विषयकत्वस्वस्य प्रतिबंधकता शून्येसंशये आहार्ये च वर्तमानतया नप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तित्वमिति संशयान्यानाहार्यादि ज्ञाननिष्ठत्व विशेषणं विषयतायां द्वितीयलक्षणे वक्ष्यते॥ 

	इह तु यावद्भ्रमभिन्नत्वरूपयाथार्थ्यनिवेशेनैवसंशयाहार्ययोर्व्युदानसंभवान्न संशयान्यत्वानाहार्यत्वयोर्निवेश इति याथार्थ्यविशेषणवैयर्थ्यं कथं संगच्छते॥ यत्तु वृक्षः संयोगीनवेति संशयस्याभ्रमत्वान्न याथार्थ्यनिवेशात्तद्वारणं तदवारणेच कपिसंयोगिभेदस्य साध्यतायां कपिसंयोगतदभावकोटिक संशयांतर्भावेणानतिरिक्तवृत्तित्वव्याहगगतेः कपिसंयोग वद्वृक्षादेर्दोषत्वानुपपत्तिरिति तन्न॥ कोट्यंशे भ्रमत्वासंभवेपि कोटिद्वयविरोधांशे भ्रमत्वसंभवात्॥ समुच्चयवैलक्षण्याय संशये विरोधाभानस्यावश्यकत्वात्॥ यदपि वह्निमान् ह्रदोवह्यभाववानित्याद्याहार्यस्य यथार्थत्वविशेषणेनवारणेपि ह्रदोवह्निमानिति बाधज्ञानकालीनेच्छाजन्यह्रदोवह्न्यभाववानित्याकारकाहार्यप्रमायानवारण संभवत इति तदपिन॥
	
	तत्रापि वह्निमान् ह्रदो वह्न्यभाववानित्याकारकस्याहार्यस्याभ्युपगमात् सामग्रीबलेन वह्नेर्वह्न्यभावधर्मितावच्छेदकतयाभाने बाधकाभावात्॥ अत एव द्वितीयलक्षणे वक्ष्यते आहार्यसमानाकारकानाहार्यज्ञानाप्रसिद्धेरिति॥ नचैवमव्याप्यवृत्तित्वाग्रहकालीनस्य कपिसंयोगाभाववान् वृक्षः कपिसंयोगीत्याहार्यस्य नवारणसंभव इति वाच्यम्॥ संशयस्येव तादृशाहार्यस्यापि कपिसंयोगतदभावयोर्विरोधांशे भ्रमत्वसंभवात्॥ ह्रदोनिर्वह्निरित्याकारकानाहार्यज्ञाने आहार्यज्ञानेच्छाकार्यतावच्छेदकस्यासत्त्वोपपत्तये इच्छाकार्यतावच्छेदककोटौ वह्निधर्मितावच्छेदककत्वस्येवाव्याप्यवृत्तित्व ग्रहकालीनेवह्निमान् ह्रदोनिर्वह्निरित्याकारकज्ञानेव्यभिचारवारणायविरोधावगाहित्वस्यापि निवेश्यतया विरोधिधर्मितावच्छेदककानात्मकस्येवद्धेतुस्थलेऽनुमिति विरोधिभ्रमविषयसाध्याभावादावतिप्रसंगवारणेप्यद्धेतुस्थले तादृशप्रमाविषयगोषघटकसाध्यादेः प्रत्येकं दोषत्वापत्तिर्दुर्वारैव तदर्थं प्रकारांतरानुसरणे च तत एव पूर्वदोषस्यापि वारणसंभवे यथार्थपदं व्यर्थमिति दोषस्य दुरुद्धरतया तस्यैवयथार्थपदाघटितलक्षणांतरानुसरणबीजत्वमाह*नन्विति*

	एकदेशस्यापि विशिष्टघटकतया हेत्वाभास पदार्थत्वस्येष्टत्वादाह *प्रत्येकमिति* प्रत्येकपदार्थपर्याप्तसाध्यतावच्छेदकाद्य वच्छिन्नस्येत्यर्थः॥*हेत्वाभासत्वापत्तिः*॥ हेत्वाभासपदार्थत्वापत्तिः॥ यद्रूपावच्छिन्न ज्ञानस्यानुमित्यविरोधित्वं तद्रूपावच्छिन्ने हेत्वाभासत्व व्यवहारस्य तद्रूपावच्छिन्न मात्रज्ञानात् हेतोर्दुष्टत्व व्यवहारस्य चानुदयेनात्रेष्टापत्तिर्नसंभवतीति भावः॥ यादृशविशिष्टविषयकत्वं तादृशानुमिति विरोधितानतिरिक्तवृत्ति,तत्त्वमिति विवक्षयानसाध्याभावादावतिव्याप्तिरित्याशंकते *अथेति* विशिषटविषयकं* साध्याभाववद्वृत्तित्व विशिष्टसाधनादि विषयकमेत। *तद्घटकं च* तादृशविशिष्टघटकप्रत्येकपदार्थविषयत्वस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वान्नातिव्याप्तिरितिभावः* व्यर्थमिति* यथार्थपदादानेपि सद्धेतुस्थलेऽतिव्याप्तिवारणसंभवात्॥ 

	ननु तत्र भ्रमविषयप्रत्येक पदार्थस्योक्तरीत्यावारणेपि तद्विषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिरितिभावः *केचित्विति* नन्वस्यदुष्टहेतुलक्षणत्वेदोषेस्वतिव्याप्तिस्तेषामप्यनुमिति विरोधियथार्थज्ञानविषयत्वात्॥ नच ह्रदत्वावच्छिन्न पक्षकवह्नित्वावच्छिन्न साध्यकस्थले वह्न्यभाववद्ध्रदादिदोषाणामपि दुष्टहेतुत्वमिष्टमेवेतिवाच्यम्। तद्रूपावच्छिन्नपक्षकतद्रूपावच्छिन्नसाध्यक तद्रूपावच्छिन्नवच्छिन्नहेतुकस्ले तेनरूपेण दुष्टलक्षणं, यदि तद्रूपावच्छिन्न पक्षसाध्यहेतुकानुमिति विरोधियथार्थज्ञानविषयत्वमात्रं तदाह्रदत्वावच्छिन्न पक्षकवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यक धूमत्वावच्छिन्नहेतुकानुमिति प्रतिबन्धकप्रमाविषय वह्न्यभाववद्ध्रदादीनां धूमत्वादिना दुष्टत्वाभावादतिव्याप्तिरित्याशंकां परिणि विरोधानवगाहिनोप्याहार्यस्यानभ्युपहगमात्॥ 

	व्याप्यवृत्तित्वावगाहित्वेन बाधज्ञानस्य प्रतिबंधकतापक्षे प्रतिबंधकानाहार्यज्ञाने व्याप्यवृत्तित्वभासकाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानाभाव बलादेवाहार्यज्ञानेपि विरोधभावसंभव इति यथार्थत्वविशेषणेनाहार्यवारणं नानुपपन्नम्॥ यत्तु याथार्थ्ययावद्भ्रममभिन्नत्वं तत्र भ्रमत्वस्यानुगतस्य दुर्वचतयाभेदकूटनिवेशावश्यकत्वे संशयाहार्यरूपकतिपयभ्रम भेदनिवेश सार्थक्येपि तदितरभ्रमान्यत्व विशेषणवैयर्थ्यमेव प्रथमलक्षणे दोष इति॥ तदलत्॥ उदासीनपदार्थांशे योभ्रमस्तदन्यत्व विशेषणस्य यादृशविशिष्ट विषयकत्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानतिर्कितवृत्तीतिविवक्षातः प्रागपि निवेशे प्रयोजकनाभावेन तथाविधकतिपयभ्रमान्यत्वविशेषणवैय्यर्थ्यस्य दर्शितविवक्षानिबंधनत्वाभावाद्दीधितिस्वरसभंगात्॥ 

	ईश्वरीयज्ञानावृत्तिविषयितारूपस्यावयग्रंथे गदाधरोक्तरूपस्यवाऽनुगतभ्रमत्वस्य वक्तुं शक्यत्वाच्चेतिदिक्॥ मिश्रव्याख्यामुपन्यस्यति॥ केचित्त्विति॥ *गादाधर्यांतच्च ज्ञायमानेति* इतरमतेतादृशबाधज्ञानप्रकारकयथार्थज्ञाविषयत्वमादाय लक्षणसमन्वयेपि सद्धेतावतिव्याप्त्यापत्तेन्मताश्रयणमेवोचितमितिभावः॥ यथार्थपदवैयर्थ्यमाशंकते* यद्यपीति* समाधत्ते* तथापीति* वक्ष्यमाणसंबंधावच्छिन्नेति* एकज्ञानविषयत्वसंबंधावच्छिन्नेत्यर्थः॥ अन्वयश्चास्य प्रकारतेत्यनेन * तथाव्यवहारस्स्यादिति* तादृशव्यवहारस्य प्रामाण्यापत्तेरित्यर्थः *तथासतीति* व्यभिचारादेस्साक्षादनुमिति प्रतिबन्धकत्वं स्वीकृत्यदुषधात्वर्थघटकानुमितौ तद्धेतुकत्वाप्रवेश इत्यर्थः* तल्लाभानुरोधेनेति* अयं भावः तद्धेतुकत्वाप्रवेशे रासभलिंगकानुमिते रप्यनुमितिसामान्यांतर्गततया धूमाभाववद्वृत्तिवह्न्यादिरूपव्यभिचारादेस्तादृशानुमिति सामान्यप्रतिबन्धकत्वाभावा दसंभवस्स्यादिति प्रकृतहेतुप्रकारकज्ञान जन्यत्वरूपप्रकृतहेतुकत्वादेर्दुषधात्वर्थ घटकानुमितौ निवेश आवश्यकस्तटकहेतौ हेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यप्रवेशोप्यावश्यकः, 

	अन्यथाद्रव्यादिलिङ्गकानुमितेरपि सामान्यांतर्गततयाऽसंभवानुद्धारात्तन्निवेशेच हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानजन्यत्व लाभान्नासंभवइति॥ ननु पर्वते धूमसाधने वह्नित्वेनायं दुष्ट इत्यादौ दुषधातोर्यदि वह्नित्वावच्छिन्नहेतुकानुमिति प्रतिबन्धकोऽर्थस्तदापर्वत इत्यत्र सप्तम्यर्थोविशेष्यत्वं तत्र प्रकृत्यर्थस्य पर्वतादेर्निरूपितत्वं संबन्धेनान्वयः धर्मिपारतंत्र्येणावच्छिन्नत्वसंबंधेनपर्वतत्वादेश्चान्वय इति पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतालाभस्तस्यानिरूपकतासंबंधेनाधेदेन धूमपदार्थ धूमप्रकारकत्वावच्छिन्नान्वित साधनपदार्थानुमितावन्वयः॥ 

	धूमप्रकारकत्व विशिष्ट एव तादृशविशेष्यताया अन्वयाद्विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धौ धर्मितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य विधेये भाननियमेन धूमप्रकारकत्वावच्छिन्न तादृशविशेष्यताकत्वलाभस्तादृशविशेष्यताकत्वान्वितानुमितेः सप्तम्यर्थेऽभेदेऽन्वयस्तस्य दुषध्त्वर्थ घटकानुमितौ स्वरूपसंबंधेनान्वयः विधेयांशेऽधिकावगाहिबोधस्य नव्यसंमतत्वात्॥ वह्नित्वेनेत्यत्र तृतीयार्थवैशिष्ट्यस्येदं पदार्थधर्मिण्यन्वयः दुष्ट इत्यत्र क्त प्रत्ययार्थः संबंधी॥ तथाच धूमत्वावच्छिन्नप्रकारकत्वावच्छिन्न पर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यकत्व विशिष्टानुमित्यभिन्नानुमिति प्रतिबन्धकताश्रयसंबंधीवह्नित्वविशिष्ट इति बोधः फलितः॥ 
	
	सच न संभवति सप्तम्या अभेदार्थकत्वाभावात्॥ तथात्वेपि दुषधात्वर्थैकदेशे तदन्वयो व्युत्पत्तिविरुद्धः॥ पदार्थैकदेशेऽभेदान्वये बुद्धस्य राजमातंग इति प्रयोगापत्तेरभेदसंसर्गकान्वये बोधस्य व्युत्पत्त्य सिद्धत्वस्वीकारेपि धात्वर्थेनुमित्यंतर्भावोव्यर्थस्तेन विनापितादृशालर्थलाभात्॥ विधेयांशेऽधिकावगाहिबोधस्य सर्वानुमतत्वाभावेन सप्तम्यर्थानन्वय प्रसंगाच्चेत्यत आह *अथ वेति* अनन्वयप्रसंगादिति* इदं च नवीनमताभिप्रायेण॥ प्राचां मते च धात्वर्थेऽनुमित्यंतर्भावोव्यर्थ इत्येव दूषणम्* वह्निना धूमसाधन इति* नन्वत्रापि तृतीयार्थोवैशिष्ट्यमेव तस्यरासभे बाधान्नापत्तिरिति चेन्न॥ तथासति वह्निना धूमसाधने वह्निर्दुष्ट इति व्यवहाराप्रमाण्यपत्तिः॥ 

	वह्नौ वह्निवैशिष्ट्यबाधात्॥ अभेदकालिकादि रूपवैशिष्ट्यमादाय तदुपपत्तौ वह्निनाधूमसाधने द्रव्यं दुष्टं रासभोदुष्ट इति व्यवहारापत्तिः॥ प्रथमांतार्थे तृतीयार्थाभेदान्वये विलक्षणाकांक्षाया नियामकत्वं स्वीकृत्य तादृशाकांक्षायाः प्रथमांपदार्थतावच्छेदकावच्छेदेनैव तृतीयार्थाभेदान्वयबोधकत्वांगीकारे उक्तदोषाभावादाह* अथवेति* पर्वते वह्निना धूमसाधने वह्निर्दुष्ट इति व्यवहारविषयत्वावच्छिन्ने पक्षे तादृशव्यवहार विषयत्वावच्छिन्नहेतुकानुमिति प्रतिबन्धकप्रकारक यथार्थज्ञानविषयत्वहेतुना साधनेहेतौ यथार्थत्वानुपादाने सद्धेतौ भ्रमात्मक ज्ञानमादाय व्यभिचार इति तद्वारणाय तदुपादानमिति भावः *अग्रेपीति* द्वितीयतृतीय लक्षणयोरपीत्यर्थः * यद्रूपावच्छिन्न विषयतासामान्यमिति* इदं च ज्ञानभेदेन विषयताभेदमतेन, तेन न पाषाणमयत्व विशिष्टपर्वत मादायपर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ दुष्टताप्रसंग इति ध्येयम्॥ 
	
	इति पर्वते इत्युपनामक रघुनाथकृत गदाधरीये हेत्वा
	भाससामान्यनिरुक्तिटिप्पण्यां न्यायरत्नाभिधायां 
	*प्रथमलक्षणम्*
	श्रीरस्तु॥ यद्विषयकत्वेन लिंगज्ञानस्यानुमितिविरोधित्वमिति मूले ज्ञानस्येत्यत्र षष्ठ्यर्थो वृत्तित्वं तस्ययद्विषयकत्वेऽन्वयः॥ ननु यद्विषयकत्वेनेति वाक्येस्वरसतः षष्ठ्यंतज्ञानपदार्थस्य ज्ञाननिष्ठत्वस्य विरोधित्वेऽन्वयः प्रतीयते॥ अपेक्षितश्च तत्रैव॥ अन्यथाप्रकृतानुमित्तवव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः कामिनीप्रत्यक्षविषयकेच्छायां सत्त्वेन  कामिनीप्रत्यक्षेविषयकत्वस्य तदवच्छेदकत्वाद्ध्रदोवह्निमान्धूमादित्यादौ कामिनीप्रत्यक्षेऽव्याप्तेः॥ ज्ञानवृत्तित्वस्य विरोधित्वेऽन्वयेच ज्ञानवृत्तित्वविशिष्ट विरोधितायाः कामिनीप्रत्यक्षेच्छायामसत्वेनातिव्याप्तिविरहादितिचेन्न॥ एकदेशेऽतिव्याप्तिवारणायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यैवावच्छेदकत्वस्य विवक्षणीयत्वेन दोषविषयितायाः संस्कारेसत्त्वेन तत्रच प्रतिबन्धकताया असत्त्वेनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्य कस्यामपि दोषविषयिताया मसत्त्वेनासंभवापत्ते स्तद्वारणाय ज्ञानवृत्तित्व विशिष्टत्वस्य विषयितायामवश्यं विवक्षणीयत्वेन तत्रैव षष्ठ्यंतज्ञान पदार्थान्वयोयुक्तः॥
		
	एवंसति पूर्वोक्तातिप्रसंगोपि नास्ति॥ अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपस्यैवावच्छेदकत्वस्योक्तयुक्त्याविवक्षणीयतया कामिनीप्रत्यक्षविषयितायाः कामिनीमनुभवामीत्याकारकानु व्यवसायेसत्त्वेन तत्रच प्रतिबंधकत्वस्यासत्त्वेन कामिनीप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविषयिताया आनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्व विरहात्॥ ननु तथापि स्वरसभंगो दुर्वार इति चेन्न॥ उद्देश्यवाचक पदस्य पूर्वनिपानियमेन यद्विषयकत्वेनेति वाक्ये उद्देश्यवाचक पदस्य पूर्वनिपातनियमेन यद्विषयकत्वेनेति वाक्ये उद्देश्यवाचकस्य विरोधित्वपदस्य पूर्वमसत्त्वेनानाकांक्षतावारणाय तत्पदस्य पूर्वत्र योजनाया आवश्यकत्वाज्ञानस्येत्यस्यापि यद्विषयकत्वेनेति पदात्प्राक् योजनायाः कर्तुं शक्यत्वात्॥ 

	तथाचानुमिति विरोधित्वं लिंगज्ञानस्य यद्विषयकत्वेन तत्त्वमितियोजनायां स्वारस्यभंगाभावात्॥ लिंगपदस्याखंडाभावघटकतया यथाकथंचित्सार्थक्येप्यव्याप्त्यतिव्याप्त्यवारकतयासार्थक्यासंभवेन तदविवक्षेत्यभिप्रायेण गादाधर्यामनतिप्रयोजनकतयेत्युक्तं नन्वाहार्यसंशयाद्यात्मकज्ञानमादायासंभववारणाय ज्ञानेऽनाहार्यत्व संशयान्यत्वादिकं निवेशनीयमितिगौरवमतो लिंगाज्ञानमिति पंचमीतत्पुरुषाश्रयणेन लिंगजन्यं ज्ञानमनुमित्यात्मकं लक्ष्यते॥ एवं चानुमिति वृत्तित्वविशिष्ट यद्विषयितेत्यादिरीत्या विवक्षणीयं सर्वत्रदोषविषयकानुमिति मादायैव लक्षणसंगतिः॥ आहार्यसंशयाद्यात्मकानुमितेरस्वीकारेण नाहार्यादिज्ञान मादायदोष इति लिंगपदसार्थक्यसंभवेतद्व्यैय्यर्थकथनमसंगतम्॥ यत्तु॥ 

	एवं सति यादृशस्थले दोषविषयकानुमितिः कस्यापि नजातातत्राव्याप्तिः॥ एवं आहार्यादिज्ञानमादाय दोषवारणाय विषयितायामनुमितिवृत्तित्वं निवेशनीयमुतशाब्दबोधवृत्तित्वं निवेशनीयमित्यत्र विनिगमना विरहाल्लक्षणद्वयसंभवेकोभयस्यापि दोषपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वापत्तिरत उभयमव्युपेक्ष्यानाहार्यत्वादि विशिष्टज्ञानवृत्तित्वमेव विवक्षणीयमित्यभिप्रायेण लिंगपदवैयर्थ्यकथनमिति॥ तत्तुच्छम्॥ तत्पुरुषाश्रयणेपि लिंगप्रत्यक्षसाधारणस्य लिंगज्ञानपदस्यानुमिति तात्पर्यकत्व स्वीकारेतस्य जन्यप्रत्यक्षान्यज्ञान परत्वमपि संभवति॥ तथाच जन्यप्रत्यक्षान्यज्ञानवृत्तित्वविशिष्टयद्विषयितेत्यादिरीत्या विवक्षणीयं एवंच प्रत्यक्षान्यज्ञाने आहार्यत्वसंशयत्वादेरसत्वान्नाहार्यादिज्ञानमादायासंभवः॥ 

	इदानीं यत्र दोषानुमिति रप्रसिद्धातत्राव्याप्तिः ज्ञानेऽनुमितित्वं निवेशनीय मुतशाब्दत्वं निवेशनीयमित्यत्र विनिगमनाविरहेण प्रवृत्तिनिमित्तद्वयापत्तिरित्यादिदूषणासत्त्वम्॥ यत्रानुमित्यप्रसिद्धस्तत्रापि शाब्दज्ञानमादाय लक्षणगमनात्॥ नच यत्रानुमितिः शाब्दं चेत्युभयमप्यप्रसिद्धं तत्राव्याप्तिरिति वाच्यम्॥ यत्र दोषत्वव्यवहारस्तत्रैव लक्षणसत्त्वापेक्षणेन संगमनात्॥ अथवा जन्यप्रत्यक्षान्यज्ञानत्वस्येश्वरज्ञानसाधारण्येन ईश्वरज्ञानमादायैव लक्षणसमन्वयस्संभवति॥ नचेश्वरज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वेमानाभावेन तत्रजन्यप्रत्यक्षान्यज्ञानत्वविशिष्टविषयितासत्त्वेनासंभव इति वाच्यम्॥ 

	बाधकाभावस्यैव प्रमाणत्वात्॥ नचाव्यापकविषयताशून्यत्वस्यनिवेशनीयत्वात्तस्य चेश्वरज्ञानेऽसत्त्वेनोक्तस्थलेऽव्याप्तिर्दुर्वारैवेति वाच्यम्॥ जन्यज्ञानवृत्तित्वविशिष्टाव्यापकविषयिताशून्यत्वस्यैव निवेशनीयत्वात्॥ नचोक्तपक्ष्येप्यप्रामाण्यज्ञानानास्कंदितत्वस्य निवेशनीयतया साम्यमिति वाच्यम्॥ तथापि संशयान्यत्वाद्यनिवेशनलाघवानपायादिति चेन्न॥ स्वावच्छेदकाभावप्रतियोग्यनुपहितत्वसंबंधेन प्रतिबन्धकताविशिष्टत्वमेव ह्यनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कंदितसंशेयान्यत्वादि विशिष्टत्वम्॥ प्रतियोग्युपहितत्वं चैकक्षणावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्व संबंधेन तत्संबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाववत्त्वमेवानुपहितत्वम्॥ 

	उक्तानुगमेनानाहार्यत्वादीनां निवेश इत्येतन्मत एव लाघवेनलिंगपदवैयर्थ्यात्॥ नच मन्मते प्रत्यक्षान्यत्वरूपं लघुविशेषणं भवन्मतेद तादृशसंबंधेन प्रतिबंधकताविशिष्टत्वरूपं संसर्गांशे गुरुभूतमिति वाच्यम्॥ त्वन्मतेप्यप्रामाण्यज्ञानास्कंदितप्रत्यक्षान्यज्ञानमादायासंभववारणाया प्रामाण्यज्ञानाभाव विशिष्टत्वं निवेशनीयं तत्र चाप्रामाण्यस्याननुगतत्वेनोक्तानुगमस्यावश्यकतया विपरीतमेव प्रत्यक्षान्यत्व निवेशनप्रयुक्त गौरवमिति सूक्ष्मदर्शिभिर्विचारणीयम्॥ अत्रेदं बोध्यम्॥ प्रयोजनान्तरेण लिंगपदसार्थक्य संभवेन तद्वैयर्थ्यकथनमसंगतम्॥ किंतत्प्रयोजनमितिचेच्छ्रुणु॥ लिंगस्यज्ञानं लिंगज्ञानमिति षष्ठीतत्पुरुषाश्रयणेन लिंगविषयकज्ञानं लब्धं तद्ववृत्तित्ववैशिष्ट्यस्य दोषविषयिताया मन्वयेदोषविषयकत्व मपिज्ञानेतुल्यवित्तुवेद्यतया लभ्यते॥ 

	एवं चैकज्ञानविषयत्वसंबन्धेन दोषवत्त्वरूपं दुष्टलक्षणं लभ्यत इति मूले दुष्टनिरूपणं प्रतिज्ञायतल्लक्षणाकथन प्रयुक्तन्यूनतापरिहरणेन लिंगपदस्यसार्थक्यम्॥ नच दुष्टलक्षणबोधकतया तत्सार्थक्येपि तस्यलक्षणे निवेशे उपयोगाभावेनाविवक्षणमितिवाच्यम्॥ लक्षणे तन्निवेशप्रयोजनाभावेपि दुष्टलक्षणबोधनाय लिंगपदमित्यनुक्त्वा तस्य वैय्यर्थ्यकथमनमग्रेच दुष्टलक्षणाकथनप्रयुक्तमूलीय न्यूनत्व शंकानिरासाय तस्यस्फुटत्वादुपेक्षणमिति व्याख्यानमत्यंतासामंजस्य विलसितम्॥ नन्वेवं लिंगपदसार्थक्यकल्पनेप्रथमलक्षण एव तदुपादानं युक्तं तस्यापि दुष्टलक्षणत्वादिति चेन्न॥ 

	प्रथमतृतीयलक्षणापेक्षया द्वितीयलक्षण एव ग्रंथकृन्निर्भरात्॥ यद्विषयकत्वेपीति मूलस्थयत्पदस्य सर्वनामतया तस्य बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्तत्वाद्दोषतावच्छेदकवह्न्यभावादि विशिष्टह्रदादिरर्थः॥ तत्रच वह्न्यभावादेर्ह्रदांश उपलक्षणत्व विवक्षायां गुणाद्यन्यत्वोपलक्षितसत्तया द्रव्यादेर्गुणादित इव द्रव्यत्व ह्रदत्वादिना वह्न्यभाववद्ध्रदाद्यवगाहिज्ञानीयविषयिताया वह्न्यभावोपलक्षितेन ह्रदात्मकेन यत्पदार्थेन निरूपितत्व संबन्धेन विशेषणीभवताव्यावृत्तिर्नसंभवतिह्रदेवह्न्यभावस्य विषयितायां च ह्रदस्य निरूपितत्वसंबन्धेन प्रकारीभूयभासमानस्या बाधादिति मूलस्थयत्पदार्थतावच्छेदक वह्न्यभावादेर्नोपलक्षणत्वं किंतु विशेषणत्वमेवेतिज्ञापनायैव यादृशविशिष्टविषयत्वेनेति दीधितिकृतां व्याख्यानम्॥ 

	एवंच गुणाद्यन्यत्वविशिष्ट सत्तया द्रव्यादेर्गुणादित इव वह्न्यभावादि विशिष्टेन ह्रदेनद्रव्यत्वह्रदत्वादिप्रकारकज्ञानीयविषयिताया व्यावृत्तिः स्सुघटैव॥ यतोवह्न्यभाववद्ध्रद विषयितेत्यत्र ह्रदांशे वह्न्यभावादेरुपलक्षणत्वविवक्षणायां निरूपितत्वमेव विषयित्वांशे वह्न्यभाववद्ध्रदसंसर्गः वह्न्यभावादिश्च नस्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व विशिष्टनिरूपितत्व संबन्धेनविषयितायां प्रकारः॥ किंतु स्वरूपसंबन्धेन ह्रदांशएव॥ दर्शितस्थले ह्रदांशे वह्न्यभावादेर्विशेषणत्वविवक्षायां तु वह्न्यभावाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व विशिष्टनिरूपितत्वत्वेन निरूपितत्वस्य वह्न्यभाववद्ध्रदसंसर्गता॥ 

	अथवा वह्न्यभावादेरेव स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व विशिष्टनिरूपितत्व संबन्धेन विषयितांशे धर्मिपारतंत्र्येण प्रकारत्वं धर्मिणस्तु शुद्धनिरूपितत्व संबन्धेनैव विषयित्वांशे प्रकारत्वमिति मतभेदः॥ तत्र विशिष्टप्रतियोगिकत्वेन निरूपितत्वस्य संसर्गतापक्षे यादृशविशिष्टप्रतियोगिकत्व विशिषटनिरूपितत्व संबन्धेन यादृशविशिष्ट विशेषित विषयिताप्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता नतिरिक्तवृत्तिस्तादृशत्वं दोषत्वमिति निष्कृष्टार्थे यथाश्रुतदीधिति संगतामपि विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धौ विशेषणतावच्छेदकस्य धर्मिपारतंन्त्र्येण परंपरासंबन्धेन विशेषणीभूय व्यावर्तकत्वमिति द्वितीयपक्षे शुद्धनिरूपितत्व संबन्धेनविशेषणीभूयवह्न्यभाववद्ध्रदस्य द्रव्यत्वादिना वह्न्यभाववद्ध्रदावगाहिज्ञानीयविषयिताव्यावर्तकत्वासंभवात्तादृशविषयिताया अपि लक्षणघटकत्वं स्यात्तस्यां चानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तित्वा संभव इति विशेषणतावच्छेदक वह्न्यभावादेरपि स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व विशिष्टनिरूपितत्व संबन्धेन धर्मिपारतन्त्र्येण विषयितांशे विशेषणत्वमिति मूलाभिप्रायं स्फुटयितुं यद्रूपावच्छिन्न विषयिताकत्वे नेत्यर्थो गदाधरैः कृतः॥ 

	यद्विषयकत्वेनेत्यत्र यत्पदार्थतावच्छेदकस्य वह्न्यभावादेरुपलक्षणत्वं विहायविशेषणत्व विवक्षायाः प्रयोजनं दर्शयति* यद्विषयकत्वेनेत्यत्र तृतीयार्थ इति* केचित्तु यादृशविशिष्टविषयकत्वेनेति दीधितिवाक्याद्विशिष्टस्याधेयतयाविषयितायामन्वये विशेषणस्य धर्मिपारतन्त्र्येणावच्छिन्नत्वं संबन्धेनान्वयेच यद्रूपावच्छिन्न यन्निष्ठविषयताकत्वं लभ्यते तत्र च लक्षणेयन्निष्ठत्वांशनिवेशो व्यर्थ इत्यतस्तदंश परित्यागेन विवक्षितार्थमाह *यद्रूपावच्छिन्नविषयताकत्वेनेति* ननु तर्हि यन्निष्ठत्वस्यैव साक्षाल्लाभे तन्निवेश एवोचितो यद्रूपावच्छिन्नत्वस्यैव परित्यागोस्त्वतस्तन्निवेशस्य प्रयोजनं दर्शयति* यद्विषयकत्वे नेत्यत्र तृतीयार्थ इति* तथाच यन्निष्ठत्वांशः प्रयोजनाभावान्न निवेश्यत इति भाव इत्याहुः॥ 

	अथैवमपि प्रमेयत्वाभावादिना वह्न्यभावावगाहि प्रमेयवानभाववान्वा ह्रद इति ज्ञानीयविषयितायाव्यावृत्तिर्नसंभवति तादृशविषयिताया अपि वह्न्यभावत्वाद्युपलक्षितवह्न्यभावाद्यवच्छिन्न निरूपकताकत्वानपायात्॥ विशेषणतावच्छेदकस्य वह्न्यभावत्वादेर्विशेषणत्व विवक्षया यादृशविशिष्टविषयकत्वेनेत्यस्य यद्रूपविशिष्टावच्छिन्न निरूपकताकविषयित्वेनेत्यर्थस्वीकारे निर्विशेषणकपदार्थघटितदोषासंग्रह इति चेन्न॥ यादृशविशिष्टेन विशेषिताविषयिता अनुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिस्तादृशविशिष्टत्वं दोषत्वं, तत्र विशिष्टविशेषितत्वस्यविशेषण विशेषणतावच्छेदकविशेषितत्व गर्भस्यैवोपादेयत्वात्॥ तथाच वह्न्यभाव विशिष्टह्रद विषयितेत्यत्र विषयितांशे केवलनिरूपितत्व संबन्धेन  वह्न्यभाववद्ध्रदस्य समवायसंबंधावच्छिन्न स्वनिष्ठावच्छेदकताकनिरूपकतात्व संबन्धेन वह्न्यभावधर्मितचावच्छेदकतापन्नस्य ह्रदत्वस्य स्वरूपसंबंधावच्छिन्नस्य स्वनिष्ठावच्छेदकतापन्नस्य ह्रदत्वस्य स्वरूपसंबंधावच्छिन्न विशेषणतापन्नवह्न्यभावस्य स्वरूपसंबन्धावच्छिन्न स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकताकनिरूपकताकत्वसंबन्धेन वह्निविशेष्यतावच्छेदकतापन्नस्याभावत्वस्य प्रतियोगितासंबंधावच्छिन्न स्वनिष्ठावच्छेदकता घटितपरंपरासंबन्धेनाभावत्वावच्छिन्न विशेषणतापन्नस्य वह्नेःसमवायसंबंधावच्छिन्न स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित प्रतियोगितासंबंधावच्छिन्नावच्छेदकताघटित परंपरासंबन्धेन वह्नित्वस्य विशेषणत्वं पर्यवसितम्॥ विशिष्टवैशिष्ट्यबोधेसर्वत्रैतादृशभाननियमस्य विशिष्टवैशिष्टस्य विशेषणादि वैशिष्ट्यघटितत्वांगीकर्तृसंमतत्वात्॥ 

	ईदृशीय वह्न्यभाववद्ध्रदरूपविशिष्टविशेषितविषयिताह्रदोवह्न्यभाववानित्याकराकज्ञानीयैव नतु, ह्रद इति अभाववान् वह्न्यभाववानिति वा यज्ज्ञानं तदीया, नाप्येकत्र द्वयमितिरीत्या वह्न्यभावह्रदत्वोभयप्रकारकं वह्न्यभावं धर्मितावच्छेदकीकृत्य ह्रदत्वप्रकारकभावापन्नयोरेववह्न्यभावह्रदत्वयोर्घटकत्वान्नतु स्वतंत्रयोः॥ कथमन्यथा एकत्र द्वयमितिरीत्यावह्न्यभावह्रदत्वोभयावगाहि ज्ञानादिविषयिताया वह्न्यभाववद्ध्रदरूपविशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धेरप्रमात्वं निर्वहेत्॥ ननु विशेषणधर्मितावच्छेदकभावापन्नयोरेव तयोर्घटकत्वमित्यस्य कोर्थः तावद्विशेषणधर्मितावच्छेदकभावोविशिष्टवैशिष्ट्यशरीरे अंतर्भवतीति शक्यतेवं विशेषणधर्मितावच्छेदकभावस्य विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानीयविषयताविशेषरूपतयाज्ञान विषयांतर्भावासंभवात्॥ 

	परंतु, वह्न्यभाववद्ध्रविषयितेत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यज्ञाने विषयितांशे याधर्मिपारतंन्त्र्येण वह्न्यभावह्रदत्वयोः प्रकारतासाविशेषण धर्मितावच्छेदकभावापन्नयोरेव तयोस्तादृशप्रकारताया विशेषण धर्मितावच्छेदकभावावच्छिन्नत्वस्यैकत्र द्वयमित्यादिज्ञानादितो वैलक्षण्यनिर्वाहान्यथानुपपत्त्यास्वीकारात्॥ नच दर्शितविशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानाविषयस्य विशेषणधर्मतावच्छेदकभावस्यविषयतारूपप्रकारतायां विषयतानात्मकतमवच्छेदकत्वं नसंभवति प्रकारांशे विशेषणीयभूयभासमानस्यैव प्रकारतावच्छेदकीभावस्यविषयतारूपप्रकारतायां विषयतानात्मकमवच्छेदकत्वं नसंभवति प्रकारांशे विशेषणीभूयभासमानस्यैव प्रकारतावच्छेदकत्वानुभवादिति वाच्यम्॥ 

	अन्यथानुपपत्तेः सर्वतोबलीयस्वाज्ञानांतरवैलक्षण्यानुपपत्त्याऽविषयस्यापि विशेषणधर्मितावच्छेदकभावस्य प्रकारतावच्छेदकत्वोपगमात् अत एव, रक्तदंडवान्पुरुष इतिज्ञानीय रक्तत्व प्रकारतानिरूपित विशेष्यतायाः पुरुषनिष्ठविशेष्यतानिरूपित प्रतारतायाश्चावच्छेद्यावच्छेदक भावस्तादृशज्ञानस्य रक्तोदंडः दंडवान्पुरुष इति समूहालम्बनवैलक्षण्यायस्वीकृतो ग्रंथकृद्भिरिति चेत्, इहापि प्रकारांशे विशेषणीभूयाभासमानस्यापि विशेषणधर्मितावच्छेदक भावस्य वह्न्यभावह्रदत्वरूपप्रकारनिष्ठायां विषयिता संबंधितायामवच्छेदकत्वमस्तु पूर्वोपदर्शिताप्रमात्वानुपपत्तेर्जागरूकत्वात्॥ 

	अनयैवच सरण्याघटपटौनस्त इति प्रतीतिसिद्ध प्रतियोगितायां घटत्वप्रतियोगिविशेषणतापन्नस्यैवावच्छेदकत्वं घटत्वेन घटपटौनस्तस्य प्रतीति सिद्धप्रतियोगितायां तप स्वातन्त्र्येणापीति भेदइति व्यधिकरण धर्मावच्छिन्नाभावग्रन्थीयगदाधराणामुक्तस्संगमनीया॥ प्रकारनिष्ठसंबंधितावैचित्र्येहि प्रकारतावैचित्र्यमेव नियामकमिति प्रकारतायायेनरूपेण येन संबंधेनावच्छेदः संबंधितायाअपि ताभ्यामवच्छेदइति स्थिते क्वचित्प्रकारताया स्तटस्थेन विशेषणधर्मितावच्छेदकभावेनावच्छेदे तादृशप्रकारतानियम्यसंबंधिताया अपि तदस्थेनविशेषण धर्मितावच्छेदकभावेनावच्छेदो युक्त एव॥ किंच, विशेषणधर्मितावच्छेदकभावस्य संबंधितावच्छेदकत्वमुगम्यैव संबन्धितावैचित्र्यमुपपादनीयमित्यत्रनाग्रहः॥ 
	किंतु, पूर्वेक्ताप्रमात्वान्यथानुपपत्त्या केनापिप्रकारेण संबन्धितावैचित्र्यमुपपाद्यमित्यत्रेव॥ एवंच, संबन्धितावैचित्र्यं विशेषणधर्मितावच्छेदकभावावच्छिन्नमन्यादृशं वाऽस्तू, भयथापि वह्न्यभाववद्ध्रदरूप विशिष्टवैशिष्ट्यशरीरेतस्य घटकत्वादेकत्रद्वयमितिरीत्या वह्न्यभाववद्ध्रदत्वोभयप्रकारकज्ञानीय विषयिताव्यावृत्तिर्निष्प्रत्यूहैव॥ एतेन, अथात्र यद्रूपपदेन किंधर्तव्यम्॥ नतावद्वह्न्यभावह्रदत्वोभयादिकम्॥ एकत्रद्वयमितिरीत्या वह्न्यभावह्रदत्वोभयप्रकारकज्ञानस्य वह्न्यभावविशिष्टेह्रदत्वावगाहिज्ञानस्य च तदुभयावच्छिन्न विषयताकतया तस्य च प्रकृतानुमित्यप्रतिबंधकतया बाधाद्यसंग्रहप्रसंगात्॥ 

	नापि सामानाधिकरण्य संबन्धेन ह्रदत्वविशिष्टवह्न्यभावादिकं, ह्रदत्वविशिष्टे वह्न्यभावाद्यवगाहने उद्देश्यतावच्छेदकीभूत धर्मस्य परतंत्रह्रदत्वादेस्सामानाधिकरण्य संबन्धेन विधेयीभूत वह्न्यभावादौ विशेषणतायाः प्रामाणिकत्वेप्युक्तसंबन्धेन ह्रदत्वादिविशिष्टवह्न्यभाववानिति निर्धर्मितावच्छेदकतापन्नस्य तादृशरूपावच्छिन्न विषयताकस्य प्रकृतानुमित्यप्रतिबंधकतया उक्तदोषस्य दुर्वारत्वात्॥ नापि वह्न्यभावधर्मितावच्छेदकतापन्नह्रदत्वं, तादृशह्रदत्वस्य शुद्धह्रदत्वानतिरिक्ततया ह्रद इति ज्ञानाव्यावृत्तेः॥ नच यद्रूपावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित धर्मितावच्छेदकत्वावच्छिन्नयद्रूप निष्ठनिरूपकताक विषयिता अनुमितिप्रतिबंधकतावच्छेदिका तद्रूपावच्छिन्नवत्तद्रूपावच्छिन्नो दोष इति विवक्षणान्नदोष इति वाच्यम्॥ 

	घटःपृथिवीभिन्नोमेयत्वादित्यादौ स्वरूपतः पृथिवीत्वविशिष्टघटादावव्याप्तिप्रसंगात्॥ यन्निष्ठप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकत्वावच्छिन्न यद्रूपनिष्ठनिरूपकताविषयिता अनुमितिविरोधितावच्छेदिकेत्युक्तौ वृत्तिमान् हेतुरितिज्ञानस्यापि तादृशविषयिताशालितयाऽनुमित्यविरोधितया च व्यभिचारेऽव्याप्तेः॥ एवं, प्रथम यद्रूपपदेन वह्नि, अभावत्वोभयपरिग्रहे ह्रदोऽभावत्वविशिष्टवह्नीयवानिति ज्ञानाव्यावृत्तिर्दुर्वारा॥ किंच, नीलत्वधर्मितावच्छेदकतापन्नपर्वतत्व विशिष्टवह्न्यभावसाधने वह्निमन्नील पर्वतादिरूपबाधाव्याप्तिः॥ 

	तत्र द्वितीय यद्रूपपदेन नीलत्वपर्वतत्वोभयपरिग्रहेपि पर्वतत्वधर्मितावच्छेदकतापन्न नीलत्व विशिष्टे वह्न्यवगाहिज्ञानाव्यावृत्तेः॥ नीलत्वधर्मितावच्छेदकतापन्न पर्वतत्व परिग्रहेपि विशिष्टशुद्धयोरैक्येनोक्तदोषो दुर्वारः॥ केवलपर्वतत्वविशिष्टे वह्न्यवगाहिज्ञानाव्यावृत्तेश्च॥ यद्रूपनिष्ठप्रकारतानिरूपित धर्मितावच्छेदकत्वावच्छिन्ना तादृशधर्मितावच्छेदकत्वावच्छिन्न यद्रूपनिष्ठप्रकारतानिरूपित धर्मितावच्छेदकत्वावच्छिन्नातया यद्रूपनिष्ठनिरूपकता तादृशनिरूपकताकविषयिता प्रकृतानुमिति विरोधितावच्छेदिकेत्यादिरीत्या विवक्षणेपि पर्वतोवह्न्यभाववानित्यादिस्थलीय वह्निमत्पर्वतादि रूपबाधासंग्रहप्रसंगः, तत्र धर्मितावच्छेदकत्वयाभावात्। 

	नच, तत्राभेदेन पर्वतपर्वतोवह्निमानिति ज्ञानमादाय लक्षणसमन्वयः पर्वतत्व धर्मितावच्छेदकतापन्न पर्वतत्वादेरेव वह्निधर्मितावच्छेदकत्वादिति वाच्यम्॥ तादृशज्ञानस्य वह्निमत्पर्वतत्वावच्छिन्न विषयकत्वा व्यापकपर्वतत्व धर्मितावच्छेदकत्वापन्न जात्यवच्छिन्नविषयिताशून्यत्वाभावात्॥ जातिधर्मितावच्छेदकतापन्न जात्यवच्छिन्नविषयितायाः जातिमद्ध्रदत्वावच्छिन्नविषयकत्वाव्यापकत्वोपपादनस्य जातिमान् जातिमानितिज्ञानवारणानुरोधेनावश्यकत्वात्॥ एवं धर्मितावच्छेदकाभिवृद्धौ दूषणमुन्नेयम्॥ यत्तु॥ पक्षसाध्यादिभेदेनलक्षणभेदाद्यथापक्षतावच्छेदकाभिवृत्तिस्तत्समसंख्याक धर्मितावच्छेदकं निवेश्यलक्षणं परिष्करणीयमिति॥ तदसत्॥ 

	ह्रदो वह्निमान् जलवदन्यशैवालवद्ध्रदादित्यादौ एकधर्मितावच्छेदक निवेशेजलवच्छैवालवद्ध्रदरूपसाधनाप्रसिद्धावुक्तदिशाऽव्याप्तिः धर्मितावच्छेदकद्वयोपादाने वह्न्यभाववद्ध्रदरूपबाधासंग्रहः॥ एवं यद्रूपावच्छिन्न प्रकारतेत्यत्रापि यद्रूपपदेन किंधर्तव्यमिति विकल्प्यदूषणमुन्नेयम्॥ अत्र केचित्॥ प्रकृतानुमितौ यद्धर्मावच्छिन्ने यद्धर्मावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वं निविष्टं तद्धर्मावच्छिन्नाभाव निष्ठप्रकारता तद्धर्मावच्छिन्नाभाव व्याप्यत्वावच्छिन्न प्रकारता एतदन्यतर निरूपित तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नायाया तादृशान्यतर प्रकारतानिरूपितविशेष्यतातत्तन्निरूपकत्वाभावकूटवत्वमपि ज्ञाने विशेषणं, तेन पूर्वोक्ताप्रतिबंधकज्ञाननिरासः॥ तादृशप्रकारतानिरूपित तद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपकत्वस्य ज्ञानविशेषणत्वे ह्रदत्व विशिष्टेऽभावत्वमात्रप्रकारेण वह्न्यभावमेवत्रद्वयमितिरीत्या ह्रदत्ववह्न्यभावोभयंचावगाहमानस्य समूहालम्बनस्य वारणमशक्यमतोभेदद्वयगर्भता॥ 

	नच निरुक्तज्ञानवारणाय तद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्न प्रकारतैन निवेशनीयेति वाच्यम्॥ घटोद्रव्यभिन्नोमेयत्वादित्यादौ स्वरूपतोद्रव्यत्व घटितदोषज्ञानासंग्रहात्॥ नच तद्धर्मावच्छिन्नाभावादि निष्ठप्रकारतानिरूपित तद्धर्मानवच्छिन्न विशेष्यत्वानिरूपकत्वमेव लाघवान्निवेशनीयमिति वाच्यं धर्मितावच्छेदकीय प्रकारताधर्मितावच्छेदकतयोरभेदमते एकत्रद्वयमिति ह्रदत्व वह्न्यभावविश्षटे ह्रदत्वावगाहिनः स्वभिन्नेत्याद्यव्यापकविषयिताशून्यज्ञानस्यावारणात् यथोक्तविशेषणेतु भिन्नां तेन तन्मते तादृशप्रकारता निरूपकतावच्छेदकीभूतं यत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतात्वं तदवच्छिन्ननिरूपकताकान्यत्व विवक्षणादुक्तज्ञानव्यावृत्तिः॥ 

	भेदानुपयोगि विशेष्यतायां निरूपितत्वांतानुपादाने ह्रदो वह्न्यभाववानिति ज्ञानासंग्रहः॥ धर्मितावच्छेदकतायाः प्रकारतान्यत्वमते तज्ज्ञानीय ह्रदत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित विशेष्यतायास्तादृशप्रकारता निरूपितविशेष्यताभिन्नायास्तत्रसत्त्वात्॥ भेदानुयोगिविशेष्यतायां तादृशप्रकारता निरूपितविशेष्यतानवच्छेदकत्वमपि देयं तेन ह्रदो जात्यभाववानित्यादौ ह्रदोजातिमानिति ज्ञाने उक्तविशेषणाक्रांतह्रदत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिरूपकत्वसत्त्वेपि न तदसंग्रहः॥ नचैवं भेदानुपयोगिविशेष्यतायामुक्तनिरूपितत्वांतोपादानप्रयोजनासंभवः धर्मितावच्छेदकप्रकारतानिरूपित विशेष्यतायास्तादृश प्रकारतानिरूपित विशेष्यतावच्छेदकत्वेनैव ह्रदो वह्न्यभाववानिति ज्ञानसंग्रहादिति शंक्यम्॥ 

	तदसंभवेपि संयोगः संयोगाभाववानित्यादौ निरुक्तविशेष्यत्वा निरूपकत्वस्य स्वतंत्रसंयोग इतिज्ञानेऽसत्त्वेन यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वमित्याद्य व्यापकविषयिताशून्यं संयोगः संयोगवानिति ज्ञानमादायसंयोगत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणायैवभेदानुयोगिविशेष्यतायां निरूपितांतोपादानात्॥ तथासति संयोगत्वावच्छिन्न विषयकत्वस्य तादृशविशेष्यताशून्यसंयोग इत्यप्रतिबंधकज्ञानसाधारण्येन तदवच्छिन्नेऽतिप्रसंदानवकाशात्॥ यदि च संयोगस्संयोगवानिति ज्ञानेसंयोगत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितसंयोगवानिति ज्ञानेसंयोगत्वावच्छिन्न विषयकत्वा व्यापिकाया समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपित संयोगत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितसंयोगत्वावच्छिन्न विषयतायाः समवायावच्छिन्न विषयताभिन्नायाः सत्त्वेन नववक्ष्यमाणस्वभिन्न यद्रूपावच्छिन्नेत्याद्यव्यापकविषयिताशून्यत्वमिति विभाव्यते, तदापि विषयत्वाभावोविषयित्वाभाववानित्यादौ स्वतंत्रविषयत्वाभाव इति ज्ञानेनिरुक्तविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्यासत्त्वेन  स्वभिन्नेत्याद्यव्यापकविषयिताशून्यं विषयत्वाभावोविषयत्ववानितिज्ञानमादाय विषयत्वाभावत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणाय भेदानुयोगिविशेष्यतायां निरूपितांतोपादानमावश्यकं, तत्र प्रकारतायां प्रकृतानुमितौ यद्धर्मावच्छिन्ने येन संबन्धेन यद्धर्मावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहित्वं निविष्टं तेन संबन्धेन तद्धर्मावच्छिन्न वत्ताग्रहविरोधिता नियामक संबंधावच्छिन्नत्वादि विशेषणात् स्वतंत्रविषयत्वाभाव इति ज्ञानीयविशेष्यतायां तादृशविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्व सत्त्वेन तद्विशेषणोपादानेपि नतत्रातिव्याप्तिवारणमिति शंकाऽनवकाशः॥ 

	भेदानुपयोगिविशेष्यतायां मुख्यत्वमपि देयं, तेन वह्न्यभाववत्समानकालीन ह्रदोवह्निमानित्यादौविशिष्टपक्षो वह्न्यभाववानिति दोषज्ञाने तादृशाविशेष्यताभिन्नवह्न्यभावनिष्ठप्रकारता निरूपितकालविशेषणतापन्न वह्न्यभाववन्निष्ठविशेष्यतासत्त्वेपि नतदसंग्रहः॥ अतएव वह्न्यभावनिष्ठ प्रकारतानिरूपितवृत्तित्व विशेषणतापन्नजलादिमन्निष्ठविशेष्यतासत्त्वेपि तस्याः मुख्यत्वाभावेन नविशिष्टद्वयाघटितत्व निवेशवैयर्थ्यम्॥ 

	नचैवं निवेशेऽप्येकत्रद्वयमिति रीत्या वह्न्यभाववज्जलादिवद्वृत्तिजलह्रदत्वोभयावगाहिज्ञानस्यापि संग्रहात्तत्रचानुमिति प्रतिबंधकत्वविरहेण विशिष्टद्वयाघटितत्व वैयर्थ्यं दुर्वारमेवेति वाच्यम्॥ ह्रदोवह्निमान् जलाभाववद्ध्रदादित्यादौ पक्षतावच्छेदेन साध्यसिद्धेरुद्धेश्यत्वे उक्तज्ञान विषयविशिष्टेऽतिव्याप्तिवारणाय तदावश्यकत्वात्॥ ह्रदत्वसामानाधिकरण्येन जलाभावस्य हेतुतावच्छेदक घटकत्वान्न विशिष्टांतराघटितत्वेन तद्वारणम्॥ तद्धर्मावच्छिन्नाभावतद्व्याप्योभयनिवेशनं च बाधसत्प्रतिपक्षयोः संग्रहाय॥ घटोनद्रव्यमित्यादौ घटत्वविशिष्टे घटत्वेनद्रव्यत्वावगाहि ज्ञानवारणं तु यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्व समानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्ननिरूपकताकत्वविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं तद्रूपावच्छिन्न विषयतात्वावच्छिन्न निरूपकतात्वावच्छिन्न निरूपकताकत्व विशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्व रूपाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशेन सुकरं तद्धर्मावच्छिन्नाभावप्रकारतास्थाने तद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिवेशेन तद्वारणं तु न शंक्यम्।

	उभयत्र तथाविवक्षणे उक्तज्ञानाव्यावृत्तेः एकत्र द्वयमिति रीत्याघटत्वद्रव्यत्वोभयावगाहिज्ञानाव्यावृत्तेश्च॥ प्रथमत एव तथाविवक्षणे घटोद्रव्यमिति प्रतिबंधकज्ञानासंग्रहः घटोद्रव्यभेदाभाववानिति ज्ञानं च न स्वरूपतो द्रव्यत्वविशिष्टघटत्वावच्छिन्नविषयकत्वाव्यापकविषयिताशून्यमिति ध्येयम्॥ नन्वेवमप्यसाधारण्याव्याप्तिर्दुर्वारा एकत्र द्वयमितिरीत्या हेतुतावच्छेदकसाध्यव्यापकीभूताभाव प्रतियोगित्वैतदुभयावगाहिज्ञानस्योक्तविशेषणेना वारणादिति चेन्न॥ प्रकृतानुमितौ यद्धर्मावच्छिन्नांशे यद्धर्मावच्छिन्नावगाहित्वं निविष्टं तद्धर्मावच्छिन्नाभावादि निष्ठप्रकारता निरूपित तद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यताभिन्नाया हेतुतावच्छेदकानवच्छिन्न हेतुनिष्ठमुख्यविशेष्यतातन्निरूपित साध्यव्यापकीभूताभाव प्रतियोगित्व प्रकारत्वानिरूपकत्वस्यापि ज्ञानविशेषणत्वात्॥ 

	वह्निव्यापकीभूताभाव प्रतियोगिसमानकालीनह्रदो वह्निमानित्यादौ वह्न्यभाव विशिष्टतादृश विशिष्टपक्ष विषयक बाधकज्ञान संग्रहाय वह्निव्यापकीभूताभाव प्रतियोगी वह्निमानित्यादौ वह्न्यभावविशिष्टतादृशविशिष्टपक्षरूपबाधज्ञानसंग्रहाय च हेतुतावच्छेदकानवच्छिन्नविशेष्यतायां मुख्यत्वभिन्नांतयोर्निवेशः॥ धर्मितावच्छेदकत्व प्रकारत्वयोर्भेदे तु तादृशविशेष्यतानवच्छेदकत्वमपि हेतुतावच्छेदकानवच्छिन्न विशेष्यतायां देयम्॥ नन्वेवमपि ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादौ ह्रदवृत्तिवह्न्यभावेऽव्याप्तिः॥ एकत्र द्वयमितिरीत्या ह्रदवह्न्यभावत्वोभयावगाहिज्ञानस्योक्तविशेषणेनावारणादिति चेन्न॥ प्रकृतानुमितौ यद्धर्मावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहित्वं निविष्टं आधेयता संबंधावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित तद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नविशेष्यताऽन्याया तद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वादि प्रकारतानिरूपिता आधेयता संबंधावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिताच मुख्यविशेष्यता तदनिरूपकत्वस्यापि ज्ञानविशेषणत्वात्॥ 
	
	वह्न्यभावो वह्निमानित्यादौ वह्न्यभावो वह्न्यभाववानिति ज्ञानीय वह्न्यभावावच्छिन्न विशेष्यताया आधेयतासंबंधावच्छिन्न प्रकारत्वानिरूपितत्वे तज्ज्ञानस्य ह्रदवह्न्यभावत्वोभयवत्समान कालीनजलं वह्निमदित्यादिस्थले वह्न्यभाव विशिष्टनिरुक्तपक्षरूप बाधज्ञानस्य च संग्रहाय द्वितीयविशेष्यताया माधेयतासंबंधावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितत्व मुख्यत्वयोर्निवेशः॥ गगनवानित्यादाववृत्तिगगन संग्रहाय प्रकृत्यानुमितौ यद्धकर्मावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहित्वं निविष्टं आवृत्तित्व निष्ठप्रकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताऽन्याया अवृत्तित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता तदनिरूपकत्वमपिज्ञाने विशेषणं देयम्॥ 

	पक्षनिष्ठभेदप्रतियोगिसाध्यवदादेरपि संग्रह उक्तरीत्याऽवसेयः॥ यत्तु॥ ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ प्राचीनमतसिद्धह्रदावृत्ति वह्निरूपबाधे उक्तरीत्याऽव्याप्तिवारणायप्रकृतानुमितौ यद्धर्मावच्छिन्ने यद्धर्मावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहितानिविष्टातद्धर्मवदवृत्तित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताऽन्यायाया तद्धर्मवदवृत्तित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता तत्तदनिरूपकत्व मपिज्ञाने विशेषणं देयमिति॥ तदसत्॥ ह्रदोवह्निमानिति ज्ञानं प्रतिवह्नित्वावच्छेदेन ह्रदावृत्तित्व निश्चयस्यैव प्रतिबंधकतया वह्नित्वव्यापक विशेषणता संबंधेन ह्रदावृत्तित्व विशिष्टस्यैव दोषतायावक्तव्यत्वेन एकत्रद्वयमितिरीत्या तदुभयावगाहिज्ञानस्य तादृशसंबंधानवगाहितया तत्संग्रहाप्रसक्तेः तद्धर्मविशिष्टे इतरवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धेरेव तादृशसंबंधावगाहित्वात्, यदिचावच्छेदकावच्छेदेन विशेषणावगाहिज्ञाने धर्मितावच्छेदक व्यापकतायाः संसर्गविशेषणतया भानं नोपेयते किंतु तद्धर्माश्रयया वद्व्यक्तिभाव मात्रं, तदाऽस्तुतद्विशेषणप्रवेश इत्याहुः॥ तदसत्॥ एवमपि ह्रदोवह्निमानित्यादावभावत्वेन वह्न्यभावावगाह्यभाववान् ह्रद इति ज्ञानाव्यावृत्तेः *कथंचित्तद्वायवृत्तावपि घटः प्रमेयभिन्नोऽभिधेयत्वादित्यादौ प्रमेयत्व विशिष्ट घटादावव्याप्तिः प्रमेयभेदस्याप्रसिद्ध्याप्रमेयत्व घटत्वोभयविषयक समूहालम्बनस्योक्तविशेषणेना वारणात्॥ 

F.N.*.वह्नित्वविशिष्टवह्निविशिष्टं यदभावत्वविशिष्टं ह्रदत्वं चेत्युभयस्य यद्रूपशब्दार्थत्वोक्त्यातज्ज्ञानवारकाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशेन वा॥ 

	नच यद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितानुयोगितासंबंधावच्छिन्न यद्धर्मविशिष्टावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित भेदत्वावच्छिन्न प्रकारताशालित्वं प्रकृतानुमिति वृत्ति,तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित तद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यतान्यतद्धर्मावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित विशेष्यत्वा निरूपिकत्वमपि ज्ञानेविशेषणं देयं तथाचनोक्ताव्याप्तिः॥ एवंघटः प्रमेयत्वाभाववानित्यादिस्थलीयबाधाव्याप्ति वारणाय यद्धर्मविशिष्टावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित भेदत्वावच्छिन्न प्रकारतास्थले यद्धर्मावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्न प्रकारतानिवेश्योक्त विशेषणांतरमपि देयमिति वाच्यम्॥ तथापि शैवालवद्ध्रदोवह्निमानित्यादौ ह्रदत्वविशिष्टे एकत्रद्वयमितिरीत्याशैवालवह्न्यभावोभयावगाह्यप्रतिबंधकज्ञानावारणात्॥ 

	नच यद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकताक विशेष्यता निरूपित यद्धर्मावच्छिन्न प्रकारता शालित्वं प्रकृतानुमितौ वर्तते तद्धर्मावच्छिन्नाभावादि निष्ठप्रकारतानिरूपित तद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकताक विशेष्यताभिन्नत्वं विवक्षणीयमतोनोक्तदोष इति वाच्यम्॥ कांचनमयो ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ ह्रदत्वावच्छेदेन वह्न्यभाववत्त्व रूपबाधाव्याप्तिप्रसंगात्॥ तत्र बाधबुद्धेर्विशिष्टह्रदत्वावच्छिन्न विशेष्यकत्वाभावात्॥ 

	नच प्रकृतानुमितौ यद्धर्मावच्छिन्नांशे यद्यद्धर्मावच्छिन्न वैशिष्ट्यावगाहितानिविष्टाततद्धर्मावच्छिन्नाभावादि निष्ठप्रकारतानिरूपित तद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यतान्यत तद्धर्मावच्छिन्नाभावादि निष्ठप्रकारता निरूपितातत्तद्धर्मनिष्ठप्रकारतानिरूपिताचयाया विशेष्यताप्रत्येकं तत्तन्निरूपकत्वाभाव कूटवत्त्वं निवेशनीयम्॥ एवं चोक्तज्ञानस्योक्तप्रकारतानिरूपित शैवालावच्छिन्नविशेष्यताऽन्योक्ताभावादि प्रकारतानिरूपिताया शैवालनिष्ठप्रकरता निरूपित विशेष्यतातन्निरूपकत्वान्न तदादायाव्याप्तिः॥ 
	नवा कांचनमयह्रदो वह्निमानित्यादौ शुद्धह्रदत्वावच्छेदेन वह्न्यभाव वद्ध्रदरूप बाधाव्याप्तिज्ञानस्य कांचनमयत्वावच्छिन्नोक्तविशेष्यतान्य कांचनमयत्वनिष्ठप्रकारता निरूपितविशेष्यताशून्यत्वादिति वाच्यम्॥ एवमपि यत्रकालीन संबंधेन जलत्वं समवायेन च जलं पक्षतावच्छेदकं तत्र जलत्ववान्जलवान्वह्निमानित्यादिस्थले संबंध व्यत्ययेन तदुभयधर्मावच्छिन्न विषयकनिश्चयस्याप्रतिबंधकस्योक्तविशेषणेना वारणात्तत्रत्य बाधाव्याप्तिर्दुर्वारा॥ नच यद्यद्धर्मावच्छिन्नाभावादि निष्ठप्रकारता निरूपित तत्तत्संबंधावच्छिन्न तत्तद्धर्मनिष्ठावच्छेदकताक विशेष्यतान्येत्यादिकं विवक्षितमिति नैषदोष इति वाच्यम्॥ 

	एवमपि कालिकेन समवायेन च कांचनमयत्व पक्षतावच्छेदकवह्निसाध्यकस्थलीयबाधज्ञानासंग्रहवारणाय कांचनमयह्रदोवह्निमानित्यादिस्थलीयदोषज्ञानसंग्राहकेयेन संबंधेन यद्यद्धर्मावच्छिन्नांशे तत्संबंधावच्छिन्न तद्रूपनिष्ठप्रकारतेति विवक्षणावश्यकत्वेन जलत्ववान् जलवान् वह्निमानित्यादौ कालिकसंबन्धेन जलवज्जलं वह्न्यभाववदित्यादि निश्चयस्य यद्रूपपदेनोपादेय वह्न्यभाववज्जलत्वावच्छिन्न विषयताकस्योक्तविशेषणाक्रांतस्यानुमित्य प्रतिबंधकतयाऽव्याप्तेरवारणात्॥ 

	यत्संबंधावच्छिन्न यद्रूपनिष्ठावच्छेदकताक विषयितानिरूपितविषयतात्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्व समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक मित्यादिरीत्याऽव्यापक विषयिताशून्यत्व निर्वचनेन संबंध व्यत्ययेन पूर्वोक्तज्ञान वारणेप्यसंभवापत्तिः॥ संबंधांतरेण वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयताकत्व समानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यस्वरूपावच्छिन्न वह्न्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयतात्व साधारण्यात्॥ यद्रूपावच्छिन्न विषयकत्व समानाधिकरणेत्यादौ यत्संबंधावच्छिन्न यद्रूपनिष्ठावच्छेदकताविषयतानिरूपित विषयित्वरूप यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्व विवक्षणेपि यत्संबंधपदेन समवायपरिग्रहे यद्रूपपदेन ह्रदत्ववह्न्यभावोभयपरिग्रहे च तत्संबंधावच्छिन्न तदुभयनिष्ठावच्छेदकताकविषयता शालिज्ञानेस्वरूप संबंधावच्छिन्न वह्न्यभावनिष्ठावच्छेदकताकविषयता शालिज्ञानेस्वरूप संबंधावच्छिन्न वह्न्यभावनिष्ठावच्छेदकताक विषयतानिरूपित विषयिताशून्यत्व सत्त्वेन प्रसिद्धबाधज्ञाने तादृश विषयित्वाभावासत्त्वेनाव्याप्तेर्दुर्वारत्वात्॥ 
	
	एवं यत्संबंधपदेन स्वरूपसंबंध परिग्रहे दूषणमुन्नेयम्॥ परेतु, एकत्र द्वयमितिरीत्या धर्मितावच्छेदकव्यत्ययेन संबंधव्यत्ययेन च ज्ञानान्यादाय निरुक्तसकलदोषवारणाय यद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपित विषयितायां प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्वमेव विशेषणं देयम्॥ नचैवमव्यापक विषयितायाः प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वादेव जातिमान्वह्न्यभाववानित्यादिज्ञानमादाय दोषानवकाशादिति वाच्यम्॥ कपालं द्रव्यसामान्याभाववदित्यादौ जातिमदवच्छेदेन द्रव्यवत्तानिश्चयविशिष्टस्य कपालंजातिमद्वदितिनिश्चयस्यानुमितिविरोधितया तदवच्छेदक जातिमद्विशिष्टपालत्वावच्छिन्न विषयितामादाय दोषवारणायैवाव्यापक विषयिताशून्यत्वावश्यकत्वात्॥ 

	अत एव नैकदेशातिव्याप्तिः॥ एवं चानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशनं पाषाणमयत्व विशिष्टपर्वतेऽतिव्याप्तिवारकतयैव सार्थकम्॥ नचैवंसति यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्ययस्य तादृशविशिष्ट घटकतेत्यादि विशेषणत्यागे बीजाभावप्रसंगः हरदो जात्यभाववानित्यादौ जातिमज्जात्यवच्छिन्नविषयितायाः प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वाभावादेव जातिमान् जातिमानितिज्ञानव्यावृत्तेरिति वाच्यम्॥ बीजातराभावेपि वक्ष्यमाणविशेषणापेक्षया गौरवस्यैव संभवादिति वदंति॥ तदपि मंदम्॥ "व्यभिचारघटितपदार्थांतरेऽस्तद्विषयकत्वस्यापि प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तित्वा" दित्यग्रिमग्रंथविरोधात्॥ व्यभिचारविशिष्टमेयत्व विषयितायां स्वरूपसंबंधरूपप्रतिबंधकतावच्छेदकत्व विरहात्॥ 

	नच प्रमेयत्वं धूमवद्वह्नेरित्यादावाधेयतया धूमाभाववद्वृत्तिवह्निमान् धूमाभाववानिति निश्चयविशिष्टस्याधेयतया धूमभाववद्वृत्तिवह्निमत्प्रमेयत्वमिति ज्ञानस्यापि प्रमेयत्वधर्मितधूमानुमितिविरोधितया तादृशस्थले धूमाभाववद्वृत्तिवह्निरूप व्यभिचारविशिष्ट प्रमेयत्व विषयिताया अप्यनुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकतया नाग्रिमग्रंथविरोध इति वाच्यम्॥ तथापि "विशिष्टदोषघटक तदेकदेश विषयितायां स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वसत्त्वेपि विशिष्टविषयितासामान्यस्य तादृशावच्छेदकत्व विवक्षयाऽप्रसंगवारणसंभवात्तदेवकथंननिवेशितमिति" ग्रंथविरोधोदुष्परिहरः॥ यद्रूपावच्छिन्न विषयितानिरूपित विषयितायां स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्वविवक्षणे तादृशाविषयिता सामान्ये स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्वावश्यकत्वादित्यादि पूर्वपक्षसमाधानतत्खंडन कोलाहलोनिरवकाश एव॥ 

	यद्यप्येवंसति जातित्वादिना ह्रदत्वावगाहिज्ञानस्याव्युक्तरीत्यावह्न्यभाववद्ध्रदरूपविशिष्ट विशेषित विषयिकत्व विरहेणैवा संग्रहादथेत्यादिना तादृशज्ञानस्य विशिष्टह्रदविषयकस्यानुमित्यप्रतिबंधकतयाऽसंभवमाशंक्यज्ञानेऽव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशपरग्रंथोऽसंगत एवेति शंकासंभवति॥ तथापि तादृशग्रंथः प्रमादेन केनचिल्लिखित इति कल्पनान्नदोषः, स्पष्टं चैतत्प्रकृतपत्रादौ॥ अतएव "शुद्धह्रदत्वादिना वह्न्यभावविशिष्टह्रदादि विषयकज्ञाने वह्न्यभाव विशिष्टह्रदत्वादिना वह्न्यभावविशिष्टह्रदादि विषयकज्ञाने वह्न्यभाव विशिष्टह्रदत्वावच्छिन्न विलक्षणविषयता निरूपकत्वस्या सत्त्वेसति" ग्रंथः संगच्छते, वैलक्षण्यस्य निरुक्तस्यैव विवक्षितत्वादिति दिक् *यत्संबंधावच्छिन्नेति* अथ धूमत्ववान्पर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ स्वरूपसंबंधावच्छिन्न धूमत्वाभावनिष्ठप्रकारताकत्वेन धूमत्वाभाववास्पर्वत इति ज्ञानस्यानुमिति प्रतिबंधकतया स्वरूपसंबंधेन धूमत्वाभाववत्त्वस्य धूमेऽसत्त्वेन नोक्तरूपस्य दुष्टताव्यवहारनियामकत्वं संभवति॥ 

	नच धूमत्ववान्पर्वत इति ज्ञानं प्रतिधूमत्वे समवायावच्छिन्न पर्वतनिरूपिताधेयत्वाभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबंधकतया स्वरूपसंबंधेन तादृशाधेयत्वाभाव मादायैव दर्शितस्थले धेमेदुष्टत्वव्यवहार उपपादनीयमिति वाच्यम्॥ एवमपि रूपत्ववान्पर्वतोवह्निमान् रूपादित्यादावगतेः॥ रूपेस्वरूपसंबंधेन रूपत्वाभाववत्त्वस्य पर्वतनिरूपित समवायावच्छिन्नाधेयत्वाभावस्य चासत्त्वादितदि चेन्न॥ योयत्रहेत्वाभावस्तद्व्याप्यः पक्षवृत्तिरिति ज्ञानस्याप्यनुमिति प्रतिबंधकतया रूपत्वाभावादिव्याप्यः पर्वतादिवृत्तिरितिज्ञानविषय पर्वतादिवृत्तित्व मादायैव दुष्टत्व व्यवहारस्योपपादनीयत्वात्॥ यद्यप्येवं वह्न्यभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिरिति पक्षविशेषणकभ्रममादायातिव्याप्तिः संभवति॥ 

	तथापि तादृशबाधभ्रम मादायातिव्याप्तिर्नसंभवतीत्यणुरपि विशेष इति न्यायेन विशेषसंभवाय पक्षविशेष्यकेत्युक्तिरिति ज्ञेयम्॥ *पर्वतमहानसान्यतरत्वादिरूपेण *यत्पर्वते वह्निरस्तितत्पर्वत महानसान्यतरत्वादिरूपेत्यर्थः, तेन पर्वतेषु वह्न्यसत्त्वेपि नक्षतिः॥ नच पर्वतत्वमात्रस्य पक्षतावच्छेदकत्वे प्रकृतहेतोरदुष्टत्व निर्वाहाय पक्षतावच्छेदक सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेरुद्धेश्यतावाच्या, एवंचानुमिति विरोधिनो बाधनिश्चयस्य पक्षतावच्छेदेन व्यापकाधिकरणतानिरूपिताधेयता संबंधावगाहित्व नियमात्तेन संबंधेन पर्वतस्य तत्पर्वतमहानसान्यतरत्वादौ सत्त्वं दुर्घटमिति वाच्यम्॥ यत्पर्वतस्य हेतुशरीरे निवेशस्तस्यैव विशिष्यपक्षत्वानुसरणात्॥ सद्धेतावित्यत्र सत्पदमिष्टापत्तिशंका व्युदासाय॥ 
	
	असद्धेतौ प्रत्येकं साध्याभावादौ दोषव्यवहारविरहेपि हेतौदुषत्वव्यवहारस्येष्टत्वात्॥ *भ्रमपदं निश्चयसामान्यपरमिति* यद्यपि साध्याभाववत्पक्षक दुष्टहेतावप्यनुमिति प्रतिबंधकोयः, साध्याभावत्वेन गगनाभावत्ताभ्रमस्तद्विषयगगनाभाववत्त्व मादायदुष्टत्वव्यवहारोपपत्तौ भ्रमपदस्य निश्चयसामान्यपरत्वाभावेपि नक्षति स्तथापि सर्वत्र दुष्टहेतौ साध्याभाववत्तानिश्चयस्य नियमेन भ्रमत्व मित्यत्र प्रमाणाभावादसंगतिवारणायोक्तविवक्षा आवश्यकी॥ यदिच पक्षविशेष्यकभ्रमविषयसाध्याभावादाविति पाठस्तदायथाश्रुतमेव साधु॥ आदिपदेनैव प्रमाविषय साध्याभाव संग्रहसंभवात्॥ नच तर्हितादृशज्ञानविषय इत्यवे वक्तुमिचितमिति भ्रमपदं व्यर्थमितिवाच्यम्॥ यत्पदस्य यादृशविशिष्ट परत्वेपि तद्धेतौ बाधादिनिश्चयविषयीभूतविशिष्टमादायातिव्याप्त्यनिरास इति शंकानिरासार्थं भ्रमत्वेन तदुपादानात्॥ 

	तथाच विशिष्टविषयकज्ञानस्यभ्रमत्व कथनेन विशिष्टाप्रसिद्धिज्ञापनाच्छंका निरासः॥ *अयमेवातिप्रसंगो दुर्वार इति* ननु स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व निवेश कल्पे प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारविषयिताया अपि व्यभिचार विषयितात्वेन तादृशावच्छेदकत्ववत्त्वेन तद्विशिष्टवह्न्यभावोवह्निमानित्यादौ वह्न्यभाववद्वह्न्यभाववद्वह्न्यभावेचातिव्याप्तिवारकतया विशिष्टांतराघटितत्व विशेषणस्यावश्यकतयानानतिरित्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्व निवेशकल्पे तादृशविशेषणनिरसनीयातिप्रसंग व्यवच्छेदकत्वमेवकारस्य संभवतीति चेन्न॥ एवकारस्य कुर्वारस्य दुर्वारपदोत्तरं योजनीयत्वात्तथाचायमतिप्रसंगो दुर्वार एवेत्यर्थ इति दोषः *तादृशातिप्रसंगवारण इति* यद्यपि साक्षात्प्रतिबंधकविशेषणं प्रतिबंधकतावच्छेदकतं तद्विषेषणं तु प्रतिबंधकतावच्छेदकता वच्छेदकमिति मते निश्चयत्वानाहार्यत्व वह्न्यभावादि विषयकत्व घटितसमुदायस्यापि प्रतिबंधकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणतया नैतावताऽतिप्रसंगो वारयितुं शक्यतेऽसंभवश्च दुर्घटः॥ 
	
	विशिष्ट विषयिताघटित समुदायस्यापि तथात्वात्॥ तथाप्यवच्छेदककोटिप्रविष्टं सर्वमपि विशेषण विशेष्यभावापन्नं प्रतिबंधकतावच्छेदकमिति मतमाश्रित्य यद्रूपावच्छिन्न विषयकत्वसंशयान्यत्वानाहार्यत्वा प्रमाण्याज्ञानानास्कंदितत्व घटितस्तोमत्वं प्रतिबंधकतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकमिति विवक्षयानवह्न्यभावादावति प्रसंगः॥ नवाऽसंभवासंभवः॥ वह्नित्वावच्छिन्न वह्निनिष्ठविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नाभावनिष्ठ विषयतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न ह्रदनिष्ठविषयतानिरूपित विषयितारूप वह्न्यभावविशिष्टह्रदादि रूपदोषविषयकत्वस्य प्रतिबंधकतावच्छेदककोट्यप्रविष्टनिष्ठत्वघटिततया तद्घटितनिरुक्तस्योमत्वस्य प्रतिबंधकतावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकत्वात्॥ तदेवोपपादयति *वह्न्यभाववत्वादिनाघटादीति *विषयत्व विशेषणतया वह्न्यादि निष्ठत्वस्यावच्छेदककोटावप्रवेशे हेतुस्तत्साधारण्येवेनेति* अनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कंदितनिश्चयपरमिति* अत्रचानाहार्यत्व मव्यवहितोत्तरक्षणावच्छिन्न सामानाधिकरण्यसंबन्धेनेच्छावदन्यत्वम्॥ 

	यादृशदोषविषयकनिश्चयसामान्यं स्वसमानाधिकरणेच्छाव्यवहितोत्तरवृत्तितादृश दोषस्य प्रमाणिकत्वेन जन्यतासंबंधेनेच्छावदन्यत्वमेवतत्॥ आहार्यज्ञाने इच्छाया हेतुत्वोपगमान्न तस्य तथात्वं सिद्धिकालीनानुमिता विच्छायानहेतुत्वं किंतु सिद्धिप्रतिबंधकतायामुत्तेजककत्वमेव॥ अप्रामाण्यज्ञानानास्कंदितत्वञ्च विषयत्व सामानाधिकरण्य कालिकैतत्त्रितय संबंधेनज्ञान विशिष्टान्यत्वम्॥ नचैवंसति सर्वं ज्ञानंगुणभिन्नं मेयत्वादित्यादौ गुणत्ववत्सर्वज्ञानत्वावच्छिन्नात्मक बाधादावव्याप्तिस्तत्र बाधादिज्ञानमात्रस्योक्तत्रितयसंबन्धेन स्वात्मकज्ञानविशिष्टत्वात्॥ संबंधकोटौ स्वभिन्नत्वस्यापि निवेशे प्रामाण्यग्रहात्मका प्रामाण्यज्ञानास्कंदित दोषज्ञानाव्यावृत्तेरिति वाच्यम्॥ 

	सर्वज्ञानत्वेन स्वभिन्नज्ञानमात्रावगाहितादृश बाधनिश्चयमादायैव लक्षणसमन्वय संभवात्॥ अव्यापक विषयिताशून्यत्व विशेषणेनै प्रामाण्यग्रहात्मकनिरुक्तबाधग्रहवारणसंभवात्स्वभिन्नत्वस्य संबंधकोटौ निवेशेपि क्षतिविरहाच्च॥ केचित्तु, अप्रामाण्यं भ्रमत्वप्रमात्वाभावरूपमीश्वरज्ञानवृत्तिभिन्नत्वेनानुगमय्य विषयत्व सामानाधिकरण्योभयसंबंधेन तादृशानुगताप्रामाण्यप्रकारक ज्ञानविशिष्ट्यान्यत्वमेवा प्रामाण्यज्ञानानास्कंदितत्वम्॥ नचैवं सर्वंजन्यज्ञानमीश्वरज्ञान वृत्तीत्यादौ सर्वं तदीश्वरज्ञानवृत्तिभिन्नमितिदीविषयबाधादावव्याप्तिस्तादृशबाधज्ञानस्योक्तोभयसंबन्धेन स्वात्मकतादृश ज्ञानविशिष्टत्वादिति वाच्यम्॥ सर्वजन्यज्ञानत्वेन स्वाविषयकबाधधीमादायैव लक्षणसमन्वय संभवादिति वदन्ति॥ निश्चयत्वं च प्रकारितांतरावच्छिन्न प्रकारिता शून्यत्वम्॥ सत्प्रतिपक्षग्रंथे संशयाय प्रतियोगितदभावप्रकारितयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्वीकारात्॥ नचैवमपि कोटिद्वयविशेष्यकसंशयव्यावृत्तिरशक्येति शंक्यम्॥ कोटिद्वयप्रकारितयोरिवकोटिद्वयविशेष्यितयोरपि तुल्यतयाऽवच्छेद्यावच्छेदक भावस्वीकाराद्विशेष्यतावच्छिन्न विशेषताशून्यत्वस्यापि निवेशात्॥ 

	पक्षताग्रंथोक्तत्रितयसंबन्धेन विषयिताविशिष्टविषयिताशून्यत्वंवानिश्चयत्वम्॥ तेन, ह्रदेवह्निर्नास्तिह्रदोवह्निमानिति संशयस्य सामान्याभाव व्यवस्थापनादानुक्तत्वेपि नक्षतिः॥ वस्तुतस्तु, कोटिताख्यविलक्षण विषयिताशून्यत्वमेव निश्चयत्वम्॥ कोटितायां वैलक्षण्यं चाखंडोपाधिरूपमेव॥ नव्यास्तु, स्वावच्छेदकाभाव प्रतियोग्यनुपहितत्वमेवाप्राण्यज्ञानाभावादिविशिष्टत्वम्॥ स्वं आनुमिति प्रतिबंधकता॥ उपहितत्वं चैकक्षणावच्छिवच्छिन्नैकात्मवृत्तित्व संबन्धेन तादृशसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताक तादृश प्रतियोग्यभाववत्त्वमेवानुपहितत्वम्॥ नचैवं स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्व निवेश निवेशे वक्ष्यमाण लाघवासंगतिरनाहार्यत्वस्य निरुक्तरूपेण निवेशे उभयमते साम्यादिति वाच्यम्॥ स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वनिवेशे इच्छाजन्यान्यत्वरूपमेवानाहार्यत्वं निवेश्यते नतूक्तगुरुसंबंध घटितमित्यभिप्रायेण शंकासंगतेरित्याहुः*नतुतच्छून्यावृत्तित्वमिति* अस्मिन्पक्षे अभाववद्वृत्तित्वमभावश्च तृतीयार्थः॥ 

	तत्र प्रथमेऽभावेऽनुयोगिता संबन्धेन प्रतिबंधकत्वान्वयः॥ द्वितीये, तदभाववद्वृत्तित्वस्यान्वयस्तस्य प्रकृत्यर्थेऽन्वयः॥ प्रत्ययार्थप्राधान्य प्रथमांतार्थमुख्यविशेष्यकत्वयोरनुभवसिद्धत्वेतूक्तरीत्या लब्धे प्रतिबंधकता शून्यवृत्तित्व रूपतृतीयार्थे प्रकृत्यर्थस्याधेयतयाऽन्वयः॥ प्रकृत्यर्थान्विततृतीयार्थस्य निरूपकतासंबन्धेन प्रतिबंधकतायां तस्य द्वेधान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्॥ स्वव्यापक तत्कत्वरूपानतिरिक्तवृत्तितापक्षे समानाधिकरण भेदप्रतियोगिता वच्छेदकत्वमभावश्चतृतीयास्तत्र सामानाधिकरण्ये प्रकृत्यर्थस्य निरूपितत्व संबन्धेनान्वयः प्रकृत्यर्थान्वित सामानाधिकरण्य घटितोक्तप्रतियोगितावच्छेदकस्यानुपयोगितयाऽभावेतादृशाभावस्याश्रयतयाप्रतिबंधकतायानन्वयः॥ 

	नचैवमनतिरिक्तवृत्तिताया स्तृतीयार्थत्वाभावादसंगतिरिति वाच्यम्॥ अवच्छेदकताया अनतिरिक्तवृत्तितारूपत्वकथनेऽवच्छेद्यताया व्यापकत्वरूपत्व लाभेनतस्या एवतृतीयार्थत्वेतात्पर्यात्सामानाधकरण्यांशस्य तृतीयाबोध्यत्वकल्पने गौरवात्॥ यदिचानतिरिक्तवृत्तित्वस्य तृतीयार्थत्वे आग्रहस्तदासामानाधिकरण्यस्यापि तृतीयार्थतां स्वीकृत्य तत्र व्यापकत्वान्वित प्रतिबंधकताया निरूपितत्व संबंधन्धेनसामानाधिकरण्यस्यचाश्रयता संबन्धेन प्रकृत्यर्थेऽन्वयं स्वीकृत दुपपादनीय मन्यदुक्तदिशावधेयम्॥ *दुर्घटत्वादिति* विशेष्यवृत्तिर्विशिष्टानुयोगिकाभावानभ्युपगमादिति भावः॥ यद्रूपावच्छिन्नाधिकरणतायां प्रतिबंधकताशून्यावृत्तित्व विवक्षणेऽधिकरणतायाधिकरणभेदेन भेदमते ह्रदोवह्न्यभाववानिति ज्ञाननिष्ठवह्न्यभावविषयकत्वाधिकरणतामादायैनदेशे वह्न्यभावादावतिव्याप्तिः॥ 
	
	अधिकरणतासामान्य इत्युक्तौ गौरवमिति बोध्यम्॥ ननु, ज्ञानपदसमभिव्याहारादेव तादृशार्थ लाभान्नज्ञानस्येत्यस्य वैय्यर्थ्यमतोदोषांतरमाह *ह्रदत्वावच्छिन्नेति* ननु, यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वेप्रतिबंधकताशून्यतादृश निश्चयवृत्तितानवच्छेदकत्वं विवक्षणीयमतोनोक्तातिप्रसंग इति चेन्न॥ विषयितात्वस्य तादृशवृत्तितावच्छेदकत्वे विशिष्टविषयितात्वे तदनवच्छेदकत्वस्य दुर्घटत्वेनासंभवः॥ विषयितात्वविशिष्टावच्छेद्यताया तथाविवक्षणे ह्रदोवह्न्यभाववानिति ज्ञानीयह्रदादि विषयितानिष्ठावच्छेद्यताया स्तथात्वेनातिप्रसंगो दुर्वारः॥ तादृशावच्छेद्यतासामान्येत्युक्तौच गौरवम्॥ *अविरोधितयेति* निरवच्छिन्न ह्रदत्वनिष्ठावच्छेदकताक विशेष्यताकवह्न्यादिमत्ताज्ञानं प्रतिनिरवच्छिन्न ह्रदत्वनिष्ठावच्छेदक ताकविशेष्यताक वह्न्याद्यभाववत्ता निश्चयस्यैव प्रतिबंधकत्वादिति भावः॥ 

	ननु निरवच्छिन्नपक्षतावच्छेदककस्थलीय दोषलक्षण एव पक्षतावच्छेदकांशेऽन्याप्रकारकत्वं ज्ञानविशेषणं देयमत आह* अविशेषितेति* असंग्रहणेति* ह्रदोवह्निमान् ह्रदत्वादित्यादिस्थलीय वह्न्यभाववद्वृत्तिह्रदत्वादि रूपदोषासंग्रहेणेत्यर्थः *तदघटकाप्रसिद्ध्येति* व्यासज्यवृत्तिधर्मप्रकारकबोधे तदाश्रययावद्धर्मिभान नियमत्स्वाविषयकप्रतीति वृत्तितादृशबाधादि विषयिताक पदार्थाप्रसिद्धिरिति भावः॥ अत एव, प्रमेयंगगनवदितिस्थलपरित्यागः॥ तत्र प्रमेयत्वेन यत्किंचित्प्रमेयावगाहि बाधनिश्चयस्य घटाद्यविषयकत्व संभवादघटकाप्रसिद्धेरभावात्॥ यद्यपि, ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ यत्किंचिद्ध्रदावगाहिनोबाधनिश्चयस्य तदन्यतत्तद्ध्रदाविषयकस्य संभवात्तत्तद्ध्रदादीनामप्यघटकतया तदविषयक दोषज्ञानाप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिस्संभवति॥ 

	तथापि, वह्न्यभाववद्ध्रदत्वादिना वह्न्यभावमात्रावगाहि भ्रमसत्त्वेतमादायैव लक्षणसमन्वयस्संभवति॥ यद्वा, स्वाविषयक प्रतीतिवृत्तियद्रूपावच्छिन्न यद्रूपव्यापक विषयतानिरूपित विषयिताकत्व रूपाघटकत्व निवेशेन तत्तद्ध्रदादीना मघटकत्व मित्यभिप्रायेण सानोक्ता॥ एतेन,व्यासज्यवृत्तीत्यादिपूर्वेक्तनियमानभ्युपगमे सर्वत्वेन यत्किंचत्पदार्थावगाहिबाधनिश्चयस्य घटाद्य विषयकत्व संभवान्नोक्तस्थलेऽघटकाप्रसिद्धिरिति शंकानवकाशः॥ तादृशप्रतीति संभवेपि सर्वत्व व्यापकविषयताकत्वस्य तादृशप्रतीति वृत्तित्वाभावेना घटकाप्रसिद्धेस्सत्त्वात्॥ नचैवमपि तत्तद्वह्नीनां निरुक्ताघटकत्व सत्त्वात्तत्तदविषयकस्यबाधनिश्चयस्या प्रसिद्ध्याह्रदोवह्निमानित्यादौ बाधाव्याप्तेर्दुर्वारतेति वाच्यम्॥ 

	स्वपर्याप्त्यवच्छेदकधर्मविशिष्टाधिकरणं यत्स्वनिरूपित प्रकारतानिरूपित विशेष्यतासमानाधिकरणं तन्निष्ठाभाव प्रतियोगित्व स्वनिरूपितत्वे तदुभयसंबन्धेनावच्छेदकता विशिष्टविषयत्वा निरूपकत्वस्य स्वाविषयक प्रतीतौ निवेशनीयत्वाद्वह्न्यंतरविषयकप्रतीतौ तादृश्याः वह्नित्वनिष्ठावच्छेदकताविशिष्टवह्न्यंतरनिष्ठविषयतायास्सत्त्वेन स्वपदेन तत्तद्वह्नेरुपादानायोगेन तत्तद्वह्नेरघटकत्वासंभवात्॥ भूतलं घटाभाववदित्यादौ घटत्वावच्छिन्न प्रकारताया स्तादृशविशेष्यता समानाधिकरण पटनिष्ठाभावप्रतियोगित्व स्वनिरूपितत्वोभयसंबन्धेन घटत्वनिष्ठावच्छेदकता विशिष्टतया तादृशप्रकारत्वा निरूपकदोषविषयक प्रतीतेरप्रसिद्ध्याऽघटकाप्रसिद्ध्याघटवद्भूतलादि रूपबाधाव्याप्तिरतः प्रथमसंबन्धेऽधिकरणांतम्॥ 

	घटवद्भूतलमिति प्रतीतेस्तादृशभूतलावृत्ति घटनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वसंबन्धेन घटत्वनिष्ठावच्छेदकता विशिष्टघटत्वावच्छिन्न प्रकारत्वानिरूपकत्वाभावेन तद्दोषतादवस्थ्यमतस्समानाधिकरणांतं *यद्यद्रूपावच्छिन्नस्य यस्ययस्य तादृशविशिष्टघटकतेति* यद्यन्निष्ठतादृशविशिष्टघटकतावच्छेदकं यद्यद्रूपां तत्तदवच्छिन्न तत्तन्निष्ठविषयाभिन्न किंचिदवच्छिन्न विषयताशून्यत्वं ज्ञाने विशेषणं पर्यवसितम्॥ वह्न्यभाववद्ध्रदरूप विशिष्टशरीरे ह्रदत्वस्य स्वरूपत एव घटकत्वाद्घटकतावच्छेदकतावच्छिन्न विषयताभिन्न ह्रदत्वनिष्ठ निरवच्छिन्नविषयताशून्यत्वस्य तादृशविशिष्ट रूपबाधज्ञानेऽसत्त्वात्तादृशबाधेऽव्याप्तिरतः किंचिदवच्छिन्नेति॥ नच विषयतायां तत्तन्निष्ठत्वं व्यर्थमिति शंक्यम्॥ 

	तत्तदनुपादाने जातिवह्नित्वकालीन ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ जातिमान्वह्न्यभाववानितिज्ञानवारणासंभवात्॥ तदुपादानेतु, जातित्वावच्छिन्न वह्नित्वस्य तादृशविशिष्टघटकत्वेपि जातित्वावच्छिन्न वह्नित्वनिष्ठविषयताभिन्न ह्रदत्वनिष्ठजातित्वावच्छिन्न विषयताशून्यत्वस्य तादृशज्ञानेऽसत्त्वात्तद्वारणसम्भवात्॥ यद्यपि, स्वनिष्ठयद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपित विषयताशून्य प्रतीत्य वृत्तितादृश विशिष्टविषयितासामान्यकत्वं यद्रूपावच्छिन्नं यन्निष्ठंतादृशविशिष्टघटकत्वमिति विवक्षणे ह्रदोवह्निमानित्यादौ वह्नित्वावच्छिन्नतत्तद्वह्निनिष्ठविषयतानिरूपितविषयताशून्य वह्न्यंतरावगाहिबाधनिश्चय संभवाद्वह्नित्वावच्छिन्नतत्तद्वह्नेर्नबाधघटकतेति वह्नित्वावच्छिन्नतत्तद्वह्निनिष्ठविषयतायास्तत्तद्रूपावच्छिन्न विषयताभिन्नतया तच्छून्यत्वस्य बाधनिश्चयेऽभावाद्बाधेऽव्याप्तिस्तथापि, तादृशविशिष्टावच्छिन्न भेदीय प्रतियोगितायां यद्रूपावच्छिन्नयन्निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वं तेन रूपेण तस्यतादृशविशिष्टघटकत्वमिति विवक्षितमवच्छेदक कोटिप्रविष्टानामप्यवच्छेदकत्व स्वीकारात्॥

	नहि, ह्रदोवह्निमानित्यादौ वह्नित्वेन कस्यापि वह्नेरीदृशघटकत्वं नास्तीतिशक्यते, वक्तुम्॥ यद्वा, स्वनिष्ठ यद्रूपावच्छिन्नेत्यादिरूपमेव घटकत्वं वह्नित्वेन तत्तद्वह्नेर्घटकतानिर्वाहाय घटकताघटकज्ञाने पूर्वोक्तावच्छेदकता विशिष्टविषयत्वानिरूपकत्वं देयमिति विभावनीयम् * तज्ज्ञानव्यावृत्तिरिति* जातिमान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानव्यावृत्तिरित्यर्थः॥ अथैवमपि ह्रदोजात्यभाववानित्यादौ जातित्वादिना ह्रदत्वावगाहिजातिमान् जातिमानिति ज्ञानस्य कथं व्यावृत्तिः॥ जातित्वावच्छिन्न विषयिताया जातिमत्वावच्छिन्न विषयतायाश्च जातिमद्ध्रदरूपविशिष्टविषयकत्वाव्यापकत्वाभावात्॥ जातिमज्जातिमत्त्वावच्छिन्न विषयिताया अव्यापकत्वोक्तिरपिनसाधीयसी॥ जातिमज्जातिमत्त्वमित्यनेवातिरिक्तालाभात्तादृशज्ञानीयविषयितायां तदवच्छिन्नत्वाक्षतेः॥ 

	नह्येकस्य द्विरुपादानमात्रेण वस्तुभिद्यते॥ नच जातिधर्मितावच्छेदकतापन्न जात्यवच्छिन्न निरूपकताकविषयिताह्रदो जातिमानितिज्ञानेन वर्तते वर्ततेच जातिमान् जातिमान् ज्ञानइति तद्व्यावृत्तिरिति वाच्यम्॥ यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वमित्यत्र यद्रूपपदेन जातित्वमात्रपरिग्रहे तदव्यावर्तनात्॥ जातित्वविशिष्टधर्मितावच्छेदकतापन्नजाति परिग्रहे आपन्नांतस्याव्यावर्तकतया तज्ज्ञानाव्यावृत्तेश्च॥ नच यद्रूपावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित धर्मितावच्छेदकत्वावच्छिन्न यद्रूप निष्ठनिरूपकताकविषयितात्वं फलतोयद्रूपावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकमिति विवक्षितं जातिमान् जातिमानितिज्ञानेजातित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताक विशेष्यतानिरूपित विषयितासत्त्वेन जातिमान् ह्रद इति ज्ञानेच तादृशविषयित्वासत्त्वेनोक्तज्ञानव्यावृत्तिरिति वाच्यम्॥ 

	तथापि घटः पृथिवीभिन्नोमेयत्वादित्यादौ जातिमती पृथिवीत्यप्रतिबंधक ज्ञानाव्यावृत्तेः॥ जातिविशिष्टेस्वरूपत एव पृथिवीत्वभानात्॥ नचयन्निष्ठप्रकारता निरूपितेत्यादिक्रमेण निवेशान्नदोष इति वाच्यम्॥ जात्यवच्छेदेन ह्रदभेदसाधने जातिमान् जातिमानिति ज्ञानवारणाय यद्रूपावच्छिन्नेत्यस्यावश्यकत्वात्॥ अत्र केचित्॥ जातिमान् ह्रदइतिज्ञाने जातिमद्ध्रदविषयकत्वं नास्तीति प्रतीतेरप्रमात्व निर्वाहायच तत्प्रतीति विषयाभावयोर्भेदो वाच्यः॥ अभावभेदश्च न प्रतियोगितावच्छेदक भेदादत्र निर्वहति, विषयितानिष्ठप्रतियोगितायां निरूपितत्व संबन्धेनावच्छेदकस्य जातिमत उभयत्राविशिष्टत्वात्॥ किंतु, प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकभेदादेव॥ एवंच, तादृशविशिष्ट विषयकत्व समानाधिकरणाभावीय विषयितात्वा वच्छिन्नप्रतियोगितायां निरूपितत्व संबंधावच्छिन्ना वच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदको योयोधर्मस्तत्तदवच्छिन्न पर्याप्तिकोक्तसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकताक विषयितात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्त्वं विवक्षितम्॥ तथाच, ह्रदोजात्यभाववानित्यादौ जातिमद्ध्रदरूपविशिष्टविषयकत्व समानाधिकरणोपयोजातिमज्जातिमद्विषयकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावस्तदभावीयप्रतियोगिता निरूपित निरूपितत्व संबंधावच्छिन्नावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदको योजातिमान् जातिमानित्याकारकज्ञानव्यक्ति निरूपित विषयत्वरूपोधर्मस्तदवच्छिन्नोक्तसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकताकोयः जातिमान्ह्रद इति ज्ञानव्यक्तनिरूपित विषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितत्व संबंधावच्छिन्नावच्छेदकताक प्रतियोगिताकः जातिमद्धरदविषयकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावविलक्षणाभावस्तद्वत्त्वप्यजातिमान् जातिमानितिज्ञानेऽसत्त्वात्तद्व्यावृत्तिरिति वदंति॥ 

	तदपरे न क्षमंते॥ जातिमद्ध्रदरूपविशिष्ट विषयकत्वाधिकरणे जातिमन्प्रमेयवानिति ज्ञाने वर्तते योजातिमद्ध्रदविषयकत्वं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धाभावस्तदीयप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकता पर्याप्त्यवच्छेदको योजातिमान् ह्रद इति ज्ञानव्यक्तिनिरूपित विषयत्वरूपो धर्मस्तदवच्छिन्न निरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकताक प्रतियोगिताकाभावस्य जातिमान् ह्रदइति ज्ञानेऽसत्त्वाज्जातिमद्ध्रदादेरसंग्रहता तदवस्थ्यात्॥ वस्तुतस्तु, यद्रूपावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित यद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकताक विशेष्यता निरूपित विषयितात्वं यादृशविशिष्ट विषयकत्व समानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित तद्रूपावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित तद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकताक विशेष्यतानिरूपितजातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताक विशेष्यतानिरूपित विषयितात्वावच्छिन्नाभाववत्त्वमप्युक्तवाक्येन विवक्षणीयम्॥ 

	तथाच, जातिमान् ह्रद इति ज्ञाने जातित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिरूपितजातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताक विशेष्यतानिरूपित विषयितात्वावच्छिन्नाभावसत्त्वाज्जातिमान् जातिमानितिज्ञाने चासत्त्वान्नासंग्राह्यसंग्रहः संग्राह्यासंग्रहोवा। घटः पृथिवीभिन्न इत्यादौ जातिमतीपृथिवीतिजान व्युदासश्च यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्व मित्यादियथाश्रुतविशेषणेनैव॥ एवं, ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादावभावोवह्निमानित्यादौ चाभावत्वेन ह्रदत्वाभावत्वावगाह्यभाववान्वह्नभाववानिति ज्ञानस्यजातिमान् जातिमानिति ज्ञानवारकविशेषणे नैवव्यावृत्तिस्तज्ज्ञाननिष्ठाया वह्न्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपिताभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकताक विशेष्यतानिरूपितविषयितायाः वह्न्यभावविशिष्टह्रदवह्न्यभाव विशिष्टाभावरूपदोष विषयकत्वाव्यापकत्वात्॥ एतेन॥ 
	
	यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्व मित्यादिरूपाव्यापक विषयिताशून्यत्वनिवेशे अभावत्वेन ह्रदत्वावगाह्यभावान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानाव्यावृत्तिः॥ नच विशेष्यदळे यद्रूपावच्छेदकतायां स्वव्यधिकरण धर्माऽनवच्छिन्नत्वं देयमिति नदोष इति वाच्यम्॥ तावतापि प्रकारतावच्छेदक कोटिनिविष्टवह्नित्वस्य वह्नित्वादिनायज्ञानं तदवारणाद्वह्न्यभावह्रदत्वोभयं यद्रूपशब्दार्थस्तन्निष्ठावच्छेदकताच नतदवृत्तिधर्मावच्छिन्नेति॥ किंचोक्तज्ञानमादायदोषवारणायावच्छेदकतायां स्वव्यधिकरण धर्मानवच्छिन्नत्व विशेषणावश्यकत्वे ज्ञानेस्वव्यधिकरण धर्मावच्छिन्नविशेष्यत्वा निरूपकत्वरूपयाथार्थ्यविशेषणस्य प्रथमलक्षणेप्युक्तभ्रमव्यावर्तकतयाऽवच्छेदकताया मुक्तविशेषणमनिवेश्यैव सार्थक्य संभवादवतरणविरोधः॥ नच यद्रूपपर्याप्तावच्छेदकताकत विषयितात्वमिति रीत्या निवेशनीयमभावत्व पर्याप्तावच्छेदकताक विषयिताया अव्यापकत्वात्तज्ञानव्यावृत्तिरिति वाच्यम्॥ तथापि वह्न्यभावत्वेन ह्रदत्वावगाहिनः वह्न्यभाववानिति ज्ञानस्यावारणादिति पूर्वपक्षानवकाशः॥ 

	अथैवमपि वह्नित्वावच्छेदेन समवायसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताक वह्न्यभावसाधने वह्निमद्वह्निर्बाधस्तद्विषयकत्वाव्यापिकानवह्नित्ववह्न्यवच्छिन्नविषयितेति वह्नित्वेन वह्नित्वावगाहिनः वह्निमत्वान्वह्निरिति ज्ञानस्यव्यावृत्तिरित्यथा श्रुतविशेषणेन दुर्घटा॥ नापि जातिमान् जातिमानिताज्ञानवारकविशेषणेन॥ वह्नित्व वह्न्यवच्छिन्न प्रकारतानिरूपितकिंचिद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकताक विशेष्यतानिरूपित विषयितायादोष विषयकत्वाव्यापकत्वेपि तच्छून्यत्वस्य तादृशज्ञानेऽक्षतत्वात्॥ मैवम्॥ यद्रूपावच्छिन्न यन्निष्ठविषयता निरूपित यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वं तादृशाभाव प्रतियोगितावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्न तन्निष्ठविषयतानिरूपित तद्रूपावच्छिन्न विषयिताशून्यत्वं यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्व मित्यादिना विवक्षितं वह्नित्वावच्छिन्न वह्नित्वनिष्ठविषयतानिरूपित वह्नित्वावच्छिन्न विषयिताया वह्निमद्वह्निरूपबाधविषयित्वाव्यापिकाया वह्नित्वेन वह्नित्वावगाहिज्ञाने सत्त्वात्तज्ज्ञानव्यावृत्तिः यद्वास्वभिन्न यद्रूपावच्छिन्नविषयया निरूपित विषयतानिरूपित यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वं तादृशाभाव प्रतियोगितावच्छेदकं तादृशविषयिताशून्यत्वं यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वमित्यनेन विवक्षणीयम्॥ 

	वह्नित्वेन वह्नित्वावगाहिज्ञाने वह्नित्वावच्छिन्न वह्नित्वनिष्ठविषयितानिरूपित संसर्गविषयितानिरूपित वह्नित्वावच्छिन्न वह्निविषयतायाः वह्निमद्वह्निरूप बाधविषयकत्वा व्यापिकायाः सत्त्वात्तद्व्यावृत्तिः॥ इत्थं च जातित्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित जातित्वावच्छिन्न विषयितात्वस्य जातिविशिष्ट ह्रदविषयित्व व्यापकतानवच्छेदकतया तादृशविषयिताशून्यत्वस्य जातिमान् जातिमानितिज्ञानेऽसत्त्वेनैवतज्ज्ञानव्यावृत्तेस्तद्वारकविशेषणं पृथगनुपादेयम्॥ अभावत्वेन ह्रदत्वावगाहिन्यभाववान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानेवह्न्यभावत्वेन ह्रदत्वावगाहिन्यभाववान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानेवह्न्यभावत्वेन ह्रदत्वावगाहिनि वह्न्यभाववान् वह्न्यभाववानिति ज्ञानेच वह्न्यभाववत्त्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित ह्रदविषयतानिरूपिताभावत्ववह्न्यभावत्वावच्छिन्नाया ह्रदत्वनिष्ठविषयितायावह्न्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारताभिन्नाया वह्न्यभावविशिष्टविषयितायावह्न्यभावत्वाव्यापिकायास्सत्त्वेन तज्ज्ञानयोर्व्युदासः॥ स्वभिन्नत्वोपादानाच्च वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितह्रदविषयतानिरूपितप्रकारतात्मक वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयताव्यक्तेर्वह्न्यभाववान् ह्रद इति ज्ञानेसत्त्वेपि न तादृशविषयताया अव्यापकत्वहानिः॥ यद्यपि, स्वपदेन यद्रूपावच्छिन्न विषयतासामान्यग्रहणे तद्भेदस्य वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयतायामसत्त्वेननाभाववान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानेपि तादृशविषयिता सत्त्वेन नोक्तविषयिताया अव्यापकत्वम्॥ 

	तथापि, स्वनिरूपितविषयतानिरूपितत्वस्वनिष्ठोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवत्त्वोभयसंबंधेन यद्रूपावच्छिन्न विषयताविशिष्ट यद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयतात्व मित्यादिरीत्या विवक्षणीयमित्यदोषः॥ अभावो वह्निमानित्यादौ वह्न्यभाववदभावो बाधस्तद्विषयकत्वाव्यापक विषयिता शून्यमभावत्वेनाभावत्वावगाह्यभाववान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानं नवार्यते॥ नहि तत्रवह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयिताऽव्यापिका, प्रतिबंधकज्ञानेपि संसर्गतामादायतस्याः सत्त्वादतः संसर्गकोटौ स्वभिन्नत्वमात्रमनिवेश्योभयावृत्तित्व रूपतद्व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदवत्त्वनिवेशस्तथासत्य भावत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिष्ठतद्व्यक्तित्वावच्छिन्नभिन्नवह्न्यभाव विषयिताया स्तादृशदोषविषयकत्व व्यापकत्वेप्यभावत्वावच्छिन्न अव्यापकत्वात्तज्ज्ञानव्यावृत्तिः॥ 

	वस्तुतस्तु, द्वित्वादिना वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयताभिन्नाया स्तादृशविषयता निरूपित ह्रदविषयता निरूपितप्रकारतात्मकवह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयताव्यक्तेर्वह्न्यभाववान् ह्रदइति ज्ञानेपि सत्त्वेन नतादृशविषयताया अव्यापकत्वमिति दर्शिताप्रतिबंधकज्ञानवारणासंभवात्संसर्गकोटौ स्वभिन्नत्व मात्रमनिवेश्योभयावृत्तित्वरूप तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवत्त्वनिवेशः॥ एतेन, निरुक्तोभयसंबन्धेनाभावत्वावच्छिन्न प्रकारतारूप यद्रूपावच्छिन्नविषयता विशिष्टवह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयतायादोषज्ञानेसत्त्वादप्रतिबंधकतादृशज्ञान व्यावृत्तेर्नोक्तस्वनिष्ठोभयावृत्ति धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवत्त्व निवेशन प्रयोजन संभव इति निरस्तम्॥ 

	नचैवं ह्रदोवह्निमान्नवेति संशयस्य वह्न्य****
नचैवं ह्रदोवह्निमान्नवेति संशयस्य वह्न्यभावविशिष्टह्रदविषयकत्वव्यापकतानवच्छेदकं यद्वह्नित्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपित विषयितात्वं तदवच्छिन्न शून्यत्वविरहेणवारणान्निश्चयत्वं व्यर्थमिति वाच्यम्॥ घटोजलमित्यत्र जलभिन्नघटादि रूपबाधसंग्रहाय तदावश्यकत्वात्॥ अन्यथा, घटोजलं नवेत्यादिसंशयस्य जलत्वजलभेदो भयकोटिकस्य जलत्वप्रकारताया निरवच्छिन्नत्वेन यद्रूपावच्छिन्न विषयतात्वेन गृहीतुमशक्यतया निरुक्ताव्यापकविषयिताशून्यत्वेन तद्विशेषणेनाव्यावर्तनात्॥ यदिच, घटोजलं नवेति संशयेजलभिन्न घटात्मकदोषविषयकत्वा व्यापिकाया समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपित धर्मिविशेष्यता निरूपितसमवाया वच्छिन्नविषयतानिरूपित विषयितायाः सत्त्वेननोक्तनिश्चयत्व निवेशनप्रयोजन संभवइति विभाव्यते, तदाप्यभावोभेदो वा जलमित्यादावभावो भेदोवाजलं नवेतिसंशयवारणाय निश्चयत्वनिवेश आवश्यकः। 

	नहि तत्र समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपितविषयतानिरूपितस्वरूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयिताया अव्यापकत्वं दोषज्ञानेपि तस्याः सत्त्वादिति दिक्॥ अथैवमपि ह्रदोवह्निमानित्यादौ यद्रूपशब्देनतत्तद्वह्निमुपादायतत्तदवच्छिन्न विषयतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपिताया द्वितीययद्रूपपदेन समवायमुपादाय समवायावच्छिन्न विषयतातन्निरूपित विषयितात्वस्य वह्न्यंतरविषयकबाधविषयकज्ञान निष्ठाभावप्रतियोगिता वच्छेदकतयातदवच्छिन्नशून्यत्वस्य बाधविषयकज्ञानेऽसत्त्वाद्बाधादावव्याप्तिः॥ 
	
	एवं, वह्नित्वावच्छिन्न विषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित विषयितात्वस्य प्रमेयत्वेन वह्न्यभावावगाहि यद्वह्न्यभावविशिष्ट ह्रदविषयकत्वाधिकरणज्ञानं तन्निष्ठाभाव प्रतियोगितावच्छेदकतया तादृशविषयितात्वावच्छिन्नाभावस्य बाधज्ञानेऽसत्त्वादव्याप्तिश्चेति चेन्न॥ यद्रूपावच्छिन्न विषयताविशिष्ट विषयतानिरूपितत्वावच्छिन्न विषयतानिष्ठ निरूपकताक यद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्ट विषयतानिरूपितविषयितात्वं तादृशविशिष्टविषयत्व समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तादृशविषयितात्वा वच्छिन्नशून्यत्वस्य विवक्षितत्वात्॥ 

	विशिष्टत्वे स्वावच्छिन्नप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वरूपेग्राह्ये अवच्छिन्नत्वावच्छेदकत्वेतु साक्षाद्ग्राह्ये॥ अत्रच, निरूपितत्वावच्छिन्ननिरूपकतायानिवेशान्नस्वात्मकविषयतामादायाभाववान्वह्न्यभाववानितिज्ञानीयविषयिताया अव्यापकत्वहानिः॥ द्वितीयविषयतायां तृतीयविषयतायां च निरुक्तसंबन्धेन यद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टत्वनिवेशेन प्रथमेनचरमेण वा यद्रूपपदेन तत्तद्वह्निमुपादाय तत्तद्वह्‌न्यवच्छिन्न विषयतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित समवायावच्छिन्न विषयितायासमवाया वच्छिन्नविषयतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित समवायावच्छिन्न विषयितायासमवाया वच्छिन्न विषयतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित तत्तद्वह्न्यवच्छिन्न विषयिताया अव्यापकत्वेपि न बाधज्ञानसंग्रहस्तादृशविषयिताया बाधज्ञानेपि सत्त्वात्॥ 

	द्वितीय यद्रूपनिवेशान्नाभावो वह्निमानित्यादौ वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितताभावत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपिताभावत्वत्वावच्छिन्नविषयताया दोषज्ञानेपि सत्त्वेन नाभाववान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानमादायाव्याप्तिः॥ नन्वेवमपि स्वरूपे स्वरूपाभाव साधने स्वरूपसंबन्धेन स्वरूपवान्स्वरूपसंबन्धोदोषस्तत्र स्वरूपत्वेन स्वरूपत्वावगाहिस्वरूपवत्स्वरूपवानिति ज्ञानमादायाव्याप्तिः स्वरूपसंबन्धेनस्वरूपसवत्स्वरूपमिति प्रतिबंधकज्ञानेसंसर्गतामादायस्वरूपत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितस्वरूपसत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वस्वरूपत्वावच्छिन्न विषयतासत्त्वादिति चेन्न॥ 

	स्वरूपसस्वरूपत्वोभयावच्छिन्न विषयतानिरूपित स्वरूपत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितस्वरूपितस्वरूपस्वरूपत्वोभयावच्छिन्नविषयिताया एवाव्यापिकायास्तत्र सत्त्वेन तादृशज्ञानव्युदासात्॥ यादृशविशिष्ट विषयकत्व समानाधिकरणेत्यत्र यादृशविशिष्टविषयकत्वं च यादृशं च तद्विशिष्टं च यादृशविशिष्टं वह्नित्वविशिष्ट वह्निविशिष्टं यदभावत्व विशिष्टं तद्विशिष्टं यद्ध्रदत्वादितिविशिष्टं ह्रदादितद्विषयकत्वं तद्घटकविशेषेण विशेष्यभावापन्न सकलपदार्थविषयकत्वं वह्नित्वनिष्ठविषयतानिरूपितवह्निनिष्ठविषयतानिरूपितायाऽभावत्वनिष्ठविषयताह्रदनिष्ठविषयतातन्निरूपितविषयित्वपर्यवसितं ग्राह्यमतः संसर्गतामादाय वह्नित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वस्य वा निरुक्तयद्रूपावच्छिन्न विषयताविशिष्टेत्यादिरूपस्य प्रमेयत्ववह्न्यभावावगाहि यत्प्रमेयवान् ह्रद इति ज्ञानं तन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि नक्षतिस्तादृशज्ञानस्यनिरुक्तयादृशविशिष्टविषयकत्वानधिकरणत्वात्॥ 

	एतेन, प्रमेयत्वादिना वह्न्यभावावगाहिज्ञानव्यावर्तनाय यादृशविशिष्ट विषयकत्वासाधारण्यविषयकत्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववत्प्रकृतानुमिति प्रबंधकतावच्छेदकत्वविशिष्टं ग्राह्यं प्रतिबंधकतायामुभयाभावनिवेशान्नासाधारण्येऽव्याप्तिर्नवाप्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वमात्र निवेशे प्रमेयवान्वह्न्यभाववान्प्रमेयवांश्च ह्रद इतिज्ञान निष्ठप्रतिबंधकतायां प्रमेयवान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानीय विषयताया अवच्छेदकत्वेन तज्ज्ञानाव्यावृत्योक्तदोषतादवस्थ्यम्॥ एवंच, स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व कल्पेनसामान्यपदवैयर्थ्यशंकानिरुक्त प्रतिबंधकतावच्छेदक वह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्नैकदेशविषयकत्वाधिकरणे दोषविषयकत्वाभावा सत्त्वाद्दोषज्ञानस्या व्यापकविषयिताशून्यत्वाक्षतेस्तदीयवह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयकत्वे स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व सत्त्वेनवह्न्यभावत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसंगवारणाय तदावश्यकत्वादिति परास्तम्॥ 

	यादृशविशिष्ट विषयकत्वे निरुक्त विशेषणेपि ह्रदोवह्निमानित्यादौ वह्निमदवृत्तित्वरूपवह्न्यभावव्याप्यत्वेन वह्न्यभावावगाहिनिवह्निमदवृत्तित्वरूपवह्न्यभावव्याप्यत्वेन वह्न्यभावावगाहिनिवह्निमदवृत्तिमान् ह्रदइतिज्ञानेनिरुक्तविशेषणाक्रांतयादृशविशिष्ट विषयकत्वाधिकरणे वह्नित्वावच्छिन्न विषयताघटित धर्मावच्छिन्नाभाव सत्त्वेन प्रतिबंधकबाधज्ञानसंग्रहाय नरुक्तरीतेरेव शरणीकरणीयत्वात्तत्र चैकोक्तिभंगोनदोषाय गत्यंतरविरहादिति, सुधियोविदांकुर्वंत्वनाग्रहेणेतिदिक्॥ केचित्तु, अथैवमिति ग्रन्थो न गदाधरकृतः किंतु केनचित्स्वबुद्ध्या लिखितः॥ जातिमान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानीय विषयिताया निर्विशेषणक ह्रदत्वादि घटितविशिष्ट विषयसंबंधत्वाभावेन विशिष्टविषयितासंबन्धेन यादृशविशिष्टविशेषितनिश्चयत्व व्यापिकाप्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतेति विवक्षया सर्वसामंजस्यात्॥ 

	यथाच, जातित्वावगाहिज्ञानीय विषयिताया ननिर्विशेषण ह्रदत्वादिघटितविशिष्टसंबंधत्वं तथाव्यक्तं दीधितौपरामर्शग्रंथे इत्याहुः॥ *विशिष्टविषयतासामान्यस्यतादृशावच्छेदकत्वविवक्षयेति* अथ स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व निवेशे सामान्यपदं व्यर्थं वह्न्यभावविशिष्ट ह्रदत्वावच्छिन्नवह्न्यभावरूपैक देशविषयकत्वा व्यापकवह्न्यभाव विशिष्ट ह्रदरूपदोषविषयकत्वशून्यवह्न्यभाव इति ज्ञानवृत्तित्व विशिष्टवह्न्यभावत्वावच्छिन्नविषयिताया स्तादृशावच्छेदकत्व विरहेणैव तादृशैकदेशेऽतिव्याप्तिविरहात्॥ नचैतत्कल्पेऽव्यापकविषयिताशून्यत्वं नदेयमिति शंक्यम्॥ ह्रदत्वावच्छेदेन वह्निसाधने ह्रदत्वसामानाधिकरण्येन वह्न्यभाववद्ध्रदादिरूपबाधाव्याप्तेः॥ जातित्वादिना ह्रदत्वावगाहियज्ञाति सामानाधिकरण्येन जातिमान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानं तदीयविषयितायाः यद्रूपावच्छिन्न विषयितासामान्यांतर्गताया स्तादृशावच्छेदकत्वविरहात्॥ 

	नच संयोगः संयोगाभाववानित्यादौ संयोगः संयोगवानितिभ्रमविषये संयोगेऽतिव्याप्तिः संयोगत्वावच्छिन्न विषयिताव्यापिकायाः विषयितायाः प्रतिबंधकज्ञानेऽसत्त्वादिति वाच्यम्॥ संयोगावच्छिन्न विषयिताया अव्यापिकायाः प्रतिबंधकज्ञाने सत्त्वात्॥ नच तत्त्रेवसंयोगावच्छिन्नेति व्याप्तिरतः सामान्यपदमिति शंक्यम्॥ पर्वतोवह्न्यभाववानित्यादौ वह्नित्वेन वह्नित्वावगाहिनः वह्निमत्वान्पर्वत इत्यप्रतिबंधकज्ञानस्य वारणाय यद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपित यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वमितिरीत्याऽव्यापक विषयिताशून्यत्वस्य परिष्करणीयतया संयोगः संयोगवानिति ज्ञाने तादृशसंयोगत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित संयोगत्वावच्छिन्न विषयितायास्सत्त्वेन संयोगत्वाद्यवच्छिन्नेऽव्याप्तिविरहात्॥ 


	नच गोत्वाभावो गोत्वाभाववानित्यादौ गोत्वाभावोगोत्ववानितिबाधभ्रमविषयेगोत्वाभावेऽतिव्याप्तिस्तत्र प्रतिबंधकज्ञाननिष्ठायाः गोत्वत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित गोत्वाभावत्वावच्छिन्न विषयितायाः गोत्वाभावविषयकज्ञानेपि सत्त्वेन तद्विषयकत्वा व्यापकत्वाभावादिति वाच्यम्॥ पर्वतोवह्न्यभाववानित्यादौ वह्नित्वेन पर्वतत्वावगाहिनः वह्निमान्वह्निमानित्यप्रतिबंधकज्ञानस्य वारणाय यत्संबंधावच्छिन्न यद्रूपावच्छिन्नविषयता निरूपितविषयितात्वमितिरीत्याऽव्यापकविषयिताशून्यत्वं निवेशनीयं तथाच समवायसंबंधावच्छिन्न वह्नित्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विषयिताया अव्यापिकाया अभावस्य तादृशज्ञानेऽसत्त्वातद्व्यावृत्तिः॥ प्रकृतेच समवायसंबंधावच्छिन्न गोत्वत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित गोत्वाभावत्वावच्छिन्न विषयितायाः गोत्वाभावविषयकत्वाव्यापकतया तच्छून्यत्वस्य प्रतिबंधक, तादृशभ्रमेऽसत्त्वेन गोत्वाभावेऽतिव्याप्तिविरहात्॥ 

	नचैवमपि, वह्न्यभावो वह्न्यभाववानित्यादौ वह्न्यभावोवह्न्यभावाभाववानिति भ्रमविषय वह्न्यभावाभावविशिष्टेऽतिव्याप्तिः स्वरूपसंबंधावच्छिन्नवह्न्यभावाभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवह्न्यभावत्वावच्छिन्नविषयितायावह्न्यभावाभावविशिष्टवह्निविषयकत्वव्यापकत्वविरहात्स्वरूपसंबंधावच्छिन्न वह्न्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित वह्न्यभावाभावत्वावच्छिन्नविषयिताया अव्यापकत्वेपि संबंधानवच्छिन्न वह्न्यभावनिष्ठविशेष्यताकप्रतिबंधकज्ञाने तच्छून्यत्व सत्त्वादिति वाच्यम्॥ अभावो वह्निमानित्यादावभावत्वेनाभावत्वावगाहियदभाववान्वह्न्यभाववानित्यप्रतिबंधकज्ञानं तद्व्यावृत्तये स्वभिन्नत्वस्वनिरूपितसंसर्गतान्य विषयतानिरूपितत्वोभयसंबन्धेन यद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपितविषयितात्वमित्यादिरीत्याऽव्यापक विषयिताशून्यत्वस्य वक्तव्यत्वेन निरुक्तोभयसंबन्धेन वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयताविशिष्टवह्न्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयितायाः वह्न्यभावाभावविशिष्टविषयकत्वाव्यापकत्वेनतच्छून्यत्वस्यवह्न्यभावोवह्न्यभावाभाववानिति प्रतिबंधकज्ञानेऽसत्त्वेनवह्न्यभावाभावविशिष्टेऽतिव्याप्तिविरहात्॥ मैवम्॥ 

	विषयत्वाभावोविषयत्वभेदो वा विषयत्वभिन्न इत्यादौ विषयत्वाभावोविषयत्वभेदो वा विषयता इति प्रतिबंधकज्ञानविषयविषयत्वाभावादिरूपैकदेशातिव्याप्तिवारणाय सामान्यपदोपादानमावश्यकं तादृशप्रतिबंधकज्ञानस्य स्वभिन्नेत्याद्यव्यापकविषयिता शून्यत्वं प्रागुक्तमेव ह्रदः पृथिवीभिन्न इत्यादौ ह्रदः पृथिवीभ्रमविषये पृथिवीरूपैकदेशेऽतिव्याप्तिस्तत्र प्रतिबंधकज्ञानेपृथिवीत्वस्यस्वरूपत एवभानान्निरुक्तोभयसंबंधेन यद्रूपावच्छिन्नविषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयितात्वमितिरीत्याऽव्यापकविषयिता शून्यत्वाक्षतेः सामान्यपदोपादानमिति तु न सत्, ह्रदः पृथिवीतिप्रतिबंधकभ्रमस्य पृथिवीरूपैकदेश विषयकत्वाव्यापकसमवायावच्छिन्न विषयतानिरूपितधर्मिविषयतानिरूपितसमवायावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयितावत्वेन स्वभिन्नेत्याद्यव्यापकविषयिताशून्यत्वाभावात्

	*विशिष्टविषयिताव्यापकत्वनिवेशनमेवोचितमिति* यद्यपि, अवच्छेदकतायां विशिष्टविषयितात्वव्यापकत्वं विशिष्टविषयितानिष्ठभेद प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं प्रतिबंधकतायां विशिष्टविषयिताव्यापकत्वं तद्वन्निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं एवं च स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकपक्षेऽवच्छेदकत्व निवेशस्थानीयाधिकरण निवेशस्य प्रतिबंधकतायां व्यापकत्व निवेशकल्पे सत्त्वादितरांशस्य तुल्यत्वेन पक्षद्वयेपि शरीरसाम्ये व्यापकत्वनिवेशनमेवोचितमित्यसंगतम्॥ तथापि, स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व निवेशकल्पे पर्वतोवह्नमानित्यादावप्रामाण्यविशिष्टवह्न्यभाववानितिज्ञानेऽतिप्रसंगः स्वधर्मिकाप्रामाण्यज्ञानाभाव विशिष्टवह्न्यङभाववानितिज्ञानस्यैवप्रतिबंधकतयाऽवच्छेदककोटि प्रविष्टानामवच्छेदकत्वेऽप्रामाण्यवत्तादृशज्ञान विषयत्वस्यापि प्रतिबंधकतावच्छेदककोटि प्रविष्टत्वेन तदवच्छेदकत्वादतोऽवच्छेदकतायां साक्षात्त्वस्य स्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वस्य वा विवक्षणीयतया स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्व पक्षेशरीरगौरवादिति भावः॥ 

	*तथासति निश्चयत्वाद्यनिवेशादिति* यद्यपि, एतल्लक्षणस्य सर्वमतसाधारण्येन वक्तव्यतयाज्ञानभेदेन विषयिताभेदमते अप्रामाण्यज्ञानास्कंदितज्ञानीयविषयितायाः प्रतिबंधकतानवच्छेदकतया यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वस्य तत्साधारण्यान्मतविशेषेऽसंभवः॥ एवं, संशये कोटिताख्यविषयितास्वीकर्तृमते वा संशयायविषयितानिश्चयायविषयिताभिन्न तयासंशयाय विषयितासाधारण यद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वव्यापकत्वस्य प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वेऽसत्त्वेन मतविशेषेऽसंभववारणायच स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्व निवेशपक्षेप्य प्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टत्वसंशयान्यत्वयोर्निवेशावश्यकतया तदनिवेशप्रयुक्तलाघवोपपादनमतंगतमेव॥ 

	तथापि, मतविशेषाभिप्रायकतयैव लाघवोपपादनमन्यथा पुनर्लाघवानवकाशेपि प्रथमोपिस्थितत्वात्स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वमेव कुतो न निवेशितमिति नन्वित्यादिनाऽऽशंक्य मैवमित्यादिना तन्निवेश निराकरणमित्येवाभिप्रायः कल्पनीय इति नदोषः॥ ननु, संशये कोटिद्वयप्रकारकज्ञानप्रयोजकसामग्रीद्वयसंवलन प्रयोज्ये कोटिद्वयप्रकारतानिरूपित विशेष्यताद्वय स्वीकर्तृमते संशयाय वह्न्यभाववद्ध्रदविशेष्यिताया वह्न्यभाववद्ध्रदादि निश्चयसाधारण्येनैक्येपि स्वविरोधि धर्मिधर्मितावच्छेदककस्वप्रकारकाहार्यवह्न्यभाववद्द्धरदादि विषयकज्ञानीयविषयिताभेदोऽनाहार्यतज्ज्ञानीय विषयिताया मावश्यक एवाहार्यतद्विषयितायाः बाधज्ञानेच्छादि घटितसामग्री प्रयोज्याया अनाहार्यतज्ज्ञानीयविषयिताया स्तदनिरूपितत्वान्निरुक्तसामग्री द्वयसंवलनस्यचा संभवादाहार्यज्ञानीयविषयिताया अनाहार्यज्ञान साधारण्या संभवेनैक्यायोगादित्याशयेन शंकते *नचेति* सामान्यत आहार्यज्ञानसमानाकारकानाहार्यज्ञानाप्रसिद्ध्यभिधानसंभवति ह्रदोवह्निमानिति बाधज्ञानानंतर मिच्छाजन्यह्रदोवह्न्यभाववानित्याहार्यज्ञानस्य कैश्चिदभ्युपगमादतस्तादृशेति॥ 

	वह्निमान् ह्रदोवह्न्यभाववानित्याकारकेत्यर्थः पूर्वं ह्रदो वह्निमानिति बाधज्ञानरूपस्य ह्रदांशे वह्न्यभावधर्मितावच्छेदकतया वह्निभावककारणस्य सत्त्वेनिरुक्त रूपमेवाहार्यज्ञानं जायत इत्यभिप्रायः॥ ननु, मतद्वयेप्यव्यापक विषयिताशून्यत्व निवेशावश्यकतया निरुक्ताहार्य ज्ञानेवह्नित्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितह्रदत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपित विषयितायाः वह्न्यभावविशिष्टह्रदरूपदोषविषयकत्वाव्यापिकायाः सत्त्वेननिरुक्तस्वभिन्नेत्याद्यव्यापकविषयिता शून्यत्वविशेषणेनैवाहार्यज्ञानव्यावृत्तेरनाहार्यत्व विशेषणं व्यर्थमिति चेन्न॥ विषयत्वाभावो विषयत्वभेदो वा विषयतेत्यादो वा विषयतेत्यादौ तादात्म्येन साध्येविषयता विषयत्वाभावो विषयत्वभेदो वा विषयताभिन्न इत्याहार्यज्ञानस्य स्वभिन्नेत्याद्यव्यापक विषयिता शून्यस्यवारणायानाहार्यत्व विशेषणस्यावश्यकत्वात् ह्रदोजलमित्यादौ तादात्म्येन साध्येजलं ह्रदोजलभिन्न इत्याहार्यज्ञानस्य जलभिन्नह्रदरूपदोषविषयकत्वा व्यापिकाया समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपित धर्मिविषयतानिरूपित समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपित धर्मिविषयतानिरूपित समवायावच्छिन्न विषयतानिरूपित वषयतातद्वत्वेन स्वभिन्नेत्याद्यव्यापकविषयिता शून्यत्वाभावात्॥ 

	अनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्व निवेशपक्षेऽव्यापकविषयिताशून्यत्व निवेशेपि संशयान्यत्व प्रयोजनं प्रागभिहितमेव *तावतापि संशयान्यत्वाप्रामाण्यज्ञानानास्कंदितत्वयोरनिवेशेन लाघवादिति* नन, स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व निवेशमतेपि ज्ञाने अप्रामाण्यज्ञानानास्कंदितत्वनिवेश आवश्यकः अन्यथावह्निमद्विशेष्यकत्वावच्छिन्न वह्न्यभावप्रकारकत्ववद्वह्न्यभाववद्ध्रदज्ञानासमानकालीन ह्रदोवह्न्यभाववानित्याकारकस्य स्वांशेऽप्रामाण्यविषयक बाधज्ञानस्यया विषयितातस्या अप्रामाण्यज्ञानास्कंदितह्रदोवह्न्यभाववानिति बाधज्ञानरूप प्रतिबंधकावृत्तित्वेन प्रतिबंधकतानवच्छेदकत्वाद्द्धदोवह्निमानित्यादौ बाधाद्यसंग्रह इति चेत्॥ मैवम्॥ एतन्मतेऽप्रामाण्यानवगाहित्वेनैवज्ञानं विशेषणीयं नतु विषयत्त्वेकक्षणावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वेनैवज्ञानं विशेषणीयं नतु विषयत्वैकक्षणावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्व रूपसामानाधिकरण्योभयसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकाप्रामाण्यज्ञानाभाववत्त्वेनेति लाघवानपायात्॥ 
	
	यादृशस्थले बाधज्ञाने स्वभिन्नेनैवा प्रामाण्यग्रहेणास्कंदननियमस्तत्राप्रामाण्यानवगाहित्वस्याप्येतत्पक्षेऽनिवेशाच्चेत्यवधेयम्॥ विशिष्टज्ञानस्य प्रतिबंधकतासंपत्तये जलाद्यवच्छेदकेनेतिक्लृप्तदोषांतर्भावं निरस्यति *सत्प्रतिपक्षाद्यन्मातकस्येति* तादृशविशिष्टज्ञानस्य जलत्वाद्यवच्छिन्ने जलव्यापकवह्न्यभाव सामानाधिकरण्यानवगाहितया वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विधेयताकानुमिति जनकत्वाभावेन तादृशविशिष्टविषयिताया त्तादृशानुमिति जनकतानवच्छेदकतयाप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताकानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदिकानसती, विशिष्टपक्षसाध्यग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतानवच्छेदक प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहत्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदक विषयित्वावच्छिन्नानुमिति निष्ठजन्यता निरूपित जनकतावच्छेदिका यादृश विशिष्टनिरूपित विषयितातादृशत्व रूपसत्प्रतिपक्षत्वस्य विशिष्टे तस्मिन्नसत्त्वादिति भावः

	*अवश्यं निवेशनीयतयेति* अथेवमपि जलावच्छेदेन वह्न्यभाववत्ताघटितवह्न्यभाववज्जलवत्कालीनो ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादौ जलवद्वह्न्यभाववज्जलवत्कालीन ह्रदत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिस्तादृश पक्षेजलवत्तानिश्चयस्य नियमतोजलावच्छेदेन वह्न्यभाववत्तानिश्चयकालीन तयाविशिष्ट पक्षेसाध्यानुमितिं प्रतिविशिष्टपक्षे जलवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबंधकताया मव्यभिचारेण ज्ञानविशिष्टत्वस्य तादृशप्रतिबंधकतावच्छेदककोटावनिवेशात्॥ एवमनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशकल्पे विशिष्टद्वयाघटितत्व घटकप्रतिबंधकतायामसंभववारणाय ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्व निवेशस्यावश्यकतया दर्शित प्रतिबंधकताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वाभावेन विशिष्टद्वयाघटितत्वस्याक्षततया दर्शितस्थले दर्शितविशिष्टेऽतिप्रसंगोदुर्वारः॥ अत्र केचित्॥ यत्र जलसामानाधिकरण्येन वह्न्यभावस्य पक्षतावच्छेदकघटकतातत्र वह्न्यभाववज्जलवत्कालीन ह्रदविशेष्यकजलवत्तानिश्चयस्य जलावच्छेदेन वह्न्यभाववत्तानिश्चयविशिष्टस्यैव विशिष्टपक्षेजलादिमत्तानिश्चयस्य विरोधिताया अवश्यं वाच्यतयातयैव यत्रजलावच्छेदेन वह्न्यभावस्य पक्षतावच्छेदकघटकता तत्रापि विशिष्टपक्षे जलादिमत्तानिश्चयस्य कार्यामत्पादकत्व निर्वाहेऽतिरिक्तप्रतिबंधकत्व कल्पनेप्रयोजनाभावान्नोक्तातिप्रसंगः॥ 

	नच तत्सामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धौ तत्सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयस्येव तत्सामानाधिकरण्येना वच्छेदक धर्मदर्शनस्याप्यविरोधितया तदवच्छेदेनैवा वच्छेदक धर्मदर्शनं विरोधीति वाच्यं तच्च संसर्गांशे धर्मितावच्छेदक व्यापकतत्वावगाहि, तथाच जलसामानाधिकरण्येन वह्न्यभाववत्ताघटितवह्न्यभाववज्जलवत्कालीनह्रदत्व व्यापकतातो जलवच्छेदेन वह्न्यभाववत्ताघटिततादृश ह्रदत्वव्यापकताया भेदान्नक्लृप्तप्रतिबंधकत्वेन निर्वाह इति ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबंधकतांतर मावश्यकमिति वाच्यम्॥ तत्सामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धौ तत्सामानाधिकरण्येनावच्छेदक धर्मवत्तानिश्चयस्यापि प्रतिबंधकताया मथुरानाथैः, तर्कग्रंथे उक्तत्वात्॥ तत्सामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धौ तदवच्छेदेनैवावच्छेदक धर्मदर्शनस्य विरोधित्वेपि प्रकृतेन प्रतिबंधकताभेदः॥ 

	यतः प्रतिबंधकतावच्छेदककोटौ धर्मितावच्छेदक व्यापकताया *व्यापकतात्वेनैव  निवेशः॥ नतु धर्मिता वच्छेदक व्यापकतात्वेन॥ एकधर्मावच्छिन्न विशेष्यकज्ञाने च न धर्मांतर व्यापकता संसर्गतावच्छेदकेति न तद्धर्म व्यापकतात्वेन निवेशावश्यकतेत्याहुस्तदसत्॥ 

	F.N.*.अधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितेत्याद्य भावनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकसंयोगनिष्ठसांसर्गिक विषयतानिरूपितजलत्वावच्छिन्नप्रकारता शालिनिश्चयत्वेनैकं प्रतिबंधकत्वमित्यभिप्रायः॥ नत्विति ह्रदनिष्ठावच्छेदता निरूपकाधिकरण निष्ठावच्छेदकता निरूपकेत्यादि क्रमेणेत्यर्थः॥ 

	एवमपि, जलव्यापकवह्न्यभावकालीन ह्रदोवह्निमानित्यादावुक्तदिशाजलवद्विशिष्टपक्षनिश्चयस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन विरोधिताकल्पने मानाभावेन तादृश जलवद्विशिष्टपक्षेऽतिव्याप्तेर्दुर्वारत्वात्॥ परेतु, स्वनिरूपित विशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारताकत्व सामानाधिकरण्योभयसंबंधेन वह्न्यभाववत्तानिश्चय विशिष्टतत्तद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यताशालिनिश्चयत्वेनैवतद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकवह्न्यादिविशिष्टबुद्धिविरोधितोपेयते॥ 

	अन्यथा, जलवत्त्वाद्यनेकधर्मभेदेनावच्छेदक धर्मदर्शनानामनंत प्रतिबंधकतापत्ते स्तथाचोक्त धर्मावच्छिन्ने जलवत्तानिश्चयस्यापि क्लृप्तप्रतिबंधकतयैव कार्यानुत्पादप्रयोजकत्व संभवान्न तस्यज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबंधकतांतरमुपेयम्॥ जलव्यापको वह्न्यभावत्वावच्छिन्नधर्मिक जलव्यापकता प्रकारकनिश्चय विशिष्टजलत्वावच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वेनानुगतेनैव प्रतिबंधकत्वमितिनोक्तदोषावकाश इति वदंति * वक्ष्यमाणविशिष्टांतराघटितत्वस्येत्यादि * अत्र निश्चयविशिष्टांतस्यानुपादाने बाधाद्यसंग्रह इति तदुपादानम् अथैवमपि, प्रथमयादृश पदेनबाधाद्येकदेशस्य द्वितीययादृशपदेन च विशिष्टबाधादेरुपादान संभवाद्बाधादेस्तदुभय घटिततयाऽव्याप्तिर्दुर्वारैव॥ 
	
	नच स्वावच्छिन्न विषयकनिश्चय विशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयता निरूपित विषयिता व्यापिकाप्रकृतानुमितिप्रतिबंधकता तद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चय विशिष्टस्वावच्छिन्न विषयक निश्चयत्व व्यापिकाभवति स्वावच्छिन्न विषयकत्व विशिष्टतद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपित विषयताशून्यत्व विवक्षणान्नदोषः॥ तादृशप्रतिबंधकतात्वेव्यापकतावच्छेदकत्वं विवक्षणीयमतो वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदविषयकज्ञानप्रतिबंधकत्वयोर्विशेषण विशेष्यभावभेदेनभिन्नत्वेऽपि नक्षतिरिति वाच्यम्॥ एवमपि स्वपदेन वह्न्यभाववद्ध्रदादेरसंग्रहतादवस्थ्यात्॥ अभावाप्रतियोगिवह्नेः साध्यत्वे वह्न्यभाववद्ध्रदादावव्याप्तेश्च॥ वह्न्यभावत्वविशिष्टविषयकत्वस्यापि विशिष्टसाध्यवत्ताग्रह प्रतिबंधकताव्याप्यत्वात्॥ 

	नच यादृशविशिष्टाविषयक यादृश विशिष्टविषयकनिश्चय विशिष्टयादृशविशिष्ट विषयकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तितादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वं निवेशनीयं तथासति प्रथमयादृश विशिष्टपदेन वह्न्यभावत्व वह्न्यभाववद्ध्रदत्वादिविशिष्टविषयकत्व नियमात्॥ यद्वायादृश विशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबंधकता नतिरिक्तवृत्तितादृश विशिष्टाघटितत्वं सत्यंतार्थः ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबंधकतालाभायैव निश्चयविशिष्टांचोपादानमितिनोक्तदोष इति वाच्यम् एवमपि ह्रदोवह्निमान् वह्न्यभाववज्जलादिमत्कालीनजलाभावादित्यादौ तादृशजलवद्ध्रदरूपासिद्धावव्याप्तेर्दुर्वारत्वात्। वह्न्यभाववज्जलादिवत्वावच्छिन्न विषयकनिश्चय विशिष्टस्यतादृश जलादिमत्वावच्छिन्नविषयक निश्चयत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तितया तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वस्यतादृशासिद्धिरूपविशिष्ट विषयकनिश्चयत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तितया तादृश विशिष्टाघटितत्वस्य च तादृशासिद्धावसत्त्वात्॥ 

	नच, प्रकृतानुमितित्व व्यापकयद्धर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तियादृश विशिष्टविषयकनिश्चय विशिष्टयादृशविशिष्टविषयक निश्चयत्वं तादृशविशिष्टद्वया घटितत्वेसति प्रकृतानुमितित्व व्यापकतद्धर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकत्वस्य प्रकृतानुमितित्व व्यापकस्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकत्व प्रकृतानुमितित्व व्यापकस्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तियादृश विशिष्टविषयक निश्चयविशिष्ट यादृशविशिष्ट विषयकनिश्चयत्वं तादृशविशिष्टद्वय विषयिताशून्य प्रतीतिविषयत्वोभय संबंधेन यत्किंचिद्धर्मविशिष्टत्वपर्यवसितस्य विवक्षणान्नदोषः॥ 

	हेतुमत्ताज्ञानत्व रूपयत्किंचिद्धर्मविशिष्टत्वस्योक्त स्वरूपासिद्धौ सत्त्वात्तत्संग्रह इति वाच्यम्॥ एवमपि विशिष्टांतराघटितत्व रूपविशेष्यदळवैयर्थ्यापत्तेर्दुर्वारत्वात्॥ प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारविषयकनिश्चयविशिष्ट व्यभिचारत्व विशिष्टविषयक निश्चयत्वस्यानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तितया तादृशविशिष्टद्वया घटितत्वाभावादेव प्रमेय्तवविशिष्ट व्यभिचारेऽतिव्याप्त्यनवकाशादिति॥ अत्रोच्यते॥ यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृश विशिष्टविषयकनिश्चयत्वमनुमिति प्रतिबंधक तानतिरिक्तवृत्तिज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रकृतानुमति प्रतिबंधकतानवच्छेदकतादृशविशिष्टविषयिता विशिष्टतादृश विशिष्टविषयिताशून्यप्रतीति विषयत्वरूपस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वस्य विवक्षितत्वात्॥ निरुक्तासिद्धिज्ञानीय वह्न्यभाववज्जलावच्छिन्न विषयत्वादिकं तु ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नाश्रयासिद्धिज्ञानप्रतिबंधकतायामवच्छेदकमेवेति तादृशं विषयत्वं जलवान्वह्न्यभाववान् जलवांश्च ह्रद इति ज्ञानीय विषयित्वमेव तच्छून्यत्वं च विशिष्टाश्रयासिद्धिज्ञानेऽक्षतमिति नासिद्ध्यादावव्याप्तिः॥ 

	प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकत्व व्यभिचारविषयकत्वयोर्ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न व्यभिचारज्ञाननिष्ठप्रतिबंधकतानवच्छेदकत्व विरहेण तादृशविशिष्टद्वय विषयिताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्य प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारे सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय विशिष्टांतराघटितत्व घटकविशेष्यदळसार्थकता॥ ननु, ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादौ वह्न्यभाववद्ध्रदत्वविशिष्टविषयक निश्चयत्वमपि प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिभवति ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानवच्छेदक तादृश विशिष्टद्वयविषयित्वाप्रसिद्ध्याभाधाद्यसंग्रहः॥ यत्किंचिद्विशिष्टद्वयाघटितत्वमादायवह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदत्वावच्छिन्नेऽतिप्रसंगवारणाय यद्यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चयविशिष्ट यद्यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिज्ञानवैशिष्ट्या नवच्छिन्नप्रतिबंधकतानवच्छेदकतत्तद्रूपावच्छिन्न विषयिताविशिष्ट तत्तद्रूपावच्छिन्न विषयिताशून्यप्रतीति विषयत्वस्यावश्यं वक्तव्यत्वात्॥ मैवम्॥ 

	यादृशविशिष्ट विषयकनिश्चय विशिष्ट यादृश विशिष्टविषयकनिश्चयमित्यत्रापि ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता नवच्छेदकयादृश विशिष्टविषयकत्वस्य निवेशनीयत्वात्॥ वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयकत्वयो रतादृशत्वाद्यादृश विशिष्टपदेन वह्न्यभावविशिष्टह्रदोपादानायोगात्॥ नच, तर्ह्यादावेव तद्विशेषणमुपादेयं परत्र तन्निवेशेप्रयोजनाभाव इति शंक्यम्॥ परत्र तदनिवेशे वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तिजलाभाववद्ध्रदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले तादृशजलवद्ध्रदरूपासिद्धावव्याप्तिर्ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबंधकतानवच्छेदकज्ञानद्वयाय वह्न्यभाववज्जलावच्छिन्न विषयकत्वाश्रय निश्ययविशिष्टतादृशजल वद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयकत्व विशिष्टनिश्चयत्वमनुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तितद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्य तस्यामभावात्॥ यद्यपि ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतबंधकताशून्यवृत्तियादृशविशिष्टविषयताकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तितादृशविशिष्टविषयिताशून्यप्रतीतिविषयत्वमेवलाघवान्निवेशयितुमुचितं, तथाव्युत्पत्तिकालीनघटोगंधवान् पृथिवीत्वादित्यादौ तादृशविशिष्टाप्रसिद्धिः॥ प्रतियोगि वैय्यधिकरण्य घटितगंधभावनिरूपितव्याप्ति विशिष्टपृथिवीत्वादि विशिष्टघटादेः प्रसिद्धत्वेपि तज्ज्ञानस्य प्रकृतानुमितावप्रतिबंधकत्वा त्प्रतियोगिवैय्यधिकरण्या घटितगंधाभावनिरूपितव्याप्तेः पृथिवीत्वादा वभावादतो विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशः॥ 

	ननु, निरुक्तविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशे व्युत्पत्तिकालीनघटोगंधवान् पृथिवीत्वादित्यादावुक्तविशिष्टद्वयविषयित्वाप्रसिद्धिर्दुर्वारैव॥ उक्तरीत्या गंधाभाववत्पृथिवीत्वविशिष्टघटादि रूपविशिष्टद्वय विषयितयोरतथात्वादिति चेत्॥ मैवम्॥ यद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपित यद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चय विशिष्ट यद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानवच्छेदक तद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपित तद्रूपावच्छिन्नविषयिताविशिष्ट तद्रूपावच्छिन्न विषयिताशून्य प्रतीति विषयत्वमितिरीत्या विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशात् पृथिवीत्वव्यापकोगंधाभावः पृथिवीत्ववान् घट इत्यादिज्ञानीय पृथिवीत्वव्यापकत्वत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपित गंधाभावत्वावच्छिन्न विषयित्व पृथिवीत्व विशिष्टघटत्वावच्छिन्न विषयित्वयोस्यादृश तयातच्छून्यप्रतीति विषयत्वस्य दर्शितस्थलीयबाधेसत्त्वाल्लक्षणसमन्वय संभवादिति दित्॥ 

	अथ, यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषयिता शालिनिश्चयत्व मनुमितिप्रतिबंधकता निरूपितस्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व वत्तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वमेव निवेश्यम्॥ नचैवं, जलवह्निमज्जलादित्यादौ वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः॥ तस्य प्रतियोगितावान्वह्न्यभाववानिति निश्चयविशिष्टस्य जलं प्रतियोगितावदिति निश्चयस्य प्रकृतानुमिति विरोधितया वह्नित्वावच्छिन्न विषयताकोयः प्रतियोगितावान्वह्न्यभाववानिति निश्चय तद्विशिष्ट प्रतियोगितावज्जलत्वावच्छिन्न विषयताकनिश्चयत्वस्य तत्रावच्छेदकतया वह्नित्वविशिष्टप्रतियोगितावज्जलत्वादि विशिष्टरूपविशिष्टद्वयघटितत्वादिति वाच्यम्॥ 

	जातित्वादिना जलत्वह्रदत्वावगाहियः जातिमद्वान्वह्न्यभाववान् जातिमान् जलवांश्च इति निश्चयस्तत्साधारणस्य तादृशविशिष्ट निश्चयत्वस्य प्रतिबंधकता नतिरिक्तवृत्तित्व विरहेणतादृशविशिष्टद्वयाप्रसिद्धिवारणाय निश्चयद्वयेऽव्यापकविषयिताशून्यत्वस्यावश्यकतया वह्नित्वावच्छिन्न विषयकत्वाव्यापिकाया प्रतियोगितावद्वह्न्यभावावच्छिन्न विषयिता, तच्छून्यप्रतियोगितावज्जलत्वावच्छिन्न विषयताकनिश्चयत्वस्य तादृशावच्छेदकत्व विरहेण दर्शित विशिष्टद्वयस्य निरुक्तविशिष्टद्वयानात्मकत्वेना साधारण्याव्याप्तिविरहात्॥ यत्तु, रूपत्ववद्गंधत्ववत्संयोगपक्षके गंधत्वाभाव व्याप्य संयोगवत्प्रमेयसाध्यके रूपत्वाभाव व्याप्यजातित्व वद्गुणत्वहेतुके गंधत्वाभावव्याप्य संयोगवत्प्रमेयव्यापकीभूताभाव प्रतियोगिरूपत्वाभाव व्याप्यजातित्व वद्गुणत्वरूपासाधारण्येऽव्याप्ति स्तत्रगंधत्वाभाव व्याप्यः संयोगः संयोगवान् संयोग इति ज्ञानद्वयस्य गंधत्वप्रकारकसंयोगविशेष्यक ज्ञानंप्रतिबंधकतया गंधत्वाभाव व्याप्यसंयोगत्वावच्छिन्नविषयितायाः स्वरूपसंबंधरूप प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वात्॥ 

	एवं रूपत्वाभावव्याप्यं जातित्वं जातित्ववान् संयोग इतिज्ञानद्वयस्य रूपत्वप्रकारक बुद्धिं प्रति प्रतिबंधकतया रूपत्वाभावव्याप्यजातित्वावच्छिन्न विषयिताया अपि स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वाद्गंधत्वाभाव व्याप्यसंयोगत्वावच्छिन्न विषयिताविशिष्टरूपत्वाभाव व्याप्यजातित्वावच्छिन्न विषयितायास्तादृश जातित्वावच्छिन्न विषयकत्वाव्यापकविषयताशून्यं यज्जातित्ववान् संयोग इति ज्ञानविशिष्टं रूपत्वाभावव्याप्यं जातित्वमितिज्ञानं तदीयाया स्तादृशजातित्वावच्छिन्न विषयिताविशिष्ट तादृशसंयोगत्वावच्छिन्न विषयितायावातादृशसंयोगत्वावच्छिन्न विषयकत्वाव्यापकविषयिताशून्यं यत्संयोगवान् संयोग इति ज्ञान विशिष्टगंधत्वाभावव्याप्यः संयोग इति ज्ञान तदीयायाः प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वेन तादृशसंयोगत्वावच्छिन्न विषयिताविशिष्टतादृशसंवादतोऽनतिरिक्तवृत्तित्व निवेशस्तथासति केवलगंधत्वाभावव्याप्यः संयोगः रूपत्वाभावव्याप्यं जातित्वमित्याकारक ज्ञानयोरपि तादृश विशिष्टविषयिता विशिष्टतादृशविशिष्टविषयितासत्त्वेन तत्र प्रतिबंधकताया असत्त्वेन नतादृशविषयित्व मनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्ववदित्यन्यदेव तादृशविशिष्टद्वयविषयित्वं तच्छून्यत्वं चासाधारण्यज्ञानेऽस्तीति लक्षणसमन्वय इति॥ तन्न॥ 

	अनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्व निवेशेपि गगनवज्जलं गगनाभावव्याप्यप्रयोगित्ववद्वह्निमज्जलादित्यादौ गगनाभावव्याप्यप्रयोगित्ववद्वह्निमज्जलादित्यादौ गगनाभावव्याप्य प्रतियोगित्व वद्वह्नि व्यापकीभूताभावप्रकियोगिजलरूपा साधारण्येऽव्याप्तिर्दुर्वारा तत्र गगनाभावव्याप्यं प्रतियोगित्वं प्रतियोगित्वं प्रतियोगित्ववज्जलमिति ज्ञानद्वयस्य प्रतिबंधकत्वेन गगनाभावव्याप्य प्रतियोगित्वत्वावच्छिन्नविषयताक निश्चयविशिष्टप्रतियोगित्ववज्ज अत्वावच्छिन्न विषयताकनिश्चयत्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिभवति, तद्रूपावच्छिन्न विषयताविशिष्ट तद्रूपावच्छिन्न विषयताशून्यत्वस्या साधारण्यज्ञानेऽसत्त्वादतोऽसाधारण्यविषयता बहिर्भूतत्वं विशिष्टद्वय विषयताया मवश्यंनिवेशनीयं तेनैवदर्शितासाधारण्याव्याप्तिवारण संभवात्॥ 

	ह्रदोवह्निमान् वह्निमज्जलवत्कालीनजलाभावादित्यादौ वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्ति जलवद्ध्रदादावतिव्याप्तिवारणाय तादृशविशिष्टद्वय विषयतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबंधकतानवच्छेदकत्व मनिवेश्याश्रयासिद्धिघटक दळद्वयविषयताभेद एव निवेश्य स्तथा च नोक्ता साधारण्येऽव्याप्तिरित्यसाधारण्य विषयताबहिर्भूतत्व निवेशे प्रयोजनाभाव इति नाशंकनीयं, दर्शितस्थले दर्शितविशिष्टस्य वह्न्यभाववज्जलवदात्मकविशिष्टांतराघटितत्व विरहेणैववारणात्॥ एतेन, जलवत्समानकालीनपर्वतो जलवत्समानकालीन पर्वतकालीन वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिस्तत्र तादृशपक्षे जलवत्तानिश्चय विशिष्टनिश्चय विशिष्टासाधारण्याज्ञानस्यानुमिति प्रतिबंधकतया जलत्वावच्छिन्न प्रकारतायास्तादृशपक्षयोपैकविशिष्टविषयकत्वा व्यापकत्वाभावेन तादृशविषयताशून्योयः जलवान् तादृशपक्ष इति निश्चयस्तद्विशिष्टासाधारण्यरूपापरविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वेन तादृशपक्षरूप तादृशासाधारण्यरूपविशिष्टद्वयघटितत्वादतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेश स्तथासति जलवत्तानिश्चयासमान कालीनेपि निश्चयेतादृशनिश्चयत्व सत्त्वात्तत्र प्रतिबंधकताया अभावेननाव्याप्तिरिति निरस्तम्

	यद्रूपावच्छिन्न विषयताविशिष्ट यद्रूपावच्छिन्नविषयतेत्यादिक्रमेणाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशा वश्यकतया जलत्वावच्छिन्न प्रकारता निरूपित जलवत्समानकालीनपर्वतत्वावच्छिन्न विषयताया स्तादृशपर्वतत्व विशिष्टविषयकत्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यासाधारण्यविषयक निश्चयत्वस्य स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वाभावेन दर्शितविशिष्टद्वयमादाव्याप्त्यप्रसक्तेश्च। उक्तरीत्या तादृश विशिष्टद्वयविषयिताया मसाधारण्यविषयताबहुर्भूतत्व निवेशावश्यकतया पृथिवीभेदवान् घटत्वादित्यादौ पृथिवीभेदव्यापकीभूताभाव प्रतियोगिघटकत्वरूपा साधारण्याव्याप्तिरतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेश आवश्यकः॥ 

	अन्यथा इयं पृथिवीघटोयमिति ज्ञानयोस्स्वरूपतः पृथिवीत्व घटत्वावगाहिनोरपि यद्रूपावच्छिन्न विषयताविशिष्ट यद्रूपावच्छिन्न विषयतेत्याद्य व्यापकविषयितान्न विषयताविशिष्ट यद्रूपावच्छिन्न विषयतेत्याद्य व्यापकविषयिताशून्ययोरवच्छेदक धर्मदर्शनविधया प्रतिबंधकत्वेन पृथिवीत्वविशिष्टविषयकोयः इयं पृथिवीति निश्चयस्तद्विशिष्टोयः घटत्वविशिष्टविषयकः घटोयमिति निश्चयस्तद्वृत्तिनिश्चयत्वस्यानुमिति प्रतिबंधकतायां स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वेन पृथिवीत्व विशिष्टघटत्व विशिष्टरूपतादृशविशिष्टद्वय घटितत्वादिति च केषांचिदुक्तिः परास्ता॥ 

	इयं पृथिवीघटोयमिति ज्ञानयोर्घटत्व विशिष्टविषयकत्वाव्यापिकायासमवायावच्छिन्नविषयतानिरूपितघटनिष्ठविषयतानिरूपित स्वरूपावच्छिन्न इदं त्वनिष्ठविषयतानिरूपितविषयिता, याच पृथिवीत्व विशिष्टविषयकत्वाव्यापिकासमवायावच्छिन्न विषयतानिरूपितपृथिवी निष्ठविषयता निरूपित स्वरूपावच्छिन्न इदंत्वनिष्ठविषयता निरूपितक विषयिता, प्रत्येकं तद्विशिष्टतया स्वभिन्नेत्याद्य व्यापकविषयिताशून्यत्वविरहेण घटत्व विशिष्टपृथिवीत्व विशिष्टयोस्तादृशविशिष्टद्वयानात्मकत्वाच्च॥ 

	अत्राहुः॥ अनुमितिग्रन्थे अनुमितिं प्रति यत्र परामर्शस्य सत्वांशे प्रमात्वनियमस्तत्र साध्यव्याप्यहेतुमत्पक्ष वज्ज्ञानत्वेन कारणताया उक्तत्वात्तुल्ययुक्त्या यादृशविशिष्टस्थले भ्रमात्मकं ज्ञानं नकस्यापिजातं तत्राऽवच्छेदकधर्मदर्शनविधया तादृशज्ञानस्य विशिष्टवज्ज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वं न तु निरूप्यनिरूपक भावापन्न विषयिता शालिज्ञानत्वेन प्रयोजनविरहात्तथाच तादृशविशिष्टज्ञानीय विषयितायां स्वरूपसंबंधरूपा वच्छेदकत्व विरहादन्यदेव तादृशं विषयिताद्वयं तच्छून्यत्वस्य तादृशविशिष्टज्ञानेसत्त्वात्तादृशविशिष्टेऽतिव्याप्तिरतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशनम्॥ 

	तथा सति विशिष्टस्य यत्रावच्छेदकत्वं तत्रापि विशिष्ट विषयिताया अनतिरिक्तवृत्तित्वसत्त्वान्नक्षतिः॥ नच, तुल्ययुक्त्या तादृशविशिष्टद्वयं यत्रासिद्धिघटकं तत्र ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नासिद्धिज्ञान निष्ठप्रतिबंधकता नवच्छेदकतादृशविशिष्टद्वय विषयिता शून्यप्रतीति विषयत्वस्यतादृशासिद्धावभाणेनाव्याप्तिरनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशेपि दुर्वारेति वाच्यम्॥ यद्विषयकत्वेनेत्यादि लक्षणमनाहार्याप्रामाण्यज्ञानानास्कंदिति निश्चयाय विषयितासंबंधावच्छिन्न यद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकताकभेदानुयोगितावच्छेदकभेद प्रतियोगितावच्छेदकाप्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता तद्रूपावच्छिन्नत्वमितिरीत्या अनतिरिक्तवृत्तित्वकल्पे परिष्करणीयं तत्र यद्रूपावच्छिन्नानुयोगिताकभेद प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकान्योयः प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकत्वाभावावच्छिन्नानुयोगिताकभेद प्रतियोगितावच्छेदकता पर्याप्त्यवच्छेदकोधर्मस्तदन्यत्वं देयम्॥ 

	तथाच नवह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तिजलवद्ध्रदेऽतिव्याप्तिस्तादृशह्रदत्वेज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकत्वाभावावच्छिन्नानुयोगिताकभेद प्रतियोगितावच्छेदक तापर्याप्त्यवच्छेदकान्यत्वस्य प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकत्वाभावावच्छिन्नानुयोगिताकभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यच सत्त्वेन तदुभयभिन्नत्वाभावात्तस्य यद्रूपपदेनोपादानासंभवात्॥ इत्थंच,तादृशह्रदात्मक स्वरूपासिद्धौ नाव्याप्तिस्तादृशासिद्धिज्ञानस्य विशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकतया तादृशासिद्धितावच्छेदकेज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकत्वाभावावच्छिन्नानुयोगिताकभेदप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकत्वसत्त्वादुक्तविशेषणवानन्य एव धर्मस्तदन्यत्वस्यासिद्धितावच्छेदके सत्त्वात्तस्य यद्रूपपदेन ग्रहणसंभवादिति ध्येयम्॥ 

	अथ प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ने वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदेचातिव्याप्तिवारणाय स्वानवच्छेदक विषयिताशून्यत्वं ज्ञानेविशेषणम् देयम्॥ स्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता॥ तथाच, प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयकज्ञाने तादृशप्रमेयत्वविशिष्टविषयिताया स्तादृशविशिष्ट ह्रदविषयकज्ञाने तादृशवृत्तित्व विषयिताया जातिमान् वह्न्यभाववानित्यादिज्ञाने च तादृशजातित्वावच्छिन्नविषयितायाः सत्त्वेन निरुक्तज्ञानानां तादृशविषयिताशून्यत्वाभावेवैवदोशवारणे विशिष्टांतराघटितत्वस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वस्या व्यापकविषयिताशून्यत्वस्य च वैय्यर्थ्यम्॥ 

	स्वानवच्छेदक विषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्व विशिष्टयद्रूपावच्छिन्न विषयिताव्यापकं स्वंतत्वस्यैव लक्षणत्वात्तत्र च यादृशदोषलक्षणसमन्वयश्चिकीर्षितस्तादृश दोषज्ञाननिष्ठप्रतिबंधकताया एवस्वपदेनोपादेयतया प्रमेयत्वाभाववद्वह्नि कालीनपर्वतो धूमवान्वह्नेरित्यत्र प्रमेयत्व विषयिताया माश्रयासिद्धिज्ञानप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वेपि नप्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः॥ नच, धर्मितावच्छेदक निष्ठप्रकारता निरूपितविशेष्यतायाः प्रकारतानिरूपित धर्मितावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यतापेक्षयाभिन्नत्वमते धर्मितावच्छेदक निष्ठप्रकारता निरूपितविशेष्यतायाः प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वेन तच्छून्यत्वस्य कस्मिन्नपिदोषज्ञानेऽभावादसंभव इति वाच्यम्॥ 

	स्वानवच्छेदकेत्यनेन स्वावच्छेदकत्व स्वावच्छेदकविषयत्वावच्छिन्नत्वान्यतरसंबंधेन स्वविशिष्टान्यत्वस्यैव विवक्षितत्वात्तादृशविशेष्यतयोर्भेदमतेतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावस्वीकारान्नदोष इति चेत्॥ मैवं ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ सामानाधिकरण्येन साध्यताया मवच्छेदकावच्छेदेन बाधाव्याप्तेस्तादृशबाधज्ञानप्रतिबंधकताया ह्रदत्वव्यापकत्व विशिष्टस्वरूपसंबंधेन वह्न्यभावप्रकारकत्वस्यैवावच्छेदकतया तदवनच्छेदकतादृश संबंधेनवह्न्यभावविशिष्टह्रद विषयताशून्यत्वस्य तादृशबाधज्ञानेऽसत्वात्॥ 

	यदिच, सव्यभिचारेगदाधरैर्वक्ष्यमाणरीत्या ह्रदत्वव्यापकवह्न्यभावस्यैव तत्र दोषत्वमित्युच्यते, तदाप्यनुमिति प्रतिबंधकतानवच्छेदकविषयिताशून्यत्वं नैकदेशज्ञानस्य, अपितु वह्न्यभाववद्ध्रदविषयकज्ञानस्यैव तद्वृत्तित्वविशिष्ट वह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्न विषयितायाः प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तित्वादेकदेशवह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्नेऽतिव्याप्तिर्दुर्वारा॥ 

	एवं घटोऽवृत्तिरित्यत्र घटावच्छिन्न रूपबाधेऽव्याप्तिर्घटेवृत्तित्व सामान्यभावबुद्धिं प्रतिघटत्वावच्छिन्न प्रकारतदाकज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकतया घटावच्छिन्नविशेष्यतायाः प्रतिबंधकतानवच्छेदकत्वेन घटवानिति प्रतिबंधकज्ञानस्य तच्छून्यत्वाभावात्॥ अथ वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदेऽतिप्रसंगवारणाय प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिप्रसंगवारणाय जातिमान्वह्न्यभाववानित्यादिज्ञानमादाया संभववारणाय च स्वाव्यापकप्रतिबंधकताशून्यत्वमेवज्ञानेविशेषणं देयम्॥ 

	स्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता॥ इत्थं च , वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवान् ह्रद इति ज्ञानस्य नतादृशप्रतिबंधकताशून्यत्वं जलवान् वह्न्यभाववान् जलवांश्च ह्रद इति ज्ञानद्वय निष्ठजलवद्ध्रदविषयक निश्चय विशिष्टवह्न्यभाववज्जलावच्छिन्न विषयकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकताया वह्न्यभाववज्जलावच्छिन्न विषयकनिश्चय विशिष्टजलवद्ध्रदविषयक निश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबंधकतायाश्च परस्परमव्यापकत्वेन तादृश विशिष्टज्ञाने तादृशप्रतिबंधकताद्वय सत्त्वात्॥ 

	धूमाभाववद्वृत्तिर्वह्निप्रमेय इति ज्ञाने च प्रमेयत्वाभाववान् वह्निरित्यादिज्ञान निष्ठप्रतिबध्यता निरूपितप्रतिबंधकतायाः सत्त्वान्न तादृशज्ञानस्य तच्छून्यत्वम्॥ नच स्वपदस्य तत्तद्व्यक्ति परत्वेनाननुगमाद्बाधादिज्ञान प्रतिबंधकतानां परस्परमव्यापकत्वेन दोषज्ञाने तच्छून्यत्वाभावात्तेषामसंग्रह इति वाच्यम्॥ समानाधिकरणभेद प्रतियोगितावच्छेदकत्व संबंधावच्छिन्न स्वनिष्ठावच्छेदकताक प्रतिबंधकत्व निष्ठप्रतियोगिताकात्यंताभाववत्वसंबंधेन प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता विशिष्टत्वस्य स्वाव्यपकप्रतिबंधकताशून्यत्वसंबंधेन प्रकृतानुमितिबंधकताविशिष्टत्वस्य वा स्वाव्यापकप्रतिबंधकताशून्यत्वमित्यनेन विवक्षितत्वान्नदोषः वह्न्यभाववद्ध्रदविषयकत्वाद्यवच्छिन्न प्रतिबंधकत्व विशिष्टत्वस्यैव निरुक्तसंबंधेन बाधादिज्ञाने सत्त्वादिति चेत्॥मैवम्॥ धूमव्यभिचारी वह्निर्धूमवान् वह्नेरित्यादौ यत्र प्रमेयत्व विशिष्टधूमव्यभिचारीवह्निविषयकज्ञानस्य पूर्वं परतो वा नियमेन प्रमेयत्ववान् धूमाभाववानिति ज्ञानंसंभवति तत्र प्रमेयत्व विशिष्टधूमव्यभिचारिवह्नि विषयकज्ञानस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नसाध्यवत्ताज्ञान प्रतिबंधकत्वा व्यापकप्रतिबंधकताशून्यत्वेन तद्विषयप्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टांतरा घटितत्वविशेषणावश्यकतावारणाय स्वाव्यापकप्रतिबंधकता शून्यत्वविशेषणे स्वपदेन ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकताया एवोपादेयतया ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ यत्र वह्न्यभाववान् धूमाभाववानिति ज्ञानस्य पूर्वं परतोवावह्न्यभावविशिष्टह्रदादिविषयकज्ञानं संभवतिनान्यदा॥ 

	अन्यदातु वह्नित्वेन गुंजापुंजावगाह्यभावत्वेन घटावगाहिवह्न्यभाववान् ह्रद इति भ्रमात्मकमेव, तत्रज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नाया वह्न्यभावविशिष्टह्रदादिरूपबाधविषयकज्ञानीयाभ्रमप्रमासाधारण प्रतिबंधकता, तदव्यापिकाया ह्रदधर्मिकधूमप्रकारक बुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितावह्न्यभावावच्छेदेन धूमाभावप्रकारक निश्चयविशिष्ट ह्रदधर्मिक वह्न्यभावप्रकारक निश्चयत्वावच्छिन्ना प्रतिबंधकता, तस्यास्तादृशविशिष्ट ज्ञानेसत्त्वात्तादृश भ्रमात्मकज्ञाने तादृषप्रतिबंधकता शून्यत्वसत्त्वेपि तद्वृत्तित्व विशिष्टबाधविषयकत्वाप्रसिद्ध्याबाधेऽव्याप्तिः॥ 

	यदिच, धूमव्यभिचारीवह्निर्धूमवान् वह्नेरित्यादौ पक्षेसाध्यव्याप्यवत्ताज्ञानस्याहार्यत्वनियमेन प्रकृतानुमित्यप्रसिद्धैव नतत्र प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिरित्युक्तविशेषणे स्वपदेनानुमिति प्रतिबंधकतामात्रस्यैवोपादेय तयोक्तस्थले ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न हेतुमत्ताग्रह प्रतिबंधकत्वा व्यापकप्रतिबंधकताशून्यत्वस्योक्तप्रमात्मक बाधज्ञानेसत्त्वान्नतत्राव्याप्तिरित्युच्यते॥ तदापि यत्र वह्न्यभाववान् धूमाभाववान् वह्न्यभाववांश्च ह्रद इति समूहालंबनमेव वह्न्यभाववद्ध्रदांशे प्रमात्मकं अन्यदातुभ्रमात्मकं दोषज्ञानं तत्रोक्तरीत्याऽव्याप्तेरपरिहारात्, एवं यत्र प्रमात्मकं दोषज्ञानं दोषैकदेशे नियमेव जातं तत्रस्वपदेन प्रतिबंधकतामात्रोपादानेप्युक्तरीत्याऽव्याप्तिपरिहार्यैव॥ 

	नच व्यापकत्व शरीरनिविष्टस्वाधिकरणं भ्रमभिन्नत्वेन विशेषणीयं, तथाच तादृशज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबंधकताया नबाधज्ञानप्रतिबंधकत्वा व्यापकत्वमपितु घटादिज्ञाननिष्ठप्रतिबंधकताया एवच, तच्छून्यतादृशविशिष्टज्ञान मादायैवबाधे लक्षणमन्वय इति वाच्यम्॥ एवमपि प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावसमानाधिकरणप्रति हेतुमत्पक्षविषयकज्ञान निष्ठप्रतिबंधकतयोः परस्परमव्यापकत्वेन तादृशज्ञानस्य तच्छून्यत्वाभावात्सत्प्रतिपक्षाव्याप्तिर्दुर्वारा॥ यदिच, व्यापकताघटित सत्प्रतिपक्षस्य लक्ष्यत्वे सिद्धांते विशिष्टद्वयाघटितत्व घटकतादृश विशिष्टद्वय विषयितायाः सत्प्रतिपक्षस्य लक्ष्यत्वे सिद्धांते विशिष्टद्वयाघटितत्व घटकतादृशविशिष्टद्वय विषयितायाः सत्प्रतिपक्षघटकळद्वय विषयिताभिन्नत्वनिवेश इव स्वाव्यापक प्रतिबंधकतायां सत्प्रतिपक्ष घटकानियानि प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावप्रतिहेतुसत्पक्शप्रतिहेतुनिष्ठ साध्याभाव सामानाधिकरण्यानि तत्तद्विषयकत्वानवच्छिन्नत्व निवेशान्न तदसंग्रहः॥ 

	वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिलवद्ध्रदविषयकज्ञाने तादृश्याः जलादौ वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तित्वाभावप्रकारकज्ञानीय प्रतिबंधकतायाः सत्त्वान्न तादृश विशिष्टेऽतिव्याप्तिरित्युच्यते॥ तदाप्यभावो वह्निमानित्यादौ संयोगसंबंधेन वह्नेः साध्यतायां संयोगसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबंधेनवह्निमद्वह्न्यभावावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिस्तत्र संयोगसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व संबंधेन वह्निमान् वह्न्यभाववान्तादृशसंबंधेन वह्निमांश्चाभाव इत्यवच्छेदकधर्मदर्शनस्याभावत्वावच्छिन्ने तादृशसंबंधेन वह्निप्रकारत्वेनैव लाघवेन प्रतिबंधकत्वाद्वह्नि मद्वह्न्यभावावच्छिन्न विषयकज्ञानस्य तादृशप्रतिबंधकताशून्यत्वात्॥ 

	यदिच, ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकतानवच्छेदकतादृशविशिष्टद्वयविषयिताशून्यत्व घटितविशिष्टद्वया घटितत्वस्य तत्रसत्त्वात्सिद्धांतेपि तत्रातिव्याप्तिर्दुर्वाराविशिष्टद्वयाघटितत्व घटकज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकतायां तत्प्रतिबंधकताभेदं निवेश्य तदतिव्याप्तिवारणे स्वाव्यपकप्रतिबंधकतायामपि तद्भेदं निवेश्यतद्वारणं सकरमित्युच्यते॥ तदाप्येतत्कल्पे ह्रदोजात्यभाववानित्यादौ जातिमान्जातिमानितिज्ञानवारणमशक्यं जातिमान् जात्यभाववानिति ज्ञानस्याहार्यतया ज्ञाने स्वाव्यापकप्रतिबंधकत्वासत्त्वात्॥ 

	नच, जातिमान् जातिमान्वह्निमानित्याकारक प्रत्यक्षसामग्रीविधया, या प्रतिबंधकतासैवाव्यापिका तत्रास्तीति शंक्यम्॥ जातिमान् जातिमान्वह्न्यभाववानिति बाधग्रहकालीन तादृशमग्र्या अप्रतिबंधकत्वेन तच्छून्यत्वस्य तत्र सत्त्वेन तदवारणात्॥ एवं ताजिमान् ह्रद इति ज्ञानकालीन जातिमान् वह्न्यभाववानिति ज्ञाननिष्ठप्रतिबंधकत्वाव्यापकत्वस्य जातिमान्वह्निमानिति ज्ञाननिरूपित प्रतिबंधकतायामसत्त्वेन ह्रदोवह्निमानित्यादौ जातिमान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानवारणमप्यशक्यमित्यव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेश आवश्यकः॥ 
	
	एवं धूमवान्वह्नेरित्यादौ वृत्तित्व विशिष्टधूमाभाववद्वृत्तिवह्नावतिव्याप्तिस्तत्र वह्निरवृत्तिरिति ज्ञाननिरूपित प्रतिबंधकतायाः व्यभिचारज्ञान प्रतिबंधकत्वाव्यापकत्वाभावेन तादृशीघटादिज्ञानप्रतिबंधकतैव तच्छून्यत्वस्य तादृशविशिष्टवह्निज्ञानेऽक्षतत्वादतोविशिष्टांतराघटितत्व निवेशोप्यावश्यकः॥ एवंच ह्रदोवह्निमान्वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिमेयत्व विशिष्टजलाभावादित्यादौ वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदविषयकज्ञाने स्वरूपासिद्धिज्ञाननिष्ठ प्रतिबंधकत्वाव्यापक प्रतिबंधकताया असत्त्वात्तद्विषये वह्न्यभाववज्जलादिवद्वृत्तिजलद्ध्रदेतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशोप्यावश्यक इति किमेतावता प्रयासेन॥ 
	
	अत्रंद बोध्यम्॥ स्वाव्यापक प्रतिबंधकता शून्यत्व संबंधेन यत्प्रतिबंधकता विशिष्टनिश्चय वृत्तित्वविशिष्ट यादृशविशिष्ट विषयिताव्यापिकाप्रकृतानुमिति निरूपित तत्प्रतिबंधकता तादृशत्वमिति परिष्ठारे विशिष्टद्वयाघटितत्व वैय्यर्थ्यं दुर्वारमेव जातिमान् जातिमानितिज्ञानमादाय ह्रदोजात्यभाववानित्यादावव्याप्तिवारणाया व्यापकविषयिताशून्यत्वं निवेशनीयं विशिष्टांतराघटितत्वनिवेशप्रयोजनमभिहितमेव॥ इदंपुनरत्र॥ तत्वं स्वाव्यापकत्व शरीरे उक्तरीत्या प्रमात्वनिवेशावश्यकतया प्रमात्वघटितप्रथमलक्षणं परित्यज्यतदघटित द्वितीयलक्षण प्रणेतुल्रक्षणे प्रमात्वनिवेशो नास्तीत्याशयमपगत्त्यैव विशिष्टद्वया घटितत्वादीनां निवेशोगदाधराणाम्॥ 

	अन्यथा स्वावच्छिन्नाविषयक प्रमावृत्तिप्रतिबंधकत्वं यादृशविशिष्टविषयकत्वव्यापकं तादृशत्वं दोषत्वमित्युक्तावपि विशिष्टांतराघटितत्वविशिष्टद्वयाघटितत्वादीनां वैय्यर्थस्य सुवचत्वेन किमेतावताप्रयासेनेति दिक्॥ अत्र नवीनाः॥ यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यमनुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकं तत्त्वमेव हेत्वाभासत्वं पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतादावतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वमेवानुमिति प्रतिबंधकतायां निवेशनीयं प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरण प्रतिहेतुमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षसंग्रहाययोयत्रहेत्वाभासस्तद्व्याप्योपि स एव तत्र दोष इति शिरोमण्युक्तरीत्या असिद्ध्यात्मकहेत्वभावव्याप्यधर्म वत्पक्षादेश्च संग्रहाय च प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतेत्यनेन ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकत्व प्रकृतपरामर्श प्रतिबध्यतानुमिति जनकत्वान्यतरस्यैव विवक्षणाज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नेत्यनेन ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वा साधारण्यविषयक ज्ञानीयप्रतिबंधकताव्यक्तिभिन्नत्वोभयाभावत्वस्य विवक्षणीयतया नासाधारण्यासंग्रहः॥ 

	प्रतिबंधकतायां सत्प्रतिपक्षविषयकत्वानवच्छिन्नत्वासाधारण्य विषयकत्वानवच्छिन्नत्व ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्त्वैतत्रितयाभावं निवेश्य सत्प्रतिपक्षासाधारण्ययोः संग्रहप्रकारश्च न सम्यक॥ ह्रदोवह्निमान् जलादित्यादौ हेतुमत्पक्षातिव्याप्तेरसाधारण्यविषयक निश्चयविशिष्टहेतुमत्ताज्ञानप्रतिबंधकताया मुक्ताभाववत्यां हेतुमत्पक्ष विषयिता सामान्यस्यावच्छेदकत्वात्॥ नचासाधारण्यविषयकत्वानवच्छिन्नत्व मित्यत्रासाधारण्यविषयकत्वनिष्ठसाक्षादवच्छेदकत्वानिरूपकत्वं स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्व स्ववृत्तित्वोभयसंबंधेना साधारण्यविषयिता विशिष्टावच्छेदकत्वा निरूपकत्वपर्यवसितं ग्राह्यम्॥ 

	प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वमपि साक्षात्स्वव्याप्यत्व स्वावच्छेदकत्वोभयसंबंधेन प्रतिबंधकत्वा विशिष्टत्वरूपं ग्राह्यमिति नहेतुमत्पक्षातिव्याप्तिः॥ यदिच विषयितायां व्याप्यत्वसंबंधेन प्रतिबंधकता विशिष्टत्वनिवेशे सामानन्यपदं व्यर्थम्॥ नच दोषज्ञानीय दोषैकदेश विषयिताया प्रतिबंधकताशून्यावृत्तितया दोषैकदेशातिव्याप्तिवारणाय तदावश्यकमिति शंक्यं विशेष्यवृत्तेर्विशिष्टानुयोगिकाभावानभ्युपमेन वह्न्यभावद्‌ध्रदादि विषयितायां प्रतिबंधकता शून्यावृत्तित्वविरहेण बाधाद्यसंग्रहापत्यास्वव्यापकतत्कत्वरूपस्य व्याप्यत्वस्यैवसंबंधतायावक्तव्यत्वात् नच तत्परित्याज्यमेवेति वाच्यं तथासत्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्व एव पर्यवसानमिति विभाव्यते॥ 

	तदास्वाश्रयत्व स्वावच्छिन्नभेद सामानाधिकरण्योभयसंबन्धेनोक्ताभाववत्प्रतिबंधकतावच्छेदकताविशिष्टत्वमेव साक्षात्प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वमित्यनेन विवक्षणीयं यत्प्रतिबंधकतावच्छेदिका हेतुमत्पक्षविषयिता, सानिरुक्तासाधारण्यविषयकत्वानवच्छिन्नैवेति नोक्ताभाववती, या प्रतिबंधकतोक्ताभाववती तस्यां न हेतुमत्पक्षविषयितासामान्यं निरुक्तावच्छेदकत्ववदिति वाच्यम्॥ तावतापि हेत्वाभावपक्षतावच्छेदकाभावव्याप्य वत्पक्षादेरसिद्ध्यात्मकस्या संग्रहतादवस्थ्यात्॥ 

	तत्तद्विषयकत्वानवच्छिन्नत्वमपि प्रतियोगिकोटौ निवेश्य चतुष्टयाभाववत्वं पंचाभाववत्वादिकं प्रतिबंधकतायां निवेश्यतत्संग्रहे बहुतरगौरवमिति वदंति॥ केचित्तु, विशिष्टद्वयाघटितत्वमनिवेश्यैवशिरोमण्यभिप्रायं वर्णयंति तथाहि विशिष्टांतरविषयित्वा व्यापकस्वविषयिताव्यापक प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकताक विशिष्टापर्याप्तासती विशिष्टांतर विषयित्वाव्यापक प्रकृतपरामर्श प्रतिबध्यानुमिति जनकताकविशिष्टापर्याप्ताया विषयतातत्पर्याप्त्यनधिकरणत्वमेव विशिष्टांतरा घटितत्वविशेष्यदळयोर्निष्कृष्टार्थः॥ इतोपि, लाघवान्वेषणेविशिष्टान्तर विषयित्वाव्यापकस्वविषयिताव्यापक प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकत्व प्रकृतपरामर्श प्रतिबध्यानुमिति जनकत्वान्यतरकत्वमेव पर्यवसितदोषलक्षणं वक्तव्यमिति नकोपिदोषः॥ 

	वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तिजलवद्ध्रदात्मक विशिष्टविषयिता व्यापकज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबंधकताया वह्न्यभाववज्जलवत्कालीन जलवदात्मकं जलवद्ध्रदकालीनवह्न्यभाववज्जलवदात्मकं वा यद्विशिष्टांतरं तद्व्यापकतया नतादृशविशिष्टेऽतिव्याप्तिः॥ पाषाणमयोनवह्निमानिति ज्ञानकालीनपर्वतः पाषाणमय इति ज्ञाननिष्ठज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबंधकतायां विशिष्टांरविषयित्वाव्यापकत्वेपि पाषाणमयत्व विशिष्टपर्वत विषयिता व्यापकत्वाभावेन नपाषाणमयत्व विशिष्टपर्वतेऽतिव्याप्तिः॥ सत्प्रतिपक्षज्ञानीय प्रतिबंधकतायां प्रतिहेतुव्यापकग साध्याभावकालीन प्रतिहेतुमत्पक्षरूप विशिष्टांतरविषयित्वाव्यापकत्वासंभवेपि ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नसाध्याभावानुमिति जनकतामादायैव लक्षणसमन्वय सौकर्यम्॥ 

	इतोपि स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वपक्षीयनिष्कृष्टार्थो लघीयान्तथाहि विशिष्टांतर विषयितात्वाव्यापक स्वविषयितात्व व्यापकावच्छेदकताकप्रकृतानुमितिनिरूपितज्ञान वैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकत्व प्रकृतपरामर्शप्रतिबध्यतानुमिति जनकत्वान्यतरकत्वं दोषत्वम्॥ अत्रच, विशिष्टांतर विषयितायां स्वविषयितायां चानाहार्यज्ञानीयत्वनिवेशावश्यकत्वेप्य प्रामाण्यज्ञानानास्कंदितनिश्चयियत्वानिवेशाल्लाघवं बोध्यम्॥ इत्थंच, बाधघटितसत्प्रतिपक्षोपि संगृह्यते तज्ज्ञानस्य बाधज्ञान प्रतिबंधकतातः प्रथक्प्रतिबंधकताकत्वे मानाभावेन विशिष्टांतरविषयित्वाव्यापकस्वविषयिताव्यापक प्रतिबंधकताकत्वे मानाभावेपि विशिष्टांतरविषयित्वाव्यापकस्वविषयिताव्यापकप्रकृतपरामर्शप्रतिबध्यसाध्याभावानुमितिजनकताकत्वानपायात्॥ 

	नहि, व्याप्त्याद्यनवगाहिबाधज्ञानसाधारणबाधज्ञानत्वेनैवानुमितिजनकत्वमनुमन्यते सत्प्रतिपक्षघटित सत्प्रतिपक्षस्तु न लक्ष्यः॥ संगृह्यते च, पक्षवृत्तित्व घटितमप्यसाधारण्यं तस्यसाध्याभावोन्नायकत्वात्॥ व्युदस्तश्च साध्याभावाननुन्नायकत्वेन प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावकालीन प्रतिहेतुमत्पक्षोऽपि सत्प्रतिपक्षसंग्राहक सत्प्रतिपक्षघटक दळद्वयविषयिताभिन्नत्वविशेषणाक्रांतविशिष्टांतरद्वय विषयिताशून्यप्रतीति विषयत्वसत्त्वेन गदाधरमते तदवारणात्॥ यत्तु, सत्प्रतिपक्षघटकदळद्वयभिन्नं यत्प्रतिहेतु व्यापक साध्याभावकालीनत्वं प्रतिहेतुमत्पक्षश्चेत्युभयं तद्घटितत्वादेव नतत्रातिव्याप्तिः॥ 

	नच, कालीनत्व संबंधेन प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावविशेषित प्रतिहेतुमत्पक्ष एवातिव्याप्तिः प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावप्रतिहेतुमत्पक्षयोर्दर्शित विशिष्टघटकयोः सत्प्रतिपक्षीयदळद्वयभिन्नत्वासंभवादिति वाच्यम्॥ कालीनत्वसंबंधेन प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावविशेषित प्रतिहेतुः प्रतिहेतुमत्पक्षश्चेति द्वयस्य दर्शितविशिष्ट घटकस्य सत्प्रतिपक्षीयदळद्वयभिन्नत्व संभवादिति॥ तदसत्॥ सत्प्रतिपक्ष घटकदळद्वयशब्देन विशिष्ट प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावप्रतिहेतुमत्पक्षोभयमेवोपादेयम्॥ 

	इतरथा जलादिव्यापक वह्न्यभावकालीनजलवद्ध्रदादेर्यत्र प्रतिहेत्वादि घटकतया सत्प्रतिपक्ष घटकत्वं तत्रतादृश विशिष्टद्वयस्य सत्प्रतिपक्षघटकतया भिन्नतया तादृशविशिष्टेऽतिव्याप्त्यापत्तेः एवंच प्रतिहेतुव्यापक साध्याभाव सामानाधिकरण्यं प्रतिहेतुमत्पक्षश्चेति दळद्वयस्य प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावप्रतिहेतु मत्पक्षोभयात्मक सत्प्रतिपक्षघटक दळद्वयभिन्नतया तादृश दळद्वयघटित सत्प्रतिपक्ष एवाव्याप्तिवारणं दुश्शंकम्॥ 

	नच तादृशविशिष्टद्वय विषयिताद्वये प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभाव प्रतिहेतुमत्पक्ष रूपदळद्वय विषयिताभेद इव प्रतिहेतुव्यापक साध्याभाव प्रतिहेतुमत्पक्ष रूपदळद्वय विषयिताभेदइव प्रतिहेतुव्यापक साध्याभाव सामानाधिकरण्य रूपतद्घटक दळविषयिताभेदं निवेश्य तद्वारणं सुशकमिति शक्यं वक्तुम्॥ तथासति सत्प्रतिपक्ष घटकतादृश विशिष्टद्वयविषयिताभिन्न निरुक्तविशिष्टद्वयविषयिताशून्यप्रतीति विषयत्वस्य विशिष्टद्वयाघटितत्वार्थत्वादिति ग्रंथविरोधः स्यादतोयादृश विशिष्टविषयक निश्चयविशिष्टेत्यादेर्यादृशविशिष्ट विषयितासामान्यावच्छिन्ना तादृशविशिष्टद्वयेत्येवार्थः। विषयितासामान्यनिवेशस्फोरणायैव चानतिरिक्तवृत्तित्व पर्यन्ताभिधानमितिवक्तव्यम्॥ 

	एवंच, प्रतुहेतुव्यापक साध्याभावकालीन प्रतिहेतुमत्पक्षादेरपि सत्प्रतिपक्षस्येव दर्शितविशिष्टद्वयाघटितत्वं निष्प्रत्यूहमेवेति वदंति॥ अत्र मतद्वयेपि स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वनिवेशे घटोऽवृत्तितिरित्यादौ घटावच्छिन्ने बाधे उक्तरीत्याऽव्याप्तिः यद्रूप निष्ठविषयितावच्छेदकता सामान्येप्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व विवक्षयोक्ताव्याप्तिवारणसंभव इति तु न शंक्यं ह्रदोवह्निमानित्यादौ ह्रदत्वादिनिष्ठधर्मितावच्छेदकता प्रकारताया अपितादृशावच्छेदकता सामान्यांतर्गततया तस्याश्च प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वविरहेण बाध्यासंग्रहप्रसंगात् यद्रूपपदग्राह्य वह्न्यभावादिरूपप्रकार निष्ठविषयता संग्रहाय प्रकारतान्ययद्रूपनिष्ठविषयतावच्छेदकता सामान्यमित्यादि विवक्षणासंभवादतोऽनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्व निवेश एव ग्रंथकृन्निर्भर इति ध्येयम्॥ 

	*सत्प्रतिपक्षघटकदळद्वयविषयिताभिन्नेति* अत्र निरुक्ततादृशविशिष्टद्वयविषयितयोः प्रत्येकं सत्प्रतिपक्षघटकदळद्वय विषयितानिष्ठद्वित्वावच्छिन्न भेदनिवेशे सत्प्रतिपक्ष घटकदळद्वय विषयितयोः प्रत्येकं तादृशविषयितानिष्ठ द्वित्वावच्छिन्न भेदसत्त्वात्सत्प्रतिपक्षासंग्रहः॥ यदिच, तादृशविषयिता निष्ठतत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदद्वयं निवेशश्यते, तदाजलवद्ध्रदस्य सत्प्रतिपक्ष घटकतया तद्विषयितायां तादृशभेदद्वयासत्त्वेन तादृशविषयिताक विशिष्टद्वया घटितत्वस्य वह्न्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्ध्रदेसत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिरतस्तादृश विशिष्टविषयितानिष्ठद्वित्वावच्छिन्ने सत्प्रतिपक्ष घटकदळद्वय विषयितानिष्ठद्वित्वावच्छिन्न भेदोनिवेश्य स्तथाच सत्प्रतिपक्षघटकदळद्वयविषयितानिष्ठद्वित्वावच्छिन्नानुयोगिताकभेद प्रतियोगितावच्छेदक स्वनिष्ठद्वित्विकाया तादृविशिष्टद्वय विषयितातच्छून्यप्रतीति विषयत्वं पर्यवसितम्॥ 
	ननु पर्वतोधूमवान् वह्नेरित्यत्र सत्प्रतिपक्षाप्रसिद्ध्यातत्स्थलीयदोषेऽव्याप्तिः॥ नच, तत्रत्यदोषलक्षणे विशिष्टद्वयाघटितत्व मनुपादेयमिति वाच्यम्॥ वह्निर्धूमव्याप्य इति ज्ञानं प्रत्ययोगोलकीयतेजोधूमाभाववद्वृत्ति तादृशतेजस्त्ववान्वह्निरिति ज्ञानद्वयस्य प्रतिबंधकतया धूमाभाववद्वृत्त्ययो गोलकीयतेजोवृत्तितादृशतेजस्त्ववद्वह्नित्वा वच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणाय तदावश्यकत्वादत आह॥ *यत्रेति* एकोक्तिनिर्वाहायाह *भ्रमात्मक ज्ञानीयविषयितासाधारणरूपेणेति* प्रतिहेतुव्यापकत्वनिष्ठविषयता निरूपितसाध्याभावत्वावच्छिन्न विषयितात्वेनेत्यर्थः॥ 

	आदिनाप्रतिहेतुमत्पक्षविषयितापरिग्रहः तथाच प्रतिहेतुनिष्ठप्रकारतानिरूपित पक्षविषयतात्वेन प्रतिहेतुमत्पक्ष विषयिताया निवेश इत्यपि लभ्यते *हेतुतावच्छेदकाघटितस्येति* तद्घटितस्य तत्त्वेतु हेतुः साध्याभावाभाववदवृत्तिर्हेतुमांश्च पक्ष इति ज्ञानद्वयसाधारणज्ञान वैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबंधकतयैव तज्ज्ञानस्य कार्यानुत्पाद प्रयोजकत्व निर्वाहाज्ञान वैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकतांतरेमानाभावात्तदसंग्रहो दुर्वार इति ध्येयम्॥ अथ साध्याभावाभाववदवृत्तिमत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षत्वे निर्भरो न युक्तः गगनवान्प्रमेयत्वादित्यादौ साध्याभावाभावस्य गगनरूपत्व स्वीकारेपि तदधिकरणा प्रसिद्धेस्तादृश हेतौसत्प्रतिपक्षित इति व्यवहारानुपपत्तेरिति चेन्न॥ 

	तत्र पक्षवृत्तित्वाभाववद्गगनस्यापि बाधतया तद्व्याप्य तादृशाभावाभावदवृत्तिमद्गगनस्यैव सत्प्रतिपक्षतासंभवेन तमादायैव तादृशव्यवहारोपपादान संभवात्॥ नहि यो यो बाधस्तत्तद्व्याप्यः सत्प्रतिपक्ष इति नियमोस्ति, उत्पत्ति कालीनघटे गंधसाधने बाधव्याप्यस्य सत्प्रतिपक्षस्याभावात्॥ साध्याभावाभाववदवृत्तिमत्पक्षस्येत्यत्र साध्याभावपदं साध्यवत्ताज्ञान प्रतिबंधकतावच्छेदक विषयताश्रयपरं पक्षपदं बाधज्ञानविशेष्यपरमितिना संगतिरितिध्येयं *पक्षवृत्तित्वाघटितस्येति* गोपक्षके अश्वत्वहेतुना गोत्वसाधने पक्षवृत्तित्व घटितस्य तस्यासंभवादिति भावः *संपादनीयत्वादिति* यादृशविशिष्ट विषयकनिश्चयत्वव्यापकः प्रकृतानुमित्य प्रतिबंधकत्व पक्षधर्मिताज्ञान समानकालीनत्वोभयाभावस्तादृशत्वं दोषत्वमिति विवक्षयेत्यादिः॥श्री॥

	*व्यभिचारादिघटितपदार्थांतरेति* व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादावित्यर्थः॥ अत्र घटितेतिपदं तस्यालक्ष्यताबीजमाविष्कर्तुम्॥ तस्यदोषतोपगमे व्यभिचारविशिष्ट वस्तुमात्रस्यैव लक्ष्यतापत्तेः॥ *अनुमिति प्रतिबंधकतायां यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वमवच्छेदकमिति* अत्राप्यवच्छेदकत्व मनतिरिक्तवृत्तित्व रूपंबोध्यमन्यथा वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयकत्वस्य स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वेन वह्न्यभावस्यापि विशिष्टांतरत्वा पर्यातदघटितत्वस्य वह्न्यभाववद्ध्रदादावसत्त्वेन बाधाद्यसंग्रहापत्तेः॥ यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वं प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नं यत्तद्रूपावच्छिन्नं तदघटितत्वमिति यथाश्रुतार्थे व्यभिचारत्वावच्छिन्नस्य तादृशप्रमेयत्वावच्छिन्नत्वादसंभव इत्यनुमितिप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिविषयकितानिरूपकतावच्छेदक स्वावच्छिन्ना विषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयोरैक्यं विवक्षयति 

	*एवं चेति* अथ यद्रूपावच्छिन्न विषयितासामान्यमनुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकं तादृशं यत्स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकमिति विवक्षयावह्न्यभावाद्येकदेशस्य विशिष्टांतरत्वाप्रसक्त्याबाधादि संग्रह संभव इति किमनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्व घटितविशिष्टांतरा घटितत्वनिवेशेन एवंच वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तिजलवद्ध्रदादि रूपविशिष्टांतर घटितत्वादेववारणे विशिष्टद्वयाघटितत्वं ननिवेशनीयमितिचेन्न॥ अभाववान् वह्न्यभाववानभावांश्च ह्रद इति ज्ञानद्वयनिष्ठप्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकताश्रयाभाववद्ध्रदघटितत्वाद्वह्न्यभाववद्ध्रदस्या संग्रहवारणाय प्रतिबंधकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्व निवेशावश्यकत्वेन तादृशप्रतिबंधकता निरूपित स्वरूपसंबंधरूपा वच्छेदकत्वस्य जलवद्ध्रद विषयिताया मसत्त्वात्तस्य विशिष्टांतरत्वा प्रसक्त्यानिरुक्त विशिष्टेतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्व मावश्यकम्॥ 

	नचैवमपि स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्व घटितविशिष्टांतराघटितत्व निवेशनमेव लाघवादुचितमिति वाच्यम् घटोऽवृत्तिरित्यत्र पूर्वोक्तयुक्त्या घटावच्छिन्न विषयतायां स्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वाभावेन तस्यविशिष्टांतरत्वाभावेन प्रमेयत्व विशिष्टघटावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणायानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वघटितविशिष्टांतराघटितत्वनिवेश आवश्यकः॥ *बाधत्वादय इति* एकमात्रदोषस्थले विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेनविशिष्टांतरमादायैव लक्षणं संगमनीयम् *दुर्घटत्वादिति* ननु प्रमेयत्वव्यभिचाराविषयिणीव्यभिचारत्वादिना घटावगाहिप्रतीतिः संभवतीति चेन्न॥ तुल्ययुक्त्याबाधाद्यविषयिण्याः बाधत्वादिना घटावगाहिप्रतीतेः संभवादसंभवः स्यादतः स्वाश्रयविषयक प्रतीतौ प्रमात्वं निवेशनीयं तथाचायं दोष इति ध्येयम्॥ 

	*प्रमेयं गगनवदिति* अत्रेदं बोध्यं वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं यत्तादृशं ह्रदवृत्तिवह्न्यभावत्वं तदाश्रयाविषयकत्वस्य बाधज्ञानेऽसत्त्वान्धूमाभाववद्वृत्ति वह्नित्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्तादृशं धूमाभाववद्वृत्तित्व व्याप्यवह्नित्वं तदाश्रयाविषयकत्वस्य व्यभिचारज्ञानेऽसत्त्वाच्चा संभव एव संभवतीत्यव्याप्तिकथनमसंगम्॥ यत्तु, तदाश्रयमुख्यविशेष्यताशून्यत्व निवेशे वह्न्यभाववद्ध्रदादौ लक्षणसमन्वय संभवादव्याप्ति कथनमिति तदसत्॥ तथासति व्यभिचारविशिष्ट मेयत्वादावति व्याप्तेवारणात्॥ अत्रकेचित्॥ पटोगगनवान् तादात्म्येन घटादित्यादौ व्यभिचारिणि गगनाभाववत्तादात्म्यविशिष्टघटादौलक्षण समन्वयस्तादृशतादात्म्यस्य केवलान्वयितया तदभाववद्वृत्तित्वाभावरूपव्याप्त्यप्रसिद्धेस्तादृश व्याप्तिविशिष्ट घटत्वस्य तादृशस्याप्रसिद्धेः॥ 

	व्यापकसामानाधिकरण्य रूपव्याप्ति प्रसिद्ध्याघटव्यापकतत्तादात्म्यवद्घटाभिन्नत्वस्य तादृशत्वेपि विशिष्टद्वयाघटितत्वाक्रांतस्य लक्षणसमन्वयायतादृशस्य विवक्षणे तस्य तादृशत्वाभावादित्याहुस्तदसत्॥ एवमपि हेतुसमानाधिकरण साध्याभावत्वादेस्तादृशत्व संभवात्तत्राव्याप्तेर्दुर्वारत्वात्॥ वस्तुतस्तु॥ तादृशरूपाश्रया विषयकप्रतीत्यप्रसिद्धिनिबंधना व्याप्तिरत्र विवक्षितायद्यपि ह्रदादिवृत्तिवह्न्यभाववृत्तित्वोपलक्षित प्रमेयत्वस्यापि तादृशरूपत्वात्तदाश्रया विषयकप्रतीत्य प्रसिद्धिनिबंधनासंभव शंकासंभवति तथापि तादृश रूपशरीरेस्वरूप संबंधरूपावच्छेदकत्वस्यापि विषयितायां विवक्षणेन तन्निबंधनासंभव इति ज्ञेयम्॥ अथेत्यादि॥ अत्र धूमव्यभिचारि वह्नेः पक्षत्वे बाधघटक धूमव्यभिचार वह्नित्वावच्छिन्न मादाय तथासतीत्यादिना वक्ष्यमाणाव्याप्तिर्नसंभवतीति तदर्थं तादृशवह्नियत्वावच्छिन्नस्य पक्षत्वानुसरणं *नच यद्रूपावच्छिन्न विषयकत्वमित्यादि* 

	अत्र यद्रूपं स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व विवक्षणीयमन्यथा व्यभिचारत्वादेरपि यद्रूपपदेन धर्तुं शक्यत्वादसंभवप्रसंगात्॥ प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारादेरव्यभिधेयत्वविशिष्टव्यभिचाराद्यघटितत्वेनातिव्याप्तिवारणाय यद्यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वमिति विवक्षाया आवश्यकत्वात्॥ प्रतिबंधकता विशेषणमवच्छिन्नत्वं व्यापकत्वरूपं ग्राह्यं तेन वह्न्यभाववद्ध्रदसमानकालीनजलवान् व्यापकत्वरूपंग्राह्यं तेन वह्न्यभाववद्ध्रदसमानकालीनजलवान् धूमाभाववानिति निश्चयविशिष्टस्य तादृशजलवान् ह्रदइति निश्चयस्यापि धूमत्वावगाह्यनुमिति विरोधितया दनतिरिक्तवृत्तिविषयता निरूपकतावच्छेदकस्य वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकस्या प्रसिद्धत्वेपि  नह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादिस्थलीय बाधाद्यसंग्रहः॥ 

	स्वावच्छिन्नविषयितासामान्यावच्छिन्नत्व निवेशे तत्रैव जलवद्ध्रदेऽतिव्याप्तिः॥ नच,जलवद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयित्वावच्छिन्न प्रतिबंधकता सामान्यातिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकस्य जलवद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकस्याप्रसिद्ध्यानातिव्याप्तिरितिवाच्यम्॥ अवच्छेदकधर्मदर्शनविषया प्रतिबंधकतयोरपि जलवान् ह्रदः ह्रदेजलमिति निश्चययो र्जलत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न विषयताघटितैक रूपेणैव प्रतिबंधकतया जलवद्ध्रदविषयितासामान्या वच्छिन्नप्रतिबंधकता नतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकस्य वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तित्वविशिष्टह्रदवृत्तित्वजलत्वादेरेव तादृशधर्मस्य प्रसिद्धतयोक्तातिव्याप्तेर्दुर्वारत्वात्॥ 

	विषयिताविशेषण मवच्छेदकत्व मनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राह्यं तेनह्रदोवह्निमानित्यादौ बाधज्ञानीयाभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयिताया स्तादृशप्रतिबंधकता वच्छेदकत्वात्तन्निरूपकाभाववद्ध्रदघटितत्वेपि नवह्न्यभाववद्ध्रदादेरसंग्रहः॥ नच यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तादृशावच्छेदकत्ववदितिरीत्या विवक्षणान्नैषदोष इति शंक्यम्॥ एवमपि घटोऽवृत्तिरित्यादौ घटावच्छिन्न विषयितायां तादृशावच्छेदकत्व विरहेण घटादेर्यद्रूपपदेन धर्तुमख्यतया प्रमेयत्वविशिष्टे घटावच्छिन्नेति व्याप्तिवारणाय तदावश्यकत्वात्॥ नच तत्र तादृशरूपा प्रसिद्धिः शंक्या॥ घटोऽवृत्तिरिति ज्ञानं प्रतिघटवान् घटोवृत्तित्ववानिति ज्ञानयोर्वृत्तित्वनिष्ठविषयतानिरूपित घटनिष्ठविषयता घटितैकरूपेणैव प्रतिबंधकत्वोपगमेन वृत्तिघटत्वस्यैव तादृशरूपस्य प्रसिद्धेः *व्यभिचारस्येत्यादिना* अथास्मिन्कल्पे वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदादावतिव्याप्तिरुक्तरीत्या विशिष्टद्वया घटितत्ववनिवेशे नतद्वारणे पुनर्व्यभिचारघटितबाधाव्याप्ति र्बाधविषयक निश्चयविशिष्टव्यभिचारविषयक निश्चयत्वस्यानुमिति प्रतिबंधकता नतिरिक्तवृत्तित्वात्तदुभयाघटितत्वस्य तत्राभावादिति चेत्॥ मैवम्॥ 

f.n.*.घटवानिति ज्ञाने घटनिष्ठाधेयतानिरूपिताधारतायाः संसर्गतया घटवानिति ज्ञानस्याधेयत्वनिष्ठविषयतानिरूपित घटनिष्ठविषयताशालित्वं बोध्यम्॥ 

	व्यभिचारघटित बाधघटक व्यभिचारबाध विषयत्वयोर्ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबंधकता सामान्यं स्वावच्छिन्नाविषयक यादृश विशिष्टविषयक निश्चय विशिष्टयादृश विशिष्टविषयक निश्चयत्वव्यापकं तादृशविशिष्टद्वयघटित तानवच्छेदकत्वस्य स्वपदार्थे विवक्षितत्वान्न तत्राव्याप्तिः॥ भवतिच वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तिजलवद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयकत्व व्यापकं वह्निमत्ता बुद्धित्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतासामान्यमुक्तजलवद्ध्रदाविषयकवह्न्यभाववज्जलादिमत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चयविशिष्टजलवद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयकनिश्चयत्वव्यापकंतदुभयघटिततानवच्छेदकं च तादृशजलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदत्वमिति न तादृशजलवद्ध्रदत्वावच्छिन्नेऽव्याप्तिः॥ 

	उक्तबाधसंग्रहायैव सामान्यपदम्॥ प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वस्य॥ प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकस्य प्रमेयत्वविषयकत्वविशिष्टनिश्चयविशिष्टव्यभिचारत्व विशिष्टविषयकस्य प्रमेयत्वं व्यभिचारश्चेति निश्चयसामान्यस्य तदवच्छिन्नविषयकत्वव्यापकप्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता सामान्यवत्त्वेन प्रमेयत्व व्यभिचारत्वोभय घटिततावच्छेदकत्वान्न तदवच्छिन्नेऽति प्रसंगोपि॥ इदंच, ह्रदोवह्न्यभाववान् ह्रदेवह्न्यभावइति ज्ञानयोः प्रथमेस्वरूपसंबंधावच्छिन्नाधेयता निरूपिताधारत्वं संसर्गतया भासतेद्वितीये स्वरूपसंबंधावच्छिन्नाधारतानिरूपिताधेयत्वं संसर्गतया भासते तथाच द्वयोरपि ज्ञानयोन्ह्रदत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपिताधारत्व विषयतानिरूपित निरूपितत्वविषयतानिरूपिताधेयत्व विषयतानिरूपित वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयताशालिनिश्चयत्वेनैकरूपेण प्रतिबंधकत्वमित्यभिमानेन, तादृशाभिमानमेव निराकरोति *व्यभिचारत्वादिरूपेत्यादिना* तद्बीजं तु ह्रदोवह्न्यभाववान् ह्रदेवह्न्यभाव इति ज्ञानप्रतिबंधकतयोः प्रत्येकवह्न्यभावाभाववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नवह्न्यभावप्रकारकत्वरूपाप्रामाण्यग्रहस्य स्वरूपसंबंधावच्छिन्नाधेयता संबंधे ह्रदाभाववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नं यत्तादृशसंबंधेन ह्रदप्रकारकत्वं तदात्मकाप्रामाण्यग्रहस्य चोत्तेजकत्वानुरोधेन तादृशज्ञानयोर्नैकरूपेण प्रतिबंधकत्वं संभवतीति॥ 

F.N.अन्यप्रमेयत्वव्यभिचारत्वोभयघटिततावच्छेदकत्वादित्यनेन संबन्धः॥

	एवं निश्चयत्वाननुगमादवीति *असंभवादिति* प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्ष विषयत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकता सामान्यावच्छेदक विषयतानिरूपकतावच्छेदक तादृशपक्षा विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकस्य तादृशसाद्याभावकालीन प्रतिहेतुमत्पक्षतावच्छेदकस्य संभवेपि तादृशसत्प्रतिपक्षस्यालक्ष्यत्वात् प्रतिबेतुमत्पक्ष प्रतिहेतुमत्पक्ष प्रतिहेतुव्यापक साध्याभाव रूपविशिष्टद्वयघटितत्वाच्च न तत्रापि *लक्षणसमन्वय इति भावः॥ असंभवं परिहर्तुमाशंकते *नचेति* अत्रापि प्रतिबंधकताविशेषण मवच्छिन्नत्वं व्यापकत्वरूपं ग्राह्यं, नतुस्वरूपसंबंधकताविशेषणविशेषस्तथासति ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ प्रमेयत्वविशिष्टोयोवह्न्यभावस्तद्वद्ध्रददत्वावच्छिन्नादावतिव्याप्त्यापत्ते स्तादृशह्रदत्वावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकता सामान्यांतर्गतायाः प्रमेयत्व विशिष्टवह्न्यभाववान् धूमाभाववानिति निश्चय विशिष्टप्रमेयत्वविशिष्टवह्न्यभाववद्ध्रद विषयकनिश्चय निष्ठधूमवत्ताज्ञानप्रतिबंधकता तदनतिरिक्तवृत्तिविषयिता निरूपतावच्छेदक तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयता वच्छेदकाप्रसिद्ध्या स्वपदेन प्रमेयत्वविशिष्टोयोवह्न्यभावस्तद्वद्ध्रदत्वस्य धर्तुमशक्यत्वात्प्रमेयत्व विशिष्टं यद्वह्न्यभाववद्ध्रदत्वं तस्यैवस्वपदेन ग्राह्यत्वात्॥ 

	द्रव्यान्यत्वव्यभिचारिघटोद्रव्यभिन्नोघटादित्यादौ स्वरूपतोद्रव्यत्व विशिष्टद्रव्याप्यत्व व्यभिचारिद्रव्यघटादावव्याप्तिवारणाय सामान्यपदम्॥ अत्र यथाश्रुतेपि वह्न्यभाववज्जलवद्वृत्तिजल वद्ध्रदत्वावच्छिन्ने नातिव्याप्तिस्तदवच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकता सामान्यावच्छेदक विषयतानिरूपकतावच्छेदकस्य तदवच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकस्य वह्न्यभाववज्जलवत्कालीनजलवद्ध्रदत्वादेः प्रसिद्धत्वात्स्वपदेन तादृश ह्रदत्वादेर्धर्तुं शक्यत्वात्॥ 

	प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभाव समानाधिकरण प्रतिहेतुमत्पक्षस्वैतत्कल्पेऽलक्ष्य एव॥ प्रतिबंधकता सामान्यावच्छेदकत्वमप्यनतिरिक्तवृत्तित्वमेव ग्राह्यम्, अन्यथावह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयकत्वव्यापक प्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्ववत्तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकह्रदत्वादिकत्वस्य वह्न्यभाववद्ध्रदत्वादेः सत्त्वाद्बाधाद्यसंग्रहप्रसंगात्॥ यद्रूपावच्छिन्न विषयितासामान्यं तादृशावच्छेदकत्ववत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदक यत्किंचित्तादृशरूपकं यत्स्वमितिरीत्या विवक्षणेना संभववारणेऽपिघटोऽवृत्तिरित्यादौ प्रमेयत्व विशिष्टघटावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिरतस्तदेवनिवेशनीयम्॥ 

	अत्रकल्पे उदासीनेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदळं *नच स्वावच्छिन्नेति* अत्र पाषाणमयत्व विशिष्टेऽतिव्याप्तिवारणायोभयत्राप्य वच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं निवेशनीयम्॥ नचैकत्र तन्निवेसेनैव दर्शितातिव्याप्तिवारणसंभवादुभयत्र तन्निवेशनं निष्फलमति शंक्यम्॥ स्वावच्छिन्नविषयतायां तन्निवेशे व्यभिचार घटितबाधेऽव्याप्तिस्तत्र स्वावच्छिन्नविषयिता व्यापकप्रतिबंधकता सामान्यावच्छेदक व्यभिचारविषयितायां स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वाभाव सत्त्वाद्दोषैकदेशविषयितायां तादृश्यां दोषनिरूपितत्वाभाव सत्त्वादसंभवो वा॥ यत्किंचिद्विषयितायां तन्निवेशे ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादौ स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकता सामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयिताया अप्रसिद्धिः वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयिताया ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबंधकताशून्य वृत्तित्वादुभयत्र तन्निवेश आवश्यकः॥ 
	प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारविषयित्वमादायातिव्याप्तिवारणाय यद्यद्रूपावच्छिन्न विषयित्वं तादृशप्रतिबंधकता वच्छेदकं तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयान्यतमत्व सामानाधिकरण्येन निरूपितत्वाभावोनिवेशनीयः॥॥ एतल्लाभायैव यत्किंचिदिति॥ व्यभिचारघटित बाधविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबंधकतावच्छेदकव्यभिचारविषयितायां तादृशबाधनिरूपितत्वाभाव सत्त्वात्तत्राव्याप्तिरतः प्रतिबंधकतासामन्येति॥ अथ, दोषवद्देशत्वावच्छिन्न विषयितायां तादृशविषयितान्यतमांतर्गतायां दोषनिरूपितत्वाभावसत्त्वादसंभवति इति चेत्॥ अत्रब्रूमः॥ यद्यद्रूपावच्छिन्नविषयितायां स्वरूपसंबंधरूपानतिरिक्तवृत्तित्वरूपयोर्द्वयोरेवा वच्छेदकत्वयोर्विवक्षणीयतया दोषविशिष्टदेशादिविषयितायां स्वरूप संबंधरूपावच्छेदकत्वविरहेणैवनासंभवः॥ 

	नचैवं, व्यभिचारघटित बाधे स्वावच्छिन्न विषयिताव्यापकप्रतिबंधकता सामान्यनिरूपित तादृशावच्छेदकत्व द्वयवद्विषयित्वा प्रसिद्धिरिति वाच्यम्॥ स्वावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्नेत्यत्रापि स्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठतादृशोभय रूपावच्छेदकत्वस्य विवक्षणात्, एवं सति धूमव्यभिचारिवह्निर्धूमवान्वह्नेरित्यादौ व्यभिचारविषयितायां तादृश्यां व्यभिचारघटित बाधानिरूपितत्वसत्त्वाद्व्यभिचार घटितबाधसंग्रहाय सामान्यपदम्॥ नचैवंसतिघटोऽवृत्तिरित्यादौ घटावच्छिन्नबाधेऽव्याप्तिस्तत्र घटावच्छिन्नविषयतायां पूर्वोक्तयुक्त्यास्वरूपसंबंधरूपप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वविरहेण स्वपदेन घटादेरुपादानायोगादिति वाच्यम्॥ स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित प्रकारतानिष्ठोभयरूपावच्छेदकतात्वस्यैवस्यावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्नेत्यनेन विवक्षणात्॥ 

	अग्रेपि यद्यद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपितप्रकारता, निरुक्तोभयरूपावच्छेदकवतीतत्तद्रूपावच्छिन्न विषयितान्यतमत्वसामानाधिकरण्येन निरूपितत्वाभावो विवक्षणीयः निरुक्तस्थले घटवानितिज्ञानीयघटावच्छिन्नविषयतानिरूपितघटत्वावच्छिन्न रूपबाधेऽव्याप्तिप्रकारतायां तादृशावच्छेदकत्वद्वयसत्त्वेन घटावच्छिन्नरूपबाधेऽव्याप्तिवारहात्॥ नच, दोषवद्धेशतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपित दोषप्रकारताया अपि तादृशोभयरूपावच्छेदकत्ववत्त्वेन तादृशदेशतावच्छेदकावच्छिन्न विषयतायास्तादृश विषयतान्यतमत्व प्रसक्त्यातस्यां दोषनिरूपितत्वाभाव मादायासंभव इति वाच्यम्॥ 

	यद्यद्रूपावच्छिन्न विषयतानिरूपित प्रकारतात्वावच्छिन्नप्रकारतदानिष्ठोक्तोभयरूपावच्छेदकताकत्वस्यस्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतायां निवेशेन देशादि निष्ठविषयतानिरूपित दोषविषयताया विशेष्यतात्वेनैवावच्छेदकत्वादनुपपत्त्यभावात्॥ नच, विशिष्टदोष विषयितायां तद्घटकतावच्छेदक वह्नित्वाद्यवच्छिन्नानिरूपितत्वाभाव मादायासंभववारणाय यद्यद्रूपावच्छिन्नानिरूपितेत्यनेन यद्यद्रूपघटित धर्मावच्छिन्नानिरूपितत्वस्य यद्यद्रूपावच्छिन्ना विषयकप्रतीति वृत्तित्वस्य वा विवक्षणावश्यकत्वेन दोषवद्देशादि विषयितायां तादृशदोषतावच्छेदकावच्छिन्न निरूपितत्वाभावासत्त्वेनैवासंभवाप्रसक्तौ दोषवद्धेश विषयताव्यावर्तकनिरुक्तोभयरूपावच्छेदकत्व विशेषणस्यानुयोग इति वाच्यम्॥ 
	
	उदासीनघटत्व पटत्वाद्यवच्छिन्ना निरूपितत्वस्य तादृशविषयितान्यतमत्व सामानाधिकरण्येन सत्त्वात्तदवच्छिन्न विषयकत्वाभावकूटस्य प्रतीतिविशेषणत्वापेक्षया यद्यद्रूपावच्छिन्नानिरूपितमित्यत्र स्वावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबंधकता नतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्वेन यद्रूपस्य विशेषणीयतया वह्नित्वाद्यवच्छिन्नानिरूपितत्व मादायासंभवानवकाशः॥ एवंसति, दोषवद्देश विषयितायां तादृश्यांदोषनिरूपितत्वाभावमादायासंभववारणाय निरुक्तोभयरूपावच्छेदकत्व विवक्षा आवश्यकी॥ नचैवं बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिकथनासंगतिर्बाधविशिष्ट व्यभिचारविषयकत्व निष्ठनिरुक्तोभयरूपावच्छेदकताक प्रतिबंधकत्वाप्रसिद्धेः॥ 

	यद्यप्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्व मातरनिवेशेपि बाधविशिष्टव्यभिचार विषयकत्व व्यापकप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृतावेकसंबंधेन बाधविशिष्टव्यभिचारनिरूपित विषयतायामपरसंबंधेन बाधविशिष्टव्यभिचार निरूपितत्वाभाव सत्त्वाद्बाध विशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेन सर्वत्रातिव्याप्तिः संभवति, तथापि कालिकसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकायो गोलकाभाववद्वह्निहेतुके धूमेसाध्येकालिकसंबंधेन धूमाभाववदयो गोलकविशिष्टधूमाभाववद्वृत्तिवह्निरूपेबाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः कालिकसंबंधेन तादृशबाधविशिष्टव्यभिचार विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतासामान्यांतर्गत हेत्वसिद्धिप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तित्वस्य कालिकसंबंधातदिरिक्तसंबंधेन बाधविशिष्ट व्यभिचारविषयितायामसत्त्वादिति वाच्यम्॥ 

	उभयरूपावच्छेदकत्व निवेशेवह्निर्धूमवान् वह्नेरित्यत्र धूमाभावविशिष्ट धूमाभाववद्वृत्तित्व विशिष्ट वह्नित्वावच्छिन्न एवातिव्याप्तिस्तादृशवह्निविषयिताया धूमाभावत्वावच्छिन्न विषयता निरूपितवह्नित्वावच्छिन्न विषयितात्वे नच व्याप्तिबुद्धिप्रतिबंधकतानिरूपितोभयरूपावच्छेदकत्वस्य च सत्त्वात्॥ विषयित्वद्वयेन स्वरूपसंबंधरूपानतिरिक्तवृत्तित्वरूपयोर्द्वयोरेवावच्छेदकत्वयोरेवोक्तयुक्त्यानिवेशावश्यकत्वेन विषयिताद्वयोऽनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्वमात्रनिवेशाभिमात॥मूलकयोः॥ 

F.N.*अस्यचाग्रेतनेन पूर्वपक्षसमाधानयोरित्यनेनान्वयोबोध्यः॥

	अथ, बाधविशिष्टव्यभिचारविषयकत्वव्यापकप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिव्यभिचारविशिष्टबाधनिरूपितविषयितायां बाधविशिष्टव्यभिचारनिरूपितत्वाभावसत्त्वान्नबाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिः॥ नच, ह्रदोवह्न्यभाववान् ह्रदेवह्न्यभाव इति ज्ञानयोरेकरूपेण प्रतिबंधकतयावह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नासंग्रहस्तदवच्छिन्नविषयकत्वव्यापकप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिह्रदवृत्तिवह्न्यभावविषयितायां वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वसत्त्वादिति यत्किंचिद्विषयित्वे स्वावच्छिन्नविषयकत्वाव्यापकविषयिता शून्यज्ञानीयत्व विशेषणमावश्यकं, एवंच व्यभिचारविशिष्टबाधविषयितायाः बाधविशिष्टव्यभिचारविषयकत्वाव्यापक विषयताशून्यज्ञानीयत्वाभावेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिसंगतिरिति वाच्यम्॥ 

	उत्तेजकीभूताप्रामाण्याननुगमेन तादृशज्ञानयोरेक रूपेणप्रतिबंधकत्वायोगात्प्रथमनचेत्यादिकल्पेऽसंभवमभिधास्यतोग्रंथकर्तुस्तादृशज्ञानयोरेकरूपेण प्रतिबंधकत्वस्या ननुमतत्वाच्च॥ नच--महानसीयवह्नेस्साध्यत्वे महानसीय वह्न्यभाववद्ध्रदो वह्न्यभाववद्ध्रदश्च बाधस्तत्र महानसीय वह्निमत्ताबुद्धिं प्रमहानसीय वह्न्यभाववत्ताज्ञान वह्न्यभाववत्ताज्ञानसाधारणं महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नं वह्नित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नंच यदवच्छेदकत्वं तदनिरूपक प्रतियोगिताकाभाववत्ताज्ञानत्वेनैक प्रतबंधकत्वं संभवति तादृशाभावाभाववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतादृशाभावप्रकारकत्व प्रकारकग्रहत्वेनानुगतेन तादृशज्ञानप्रतिबंधकताया मप्रामाण्यग्रहस्योत्तेजकत्व संभवात्तथाच महानसीय वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयिताव्यापकप्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिवह्न्यभाववद्ध्करदविषयितायां महानसीयवह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वसत्त्वान्महानसीयवह्न्यभाववद्ध्रदरूपबाधाव्याव्याप्ति वारणाय यत्किंचिद्विषयित्वे स्वावच्छिन्न विषयकत्वाव्यापक विषयिताशून्यज्ञानीयत्व विशेषणमावश्यकमिति बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्ति संगतिरिति वाच्यम्॥ 

	वह्निमत्ताबुद्धिं प्रतिवह्न्यभाववत्ताज्ञानत्वेन प्रतिबंधकतायाः क्लृप्तत्वेन तत्साधारणैक प्रतिबंधकतायां मानाभावात्॥ नच महानसीयवह्निमत्ताबुद्धिं प्रति महानसीय वह्निघटोभयाभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबंधकताया आवश्यकत्वेन तादृशप्रतिबंधकताया वह्न्यभाववत्ताज्ञान साधारण्यं केनवार्यत इति वाच्यम्॥ महानसीयत्व वह्नित्वोभयपर्याप्तावच्छेदताक प्रतियोगिता घटितरूपेण वह्नित्व विषयतामहानसीयत्वत्वावच्छिन्न विषयतोभय पर्याप्तनिरूपकताक प्रतियोगितावच्छेदकद्वितीय सांसर्गिक विषयता घटितरूपेण वा महानसीय वह्न्यभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबंधकतया तादृशरूपस्य वह्न्यभाववत्ताज्ञान साधारण्याभावात्। नच, दोषज्ञानीय दोषैकदेष विषयितायां दोषनिरूपितत्वाभाव सत्त्वादसंभव वारणाय यद्रूपावच्छिन्न विषयितायामेव यद्रूपावच्छिन्न निरूपितत्वाभावो निवेशनीयस्तथाच, जातित्वादिना ह्रदत्वावगाहियज्ञानं तत्साधारण यद्रूपपदग्राह्य वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयितां प्रति तादृश प्रतिबंधकता सामान्यस्य व्यापकत्वाभावेन तद्रूपाप्रसिद्धिवारणाय यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वे स्वावच्छिन्नविषयकत्वाव्यापक विषयिताशून्यज्ञानीयत्व विशेषणमावश्यकमिति बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिसंगतिरितिवाच्यम्॥ 

	तादृश तद्रूपावप्रसिद्ध्यर्थं यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वाव्यापकविषयिता शून्यज्ञानीयत्वस्यैव यद्रूपावच्छिन्न विषयितां निवेशनीयत्वादप्रसिद्धिवारकातिव्याप्ति संपादकविशेषणदानस्यानुचितत्वात्॥ दोषतावच्छेदकावच्छिन्न विषयकत्वाव्यापक विषयिताशून्यत्वनिवेशे वह्न्यभाववज्जातिमत्कालीनत्व विशिष्टवह्न्यभाववद्ध्रदेऽतिव्याप्तिश्च॥ वह्न्यभाववज्जातिमत्कालीनत्व विशिष्टवह्न्यभाववद्ध्रदत्व रूपदोषतावच्छेदकत्वाभिमतस्वावच्छिन्न विषयकत्वाव्यापकत्वं न वह्न्यभाववज्जातिमत्वावच्छिन्न विषयिताया इति तादृशविषयिताशून्यं यज्जातिमान् वह्न्यभाववानिति ज्ञानं तत्साधारण वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नविषयकत्व व्यापकतायास्तादृश प्रतिबंधकतासामान्येऽसत्त्वाद्वह्न्यभाववद्ध्रदत्वस्य यद्रूपपदेन धर्तुमशक्यत्वात्तद्रूपावच्छिन्न विषयित्वं न तादृश विषयितान्यतरमांतर्गतं किंतु वह्न्यभाववज्जातिमत्कालीन वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नविषयत्वं तच्च तादृशह्रदत्वावच्छिन्ननिरूपितमेवेति॥ 

	नच--बाधाभावविशिष्ट बुद्धित्वावच्छिन्न निरूपित प्रतिबंधकतापि प्रतिबंधकता सामान्यांतर्गता तस्यां चव्यभिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्न विषयितानावच्छेदिकेति बाधविशिष्टेऽतिव्याप्तिसंगतिरिति वाच्यम्॥ व्यभिचार विषयितायाः प्रमेयत्वाभाव बुद्धित्वा वच्छिन्न निरूपित प्रतिबंधकता नवच्छेदकतया प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिप्रसंगवारणाय प्रकृतानुमिति प्रतिबंधकता सामान्यस्यै निवेश्यत्वात्॥ नच, द्रव्यत्वं वह्निमद्ध्रव्यत्वाभाववच्छैवालादित्यादिस्थलीये वह्न्यभाववद्ध्रदव्यत्वरूप बाधविशिष्ट वह्न्यभाववद्वृत्तितायां तादृशप्रतिबंधकता सामान्यांतर्गता सिद्धिज्ञानप्रति बंधकतानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम्॥ तत्रापि द्रव्यत्व वह्न्यभाववद्वृत्तिशैवाल विशिष्टवह्न्यभाववद्ध्रव्यत्व विषितायास्तादृशतया तत्र स्वावच्छिन्नानिरूपितत्व सत्त्वात्॥ 

	नच वह्न्यभाववज्जलाभाववद्वह्निव्यभिचारिजलं वह्निमज्जलादित्यादिस्थलीय वह्न्यभाववज्जलरूपबाधविशिष्टवह्निव्यभिचारि जलरूपे बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिस्त्र व्यभिचारविशिष्टबाधविषयिताया स्तादृशप्रतिबंधकतासामान्यांतर्गत विशिष्टपक्षग्रहत्वावच्छिन्न निरूपित वह्निव्यभिचारजलत्वावच्छिन्नधर्मिक वह्न्यभाववज्जलत्वावच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकताया मवच्छेदकत्वाज्जलत्व सामानाधिकरण्येनैव वह्नितदभावयोर्निवेशान्न दर्शित स्थलीयानुमितेराहार्यत्वशंका॥

	यद्यपि, तादृशबाधविशिष्टव्यभिचारस्यविशिष्ट पक्षग्रहविरोधिज्ञान विषयतया लक्ष्यत्वमेवेति शंका संभवति॥ तथापि, जलत्ववव्यापकता विशिष्टस्वरूप संबंधेन वह्न्यभावविशिष्ट जलविशिष्टव्यभिचारात्मकाश्रयासिद्धि रूपविशिष्टांतर घटिततयाऽलक्ष्यत्वमेवेति वाच्यम्॥ शुद्धस्वरूपसंबंधेन वह्न्यभाववज्जलधटितवह्न्यभाववज्जलविशिष्टं यद्वह्नि व्यभिचारि जलं तद्विशिष्टं यज्जलत्वव्यापकताविशिष्ट स्वरूपसंबंधेन वह्न्यभाववज्जलरूपं बाधस्वरूपं तदीयविषयित्वमपि तादृश प्रतिबंधकता सामान्यावच्छेदकं तादृशबाधविशिष्टव्यभिचारानिरूपितं चेति तत्रातिव्याप्त्यभावात्॥ स्वरूपसंबंधेन वह्न्यभाववज्जलाभाववत्ता बुद्धिं प्रतिस्वरूपसंबंधेन वह्न्यभाववैशिष्ट्यघटितवह्न्यभाववज्जलवत्ताबुद्धेः प्रतिबंधकतायां स्वरूपस्य जलत्वव्यापकताविशिष्ट स्वरूपस्य च शुद्धरूप साधारणस्वरूपत्वेनैव निवेशात्प्रतिबंधकतैक्यादिति चेत्॥ अत्र केचित्॥ 

	प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभाव समानाधिकरण प्रतिहेतुमत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षता मताभिप्रायकं बाधविशिष्ट व्यभिचारेऽतिव्याप्तिकथनं, तादृश सत्प्रतिपक्षविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकता सामान्यावच्छेदकं यत्प्रतिहेतु व्यापकसाध्याभावकालीनप्रतिहेतु मत्पक्षनिरूपितविषयित्वं तत्रसत्प्रतिपक्षनिरूपितत्वाभाव सत्त्वात्तादृश सत्प्रतिपक्षाव्याप्तिवारणाययत्किंचिद्विषयत्वेस्वावच्छिन्न विषयकत्वाव्यापक विषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य स्वावच्छिन्न निरूपितत्वस्य वा विशेषणस्यावश्यकतया व्यभिचारविशिष्टबाधविषयितायां तादृशविशेषण विरहेणबाध विशिष्टव्यभिचार विषयिताया एव तादृशतया तस्यां च बाधविशिष्ट व्यभिचार विषयिताया एव तादृशतया तस्यां च बाधविशिष्ट व्यभिचारनिरूपितत्वाभावासत्त्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तेर्दुर्वारत्वादिति, पूर्वपक्षसमाधानयोरनवकाशः॥ 

	सत्प्रतिपक्ष विषयित्वाव्यापक विषयितावत्त्व सत्प्रतिपक्ष विषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतावच्छेदक विषयितात्वोभयाभाववज्ज्ञानवृत्ति तादृशयत्किंचिद्विषयित्वं यादृशयादृशधर्मावच्छिन्नानिरूपित मितिपरिष्कारेनिरुक्त विशेषणस्य यत्किंचिद्विषयितायामदानेपि दर्शितसत्प्रतिपक्ष संग्रहस्य व्यभिचारविशिष्ट बाधविषयितामादाय बाधविशिष्ट  व्यभिचारासंग्रहस्य च संभवाच्च, अस्मदुक्तं विषयिताद्वये निरुक्तोभयरूपावच्छेदकत्व विवक्षणमेव ग्रंथकृदभिप्रेतमिति, सुधियोविदां कुर्वंतु॥ लाघवादाह *अथवेति* अत्रापि पाषाणमयत्वविशिष्ट पर्वतादावतिव्याप्तिवारणाय विषयिताद्वयेऽनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्वं निवेशनीयं, तादृशदोषवन्देशादि विषयितामादायासंभववारणाय व्यभिचार घटितबाधेऽव्याप्तिवारणाय च स्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्वमपि निवेशनीयं, यद्धर्मावच्छिन्न विषयकत्वावच्छिन्नमित्यस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयता निरूपितप्रकारकत्वावच्छिन्नत्वं तादृशप्रकारकत्वयद्धर्मावच्छिन्न विषयकत्वान्यतरावच्छिन्नत्वं वाऽर्थः॥ 

	यद्धर्मावच्छिन्न निरूपितत्व व्याप्यमित्यस्य यद्धर्मावच्छिन्न विषयतानिरूपित प्रकारितात्व व्याप्यंतादृश प्रकारितात्व यद्धर्मावच्छिन्न निरूपितत्वान्यतरव्याप्यमितिवार्थः, तेननघटोऽवृत्तिरित्यादौ घटावच्छिन्न रूपबाधेऽव्याप्तिः॥ शेषं पूर्ववद्बोध्यम्॥ विषयिताद्वयेऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्य कल्पद्वयेपि निवेशात्पाषाणमयत्वादि विशिष्टपर्वतादावतिव्याप्तिविरहाद्विशेष्यदळं व्यर्थमित्याशयेनाह *समुदितलक्षणार्थ इति *विशेषणगुणवद्भिन्न इति* अत्रसंख्यान्यत्वं परिमाणान्यत्वं वा विशेष इति केचित् *घटत्वावच्छेदेन गुणवत्त्वमेवेति* धर्मितावच्छेदकैकदेशव्यापकत्वावगाहनस्य धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धावनभ्युपगमेन विशेषगुणवद्भिन्नत्व घटत्वोभयावच्छेदेन गुणवद्भेदावगाहिज्ञानस्य गुणवद्भेदांशे तत्संसर्गांशे वा घटत्वमात्र व्यापकत्वावगाहित्वाभावेन तदप्रतिबध्यज्ञानविषयस्य घटत्वसामानाधिकरण्येन नघटत्वावच्छेदेनवेति *घटत्वावच्छेदेन विशेषगुणवद्भेदस्य पक्षतावच्छेदक घटकत्वे तत्सामानाधिकरण्येन विशेषगुणवत्त्वमाश्रयासिद्धिः, घटत्वसामानाधिकरण्येन तस्य पक्षतावच्छेदेकघटकत्वे तदवच्छेदेन विशेषगुणवत्त्वमाश्रयासिद्धिरिति भावः *नप्रवेशइति* विशेषगुणत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकानुयोगिताक घटत्व समानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वा वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवद्विशेषगुणत्ववद्विशेषगुणवद्घटरूपाश्रया सिद्धौ गुणत्वत्व पर्याप्तावच्छेदकताकानुयोगिताक घटत्व समानाधिकरणाभाव प्रतियोगिता वच्छेदकत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेद वद्गुणत्व वद्गुणवद्घटरूपबाधस्या प्रवेशादित्यर्थः॥ 

	*आवश्यकत्वादिति* घटत्वसामानाधिकरण्येन विशेषगुणवद्द्वितीयक्षणावच्छिन्न घटरूपाश्रयासिद्धौ घटत्व सामानाधिकरण्येन गुणवद्द्वितीयक्षणावच्छिन्न घटरूपबाधेच घटत्वव्यापकतायाविशेषरूपावच्छिन्नायाः सामान्यारूपावच्छिन्नाया वा अघटकत्वादितिभावः॥ अत्रेदं बोध्यम्॥ विरुद्धयोरपि ग्राह्य तदभावयोर्धर्मितावच्छेदक सामानाधिकरण्येन ग्राह्यबुद्धिं प्रतिधर्मितावच्छेदक सामानाधिकरण्येन ग्राह्याभावावगाहिज्ञानस्य नप्रतिबंधकत्वं विषयविरोधाभाने तज्ज्ञानाभावादेवा प्रतिबंधक भावानुपगमात्, अत एव प्राचीनाः समानविशेष्यकत्वं ज्ञानस्य प्रतिबंधकतायां तंत्रमित्यूचुः॥ नव्यतार्किकास्तु, प्रतिबध्यप्रतिबंधकान्यतरस्य धर्मितावच्छेदकव्यापकत्वावगाहित्वं प्रतिबध्यप्रतिबंधकाभावे तंत्रमित्युररीचक्रुः॥ एवंच, ग्राह्यतदभावयोर्द्वितीयक्षणादि रूपाननुगतैककालावच्छेदेन भिन्नाधिकरणांतर्भावेण धर्मितावच्छेदकसामानाधिकरण्यं संभावितोपपत्तिकमेवेति ग्राह्यगुण सामान्याभावादौ द्वितीयादिक्षणावच्छेदेन घटत्वासामानाधिकरण्यावगाहिबुद्धिं प्रतिग्राह्याभावे गुणत्वावच्छिन्ने द्वितीयादिक्षणावच्छेदेन घटत्ववसामानाधिकरण्यावगाहिज्ञानं नप्रतिबंधकं, 

	अत एव द्वितीयक्षणावच्छिन्नो नीलघटोगुण सामान्याभाववानिति बुद्धिं प्रतिद्वितीयक्षणावच्छिन्नपीतघटोगुणवानिति ज्ञानं नप्रतिबंधकमित्युपपद्यते, तस्माद्द्वितीयक्षणादेः स्वरूपसंबंधरूपं घटत्वादेस्तु व्यापकत्वरूपं ग्राह्याभावावच्छेदकत्व मवगाहमानस्यैव द्वितीयक्षणावच्छिन्न घटोगुणवानिति ज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वम्॥ नच, ग्राह्ये तत्कालावच्छिन्नत्व बुद्धिं प्रतिग्राह्याभावे तत्कालावच्छिन्नत्वावगाहिज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वात् द्वितीयक्षणावच्छिन्न गुणादिरेव बाधादिरिति वाच्यम्॥ विषयविरोधस्योक्तरीत्याऽभावेन तादृश ज्ञानस्यप्रतिबंधकतायानिर्बीजत्वात्॥ 

	एतेन विशेषगुणवद्भिन्नो द्वितीयक्षणावच्छिन्न घटोगुणसामान्यवद्भिन्न इति पाठकल्प मप्यपास्तम्॥ वस्तुतस्तु॥ घटोगुणसामान्याभाववान्विशेषगुणाभावादित्यादाववच्छेदकावच्छेदेन साध्यहेतुभावे घटत्वसामानाधिकरण्येन विशेषगुणवद्घटरूपभागासिद्धेः सामानाधिकरण्येन गुणवद्घटरूप बाधघटितत्व मावश्यकमिति॥ ननु, प्रतिबंधकता घटितलक्षणन्य दीधितिकारैरेवत्याज्यतयेयु मव्याप्तिरपि तत्त्यागबीजमध्येप्रवेश्येत्यत आह *वस्तुतस्त्विति* एतेनेत्यादि* अत्रोभयत्रापि विषयितानिष्ठस्वरूपसंबंध रूपावच्छेदकत्व विवक्षणेपाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽतिव्याप्तिस्तद्वारणाय प्रथमतोऽनतिरिक्तवृत्तित्व रूपावच्छेदकत्वनिवेशेऽसाधारण्येऽव्याप्तिः, पक्षधर्मताज्ञानासमानकालीनत्वा साधारण्यविषयकत्वोभयाभाववज्ज्ञानवृत्तित्वविशिष्टासाधारण्यविषयिताव्यापकप्रतिबंधकतावच्छेदक विषयताक हेतुमत्पक्षरूप विशिष्टनिरूपित विषयितात्व व्यापकत्वस्या साधारण्यनिरूप्यताया मसत्त्वात्॥ 

	पूर्वमनिवेश्य परत्रैवानतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशेऽसाधारण्यविषयिता निष्ठस्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकताक प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिनिरुक्तोभयाभाववज्ज्ञानवृत्त्यसाधारण्य विषयित्वमेवेति नासाधारण्येऽव्याप्तिः, नवापाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽतिव्याप्तिः; परंतु, जलवद्ध्रदरूपविशिष्टविषयितात्व व्यापकत्वस्य जलवद्ध्रदत्वावच्छिन्ननिरूपित्वे सत्त्वादत उभयत्रापि विषयितानिष्ठमवच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं निवेश्यम्। प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्न विषयकत्वव्यापक प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितारप्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचाररूपविशिष्टनिरूपित विषयितात्व व्यापकत्वस्य प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वावच्छिन्ननिरूप्यत्वे सत्त्वात्प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणाय तादृषप्रतिबंधकत्वं यद्यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वव्यापकं तत्तद्रूपावच्छिन्नविषयितान्यतमत्व व्यापकं स्वावच्छिन्न निरूप्यत्वमिति वक्तव्यम्॥ 

	ननु, स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितात्वव्यापक स्वावच्छिन्ननिरूप्य ताकधर्मवत्त्वमेव वक्तव्यं नतु तादृश विषयितायामपि सत्त्वान्न प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिरिति चेन्न॥ अनतिरिक्तवृत्तित्वस्य स्वव्यापतत्कत्व रूपतया स्वपदस्य तत्तद्व्यक्तिपरतया ह्रदोवह्न्यभाववानिति ज्ञानीयनिरूप्य निरूपकभावापन्नवह्न्यभावादि विषयितासाधारण तत्कत्व विशिष्टविषयितात्वव्यापकत्वस्य स्वावच्छिन्न निरूप्यत्वेऽसंभवादसंभववारणाय यद्यद्रूपावच्छिन्नेत्यादि विवक्षणस्यावश्यकत्वादेतादृश विवक्षातात्पर्यकमेव तादृशविषयिताकविशिष्ट निरूपितविषयितोपादानमिति ध्येयम्॥ न चैवं दोषवद्देशविषयितासाधारण तादृशविषयितान्यतमत्वव्यापकत्वस्यदोषनिरूप्यत्वेऽभावादसंभव इति वाच्यम्॥ 

	स्वावच्छिन्न विषयकज्ञानवृत्तित्वे उक्तविषयितान्यतमत्वव्यापकत्वविवक्षणात् *स्वावच्छिन्नानिरूपितेति* अत्र स्वावच्छिन्नानिरूपितविषयित्वनिष्ठस्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्वा निरूपकप्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूप संबंधरूपावच्छेदकत्वा निरूपकप्रतिबंधकतानिरूपित स्वरूप संबंधरूपावच्छेदकत्वनिवेशेऽसाधारण्येऽव्याप्तिः, तज्ज्ञानीयप्रतिबंधकतायास्तदनिरूपित हेतुमत्पक्षनिरूपितविषयित्वनिष्ठस्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकत्व निरूपकत्वात्तादृशविषयित्वा व्यापकत्वमेव तादृश विषयित्वावच्छिन्नत्वं वक्तव्यं, तथाच हेतुमत्पक्षविषयितायाः केवलहेतुमत्पक्षज्ञानेपि सत्त्वात्तदव्यापकत्वं तज्ज्ञानीयप्रतिबंधकतायामव्याहतमिति नाव्याप्तिस्तथापि पाषाणमयत्व विशिष्टपर्वतेऽतिव्याप्तिरतः प्रतिबंधकतावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपमेवनिवेशनीयं प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारत्वावच्छिन्ना निरूपितघटत्वावच्छिन्नविषयित्वानवच्छिन्नप्रतिबंधकतावच्छेदकविषयितानिरूपकत्वावच्छेदक प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्व मादाय तदवच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणाय स्वावच्छिन्ना विषयकप्रतीतिवृत्तियद्यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं तत्तद्रूपावच्छिन्न विषयित्वानवच्छिन्नत्वमेव निवेशनीयम्॥ 

	व्यभिचारघटित बाधाव्याप्तिं वारयतां मतमाह *अत्रकेचिदिति* साजात्यं च हेत्वाभासविभाजकरूपेणेति *तथाच स्वसमानाधिकरण हेत्वाभासविभाजक रूपसमानाधिकरणं यत्स्वावच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं तादृशंरूपं तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्स्वं तदवच्छिन्नत्वं स्वसजातीयविशिष्टांतराघटितत्वमिति फलितम्॥ वह्न्यभाववद्ध्रदत्वरूप स्वसमानाधिकरणहेत्वाभासविभाजकबाधत्व समानाधिकरणस्वावच्छिना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकत्वस्य वह्न्यभाववद्ध्रदत्वरूप स्वपदार्थेऽसत्त्वात्तादृशप्रतीति विषयतावच्छेदके तादृशत्वनिवेशः, तादृशत्वं च यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्येविरोधिविषयता प्रयुक्तोभयाभावस्तत्त्वं तादृशं च रूपं नह्रदत्वादिकं किंतुह्रदवृत्तिवह्न्यभावस्तत्वं तादृशं च रूपं नह्रदत्वादिकं किंतु ह्रदवृत्तिवह्न्यभावद्वादिकमेवेति नदोषः *तच्छरूपंबाधत्वव्यभिचारत्वादीति* आदिना, सत्प्रतिपक्षत्वासाधारणत्वानुपसंहारित्व विरोधत्वाश्रयासिद्धित्वसाधनासिद्धित्व व्याप्यत्वासिद्धित्व स्वरूपासिद्धित्व साध्यासिद्धित्व परिग्रहः॥ 

	तत्र बाधत्वं, यादृशविषयतात्वं पक्षे पक्षतावच्छेदक वैशिष्ट्‌यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकं सत्साध्ये साध्यतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकं तादृशविषयतात्वावच्छिन्न तादृशविषयतानिष्ठप्रयोजकतानवच्छेदकताकः प्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावो यद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्व व्यापक स्तद्रूपवत्त्वम्॥ अत्र विषयतानिष्ठ प्रयोजकतायां यादृशविषयतात्वं पक्षेपक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकं तादृशविषयतात्वावच्छिन्नत्वनिवेशान्नाश्रयासिद्धौ बाधलक्षणादिव्याप्तिः॥ नवा, गुणवद्भिन्नो घटोविशेष गुणवद्भिन्न इत्यादौ गुणवद्घटरूपाश्रयासिद्ध्यास्वसजातीययाघटिते विशेषगुणवद्घटरूपबाधादौ सामान्यलक्षणाव्याप्तिः॥ विषयतायां तादृशाभावाप्रयोजकत्व मात्रनिवेशे उक्तस्थलेबाध *विषयताया आश्रयासिद्धिविषयत्वाभिन्नतया आश्रयासिद्धिविषयताया स्तादृशाभावप्रयोजकत्वे बाधविषयताया अपि तादृशाभावप्रयोजकत्वं संभवतीतव्याप्तिरतः प्रयोजकतानवच्छेदक तादृश विषयतात्वावच्छिन्नत्वस्य विषयतानिष्ठप्रयोजकतायां निवेशः तथासति पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकं यद्घटत्वं तदवच्छिन्नत्वस्य पक्षसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतायां वृत्तित्वाभावसाध्यकेतिवृत्तित्ववन्निरूपितत्व विशिष्टवृत्तित्वरूपबाधेस्वसजातीय निरूपितत्वविशिष्ट वृत्तित्वरूपसाध्यासिद्धिघटिते सामान्यलक्षणाव्याप्तिः॥ 

F.N.*.विशेषगुणवद्घटविषयतायाः पक्षेपक्षतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतावच्छेदकं यद्गुणवद्घट विषयतात्वं तद्वत्तयागुणवद्घटरूप स्वरूपासिद्धिविषयतात्वेनेत्यादि॥ 

	नच निरूपित्वविशिष्टवृत्तित्वरूपसाध्याप्रसिद्धि विषयताया वृत्तित्वरूपपक्षेनिरूपित्व रूपपक्षतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकत्वात्कथमव्याप्तिरिति वाच्यम्॥ वृत्तित्वत्व सामानाधिकरण्येन निरूपितत्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वाद्वृत्तित्वत्वावच्छेदेन निरूपितत्वाभावस्य साध्यतावच्छेदक घटकत्वात्सामानाधिकरण्येन निरूपितत्वविशिष्ट वृत्तित्वविषयताया अतथात्वेन तादृशासिद्धौसामान्यलक्षणाव्याप्तिरतस्तादृशप्रयोजकतानवच्छेदक यादृशविषयतात्वे साध्यतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकत्व निवेशः॥ 

	विषयतायां तादृशावगाहित्वा भावाप्रयोजकत्वमात्रनिवेशे उक्तबाधसिद्धविषयकयोरैक्यात्पूर्वोक्तरीत्या तादृशबाधेऽव्याप्तिरतः प्रयोजकतानतच्छेदक रूपावच्छिन्नत्व पर्यंतनिवेशः॥ अभावे तादृशविषयतात्वानवच्छिन्न विषयतानिष्ठप्रयोजकताकत्व निवेशान्ननिर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ वेकदेशे उदासीने तद्घटिताश्रयासिद्धौ चातिव्याप्तिः सामान्यलक्षणाव्याप्तिर्वा॥ यद्यपि, निरुक्तबाधत्वस्य यद्रूपपदग्राह्यवह्न्यभाववद्ध्रदत्वरूपं तयातस्यच ह्रदवृत्तिवह्न्यभावेऽसत्त्वाद्वह्न्यभाववद्ध्रदत्वरूपं यत्स्वं तत्समानाधिकरणं यद्धेत्वाभासविभाजकनिरुक्तबाधत्व समानाधिकरणं तदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदक तादृश रूपाप्रसिद्धिः, तथापि तादृशाभावोयद्यद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्व व्यापकस्तत्तद्रूपावच्छिन्नान्यतमत्व रूपबाधत्वेन साजात्यं दोषसामान्यलक्षणे विवक्षणीयम्॥ 

	एवंरीत्यैवव्यभिचारत्वादिनापीति नदोषः॥ उक्तबाधत्वस्य सत्प्रतिपक्ष साधारण्येपि सत्प्रतिपक्षघटित बाधस्यालक्ष्यत्वादेव नतत्रैतादृशसामान्यलक्षणस्याव्याप्तिः॥ प्रकृतसामान्यलक्षणघटकं सत्प्रतिपक्षत्वं तु निरुक्तबाधत्व रूपमेव॥ नचैवं, बाधघटित सत्प्रतिपक्षे सामान्यलक्षणाव्याप्तिस्तस्य स्वसजातीय बाधरूप विशिष्टांतरघटितत्वादिति वाच्यम्॥ बाधघटितसत्प्रतिपक्षस्थले बाधस्यैव दोषत्वांगीकारात्तद्घटितसत्प्रतिपक्षस्यालक्ष्यत्वात्॥ व्यभिचारत्वंच, यादृशविषयतात्वं हेतौतु हेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकं सत्साध्येसाध्यतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकताकः प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रकृतसाध्यात्यन्ताभाववदवृत्तित्व प्रकृतसाध्य वदन्यावृत्तित्वादिरूपं यच्च साध्यतावच्छेदके हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिरूप मव्यभिचरितत्वं तत्तदवगाहित्वकूटाभावोयद्रूपावच्छिन्नविषयताकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्व व्यापकस्तद्रूपावच्छिन्नत्वम्॥

	तु अपि ा**
अत्र वृत्तित्वविशिष्ट वह्निहेतुकधूमसाध्यकस्थले वृत्तित्वविशिष्ट वह्निरूपहेत्वसिद्धावतिव्याप्ति स्तद्विषयताया अपि स्वप्रयुक्तहेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोज्योक्ताभावप्रयोजकत्वादत स्तद्वारणाय विषयतानिष्ठप्रयोजकतायां हेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहिभाव प्रयोजकतानवच्छेदक तादृशविषयत्वावच्छिन्नत्व निवेशः॥ नचैतल्लक्षणस्य व्यवहाराप्रयोजकत्वेतिनातिव्याप्तिर्नक्षतिरीतिवाच्यम्॥ 

	तथासति, व्यभिचारत्वेन स्वसजातियवृत्तित्व विशिष्टवह्निरूपहेत्वसिद्धिरूपविशिष्टांतर घटिततया सामान्यलक्षणस्य तादृशव्यभिचारऽव्याप्तिरतस्तद्वारणायोक्तविशेषण सार्थक्यात्॥ एवं, निरूपितत्वाभावविशिष्टवृत्तित्व साध्यकप्रमेयत्व हेतुकस्थले निरूपितत्वविशिष्ट वृत्तित्वरूपसाध्यासिद्धावतिव्याप्तातादृशसाध्यासिद्धिघटितप्रमेयत्वनिष्ठवृत्तित्वाभाववन्निरूपित वृत्तित्वरूपव्यभिचारे सामान्यलक्षणा व्याप्तिरतस्तद्वारणाय यादृशविषयतात्वेसाध्ये साध्यतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वा भवप्रयोजकतावच्छेदकत्व निवेशः॥ 
	
	धूमव्यभिचारि वह्निर्धूमवान् वह्नेरित्याद्याहार्यव्यभिचारस्थले उदासीने एकदेशे चातिव्याप्तिरतोविषयताप्रयुक्तत्वनिवेशः॥ अत्रसाध्याभावा व्यापकहेत्वभावस्यापि व्यभिचारत्वे तत्राव्याप्तिवारणाय व्यतिरेकव्याप्त्यवगाहित्वमपि कूटमध्येनिवेशनीयं, इत्थंच व्यतिरेकव्याप्त्यवगाहित्वाभावं प्रतितद्विषयतायाः प्रयोजकतया तदवगाहित्वघटिततादृश कूटाभावस्य तज्ज्ञानोत्तरानुमितित्व व्यापकत्वाच्च न तत्राव्याप्तिः॥ नच व्यतिरेकव्याप्तिनिवेशे वह्न्यादिसाध्यकाभावाप्रतियोगित्व विशिष्ट वाच्यत्वादि हेतुकस्थले वह्न्यभाववद्वृत्त्यभावाप्रतियोगित्वविशिष्टवाच्यत्व रूपव्यभिचारे अभावप्रतियोगित्व विशिष्टवाच्यत्वं रूपानुपसंहारित्व घटितत्वात्सामान्यलक्षणासत्त्वं स्यादितिवाच्यम्॥ विषयतानिष्ठप्रयोजकतावच्छेदकरूपे॥

F.N.*.यादृशविषयतात्वे इत्यर्थः॥

	 हेतुसाध्यान्यतरस्मिन्नत्यंताभाव प्रतियोगित्वावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकत्वस्यापि निवेशेनतादृशाव्याप्ति वारणात्॥ असाधारणत्वं च, यादृशविषयतात्वं पक्षेपक्षतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वा भावप्रयोजकता नवच्छेदकं सत्साध्येसाध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकं तादृशविषयतात्वावच्छिन्न विषयतानिष्ठप्रयोजकताकः पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावः पक्षधर्ताज्ञान समानकालीन यद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापकस्तद्रूपावच्छिन्नत्वम्॥ 

	अत्राप्रतियोगित्वविशिष्ट जलपक्षक वह्निसाध्यक जलहेतुकेऽसिद्धिघटिता साधारण्यसंग्रहाय यादृशविषयतात्वे पक्षेपक्षतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकत्व निवेशः॥ एव॥ मवृत्ति वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्व कालीनवह्निमान् जलादित्यादौ वृत्तिवह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूप साध्यासिद्धिघटित जलवृत्तिवह्निव्यापकीभूताभावप्रयोगित्व रूपासाधारण्ये सामान्यलक्षणाव्याप्तिवारणाय साध्येसाध्यतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वा भावप्रयोजकतानवच्छेदकत्व निवेशः॥ 
	
F.N.*.अन्यप्रतियोगित्वमित्यनेन संबंधः॥

	एतादृशासाधारण्यस्यबाधसाधारण्येपिबाधघटितासाधारण्यस्थले बाधस्यैवदोषत्वोपगमेन तद्घटितासाधारण्यस्यालक्ष्यत्वान्नक्षतिः॥ यादृशविषयतात्वं हेतौहेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोयजकतानवच्छेदकं तादृशविषयतात्वावच्छिन्नविषयता निष्ठप्रयोदकताकः प्रकृतसाध्यप्रकृत हेत्वन्यतर निष्ठविशेष्यता निरूपिताभावप्रतियोगितोत्तरानुमितित्व व्यापक स्तद्रूपावच्छिन्नत्वमनुपसंहारित्वम्॥ 
	सर्वंवाच्यं कांचनमयत्वाभाववत्प्रमेयत्ववत्कांचनमयमेयत्वादित्यादावभावाप्रतियोगित्वविशिष्टं यत्कांचनमयत्वाभाववत्प्रमेयत्वरूपहेत्वसिद्धिघटितेसामान्यलक्षणाव्याप्तिरतो यादृश विषयतात्वे हेतौहेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकत्वनिवेशः॥ एवं, सर्वपक्षके कांचनमयप्रमेयत्वसाध्यक कांचनमयत्वाभाववत्प्रमेयत्वहेतुकेऽभावाप्रतियोगित्वविशिष्टकांचनमयत्वाभाववत्प्रमेयत्वरूपानुसंहारित्वेकांचनमयत्वाभाववत्प्रमेयत्वरूपसाध्यासिद्धि घटितेसामान्यलक्षणाव्याप्तिरतस्तत्र साध्यतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकत्वनिवेशः॥

	विरोधत्वंतु, यादृशविषयतात्वं हेतौहेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकं सत्साध्ये साध्यतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकं तादृशविषयतात्वा वच्छिन्नविषयतानिष्ठप्रयोजकताकः हेतुतावच्छेदकावच्छिन्ने साध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्वाभावो यद्रूपावच्छिन्नविषयताक निश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापक स्तद्रूपावच्छिन्नविषयताक निश्चयाव्यवहितोत्तरानुमितित्वव्यापकस्तद्रूपावच्छिन्नविषयताक निश्चयव्यवहित्तरानुमितित्वव्यापकस्तद्रूपावच्छिन्नत्वम्॥ 

	वह्निसाध्यककांचन मयत्वाभाववज्जलकालीनकांचन मयजलहेतुकेवह्न्यभाववद्वह्न्यसमानाधिकरण जलरूपविरोधेस्वसजातीयकांचन मयत्वाभाववद्वह्निरूपसाध्यासिद्धिघटिते च सामान्यलक्षणाव्याप्तिवारणाय यादृशविषयतात्वे हेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकत्व साध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकत्वयोर्नवेशः॥ स्वरूपासिद्धित्वंतु, यादृशविषयतात्वं हेतौहेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकं तादृशविषयतात्वावच्छिन्न विषयतानिष्ठप्रयोजकताकः प्रकृतपक्षता वच्छेदकावच्छिन्ने हेतुतावच्छेदक विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावो यद्रूपावच्छिन्न विषयतादृशविषयतात्वे पक्षतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकतावच्छेदकत्व विशेषणप्रयोजनं बाधलक्षणोक्त मेवात्रापि ज्ञेयम्॥
	नुरूपितत्वविशिष्टवृत्तित्व पक्षकेनिरूपितत्वाभावविशिष्टवृत्तित्वाभावहेतुके वृत्तित्व वन्निरूपितत्व विशिष्टवृत्तित्वरूपस्वरूपासिद्धौस्वसजातीयनिरूपितत्वविशिष्टवृत्तित्वरूपहेत्वसिद्धिघटितायां सामान्यलक्षणाव्याप्तिवारणाय तत्र हेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्‌यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकत्व निवेशः॥ विषयताप्रयुक्तः पक्षेपक्षतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावो हेतुमत्पक्ष विषयकज्ञानासमानाकालीनत्व पक्षतावच्छेदकव्यापकाभावप्रतियोगित्व विशिष्टहेतुविषयकत्वोभयाभाववज्ज्ञानवृत्तित्व विशिष्टयद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चयोत्तरानुमितित्वव्यापकस्तद्रूपावच्छिन्नत्वं आश्रयासिद्धित्वम्॥ 
	अहार्यस्थलीयाश्रयासिद्धौ स्वसजातीयैकदेशघटितायां सामान्यलक्षणाव्याप्तिवारणाय विषयताप्रयुक्त्व मभावविशेषणम्॥ सांप्रदायुकैः, कांचनमयह्रदोवह्निमान् जलादित्यादौ कांचनमयत्व व्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलस्याश्रयासिद्धित्वस्वीकारात्तत्रच हेतुमत्पक्षज्ञान समानकालीन तज्ज्ञानस्यैव प्रतिबंधकत्ववादसमानकालीन ज्ञानोत्तरानुमितौ लक्षणघटकोक्ताभावस्यासत्त्वादव्याप्तरितो ज्ञानेनिरुक्तोभयाभाव निवेशनम्॥ विषयताप्रयुक्तः प्रकृतसाध्ये प्रकृतसाध्यतावच्छेदक व्यापकीभूताभाव प्रतियोगिहेतुविषयकत्वोभयाभाववज्ज्ञानवृत्तित्व विशिष्टयद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमितित्व व्यापकस्तद्रूपावच्छिन्नत्वं साध्यासिद्धित्वं विषयताप्रयुक्तत्वव्यावृत्तिः पूर्ववत्॥ 

	जलंकांचनमय जलवज्जलादित्यादौ कांचनमयत्वं व्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाध्यासिद्धावव्याप्ति वारणायज्ञाने उभयाभावनिवेशनम्॥ विषयताप्रयुक्तो हेतौहेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावः पक्षधर्मताज्ञानासमानकालीनत्व हेतुतावच्छेदक व्यापकीभूताभाव प्रतोयोगिहेतुविषयकत्वोभयाभाववन्निश्चय वृत्तित्वनिष्ट यद्रूपावच्छिन्न विषयताकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमितित्व व्यापकस्तद्रूपावच्छिन्नत्वं हेत्वसिद्धित्वम्॥ जलंवह्निमत्कांचनमय जलादित्यादौ कांचनमयत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपहेत्वसिद्धावव्याप्तिवारणायोभयाभावो निश्चयेनिविष्टः॥ 

	अथैवं साजात्यघटकबाधत्वादिनिर्वचनेपि विशेषगुणवद्भिन्नोघटोगुणसामान्यवद्भिन्न इत्यादौ विशेषणवद्घट रूपासिद्धादव्याप्ति र्दुर्वारा गुणवद्घटत्वादि रूपनिरुक्त बाधत्वस्य स्वपदग्राह्य विशेषगुण वद्घटत्व समानाधिकरणत्वात्स्वसमानाधिकरण हेत्वाभास विभाजक बाधत्व समानाधिकरणं यत्स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकं तादृशं रूपं गुणवद्घटत्वादितदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकं तादृशं रूपं गुणवद्घटत्वादितदवच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य स्वपदग्राह्य विशेषगुणवद्घटत्वेऽसत्वादिति चेन्न॥ 

	स्वावच्छिन्नविषयतावृत्ति हेत्वाभासविभाजकरूपवत्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति विषयतावच्छेदक यद्रूपावच्छिन्न विषयतासामान्यं तद्रूपावच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं यत्स्वंतदवच्छिन्नत्वमितिरीत्या स्वसजातीयविशिष्टांतराघटितत्वस्य परिष्करणीयत्वात्॥ विषयतावृत्तिहेत्वाभासविभाजक बाधत्वादिकं च निरुक्ततत्तद्रूपावच्छिन्नविषयतान्यतमत्वादिरूपामेव॥ 

	तथाच, गुणवद्घटत्वरूपयद्रूपावच्छिन्न विषयतायां विशेषरूपस्य हेत्वाभासविभाजकाश्रयासिद्धित्वस्या भावान्नाव्याप्तिः *विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वदळस्यवैयर्थ्यमिति* अथ, स्वसजातीयविशिष्टांतराघटितत्वनिवेशे सर्वस्यैव विशेष्यदळस्य वैय्यर्थ्य संभवेविरोधिविषयताप्रयुक्तत्व दळमात्रवैय्यर्थ्यकथनमसंगतम्॥ नच, ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ वह्न्यभावेऽतिव्याप्तर्वह्न्यभावत्वावच्छिन्नायाह्रदे वह्न्यभाव इति ज्ञानीयविषयता तस्यां हेत्वाभासविभाजक ह्रदवृत्तिवह्न्यभावत्वावच्छिन्नविषयतात्वरूपबाधत्वसत्त्वेन स्वपदेन वह्न्यभावत्वमुपादायतदवच्छिन्नविषयतावृत्तिहेत्वाभासविभाजकनिरुक्तबाधत्ववद्यत्तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं ह्रदनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिवह्नित्वावच्छिन्नविषयतासामान्यं तादृशवह्नितावच्छिन्नाविषयकप्रतीति
विषयतावच्छेदकं यत्स्वंवह्न्यभावत्वं तदवच्छिन्नत्वस्य तस्मिन्सत्वादतो विशेष्यदळमावश्यकं तथाच, वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयको यो वह्न्यभाव इति निश्चयस्तदुत्तरं जायमानायां ह्रदोवह्निमान् वह्निव्याप्यधूमवांश्चेत्यनुमितावुभयाभावासत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम्॥ 

	स्वावच्छिन्नविषयतासामान्यवृत्तित्वस्य हेत्वाभास विभाजकरूपे विवक्षणे नैववह्न्यभावेऽतिव्याप्तिवारणसंभवात्॥ यदिच, स्वावच्छिन्नविषयतायां यावत्त्वाननुसंधाने न विरोधिविषयताप्रयुक्तत्व मात्रवैय्यर्थ्यकथनसंगतिरित्युच्यते॥ तदातुल्ययुक्त्यावह्निमान् ह्रदोनिर्वह्निरित्यादौ ह्रदेवह्न्यभाव इति ज्ञानीयवह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयतायां हेत्वाभासविभाजकासिद्धित्वसत्त्वाद्वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयतायां हेत्वाभासविभाजकासिद्धित्वसत्त्वाद्वह्न्यभावत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणाय विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वनिवेशनसार्थक्य संभवेतद्वैय्यर्थ्यकथनासंगतिरिति चेन्न॥ 
	
	ह्रदेऽभावानिरूपितप्रतियोगित्ववद्वह्निमान्धूमादित्यादौ बाधसाध्यासिद्ध्यनात्मकेऽभावनिरूपितप्रतियोगित्व विशिष्टेऽतिव्याप्तिस्तत्र ह्रदवृत्त्यभाव प्रतियोगीवह्निरितिबाधज्ञानीयनिरूप्यनिरूपकभावापन्नाभावनिरूपितत्व विशिष्टप्रतियोगित्वावच्छिन्न विषयतायां बाधत्वसत्त्वेन बाधत्वावच्छिन्ना घटितत्वस्य चाभावनिरूपितत्व विशिष्टप्रतियोगित्वावच्छिन्ने अक्षतत्वात्तत्रातिप्रसंगवारणायस्वपदग्राह्यरूपे यद्रूपावच्छिन्न विषयिता सामान्यमुक्तोभयाभावाधिकरणता प्रयोजकं तद्रूपावच्छिन्नानिरूपितत्व यद्रूपावच्छिन्नविषयक निश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्ये उक्तोभयावस्तद्रूपावच्छिन्न निरूपितत्वोभयाभाववत्स्वावच्छिन्न विषयतासामान्यकत्वरूपविशेषणमावश्यकम्॥ 

	तथाच, अभावनिरपूपितत्व विशिष्टप्रतियोगित्वावच्छिन्न विषयतासामान्यस्य प्रतिबंधकतानवच्छेदकत्वेनोक्तोभयाभावाधिकरणत्वाप्रयोजकताय तादृशरूपावच्छिन्ना निरूपितत्वस्याभाव निरूपितत्वस्याभाव निरूपितप्रतियोगित्वस्यासिद्धिघटितत्वेन यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरमनुमिति सामान्ये उभयाभाव स्तद्रूपावच्छिन्न निरूपितत्वस्यच स्वपदग्राह्याभावनिरूपितप्रतियोगित्वावच्छिन्नविषयिता सामान्येसत्त्वेनोभयाभावासत्त्वेन तादृशप्रतियोगित्वस्य स्वपदेन गृहीतुमशक्यत्वान्नतदवद्भिन्नेऽतिव्याप्तिः॥ 

	तथाच, ह्रदोवह्निमान् दूमादित्यादौ वह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयितासामान्ये यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्ये उभयाभावस्तद्रूपावच्छिन्न निरूपितत्वाभाव प्रयुक्तोभयाभाव सत्त्वेन वह्न्यभावत्वादेः स्वपदेनोपादानसंभवेन तदवच्छिन्नेपूर्वोक्तरीत्याऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदळसार्थक्यम्॥ निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ घटत्ववह्नित्वाद्य वच्छिन्नविषयिता सामान्ये उभयस्यैव पूर्वोक्तरीत्या सत्त्वन तदभावासत्त्वादेवन्वपदेनघटत्व वह्नित्वाद्युपादानायोगेन तदवच्छिन्नेऽतिव्याप्तिविरहाद्विरोधिविषयिता प्रयुक्तत्व वैय्यर्थ्यशंकायाः सुसंगतिः॥ 

	नचैवमपि निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ वृत्तिवह्निरूपैकदेशेऽतिव्याप्तिः पर्वतवृत्तिर्वह्निरिति ज्ञानीयवृत्तिवह्नित्वावच्छिन्नविषयितायां हेत्वाभासविभाजकासिद्धित्वसत्त्वेन समानाकारकज्ञानीयविषयतयोरैक्यनवृत्तित्ववान्पर्वतवृत्तित्ववान्, वृत्तित्ववांश्च वह्निरिति ज्ञानीय वृत्तिवह्नित्वावच्छिन्नविषयिता सामान्ये उभयाभावाधिकरणताप्रयोजकत्व सत्त्वेन तदवच्छिन्नानिरूपितत्वाभाव प्रयुक्तोभयाभावसत्त्वेन वृत्तिवह्नित्वस्य स्वपदेनोपादान संभवादिति तद्वारणायैवविरोधिविषयिता प्रयुक्तत्व दळसार्थक्यं संभवत्येवेति तद्वैय्यर्थ्यशंकाऽनुचितैवेति वाच्यम्॥

	वृत्तिवह्नित्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणाय स्वावच्छिन्नविषयिता सामान्येउक्तोभयाभावमनिवेश्य स्वावच्छिन्न विषयिताधिकरणताया भेदावश्यकत्वेना समानकालीनज्ञाननिष्ठ विषयिताधिकरणतायामुभयाभावाधिकरणताप्रयोजकत्वासत्त्वेन वृत्तिवह्नित्वस्य स्वपदेनोपादानायोगेन तदवच्छिन्नेऽतिव्याप्तिविरहात्॥ नचाधिकरणतायावुभयाभावनिवेशेऽसाधारण्यासंग्रहः पक्षधर्मताज्ञानासमानकालीना साधारण्यज्ञाननिष्ठविषयिताधिकरणताया मुभयाभावाधिकरणता प्रयोजकत्वासत्त्वेन तद्विषयिताधिकरणता सामान्ये निरुक्तोभयोस्सत्त्वेन स्वपदेनासाधारण्यतावच्छेदक ग्रहणायोगादिति वाच्यम्॥ 

	निरुक्तोभयाभाववत्तादृशाधिकरणता सामान्येपक्षधर्मताज्ञानासमानकालीनत्वा साधारण्य विषयकत्वोभयाभाववज्ज्ञानवृत्तित्व विशेषणदानेन तत्संग्रहसंभवात्॥ केचित्तु-स्ववृत्तिहेत्वाभास विभाजकस्य स्वान्यस्मिन्नसत्त्वं तस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वादित्यसंभव एव स्यादतो यद्रूपावच्छिन्न विषयिताप्रयुक्तोभयाभाव प्रयोजकाभावाधिकरणतायां ज्ञानवैशिष्ट्याप्रयोज्यत्वे सति स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक धर्मावच्छिन्न विषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्न प्रयोज्यत्वं तद्धर्मावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयतावच्छेदक तद्धर्मवत्त्वमिति स्वसजातीय विशिष्टांतराघटितत्वं परिष्करणीयम्॥ 

	तथाच, वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयिताप्रयोज्यं यद्वह्न्यभाववद्ध्रदह्रदवृत्तिवह्न्यभावसत्प्रतिपक्षादि विषयकनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्यनिष्ठं पक्षेसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणत्वं तद्ध्रदवृत्तिवह्न्यभावसत्प्रतिपक्षविषयिताप्रयोज्यमपीति सत्प्रतिपक्षह्रदवृत्तिवह्न्यभावाद्यघटितत्वस्य वह्न्यभाववद्ध्रदे सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः॥ 

	अभाववान् वहन्यभाववानिति निश्चयकालीन निश्चयाया भाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयताप्रयुक्तत्वमादायदोषवारणाय ज्ञानवैशिष्ट्याप्रयोज्यत्व विशेषणम्॥ तच्च,ज्ञानवैशिष्ट्यनिष्ठप्रयोजकताकत्वा साधारण्यविषयितानिष्ठ प्रयोजकताकत्वाभावोभयाववत्त्वं, तेन ना साधारण्यासंग्रहः॥ एकदेशीय निरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयिता मादायासंभववारणाय तादृशविषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्नत्वस्य निवेशः॥ इत्थंच, ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादित्यादावेकदेशवह्न्यभावत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिवारणाय विशएष्यदळसार्थक्यं, परंतु विरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वदळं व्यर्थमिति तदभिधानं संगतमित्याहुः, तदसत्॥ 

	उक्तरीत्याऽनुगतबाधत्वादिघटित साजात्यनिवेश संभवेनासंभवाभावात्तदर्थं यद्रूपावच्छिन्न विषयिताप्रयुक्तेत्यादिनिष्कर्षानावश्यकत्वात्॥ तथानिष्कर्षेपि वह्न्यभावत्वाद्य वच्छिन्नातिव्याप्ति वारणस्य यद्रूपावच्छिन्न विषयिताधिकरणता सामान्यप्रयुत्तत्व निवेशेनैवसंभवेन विशेष्यदळ वैय्यर्थ्यस्य दुर्वारत्वात्॥ अधिकरणतापर्यंत निवेशान्नह्रदो वह्निमान् जलादित्यादौ हेतुमत्पक्षेऽतिव्याप्तिरिति,निवेदनीयं सुधीभिः॥ *स्वसजातीय विशिष्टांतरघटितं यत्स्वमिति* स्वावच्छिन्न विषयतावृत्तिहेत्वाभासविभाजकरूपवत्स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीति विषयतावच्छेदक यद्रूपावच्छिन्न विषयितासामान्यं तद्रूपावच्छिन्नघटितं यत्स्वमित्यर्थः, तेन विशेषगुणवद्भिन्नो घटोगुण सामान्यवद्भिन्न इत्यादावाश्रयासिद्धौ नाव्याप्तिः 

	*साध्यसाधनग्रहाविरोधीति* प्रतिबंधकता घटितलक्षणाभिप्रायेणेदम्॥ यादृशविषयात्वं हेतौ हेतुतावच्छेदक वैशिष्ट्यावगाहित्वा भावप्रयोजकतानवच्छेदकं सत् साध्येसाध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकं तादृशविषयतात्वावच्छिन्न विषयतानिष्ठ प्रयोजकता केत्यादिपूर्वनिरुक्तविशिष्टांतराघटितत्वाघटितव्यभिचारत्वस्यापि व्यभिचारनिष्ठं मेयत्वमिति ज्ञानीयव्यभिचारविषयतानिष्ठप्रयोजकतामादाय व्यभिचारविशिष्टमेयत्वसाधारण्यं बोध्यम् 

	*बाधविशिष्टव्यभिचारादाविति* अयोगोलकंधूमवद्वह्नेरित्यादौ धूमाभाववदयोगोलकवृत्तिधूमाभाववद्वृत्तिवह्नित्वावच्छिन्न इत्यर्थः *अतिव्याप्तेरिति* अत्रेदं चत्यम्॥ स्ववृत्तीनि, स्वविषयतावृत्तिनि, वा यावंति हेत्वाभासविभाजकरूपाणि तावद्रूपविशिष्टं यद्विशिष्टान्तरं, विशिष्टांतरविषयतासामान्यं वा तद्घटितं यत्स्वंतदघटितत्वमितिपरिष्कार एवेयमिति व्याप्तिस्संभवति॥ यदिच, स्ववृत्तीनि, स्वविषयतावृत्तीनिवा यावंति हेत्वाभासविभाजक रूपाणि प्रत्येकं तद्रूपविशिष्टं यद्विशिष्टांतरं विशिष्टांतरविषयत्वं वा तद्घटितत्वेसति तद्रूपविशिष्टं यद्विशिष्टांतरं विशिष्टांतरविषयत्वं वा तद्घटितं यत्स्वंतदघटितत्वमितिरीत्या परिष्क्रियते तदानेयमतिव्याप्तिः॥ 

	बाधविशिष्टव्यभिचारेस्ववृत्तिबाधत्वविशिष्ट विशिष्टांतरबाधघटितत्वे सति स्ववृत्तिव्यभिचारत्वविशिष्टान्तरव्यभिचारघटितत्वसत्त्वात्तस्यच स्वपदेन धर्तुं शक्यत्वेन तदघटितत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारेऽसत्त्वात्॥ व्यभिचारघटितबाधे स्ववृत्तिव्यभिचारत्व विशिष्टांतरव्यभिचार घटितत्वसत्त्वेपि स्ववृत्तिबाधत्व विशिष्टांतरघटितत्वासत्त्वेन तस्य स्वपदेनोपादानायोगात्तत्र लक्षण समन्वयः नचैवमपि स्ववृत्तिव्यभिचारत्वविशिष्ट विशिष्टांतरव्यभिचारघटितं यत्स्वं धूमव्यभिचारिवह्निमत्त्वादिविशिष्टं तदघटितत्वस्य व्यभिचारघटितबाधेऽसत्त्वाद्धूमव्यभिचारिवह्निमान् धूमवान् वह्नेरित्यादौ धूमाभाववद्धूमव्यभिचारिवह्निमत्त्वावच्छिन्न रूपव्यभिचार घटितबाधाव्याप्तिर्दुर्वारैवेति वाच्यम्॥ 

	तदघटितत्वमित्यनेन तदपर्याप्तिक विषयताकत्वस्य तद्विषयकत्वाव्यापक विषयताक प्रतीतिविषयत्वस्य वा विवक्षितत्वात्॥ यत्तु, प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारवृत्तियावद्धेत्वाभाल विभाजक रूपाश्रयसिद्ध्या तस्यस्वपदेन ग्रहणायोगात्प्रमेयत्व विशिष्टबाधविशिष्टव्यभिचारादिकमेव तादृशं स्वंतदघटितत्वस्य प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारे सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय स्ववृत्तिहेत्वाभास विभाजकोपाधित्वव्यापकतावच्छेदक स्ववृत्तितात्विकविशिष्टांतरघटितं यत्स्वमितिस्ववृत्तियावद्धेत्वाभासविभाजक रूपेण स्वसजातीय विशिष्टांतरघटितं यत्स्वमित्यनेन विवक्षणीयं, एवंच बाधत्वव्यभिचारत्व साधारण बाधविशिष्टव्यभिचारवृत्तिहेत्वाभास विभाजकोपाधित्व व्यापकतावच्छेदकत्वस्य स्वपदग्राह्य प्रत्येकं बाधव्यभिचारवृत्तितात्वेऽसत्त्वाद्बाधविशिष्टव्यभिचारादिकं न तादृशं स्वं, 
	किंतु प्रमेयत्वविशिष्टबाधविशिष्टव्यभिचारादिकमेव, तदघटितत्वस्य तत्राक्षतत्वात्तत्रातिव्याप्तिर्दुर्वारैवेति॥ तदसत्॥ प्रमेयत्वविशिष्टव्ययभिचारवारणायानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकतावच्छेदकत्व संबंधेन स्वविषयिताव्यापकप्रतिबंधकतावत्त्वरूपं यत्स्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकोपाधित्वं तद्व्यापकतावच्छेदकस्वघटक विशिष्टांतरवृत्तितात्वकत्वरूपतादृश विशिष्टांतर घटितत्वस्य स्वपदार्थे विवक्षणेनैव बाधविशिष्ट व्यभिचारवारणसंभवात्॥ 

	स्वघटक विशिष्टांतरमित्यनेन स्वविषयिताव्यापक विषयितानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्नं वा विवक्षणीयं, तेन स्वाविषयक प्रतीत्यवृत्तिस्वविषयिताकत्वस्य स्वघटकतारूपत्वे स्वपदस्य तत्तद्व्क्तिपरतया प्रत्येकबाधव्यभिचारवृत्तितात्वस्य तादृशोपाधित्वव्यापकतावच्छेदकत्वाभावाद्बाधविशिष्ट व्यभिचारेऽतिव्याप्तिर्दुर्वारैवेति शंकानवकाशः *व्यर्थं विशेषणमिति* दीधित्युक्तुप्रयोजनासंगतिरित्यर्थः* दोषादिपदस्येति* दुष्टव्यवहारेनैतद्विशेषण प्रयोजनं संभवतीति ध्येयं* निरुक्तविशेषणावच्छिन्नेति* विशिष्टांतरा घटितत्व विशेषणविशेषितेत्यर्थः॥ 

	इदंच, फलतस्स्वपदार्थे द्रष्टव्यम् *व्युत्पन्नतयेति* व्यभिचारविशिष्टमेयत्वादौ दोषत्वव्यवहाराभावानुरोधेनेत्यादिः* अन्वयितावच्छेदकेति* दोषपदार्थान्वयितावच्छेदकेत्यर्थः ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादौ ह्रदनिष्ठवह्न्याभावह्रदनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादेर्धूमेनत्त्वात्तावत्पर्यंता विवक्षणेपि धूमे दुष्टत्वव्यवहारसंभवादाश्रयासिद्ध्यादीति॥ संबंधत्वेन संबंधस्य विशिष्टबुध्यनियामकत्वाद्येन केनापीति॥ 
	
	दोषस्य दुष्टपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकत्व लाभायव्याचष्टे *तदवच्छिन्न इति* एतल्लाभायैव प्रकृतहेतुरित्युक्तमिति* तथाचैकज्ञानविषयताविशिष्टहेतुतावच्छेदकवत्वसंबंधेनदोषवत्त्वमेवतादृशव्यवहारनियामकमिति भावः* ह्रदत्वावच्छिन्नपक्षकत्वस्येति* ह्रदत्वावच्छिन्नह्रदनिष्ठोदेश्यताकत्वस्येत्यर्थः॥ सप्तम्यर्थ उद्देश्यत्वं तत्र प्रकृत्यर्थस्य ह्रदस्याधेयतासंबंधेनान्वये तद्विशेषणतापन्नं ह्रदत्वमपि स्वावच्छिन्नत्व संबंधेनधर्मिपारतंत्र्येणान्वेतीति तादृशार्थलाभः॥ 

	*वह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकत्वस्येति* वह्नित्वावच्छिन्न वह्निनिष्ठविधेयताकत्वस्येत्यर्थः षष्ठ्यर्थविधेयतायां प्रकृत्यर्थस्य वह्नेराधेयता संबंधेनान्वये तद्विशेषणतापन्नवह्नित्वस्य स्वावच्छिन्नत्व संबंधेन धर्मिपारतंत्र्येणान्वये तादृशार्थलाभः॥ अत्रच, तादृशोद्देश्यताकत्व तादृशविधेयताकत्वयोरेकत्रद्वयमितिरीत्याऽनुमितावन्वये ह्रदोघटवान् भूतलं वह्निमदित्यनुमिति साधारण तादृशानुमितित्व व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबंधकतावच्छेदक स्वावच्छिन्नविषयिताकधर्मावच्छिन्नत्वस्य वह्न्यभाववद्ध्रदादावसत्त्वात्तदादाय ह्रदे वह्निसाधने धूमोदुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिरतस्तादृशोद्देश्यताकत्व विशिष्टेतादृशविधेयताकत्वावन्वय एवोपगंतव्यः, 

	तथाच सति विशिष्टान्वयस्थले विधेये उद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वान्वयस्योत्सर्गसिद्धतया तादृशोद्देश्यताकत्वावच्छिन्न तादृशविधेयताकत्व विशिष्टानुमिति लाभेन तादृशानुमितित्वस्यदर्शित समूहालंबनानुमिति साधारण्याभावान्नोक्तव्यवहारानुपपत्तिरिति ध्येयम्॥ नन्वेवमपि, पर्वतेवह्निसाधने धूमो न दुष्ट इति व्यवहारानुपपत्तिस्तादृशपक्षसाध्यहेतुकत्वान्वितानुमिति प्रतिबंधकज्ञानविषयरूपदुषधात्वर्थप्रसिद्ध्या निरुक्तसंबंधेन तदभावप्रत्यायनासंभवादिति चेन्न॥ 

	तत्रप्रतिबंधकत्वमात्रं दुषधात्वर्थः, उक्तरीत्याऽन्वयलभ्यतादृशपक्षसाध्यकानुमित्यन्वितस्य तस्यानतिरिक्तवृत्तिविषयिता निरूपकतावच्छेदक धर्मावच्छिन्न विषयकज्ञान विषयप्रकृतहेतुतावच्छेदक वत्त्वरूपव्यधिकरणसंबंधेनाभाव एवहेतौ नञाप्रतीयते, क्तप्रत्ययस्य तु तात्पर्यग्राहकत्वमेव॥ प्रतियोग्यभावान्वयाविति व्युत्पत्तावाग्रहे अंध आकाशं न पश्यतीति व्यवहार इव तादृशव्यवहारस्या प्राण्यमेवोपगंतव्यं *व्याचष्टेपीति* लक्षणमप्यन्यथैव व्याचष्ट इति योजना ननु, किमर्थमन्यथाव्याख्यानमत आह 

	*अन्यथेति* अतिप्रसंगादिति* साध्याभाववद्वृत्तित्व विशिष्टसाधनादावित्यादि ज्ञानत्वे प्रतिबंधकतानतिरिक्तवृत्तित्व रूपप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वलाभायाह *ज्ञानत्वावच्छिन्नमिति* साधनीयत्वं* साधनवत्त्वं साधनमिति यावत्॥ आधेयताया वृत्त्यनियामकतयातत्संबंधावच्छिन्नाधेयता विरहादिति भावः॥ *अव्याप्तिरिति* पर्वतोवह्न्यभाववानित्यादौ पर्वतत्वावच्छिन्न निष्ठवह्नित्वावच्छिन्नवत्त्वरूपबाधादावच्छेदकता पर्याप्तिघटितलक्षणासत्त्वान्नासंभवः॥ पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवह्नित्वावच्छिन्न प्रकारकनिश्चयत्वे पर्वतो वह्न्यभाववानित्यनुमिति प्रतिबंधकतावच्छेदकता पर्याप्तेः

	*पूर्वोक्तयुक्त्येति* सामान्यतोऽनुमिति निष्ठ प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबंधकतानिवेशे समूहालम्बनानुमिति मादायातिप्रसंगः, अनुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतेत्यादिरीत्या निवेशे तादृशप्रतिबध्यताया दोषज्ञानीयाया अप्रसिद्धिरितिरीत्येत्यर्थः *वस्त्वंतरमिति* ह्रदादिरूपमित्यर्थः *ह्रदेति* पूर्वदळेतदनिवेशे ह्रदवृत्तिवह्न्यभावे उत्तरदळे तदनिवेशे ह्रदवृत्तिधूमाभावे इति विवेकः॥ 

	ननु, किंचिद्रूपावच्छिन्न साध्यहेतुकानुमितित्वव्यापकत्वनिवेशे दोषस्योक्तावपि प्रकृतसाध्यहेत्वोरनिवेशे दोषस्यानुक्तेर्न्यूनतेत्यत आह *इदमुपलक्षणमिति* वह्निशून्येति* देशांतरं प्रभामंडलादि * व्यावर्तकविशेषणेति* वह्निमद्वृत्तित्व विशिष्टत्वपर्वतादिवृत्तित्वादि रूपेत्यर्थः॥ *उत्तरकालीनार्थकतयेति* उत्तरपदस्योत्तरकालपरत्वे जन्यमात्रस्य कालोपाधित्वाभावेऽनुमितौ तदभेदो न संभवतीत्युत्तरपदस्य तादृशकालवृत्त्यर्थकत्वादरः *द्वितीयेति* अभेदेन धात्वर्थान्वित स्वार्थबोधक पदानां द्वितीयांतत्वमित्येतदर्थक क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमित्यनुशासनसिद्धेत्यादिः *अग्रिमेति* अनाहार्यमानसज्ञानेवेत्यादिकल्पेत्यर्थः

	*सार्थकमिति* ज्ञप्तिरूपज्ञाधात्वर्थक्रियाविशेषणत्व संपादनाय ज्ञानपदमुक्तम्॥ अन्यथामानसपदेन मानसत्वव्याप्य जात्यवच्छिन्नलाभेतत्पदं व्यर्थं स्यात्, तथाच द्वितीयायाः साधुत्वार्थमेवज्ञानपदमिति ध्येयम्॥ मतांतरमुपन्यस्यति *उत्तरपदमिति* अव्यवहितोत्तरार्थकमिति *अव्यवहितोत्तरकालार्थकमित्यर्थः* कालाध्वनोरत्यंतसंयोग इत्यनेनेति* अत्यंतसंयोगविवक्षायां कालवाचकादध्ववाचकाच्च शब्दाद्द्वितीयेत्येतदर्थकेनात्यादिः॥ अधिकरणे॥ 

	अधिकरणत्ववाचिका आधेयत्ववाचिकावेत्यर्थः॥ अत्राधिकरणत्वमात्रेन द्वितीया॥ ्त्यंतपदवैय्यर्थ्यापत्तेः॥ किंतु समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकव्यापकता विशिष्टाधिकरणत्वे, तादृशाधिकरणत्वलाभश्च मासमधीते चैत्र इत्यादौ द्वितीयार्थाधिकरणत्वे प्रकृत्यर्थस्य मासस्याधेयतावदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन स्वावच्छिन्नस्य योभेदस्तदाश्रय धर्मवत्तासंबंधेनान्वयादेव॥ तादृशधर्मश्चैत्र कर्तृकाध्ययनाधारतात्वं एवं च प्रकृतेतदुत्तरमिति द्वितीयार्थाधारत्वे उत्तरपदार्थस्योत्तरकालस्ययद्विषयक निश्चयोत्तरानुमित्याधारतात्वरूपधर्ममादाय तादृशसंबंधेनान्वयस्संभवति, परंतु प्रयोजनाभावेन तद्विवक्षणाभावान्नात्यंत संयोगार्थकद्वितीयासंभवतीत्याशयेनाह 

	*व्यापकत्वेनेति* निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादौ वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिवारणाय यद्विषयकनिश्चयनिष्ठविरोधिविषयिता प्रयुक्तत्वमुपात्तं तच्च व्यवहितपूर्वनिश्चयनिष्ठ विरोधिविषयिता प्रयुक्तत्वमादायादिव्याप्तिं वारयितुं नसमर्थमिति नियमविशेष मवलंब्यैवातिव्याप्तिवारणं कर्तव्यं तथाच सति विषयितायां निष्ठांत विशेषणं व्यर्थमित्यत्रेष्टापत्तिमाह॥ *अत्रचेति* तज्ज्ञानानंतरमिति* तज्ज्ञानाव्यवहितोत्तरमित्यर्थः* प्रयोजकत्वादिति* 

	प्रयोजकत्व नियमादित्यर्थः *अन्यत्र* निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्याकारकाहार्ये॥ तादृशोभयाभावस्येच्छाघटित सामग्र्यभावमात्रप्रयुक्ततया विषयिता प्रयुक्तत्वमेवनास्ति कुतोविरोधिविषयिताप्रयुक्तत्वमिति शंकते *नचेति* अनाहार्यस्य* इच्छानुत्तरस्येत्यर्थः॥ तथाच निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्याकारकज्ञानस्य विरोधिज्ञानप्रयुक्तानुत्पत्तिकत्वे तदसत्त्वदशायामिच्छाया असत्त्वेपि तदुत्पत्त्यापत्तिरत इच्छाया एव तदुत्पत्तिप्रयोजकत्व मुपगम्य तदभावप्रयुक्तानुत्पत्तिकत्वं वाच्यमितीच्छाघटित सामग्र्यभावस्यैव निर्वह्नित्व विशिष्ट पर्वते वह्निविशिष्ट वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकत्वमिति भावः 

	*विनिगमनाविरहेणपूर्वज्ञानीयविरोधिविषयिताया अपि प्रयोजकत्वादिति* अत्रेदं चिंत्यम्॥ अहार्यज्ञानसामग्र्यभावस्यैवेकस्योभयाभावाधिकरणतासामान्ये प्रयोजकत्व कल्पने उभयाभावाधिकारणतात्वमेकमेव प्रयोज्यतावच्छेदकं संभवतीति प्रयोज्यप्रयोजकभावैक्यमधिकरणताविशेषे विरोधिविषयितायाः प्रयोजकत्व कल्पनेत्यधिकरणताविशेषत्वमेव तत्प्रयोज्यतावच्छेदकमिति तदनालीढविशेषांतरे आहार्यज्ञानसामग्र्यभावस्य प्रयोजकत्वकल्पने लाघवमेव विनिगमकं संभवति॥ 
	
	अन्यथा अधिकरणताविशेषे वस्तुमात्रविषयितायाः विनिगमनाविरहेण प्रयोजकत्वं कोवारयेदिति॥ वस्तुतस्तु॥ लक्षणे उभयाभाव शब्देनोभयाभावप्रयोजकीभूताभावस्यैवाग्रे विवक्षणीयतय वह्निमत्पर्वतादि रूपाश्रयासिद्धिविषयताया उभयाभावे तदधिकरणत्वे वा प्रयोजकत्वाभावेप्युभयाभावप्रयोजकीभूते पक्षे पक्षतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावे प्रयोजकभूतायां विवादाभावेन लक्षणसमन्वयः स्सुघट एव॥ उभयाभावप्रयोजकीभूताभावेत्यत्र प्रयोजकत्वं स्वरूपसंबंधरूप मुभयपदवृत्तित्व पर्यवसित मुभयाभावव्याप्तिरूपं वा ग्राह्यमितितत्त्वम्॥ 

	*यादृशविशिष्टविषयितासामान्यप्रयुक्तेति* अत्रयादृशविशिष्टविषयित्वाव्यापकविषयिता शून्यज्ञानीयविषयितापर्यंत निवेशावश्यकत्वे सामान्यपदव्यावृत्तिः पूर्वरीत्यावसेया *अव्यवधाननिवेश इति* अत्राव्यववहितत्वं, यदिस्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वं; तदाऽलौकिक दोषज्ञानात्पूर्वपंचक्षणै र्जायमानायामनुमितावपि तत्सत्वाद्दोष विषयलौकिक निश्चयमादायोत्तरत्व निवेशव्यावृत्तिकथने बीजाभावइति स्ववृत्तिकृतिमत्त्व रूपमेवतदभिप्रेतम्॥ 

	उत्तरत्वं स्वाधीकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वं, तथाच स्ववृत्तिकृतिमत्त्वेसति स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणवृत्तित्वमुत्तरकालीनत्व मनुमितौ विशेषणं फलितं *लौकिकप्रत्यक्षस्य चेति* लौकिकत्वं दोषविशेषजन्य मत्र विवक्षितं, तेन ह्रदोवह्निमानिति प्रत्यक्षस्य विशेषणवद्द्विशेष्यसन्निकर्षजन्यत्वरूपलौकिकत्वस्य ह्रदे वह्नेरसत्त्वेना संभवेपि नक्षतिः॥ आहार्यस्यासार्वत्रिकत्व मभ्युपेत्याह *अव्याप्तिर्वेति* वह्न्यभाववान् ह्रदोवह्निमानित्याहार्ये पक्षतावच्छेदकतादिपर्याप्तिघटितोभयाभाव संभवेपि ह्रदो वह्न्यभाववानिति निश्चयोत्तरमिच्छाजन्ये केवलं ह्रदोवह्निमानित्याहार्ये ह्रदोधूमवान् धूमव्यभिचारि वह्निमानित्याहार्ये च न तत्संभव इति ध्येयम्॥ 

	अत्रावच्छेदकावच्छेदेन साध्यतास्थलीय पल्षणं पक्षतावच्छेदकव्यापकत्व विशिष्टसंयोगादि संबंधावच्छिन्नसाध्यप्रकारकत्व घटितोभयाभावघटितं सामानाधिकरण्येन साध्यकस्थलीयं केवलसंयोगादि संबंधावच्छिन्न साध्यप्रकारकत्व घटितोभयाभाव घटितंभिन्न भिन्नमेववाच्यम्॥ उभयसाधारणमेकंतु नसंभवति तत्प केवलं संयोगादिसंबंधनिवेशेऽवच्छेदकावच्छेदेन साध्ये सामानाधिकरण्येन बाधादावव्याप्तेक्व्यापकत्व विशिष्टसंयोगादि संबंधनिवेशे सामानाधिकरण्येन साध्ये सामनाधिकरण्येन बाधादावतिव्याप्तेरिति बोध्यं *तादृशोभयाभावप्रयोजकविरोधिविषयितावत्त्वमिति* तादृशोभयाभावप्रयोजकतावच्छेदकता पर्याप्त्यधिकरण धर्मविशिष्टविरोधि विषयिताधिकरणत्व मित्यर्थः, तेन पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेनातिव्याप्तिः॥ 

	*साध्यनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वादिरूपानुपसंहारित्वे अव्याप्तिरिति* नन्वन्वयव्याप्तिनिवेशे साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तेरपि निवेशात्तत्राभावांशे साध्यभावेसाध्येऽभावप्रतियोगित्वभानस्यतुल्य वित्तुवेद्यत्व सिद्धतया तज्ज्ञानविरोधितया साध्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपानुपसंहारित्व संग्रहः संभवतीति चेन्न॥ साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिशरीरे प्रतियोगितासंबंधेन साध्यस्य निवेशादसमानप्रकारक ज्ञानस्या विरोधितया तादृशानुपसंहारित्वसंग्रहानुपपत्तेः॥ 

	यद्वा, साध्यनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमादिर्यस्यतच्च तदनुपसंहारित्वं चेति, विग्रहेऽतद्गुणसंविज्ञान बहुव्रीहिणा ग्रंथकृता व्यवस्थापनीय साध्याभावाव्यापकत्व विशिष्ट हेत्वभावरूपानुपसंहारित्व एवाव्याप्तिर्विवक्षितेति नदोषः *तद्रूपावच्छिन्नविषयतानिरूपित तद्रूपावच्छिन्नाभाव तद्व्याप्यान्यतर विषयकेति* तद्रूपावच्छिन्नविषयता निरूपितायातद्रूपावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नविषयता तद्रूपावच्छिन्नाभाव व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयता, एतदन्यतर विषयतेत्यर्थः॥ 

	वह्न्यभाववद्ध्रदकालीनोवह्न्यभावव्याप्य वद्ध्रदकालीनो वा पर्वतो वह्निमानित्यादौ सिद्धिवि,यवह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिवारणाय निरूपितत्वांतम्॥ वह्न्यभाववत्पाषाणमयकालीन पर्वतो वह्निमानित्यादौ सिद्धविषयवारणाय तत्र तद्रूपावच्छिन्नेति॥ तद्रूपपर्याप्तावच्छेदकताकेति तदर्थः॥ तेन वह्न्यभाववत्पर्यतकालीनपर्वतोवह्निमानित्यादौ सिद्धिविषयेनातिव्याप्तिः॥ तद्रूपावच्छिन्नाभावस्तद्रूपावच्छिन्न रूपाभावप्रकतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्तेन निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादावाश्रयासिद्ध्यात्मकवह्निमत्पर्वतविषयतासंग्रहः॥ 

	तद्रूपावच्छिन्नाभाव निष्ठविषयतानिवेशे पर्वतो वह्निमान् द्रव्याभावादित्यादौ सिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिरतस्तद्रूपावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्न विषयतानिवेशः एवं तादृशाभावव्याप्यनिष्ठविषयतानिवेशे शैवालसाध्यके वह्निहेतुके सिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिरतस्तादृश व्याप्यत्वावच्छिन्न विषयतानिवेशः॥ साध्यवद्भेदश्च पृथगेव निवेश्यः॥ पक्षधर्मताज्ञान कालीनज्ञानीयहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न विषयतानिरूपित साध्याभावव्याप्यत्वा वच्छिन्न विषयतापृथगेव निवेश्या, तेन नासाधारण्यासंग्रहः॥ नन्वेवं विरोधिविषयतानिर्वचने घटः पृथिवीभिन्न इत्यादौ स्वरूपतः पृथिवीत्वघटितबाधेऽव्याप्तिस्तद्विषयतायाः पृथिवीभेदत्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वाभावात्॥ 

	एवं घोटोऽवृत्तिरित्यादौ घटावच्छिन्नरूपवाधौ कांचनमयपर्वतोवह्निमान् धूमादित्यादौ कांचनमयत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमरूपाश्रयासिद्धौ ह्रदनिष्ठाभावप्रतियोगिवह्निरूपबाधेचाव्याप्तिः॥ एवंपर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वह्नेः साध्यत्वे पर्वतत्व सामानाधिकरण्येन वह्न्यभावस्य हेतुत्वे पर्वतत्व सामानाधिकरण्ये न सिद्धिविषये वह्निमत्पर्वतेऽतिव्याप्तिस्तद्विषयतायामपि निरुक्तविरोधिविषयतात्वसत्त्वात्॥ तादृशान्यतरविषयतायामुभयाभावप्रतियोगिकोटौ येनसंबंधेन यत्रयदवगाहित्वं निविष्टंतत्र तेन संबंधेन तदवगाहिज्ञानत्वावच्छिन्न निरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदकत्व विवक्षया तद्विषयताया विरोधिविषयतात्ववारणे निर्वह्निर्वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिस्तादृशविरोधिबहुर्भूतेति 

	*साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यताबहुर्भूतेत्यर्थः॥ पर्वतोवह्निमान् द्रव्याभावादित्यादौ स्वरूपासिद्धिविषयताया विरोधित्वनिर्वाहाय प्रकारतायां साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशः॥ तच्च साध्यतावच्छेदक पर्याप्तावच्छेदकताकत्वम्॥ तेन, महानसं वह्निमन्महानसीय वह्न्यभावादित्यादौ स्वरूपासिद्धिविषयतायाननविरोधि विषयतात्वानुपपत्तिः॥ द्रव्यं वह्निमद्वह्न्यभावविशिष्ट पर्वतादित्यादौ हेत्वसिद्धिविषयतायां विरोधिविषयतात्वनिर्वाहाय तादृशप्रकारता निरूपितविशेष्यतायां पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशः॥ तच्च पक्षतावच्छेदकपर्याप्तावच्छेदकताकत्वम्॥ 
	
	तेन, वृत्तित्वं घटवृत्ति घटादित्यादौ घटवृत्तित्वाभाववद्वृत्तित्वं घटवृत्तीत्वाकारकव्यभिचारज्ञानीयविषयिताया नविरोधित्वानुपपत्तिः॥ यद्यपि, तादृशविशेष्यताभिन्नत्वं नतादृशविशेष्यताभिन्नत्वात्सिद्धिविषयाऽतिव्याप्तेऽरवारणात्॥ तथापि, तादृशविशेष्यता घटकविषयताभिन्नत्वमेव तादृशविशेष्यता बहुर्भूतत्वं तादृशविशेष्यता घटकत्वं च तादृश विशेष्यतावन्निष्ठभेद प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं दर्शितवह्नित्वावच्छिन्न प्रकारतायास्तादृशविशेष्यतावन्निष्ठभेद प्रतियोगितानवच्छेदकतया घटकविषयताभिन्नत्वाभावान्नसिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिः॥ तादृशविशेष्यताव्निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव वा बहुर्भूतां तेन विवक्षणईयमभावद्वयनिवेशे प्रयोजनाभावात्॥ 

	नच, सिद्ध्यात्मज्ञानीय विषयतानामपि विषयभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्सिद्धिविषयातिव्याप्तिवारणं दुर्घटमिति वाच्यम्॥ तादृशभेद प्रतियोगितावच्छेदकोक्तोभयाभावाधिकरणतचाप्रयोजकतावच्छेदकविषयतात्वकत्वस्य विवक्षणीयतया सिद्धिविषयताया स्तत्तद्व्यक्तित्वेन तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेप्युक्तोभयाभावाधिकरणताप्रयोजकतावच्छेदकविषयतात्वकत्वस्य विवक्षणीयतयासिद्धिविषयतायास्तत्तद्व्यक्तित्वेन तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेप्युक्तोभयाभावाधिकरणता प्रयोजकतावच्छेदक निरूप्यनिरूपकभावापन्न विषयतात्वस्य तादृशविशेष्यतावत्सिध्यात्मकज्ञाननिष्ठभेद प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्व विरहेण सिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिवारणात्॥ 
	
	यदिचैवमपि, पाषाणमयः पर्वतोवह्निमान् पाषाणमयत्वाभाववत्पर्वतकालीनधूमादित्यादौ पाषाणमयत्व वत्पर्वतरूपहेत्वसिद्धावव्याप्तिस्तद्विषयतात्वस्य तादृशविशेष्यतावन्निष्ठभेद प्रतियोगितावच्छेदकता वच्छेदकत्वाभावात्॥ साध्यविशिष्टलक्षणविषयतांतः पातित्वपक्षेसाध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाप्रयोजकत्वोभयाभावरूपं विरोधित्वं निरुच्य दर्शितहेत्वसिद्धिसंग्रहे पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ साध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षेऽतिव्याप्तिस्तज्ज्ञानस्य सिद्धिविषयासमूहालंबनानुमिति प्रतिबंधकतया तद्विषयतायां पक्षेसाध्यव्याप्यहेतु वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाप्रयोजकत्व विरहेणोभयाभावरूपविरोधित्वानपायादिति विभाव्यते, 

	तदा तादृशविशेष्यत्वावच्छिन्न भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव तादृशविशेष्यता बहुर्भूतत्वं वक्तव्यं वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपिता, या पर्वतत्वावच्छिन्नानिरूप्य निरूपकभावापन्नविशेष्यता, तस्यास्तादृशविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि पाषाणमयत्ववान्पर्वत इति ज्ञानीयपाषाणमयत्व वशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नायाः हेत्वसिद्धि वषयताया स्तादृशभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वान्न हेत्वसिद्धावव्याप्तिः, सिद्ध्यात्मकज्ञानीय वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारताया अवच्छेदक कुष्किप्रविष्टानामवच्छेदकतया तादृशभेदप्रतियोगिता वच्छेदकतया तदनवच्छेदकत्वाभावान्नसिद्धिविषयातिव्याप्तिरपि॥ 

	नचैवमपि, ह्रदोवह्न्यभावान्वह्नेरित्यादौ स्वरूपासिद्धावव्याप्तिस्तद्विषयताया स्तादृशभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वपक्षे साध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वावच्छिन्न भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वपक्षेसाध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाप्रयोजकत्वोभयाभावस्यैवानवच्छेदकत्वांतेन ववक्षणात्॥ साध्यव्याप्यहेतुमत्पक्ष वशेष्यत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमपि वशेषणंदेयं, तेन नसिद्धिवषयेसाध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षेऽतिव्याप्तिः॥ 

	अथैवमपि सुंदरदंडिपुरुष साध्यकेसाध्यप्रकारकसिद्ध्यात्मकज्ञानीयायाः सौंदर्यनष्ठप्रकारतानरूपित दंडत्वावच्छिन्न विषयतायाः सुंदरदंडवशिष्ट पुरुषत्वरूप साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित वशेष्यत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदिकाया तादृशपुरुषत्वावच्छिन्न प्रकारतातद्घटकत्वाभावेन तादृशभेद प्रतियोगितानवच्छेदकतया उक्तवरोधिवाधिकरणता प्रयोजकत्वेनसिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिर्दुर्वारैवेति चेन्न॥ 

	वशिष्टसाध्यके तद्घटक पदार्थय नरूप्य नरूपकभावापन्न वषयतानरूपित साध्यप्रकारताया एव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतापदेन ववक्षितत्वादेवं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवशेष्यत्वादिकमपि॥ यद्वा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानरूपित पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न वशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतानवच्छेदकत्वमेव तादृशवशेष्यता बहिर्भूतत्वं विवक्षितं, नरुक्तसाध्यके सौंदर्यनष्ठप्रकारतानिरूपित दंडत्वावच्छिन्न वषयताया नरूप्यनरूपकाभावापन्नाया स्तादृशवशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकताया मवच्छेदकत्वान्नसिद्धिवषयेऽतिव्याप्तिः॥ 

	नच ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ धूमाभावविशिष्ट ह्रदरूपस्वरूपासिद्धावव्याप्तिस्तदीयवषयताया ह्रदत्वावच्छिन्ने एकत्रद्वयमितिरीत्या जायमानवह्निधूमाभावावगाहिज्ञानीय वह्नत्वावच्छिन्न प्रकारतानरूपित वशेष्यत्वाभिन्नतया तदवच्छिन्न प्रतिबंधकतानवच्छेदकत्व वरहाद्भेदस्य व्याप्यवृत्तितया धूमाभावत्वावच्छिन्न प्रकारतानरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न विशेष्यतात्वेनापितादृशप्रतिबंधकतानवच्छेदकत्वायोगादिति वाच्यम॥ 
	साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितत्वावच्छिन्न वषयतानष्ठावच्छेदक ताकप्रतिबंधकतानवच्छेदकस्य विवक्षितत्वात्॥ तादृशनरूपितत्वावच्छिन्नत्वं च तादृशनिरूपितत्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वमतोह्रदोवह्निमत्त्वप्रकारकप्रमावशेष्यत्ववान् धूमादित्यादौयत्र धूमाभावस्य तादृशप्रमावशेष्यतात्वधूमाभावत्वोभय रूपेणभानं तादृशज्ञानीयसाध्यतावच्छेदकस्वरूपसंबंधावच्छिन्न साध्यतावच्छेदकतादृशप्रमावशेष्यतात्वावच्छिन्न प्रकारतानरूपित वशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकतायां धूमाभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न वषयताया अवच्छेदकत्वेपि सस्वरूपासिद्धावव्याप्तिः॥

	 नन्वेवमपि, घटवृत्तित्वाभाववद्वृत्तित्वं घटवृत्तिघटादित्यादौ घटवृत्तित्वाभाववद्वृत्तित्वं घटवृत्तीत्याकारक व्यभिचारज्ञानीय विषयतायास्तादृशवशेष्यत्वावच्छिन्नप्रतिबंधकतानवच्छेदकत्ववरहात्तादृशव्यभिचारेऽव्याप्तिः॥ एवं पर्वतोवह्निमान्वह्न्यभाववत्पर्यकालीनधूमादित्यादौ वह्निमत्पर्वत रूपहेत्वसिद्धावव्याप्तिः वह्निमत्पर्वतरूपहेत्वसिद्धवषयतायास्तादृशवशेष्यत्वावच्छिन्नासिद्धिप्रतिबंधकतायामवच्छेदकत्वात्॥ 

	ह्रदोवह्न्यभाववान्वह्नेरित्यादौ वह्न्यभाववद्ध्रदरूपस्वरूपासिद्धावव्याप्तिश्चेति चेन्न॥ तादृशप्रतिबंधकतावच्छेदत्वपक्षे साध्यव्याप्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावप्रयोजकत्वोभयाभावस्यैवानवच्छेदकत्वां तेन विवक्षणात्॥ साध्यव्याप्यहेतुवशिष्ट पक्षवशेष्यत्वा वच्छिन्नप्रतिबंधकतानवच्छेदकत्व स्यापि स्वातंत्र्येण वशेषणत्वान्न सिद्धिवषयेसाध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षेऽतिव्याप्तिरपि॥ नचैवमपि, नर्वह्निर्वह्निमानित्यादिस्थलीयदोषेऽव्याप्ति स्तादृशवशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतिबंधकत्वाप्रसिद्धिरितिवाच्यम॥ 

	तादृशाव्याप्तेरत्र वदंतीति कल्पेऽस्वरसबीजत्वस्य ग्रंथकृतैव वक्ष्यमाणत्वात्॥ यदिच, विरोधिवषयत्वाप्रसिद्धनबंधनाव्याप्तिर्नास्वरसबीजतयावक्ष्यते किं तूभयाभावे वरोधि वषयताप्रयुक्तत्वाभाव नबंधनव्याप्तिरेवेति सूक्ष्ममीक्ष्यते॥ तदा प्रतिबंधकतास्थाने तादृश वशेष्यत्वावच्छिन्नकारणतैव निवेश्येतिदिक्॥ वस्तुतस्तु॥ अनुमितित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकरूपवशेषितवषयता वरोधिवषयतापदेन ववक्षिता, ह्रदोवह्न्यभाववानत्यादिज्ञानीयवह्न्यभावत्वावच्छिन्नवषयताया ह्रदत्वावच्छिन्न वषयतायाश्चानुमित्तावभाव एव प्रयोजकत्वान्नसिद्धि वषयेऽतिव्याप्तिः॥ 

	नच, पर्वतोवह्निमान्वह्न्यभाववत्पर्वतकालीन धूमादित्यादौ वह्निमत्पर्वतरूपहेत्वसिद्धावव्याप्तिस्तद्विषयताया अनुमितित्वाभावे प्रयेजकत्वादिति शंक्यम॥ उभयाभावप्रयोजकतावच्छेदकस्यानुमितित्वाभावप्रयोजकतानवच्छेदकत्व विवक्षया अनुमितिजनकसकलकारणसमवधानकालीनसिद्धेरेवानुमिति प्रतिबंधकतया तादृशयावत्कारण समवधानकालीना प्रामाण्यज्ञानानायमेव सिद्धावुत्तेजकतया तादृशाप्रामाणअयज्ञानाभावविशिष्टसिद्धिवषयतात्वस्यानुमितित्वाप्रयोजकतावच्छेदकत्वेप्युभयाभाव प्रयोजकतावच्छेदक सकलाप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टहेत्वसिद्धि ज्ञानीयविषयतात्वेऽनुमितित्वाभाव प्रयोजकतानवच्छेदकत्वाक्षतेः॥ ****
हेत्वसिद्धि ज्ञानप्रतिबंधकतायां सकलकारण समवधानकालीनानां सर्वेषामेवा प्रामाण्यज्ञानानामुत्तेजकत्वात्॥ नच, बाधविषयताया अपि वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित ह्रदत्वावच्छिन्न विशेष्यताशालीच्छानिष्ठवह्निप्रकारकज्ञानत्वाभावप्रयोजकत्वं विशिष्टाभावप्रयोजकस्य विशेष्यवन्निष्ठ विशेषणाभावप्रयोजकत्ववद्विशेषणवन्निष्ठविशेष्याभावप्रयोजकत्वादावश्यकं तथाच व्यापकाभावप्रयोजकस्य सुतरां व्याप्याभावप्रयोजकत्वाद्बाधादिविषयतायामनुमितित्वाभाव प्रयोजकत्वादसंभव इति वाच्यम्॥ 

	अनाहार्यज्ञाननिष्ठानुमितित्वाभावप्रयोजकता नवच्छेदकत्वस्यैवविक्षितत्वादिच्छादिनिष्ठानुमितित्वाभावे बाधादिविषयतायाः प्रयोजकत्वेपि तादृशज्ञाननिष्ठानुमितित्वाभावे सिद्धिविषयताया एव प्रयोजकत्वाद्बाधादि विषयताया अत धात्वान्नासंभवः॥ आहार्यज्ञाननिष्ठानाहार्यज्ञानत्वाभावे बाधादिविषयतायाः प्रयोजकत्वेऽनुमितित्वाभावे प्युक्तन्यायेन प्रयोजकत्वादसंभवस्तदवस्थ एवेतिज्ञानेऽनाहार्यत्वनिवेशः *द्वितीयकल्पे विषयतामात्रं निवेश्यं नतुविरोधिविषयतापर्यंतमिति* अथ पूर्वकल्पे यादृशस्थले साध्यवत्पक्षविषयकनिश्चयोत्तरंसिषाधयिषाधीनानुमितिः कस्यापि नजातातादृशस्थलसंभवमभिप्रेत्य यथाविषयतायां विरोधित्वनिवेश व्यावृत्तिरभिहिता 

	तथैव यादृशस्थले साध्यवत्पक्षविषयकनिश्चय कालेभिन्नविषयकानुमिति सामग्रीनैय्यत्यं तत्र तदुत्तरं कादृशानुमितिरेव जायतेन साध्यवत्पक्ष विषयकमानसज्ञानोत्पाद इति तत्स्थलमभिप्रेत्य तत्र सिद्धविषयेऽतिव्याप्तिवारकतया विरोधी विषयतापर्यंत निवेशव्यावृत्तिरभिधातुं शक्यैवेति चेन्न॥ योगजप्रत्यासत्त्यासर्वदाऽतीतानागतसर्वं च  मनसा विशिष्यापरोक्षीकृतवतोयुक्तयोगिनः सिषाधयिषाबलादेवानुमित्युत्पत्तावपि सततप्रत्ययानुवृत्तिरूप साध्यविशिष्टपक्षविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरत्वस्यानुमिति द्वितीयक्षणेसाध्यवत्पक्षज्ञाने सत्त्वात्तत्र चोभयाभावा सत्त्वात्सिद्धिविषयताव्याप्त्यभावान्नतावत्पर्यंत निवेशव्यावृत्तिः॥
	
	नच, यत्र पक्षे साध्यमस्ति नास्तितत्र सिद्ध्युत्तरमनाहार्यमानसे उभयाभावोऽक्षत एव योगिज्ञानस्य प्रमात्वनियमेन तत्र पक्षेहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावादिति वाच्यम्॥ तत्र तादृशोभयाभावस्य पक्षे हेतुवैशिष्ट्याभाव प्रयुक्तत्वेन स्वरूपासिद्धिज्ञानीय विषयताप्रयुक्तत्वेन वा सिद्धिविषयताप्रयुक्तत्वाभावात्॥ यत्तु दोषनिश्चयव्यधिकरणानुमित्यादावुभयाभावासत्त्वादसंभववारणाय विवक्षणीयसामानाधिकरण्यस्थानेऽसमानाधिकरण्यानित्यत्वोभयाभावो निवेश्यः, तथाच तादृशोभयाभाव सहिताव्यवहितोत्तरत्वाक्रांत ईश्वरीयज्ञाने उभयाभावासत्त्वान्नोक्तस्थलेपि सिद्धविषयेऽतिव्याप्तिरिति विरोधिपद मनर्थकमेव॥ 

	नचेश्वरज्ञानस्य मानसत्वाभावः शंक्यः॥ ग्रंथकृतामानसपदेन विवक्षणीय दोषविशेषाजन्यत्वरूपस्य तस्यतत्राक्षतत्वादिति केषांचित्समाधानम्॥ तत्सिद्धमन्नमिति न्यायग्रस्तत्वाद्देयमेव *यथाश्रुतविशिष्टांतराघटितत्वनिवेश इति *यद्रूपावच्छिन्न विषयकनिश्चया व्यवहितोत्तरानुमिति सामान्ये उभयाभावः स्वावच्छिन्नाविषयक प्रतीतिविषयता वच्छेदकं यत्तद्रूपं तदवच्छिन्नाघटितत्वनिवेश इत्यक्थः *विशिष्टांतरविषयत्वाप्रयोज्येत्यादि *अत्रप्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टांतरविषयित्वाप्रयोज्येति॥ 
	
	स्वावच्छिन्नाविषयप्रतीति विषयतावच्छेदकं यद्यद्रूपावं तत्तद्रूपावच्छिन्न विषयित्वाप्रयोज्येति तदर्थः तेन प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारविषयिताप्रयोज्यायामधिकरणतायांतादृश यत्किंचिद्बाधादिविषयिता प्रयोज्यत्वाभाव सत्त्वेपि नक्षतिः॥ व्यभिचारग्रहकालीन घटानुमिति निष्ठविशेषणज्ञानादि रूपकारणांतराभाव मात्रप्रयुक्तव्याप्त्यवगाहित्वाभावाधिकरणतायां विशिष्टांतरविषयित्वाप्रयोज्यत्व सत्त्वात्प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिरतः स्वविषयिताप्रयुक्ते॥ 

	स्वावच्छिन्नविषयिताप्रयुक्तेति तदर्थः॥ विषयिताप्रयुक्तत्व मात्रनिवेशे धूमत्वादिना धूळीपटलावगाहिव्यभिचारज्ञानोत्तर घटाद्यनुमिति निष्ठव्याप्त्यवगाहित्वाभावाधिकरणतायां व्यभिचारभ्रमीयविषयिताप्रयुक्तायां धूमाभाववद्वृत्तित्वविशिष्टवह्न्यादिरूपविशिष्टांतरविषयित्वाप्रयुक्तत्वाऽनपायादाधाराधेयभाववत्, प्रयोज्यप्रयोजकभावस्यानुगतरूपावच्छिन्नस्याप्राश्रयभेदेन भिन्नत्वात्प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमतः स्वविषयिताप्रयुक्तत्वनिवेशः॥ 

	नच, विवक्षणीयविशिष्टांतरविषयितात्व व्यापकत्वस्य दर्शितभ्रमीय विषयिता साधारणधर्मस्याक्षतत्वात्तद्धर्मावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वस्य भ्रमीयविषयिताप्रयुक्ताधिकरणथायामसत्त्वेन दर्शितव्याप्त्यनवकाशाद्विषयतायां स्वीयत्व निवेशोव्यर्थ इति वाच्यं यादृश विशिष्टांतरविषयितात्वव्यापकोयो धर्मस्तद्धर्मावच्छिन्नतादृशविशिष्टांतरविषयितानिष्ठप्रयोदकताकान्यत्वस्य वक्ष्यमाणव्यापकताघटितसत्प्रतिपक्ष संग्रहानुरोधेनाप्रयोज्यांतेनावश्यं विवक्षणीयस्य भ्रमीयविषयिता प्रयुक्ताधिकरणथायां सत्त्वाद्दर्शितातिव्याप्तेर्दुर्वारत्वात्स्वीयत्व निवेश आवश्यकः॥ 

	पर्वतोधूमाभाववानिति बाधभ्रमीयविषयिता प्रयुक्तायां पक्षेसाध्य वैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधि करणतायां विशिष्टांतर विषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वसत्त्त्वाद्विषयिताप्रयुक्तत्वसत्त्वाच्च प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिरितिविषयितायां स्वीयत्वनिवेश इत्यपिकेचित्॥ पर्वदोवह्निमान्धूमादित्यादौ पाषाणमयत्वविशिष्ट पर्वतत्वावच्छिन्न विषयिताप्रयोज्यायां पक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायं विशिष्टांतरविषयत्वाप्रयोज्यत्व सत्त्वात्पाषाणमयत्वविशिष्ट पर्वतेऽतिव्याप्तिविशेष्यदळमावश्यकम्॥ 

	तथाच, पाषाणमयो वह्निमानिति ज्ञानसमानकालीनपाषाणमयपर्वत विषयकनिश्चयोत्तर साध्यतद्व्याप्यानुमितावुभयाभावासत्त्वान्न तत्रातिव्याप्तिः॥ नच स्वविषयिताप्रयोज्येत्यत्र विरोधिविषयितानिरूपित स्वविषयिताप्रयोज्यत्वनिवेशेन, तत्राव्याप्तिवारणशंक्यम्॥ साध्यवत्पक्ष विषयिताबहिर्भूतत्व रूपविरोधित्वस्य पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतविषयताया मक्षतत्वात्॥ 

	यदिचोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटावित्यादिनिरुक्तरूपंविरोधित्वं निवेश्यते, तदापि पर्वतत्वावच्छेदेन वह्निसाध्यके पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन पाषाणमयत्वाभाव विशिष्टपर्वत कालीनधूमहेतुके पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतस्यादोषत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिः, उभयाभावप्रयोजिकायां पर्वतेपर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्यभावावगाहित्वाभावाधिकरणतायां पाषाणमयत्वावच्छेदेन वह्न्यभावावगाहिज्ञानसमानकालीनपर्वतत्वसामानाधिकरण्येन पाषाणमयत्वावगाहि ज्ञानीयपर्वतत्वसामानाधिकरण्येन पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वत विषयतायास्तादृशविरोधि विषयितानिरूपितत्वक्तांतायाः प्रयोज्यकत्वाद्विशेष्यजळमावश्यकम्॥ 

	अथैवमपि विशेष्यतळे विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वं व्यर्थं, निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादावुभयाभावप्रयोजकीभूताभावाधिकरणतायां घटादिविषयित्वाप्रयुक्तत्वेन घटादेः स्वपदेन धर्तुमशक्यत्वाद्विशिष्टांतराघटितत्व दळेनैववारणात्॥ मैवम्॥ विशेष्यदळेतदनिवेशेनिर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ पाषाणमयत्व विशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिस्तद्विषयतायाः पर्वतत्वावच्छिन्ने वहन्यवगाहित्वाभावाधिकरणताप्रयोजकत्वेन व्यापकाभावस्येत्यादिन्यायेन निर्वह्नि पर्वतत्वावच्छिन्ने वह्न्यवगाहित्वावच्छिन्नेवह्न्यवगाहित्वाभावाधिकरणताया मपिप्रयोजकत्वात्॥ 

	तन्निवेशेकेवलपाषाणमयत्व विशिष्टपर्वत विषयकनिश्चयोत्तरं पर्वतवह्न्यवगाह्यनुमित्युत्पत्त्यातन्निश्चयोत्तरानुमिति सामान्यनिष्ठस्य पर्वते वह्न्यवगाहित्वाभावस्य कथमपि विषयितायां साध्यवत्पक्ष विषयिताबहिर्भूतत्वरूप विरोधित्वाक्रांत विषयतानिरूपितत्व सत्त्वेपि तत्रातिव्याप्त्यनवकाशः॥ अथैवमपि विरोधिविषयताप्रयुक्तत्वविशेषणस्य वस्तुमात्रातिव्याप्तिवारणप्रयोजनकत्व कथनासंगतिर्दुर्वारेव घटादावतिव्याप्तिविरहादिति चेन्न॥ 

	घटादिमान्वह्न्यभाववान् घटादिमांश्च पर्वत इति ज्ञानीय निरूप्य निरूपक भावापन्नघटादिनिष्ठविषयताया अप्युक्तयुक्त्या तादृश पक्षेसाध्यावगाहित्वा भावाधिकरणताप्रयोजकत्वेन घटत्वादेरपि स्वपदेनधर्तुं शक्यत्वाद्वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिस्तदनुपादाने दुर्वारैव॥ यत्तु, स्वविषयिताप्रयुक्तेत्यनेन स्वविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्न प्रयोजकताकत्व मवश्यं निवेशनीयमन्यथाधूमव्यभिचारि वह्निमान् धूमवानित्यादौ धूमव्यभिचारिवह्निमत्तावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिः विशिष्टांतर व्यभिचारविषयित्वा प्रयोज्यायां पक्षे साध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतायां धूमव्यभिचारिवह्निमान् धूमाभाववानिति ज्ञानीयाया निरूप्यनिरूपक भावापन्नास्वपदग्राह्य धूमव्यभिचारि 

	वह्निमत्त्वावच्छिन्न विषयितातत्प्रयोज्यत्वाद्विशेष्यदळसत्त्वाच्च तथाच घटत्वादेः स्वपदेन ग्रहणे तदवच्छिन्न विषयितात्वव्यापिकाया, घट इतिज्ञानीयविषयिता, तत्साधारणविषयितात्वावच्छिन्नप्रयोज्यवस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिरिति॥ तन्न॥ स्वविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्न प्रयोजकताकत्वनिवेशेपि यथाश्रुतै तल्लक्षणस्य ह्रदोधूमवान्वह्नेरित्यादौ प्रमेयत्वविशिष्टोयोधूमाभावस्तद्विशिष्टह्रदेऽतिव्याप्तिस्तद्घटकधूमाभाववद्ध्रदरूपबाधात्मक विशिष्टांतर विषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्ना प्रयोज्यायां ह्रदत्वावच्छिन्ने पक्षेयद्वह्नि रूपं हेतुमत्त्वं तदवगाहित्वाभावाधिकरणतायां 

	वह्न्यभावावच्छेदक धूमाभावावच्छिन्न गृहीतप्रमेयत्व विशिष्टधूमाभाववद्ध्रद विषयताप्रयोज्यत्वात्॥ नच तादृशाधिकरणतायां वह्न्यभावावच्छेदक धूमाभावावच्छिन्न रूपविशिष्टांतरविषयिता प्रयोज्यत्वं शंक्यम्॥ वह्न्यभाववाप्यधूमाभावाप्रसिद्धेस्तदवच्छिन्नस्याप्रसिद्धेरतोविशिष्टांतर विषयित्वाप्रयोज्य स्वविषयिताप्रयोज्य यत्किंचिदधिकरणतानिरूपकोय उभयाभावप्रयोजकीभूताभावो विरोधि विषयिताप्रयुक्त तदधिकरणतावत्स्वविषयक निश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यकत्वमेवैकाधिकरणताघटितं दळद्वय निष्कृष्टार्थतयोपादेयं 

	तथा च नोक्तातिव्याप्तिः प्रमेयत्वविशिष्टो यो धूमाभावस्तद्विशिष्टह्रदविषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरानुमिति सामान्यनिष्ठं यत्पक्षे साध्यावगाहित्वोभावाधिकरणत्वं तन्न विशिष्टांतर विषयित्वाप्रयोज्यं यच्च विशिष्टांतर विषयित्वाप्रयोज्यं पक्षे हेतुमत्त्वावगाहित्वा भावाधिकरणत्वं तन्नविरोधिविषयिता प्रयुक्तं सत्, स्वविषयकनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्यनिष्ठं, वह्न्यभावावच्छेदकत्व ग्रहकालीनविशिष्ट धूमाभाववत्ता निश्चयोत्तरं वह्निमत्त्वावगाह्यनुमित्युत्पादात्॥ 

	एवंसति स्वविषयितात्वव्यापक रूपावच्छिन्नप्रयोज्यत्वाविक्षणेपि धूमव्यभिचारि वह्निमान् धूममान्त्यादौ धूमव्यभिचारिवह्निमत्त्वावच्छिन्ने नातिव्याप्तिस्तद्विषयक निश्चयोत्तरानुमिति सामान्यनिष्ठं यद्व्याप्त्यवगाहित्वाभावाधिकरणत्वं तन्न विशिष्टांतर विषयित्वाप्रयोज्यं, यच्च विशिष्टांतरविषयिताप्रयुक्तं सत्, स्वविषयकनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्यनिष्ठं, स्वपदग्राह्य धूमव्यभिचार वह्निमत्त्वावच्छिन्न विषयकनिश्चयोत्तरं तादृशवह्निमत्त्वावच्छिन्ने साध्यानुमित्युत्पादादिति सुधियोविदांकुर्वंतु *यत्किंचिद्विशिष्टांतरविषयितात्वव्यापक रूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वनिवेशेनेति* व्यभिचारविषयितात्वस्य सामान्यतोविशिष्टांतर विषयितात्व व्यापकत्वासंभवात्प्रमेयत्व

	विशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिरतो यत्किंचिदिति स्वावच्छिन्ना विषयकप्रतीति विषयतावच्छेदकं यद्यद्रूपं प्रत्येकं तत्तद्रूपावच्छिन्न विषयितात्वव्यापक रूपावच्छिन्न प्रयोज्यत्वाभाव कूनिवेशलाभाय॥ अथ यत्किंचिद्विशिष्टांतर विषयितात्व व्यापकप्रयोजकतानिरूपित प्रयोज्यत्व शून्यत्वनिवेशेनापि व्यभिचार घटितबाध संग्रहस्संभवति तादृशबाध विषयिताप्रयोज्या, यापक्षेसाध्यावगाहित्वाभावाधिकरणता, तन्निष्ठप्रयोज्यतानिरूपकप्रयोजकतायाः केवलव्यभिचारज्ञानीय विषयिता साधारणतादृश विषयितात्व व्यापकत्वविराहादिति प्रयोजकतायां तादृशविषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्नत्वनिवेशोऽनर्थक इति चेन्न॥ 
	
	विषयभेदभिन्नविषयिता स्वरूपप्रयोजकतानां चालिनी न्यायेन तादृशविषयितात्ववन्निष्ठाभावप्रतेयोगितया तादृशप्रयोजकताया अप्रसिद्धेः॥ नच, तादृशविषयितात्ववन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक रूपावच्छिन्न निरूपकताक प्रयोज्यता शून्यत्वमेव निवेशनीयमिति वाच्यम्॥ तादृशप्रयोजकतात्व रूपमादायतदवच्छिन्न निरूपकताक प्रयोज्यताशून्यत्वस्य कस्यामप्यधिकरताया मनस्त्त्वत्तादृशाधिकरणत्वाप्रसिद्धेरसंभवस्यैव प्रसंगात्॥ यदिच, स्वनिष्ठप्रयोज्यतानिरूपकत्वसंबंधेन तादृशविषयितात्वव्यापकाधिकरणतान्यत्वमप्रयोजक्यांतेन विवक्षितमित्युच्यते॥ 

	तदाऽसंभववारणेप्येतादृशपरंपरासंबंधस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे वावादात्तथा विवक्षितुमशक्यमिति तादृशविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्वमेवनिविष्यमित्यवधेयम्॥ अत्र प्रतिहेतुव्यापक साध्याभाव समानाधिकरण प्रतिहेतुमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षविषयिताप्रयोज्यायामधिकरणथायां प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावकालीनप्रतिहेतुमत्पक्ष रूपविशिष्टांतर विषयितात्व व्यापकं यत्प्रतिहेतुव्यापकता ग्रहविशिष्टग्रहवृत्तिप्रतिहेतु मत्पक्षविषयितात्वं तदवच्छिन्न प्रयोज्यत्वनियमेन तादृशसत्प्रतिपक्षासंग्रह इति यादृशविशिष्टांतरविषयितात्वव्यापकोयोधर्मस्तदवच्छिन्नतादृशविशिष्टांतरविषयितानिष्ठ प्रयोजकताकान्यत्वमेवा प्रयोज्यांतेन विवक्षणीयम्॥ 

	एवं च सति, वहन्यभाववज्जलादिमद्वृत्तिजलवद्ध्रदत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिस्तद्विषयिता प्रयोज्यायां तादृशोभयाभाव प्रयोजकाभावाधिकरणथायां विशिष्टांतरवह्न्यभाववज्जलादिमत्कालीन जलवद्ध्रद निष्ठविषयिता निष्ठप्रयोजकान्यत्व सत्त्वात्तद्वारणाय यादृशविशिष्ट विषयकनिश्चय विशिष्टयादृश विशिष्टविषयक निश्चयोत्तरानुमिति सामान्ये उभयाभावस्तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्य प्रतीति विषयत्व रूपंविशिष्टद्वयाघटितत्वं नशक्यते निवेशयितुं, दर्शितसत्प्रतिपक्षस्य प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभाव प्रतिहेतुमत्पक्ष रूपतादृशविशिष्ट द्वयविषयताशून्यप्रतीति विषयत्वाभावात्तदसंग्रहापत्तेः॥ 

	किंतु, विशिष्टांतरविषयित्वा प्रयोज्याधिकरणतायामेव प्रतिहेतुव्यापकत्व प्रकारकत्वप्रतिहेतुप्रकारत्वोभयाप्रयोज्यज्ञानवैशिष्ट्याप्रयोज्याधिकरण्य घटितसत्प्रतिपक्षविषयिता प्रयोज्याया मधिकरणतायां विशिष्टांतरहेतुमत्पक्ष प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावाधिविषयिताप्रयोज्यत्व नियमेनतादृश सत्प्रतिपक्षासंग्रह तादवस्थ्यात्॥ हेतुमत्पक्ष प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावादि विषयिताव्यावृत्तप्रयोजकतानिवेशेन प्रमेयत्व विशिष्टांतर विषयितात्वव्यापकं तादृशविषयितात्वावच्छिन्न व्यापकतावच्छेदकं वा यद्रूपं 
	अनाहार्यज्ञानादिवृत्तित्वादिसहिततद्रूपपर्याप्तावच्छेदक ताक तादृशविशिष्टांतर विषयितानिष्ठप्रयोजकताकान्यत्वमेवाप्रयोज्यां तेन विवक्षणीयं, सत्प्रतिपक्षप्रयोज्याया मधिकरणतायां तादृशहेतुमत्पक्ष विषयितात्व पर्याप्तावच्छेदकताकत्वाभावादप्रयोज्यांतविशेषणवत्त्वान्न सत्प्रतिपक्षासंग्रहः॥ नचैवंसति, प्रमेयत्व विशिष्टासाधारण्याव्याप्तिः, पक्षधर्मताज्ञानकालीनज्ञानवृत्त्यसाधारण्य विषयिताप्रयोज्याधिकरणतायां विशिष्टांतरा साधारण्य विषयितात्वपर्याप्तावच्छेदकताकान्यत्वसत्त्वात्॥ 

	यदित, पक्षवृत्त्यसाधारण्य विषयिताप्रयोज्याधिकरणतायां विशिष्टांतरासाधारण्य विषयितात्वपर्याप्तावच्छेदकताकान्यत्वसत्त्वात्॥ यदिच, पक्षवृत्यसाधारण्यस्यापि विशिष्टांतरत्वा त्तद्विषयितात्व व्यापकरूपपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्यैव प्रमेयत्वविशिष्टा साधारण्यप्रयोज्याधिकरणतायां सत्त्वान्नप्रमेयत्व विशिष्टासाधारण्येऽतिव्याप्तिरिति विभाव्यते॥ तदापि पक्षवृत्तित्वसाधारण्येऽतिव्याप्तिर्दुर्वारेतिवाच्यम्। 
	
	व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिपक्षत्वे पक्षवृत्तित्व विशेषितस्यैवासाधारण्यरूपतास्वीकारात्तत्रातिव्याप्तेरभावात्॥ पक्षवृत्तित्वाघटितासाधारण्यस्यच विशेष्यदळविरहेणैव वारणात्॥ केचिन्मतोक्तरीत्या, विशिष्टांतर विषयित्वा प्रयोज्याधिकरणतायां भिन्नांतविशेषण मुपादायैव विशिष्टद्वया घटितत्वविशेषण वारणीयातिप्रसंगो वारणीयइति पक्षवृत्तित्वघटिता साधारण्यस्य यथाश्रुतविशिष्टद्वयाघटितत्व विरहेपि नक्षतिः॥ 

	यद्वाविशिष्टद्वयाघटितत्वं विशिष्टांतर विषयित्वाप्रयोज्याधिकरणतायां निरुक्तभिन्नांतंवाऽनिवेश्यैव लक्षणं परिष्कार्यम्॥ तथाहि॥ उभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणतेत्यत्र द्वितीयमभाव पदमविवक्षितार्थकं, एवं च व्यापकसामानाधिकरण्य रूपव्याप्तिघटित सत्प्रतिपक्षप्योज्यायां पक्षे साध्यावगाहित्वा भावाधिकरणतायां पूर्वोक्तरीत्या विशिष्टांतरविषयिताप्रयोज्यत्व सत्त्वेपि पक्षे साध्यावगाहित्वाधिकरणतायां मनुमिति निष्ठायां परामर्शीय सत्प्रतिपक्ष विषयिताप्रयोज्यायां प्रतिबंधकतावच्छेदकाधिकरणताविधयादर्शितोभयाभावप्रयोदिकायां प्रतिहेतुव्यापक साध्याभावकालीनप्रतिहेतुमत्पक्ष रूपविशिष्टांतर विषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्नप्रयोजकताकान्यत्व सत्त्वात्तादृश सत्प्रतिपक्षसंग्रहः॥ 
	वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तिजलवद्ध्रदविषयिताप्रयोज्यातु न साध्याभावावगाहित्वाधिकरणता, यातु तत्प्रयोज्यासाध्यावगाहित्वाभावाधिकरणतासातुवह्न्यभाववज्जलादिमत्कालीनजलवद्ध्रदरूप विशिष्टांतरविषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्न प्रयोज्यैवेति नतत्रातिव्याप्तिरपि॥ स्वविषयताप्रयोज्येत्यनेन स्वविषयिताव्यापकतावच्छेदकं यद्रूपमनाहार्यज्ञानादिवृत्तित्व सहिततद्रूपपर्याप्ता वच्छेदकताकत्वं विवक्षणीयं, तेन ह्रदोवह्निमान्वह्न्यभाववज्जलादिमद्वृत्ति जलवद्ध्रदादित्यादौ तादृशविशिष्टह्रदेनातिव्याप्तिः॥ 

	इत्थंच पक्षवृत्तित्वघटितासाधारण्यस्य लक्ष्त्वेपि नतदसंग्रहः॥ नवा प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावकालीन प्रतिहेतुमत्पक्षसंग्रहोपीति ध्येयम्॥ एतेन, अथैतस्मिन् लक्षणे ह्रदोवह्निमान् जलादित्यादौ हेतुनिष्ठसाध्य व्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वस्य पक्षवृत्तित्वाघटितस्यैवासाधारण्यरूपतामते तत्राव्याप्तिः॥ वह्न्यभावव्याप्यतया गृहीतस्य जलादेर्वह्निमत्ताबुद्धिविशेष्ये प्रकारतायाभावे तादृश समूहालंबनानुमितेः कार्यकालविधया प्रतिबंधकत्वमतेऽमत्पादेन तादृशासाधारण्यविषयक निश्चयोत्तरानुमिति र्घटाद्यनुमितिरेव तस्यामुभयाभावसत्त्वेपि पक्षधर्मताज्ञानशून्यकालेकेवलासाधारण्यज्ञानस्याप्रतिबंधकतयातदुत्तरानुमिति निष्ठोभयाभावे विरोधिविषयिता प्रयुक्तत्वाभावात्॥ 

	अन्यथा निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानित्यादौ पाषाणमयत्व विशिष्टपर्वतादावतिव्याप्तिप्रसंगात्॥ नच, यद्विषयक निश्चये पक्षधर्मताज्ञानसमानकालीनत्व विशेषणान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम्॥ आहार्यपक्षधर्मताज्ञानकालीन साधारण्यविषयक ज्ञानस्याप्रतिबंधकतयोक्तदोषतादवस्थ्येनानाहार्यत्वस्य पक्षधर्मताज्ञान विशेषणत्वावश्यकत्वेन स्वरूपासिद्ध्यसंग्रह प्रसंगात्॥ 
	
	अनाहार्यपक्षधर्मताज्ञानाकालीनानाहार्यतद्विषयक निश्चयासंभवात्॥ नचानाहार्यत्व मसाधारण्य विषयकनिश्चय कालीनत्वाहार्यत्वोभयाभाववत्त्वरूपं ग्राह्यमतोनोक्तासंग्रह इति वाच्यम्॥ वह्निव्यापकीभूताभाव प्रतियोगिजलं वह्निमज्जलादित्यादौ स्वरूपासिद्धिज्ञानस्योक्तोभयाभाववत्त्वविरहेणतादृशस्थलीयस्वरूपासिद्ध्यसंग्रहस्य दुर्वारत्वात्॥ अत्रकेचित्॥ असाधारण्यत्वावच्छिन्न विषयितामात्रनिरूपकत्वानाहार्यपक्ष धर्मताज्ञानकालीनत्वोभयाभावस्य यद्विषयकनिश्चय विशेषणत्व मुपगम्योक्तस्थलीय स्वरीपासिद्धिसंग्रहस्तज्ज्ञानस्यासाधारण्यविषयितातिरिक्तहेत्वभावादि विषयतानिरूपकतद्वेन तद्विषयितामात्रनिरूपकत्वाभावेनोभयाभावस्याक्षतत्वात् तद्विषयिता मात्रनिरूपकत्वं च, 

	तद्विषयित्वा व्यापकविषयिता शून्यत्वेसति तद्विषयतावत्त्वं, तेन तद्घटक पदार्थविषयितानां तद्विषयतातिरिक्तत्वेन तद्विषयतामात्रनिरूपकत्वस्याप्रसिद्धावपि नक्षतिः॥ नचैवं सत्यसाधारण्यासंग्रहोदुर्वारः असाधारण्य घटादिविषयक निश्चयस्य पक्षधर्मताज्ञानशून्य कालीनस्यापि निरुक्तोभयाभाववत्त्वेन तदुत्तरानुमिता वुभयाभावस्य विरोधिविषयिता प्रयुक्तत्वविरहादिति वाच्यम्॥ जातिमान् वह्न्यभाववानिति निश्चयवारणाय व्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशावश्यकतया तादृश निश्चयस्यातथात्वादिति पूर्वपक्षसमाधानाडंबरोनिरवकाशः॥ 

	निरवकाशश्च*अथैव मप्यसाधारण्य विषयिताप्रयोज्यायामधिकरणतायां नियमेन विशिष्टांतरहेतुमत्पक्ष विषयिताप्रयुक्तेन विशिष्टांन्तराघटितत्व विरहेण तदसंग्रहोदुर्वारः॥ यत्तु, विशिष्टांतरविषयितायां हेतुमत्पक्षविषयिताभिन्नत्वं हेतुमत्पक्षविषयितांतः पातित्वासाधारण्य विषयित्वाभिन्नत्वोभयाभावो वा निवेशनीयः॥ नच, जलव्यापक वह्न्यभावादावतिव्याप्तिश्शंक्या॥ तस्य लक्ष्यत्वादितिनोक्तदोष इति॥ तन्न ॥ एवंसित, धूमाभाववत्पर्यतकालीन पर्वतपक्षकवह्निसाध्यकधूमहेतुके प्रमेयत्व विशिष्टधूमवत्पर्वतरूपाश्रयासिद्धावतिव्याप्तिः विशिष्टांतरीभूतधूमवत्पर्वत रूपाश्रया सिद्धिविषयितायं निरुक्तोभयाभावासत्त्वात्॥ 

F.N.*.अस्यच अग्रे तन कोलाहलश्चेत्यनेनान्वयो बोध्यः॥ 

	मैवम्॥ असाधारण्येऽव्याप्तिवारणाय विशिष्टांतर विषयिता निष्ठप्रयोजकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्य विषयितात्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववती किंतु दोषांतरविपरीता साधारण्यादि विषयितानिष्ठप्रयोजकतैव तन्निरूपितप्रयोज्यत्वाभावस्य स्वविषयिताप्रयोज्याधिकरणथायां सत्त्वान्नासाधारण्ऽव्याप्तिः॥ नचैवमपि, कांचनमयह्रदोवह्निमान् जलादित्यादौ कंचनमयत्व व्यापकीभूताभावप्रयोगिजलादे राश्रयासिद्धित्वस्य ग्रंथकृताव्यवस्थापनात्प्रमेयत्वविशिष्टायां तस्यामतिव्याप्तिर्विशिष्टांतरीभूततादृश जलत्वावच्छिन्न विषयतानिष्ठप्रयोजकताया मुक्तोभयाभावासत्त्वेन दोषांतरविषयितानिष्ठप्रयोजकताया एवोभयाभाववत्त्वात्तन्निरूपितप्रयोज्यत्वाभावस्य स्वविषयताप्रयोज्याधिकरतायामक्षतत्वादिति वाच्यम्॥ 

	ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वा साधारण्यविषयितात्वाश्रयासिद्ध साध्यासिद्धि**
विषयितात्वान्यतमानवच्छिन्नत्वोभयाभावस्यैवनिरुक्तोभयाभावपदेन विवक्षणेनानुपपत्त्यभावात् इत्थं च प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरण प्रतिहेतुमत्पक्षादेरपि नासंग्रहस्तत्रापि विशिष्टांतरप्रतिहेतुमत्पक्ष विषयितानिष्ठप्रयोदकतायामुक्तोभयाभावासत्त्वेन विशिष्टांतराघटितत्वाक्षतेः॥ नचैवमपि, प्रमेयत्वविशिष्ट वह्न्यभाववज्जलादिमदवृत्तिजलवद्ध्रदत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिर्विशिष्टांतरतादृशह्रदविषयतानिष्ठप्रयोजकतायामुभयाभावासत्त्वादिति वाच्यम्

	यादृशविशिष्ट विषयनिश्चय विशिष्टयादृशविशिष्ट विषयकनिश्चयोत्तरानुमितावुभयाभावस्तादृश विशिष्टद्वया घटितत्वरूप विशिष्टद्वयाघटितत्व विशेषणेन तस्य वारणीयत्वात्॥ विशिष्टद्वयाघटितत्व शरीरेच सत्प्रतिपक्षघटकदळद्वयविषयताभिन्नत्वं देयम्॥ तेन सत्प्रतिपक्षासंग्रहः॥ नचैवंसित, ह्रदोवह्निमान्वह्न्यभाववज्जलादि मद्वृत्तिजलाभावादित्यादौ तादृशजलवद्ध्रदरूपस्वरूपासिद्धावव्याप्ति स्तस्याः वह्न्यभाववज्जलावच्छिन्न जलवद्ध्रदरूपस्वरूपासिद्धावव्याप्ति स्तस्याः वह्न्यभाववज्जलावच्छिन्न जलवद्ध्रद रूपविशिष्ट घटितत्वादिति वाच्यम्॥ 

	तादृशविशिष्टद्वयविषयितयोः ज्ञानवैशिष्ट्याप्रयोज्याधिकरणत्वाप्रयोजकत्वेन विशेषणीयत्वात्॥ स्वरूपासिद्धि घटकदळद्वय विषयितयोः ज्ञानवैशिष्ट्याप्रयोज्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहित्वा भावाधिकरणत्व प्रयोजकतया तदभावविरहेणोक्तस्रूपासिद्धावव्याप्तिविरहादित्याहुः॥ केचित्तु॥ असाधारण्येऽव्याप्तिवारणाय विशिष्टांतर विषयितायामसाधारण्य विषयिताप्रयोज्याधिकरणता प्रयोजकत्वा साधारण्य विषयिताभिन्नत्वोभयाभावो निवेश्यः हेतुमत्पक्ष विषयतायामुक्तोभयसत्त्वेनोभयाभाववती दोषांतर विपरीत साधारण्यविषयितैव तदप्रयोज्यत्वस्य स्वविषयिता प्रयोज्याधिकरणतायां सत्त्वादसाधारण्ये लक्षणसमन्वयः॥ 

	नचैवमपि, ह्रदोवह्निमान् जलादित्यादौ प्रमेयत्वविशिष्टबाधेऽतिव्याप्तिः विशिष्टांतर केवलबाधविषयितायां पक्षधर्मताज्ञानकालीन बाधासाधारण्योभय विषयक समूहालंबनात्मक ज्ञानीयासाधारण्यविषयिताप्रयोज्याधिकरणताप्रयोजकत्वेन निरुक्तोभयाभाव विरहेणोभयाभाववती व्यभितारविषयितैव तदप्रयोज्यत्वस्य स्वविषयिता प्रयोज्याधिकरणतायां सत्त्वात्॥ असाधारण्यस्य विशिष्टांतरत्वेपि तद्विषयित्वाप्रयोज्यत्वस्य पक्षधर्मताज्ञानासमानकालीनबाधज्ञआनोत्तर ज्ञाननिष्ठपक्षे साध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वा भावाधिकरणतायामक्षतत्वादिति वाच्यम्॥ 

	स्वविषयितायामपि निरुक्तोभयाभावस्य निवेशनीयत्वात्॥ यद्वा असाधारण्यविषयिताप्रयोज्याधिकरणता निरूपितत्वासाधारण्यविषयितात्वानवच्छिन्नत्वोभयाभाववतीयाविशिष्टांतरविषयिता निष्ठप्रयोजकता तन्निरूपित प्रयोज्यत्वाभाव एवाप्रयोज्यांतेन विवक्षणीयः॥ इत्थं चा साधारण्यस्थलीय प्रमेयत्व विशिष्टबाधेनातिव्याप्तिर्विशिष्टांतर केवलबाध विशिष्टतानिष्ठप्रयोजकताया मसाधारण्या विषयकबाधज्ञानानंतरोत्पन्नानुमिति निष्ठसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभावाधिकरणतानिरूपिताया मसाधारण्य विषयिताप्रयोज्याधिकरणतानिरूपितत्वाभावेन तदभावप्रयुक्तोभयाभाववत्त्वान्निरूपितप्रयोज्यत्वाभावस्य प्रमेयत्वविशिष्ट बाधविषयिता प्रयोज्याधिकरणतायामभावात्॥ 

	नच यत्रासाधारण्या प्रसिद्धिस्तत्र पर्वतोधूमवान्वह्नेरित्यादौ व्यभिचारेऽव्याप्तिरितिवाच्यम्॥ भ्रमप्रमासाधारण निरूप्य निरूपकभावापन्नासाधारण्य विषयिताया एव निवेशात्॥ धूमव्यापकाभाव प्रतियोगी वह्निरित्याकारज्ञानीय विषयितामादाय तत्र लक्षणगमनसंभवात्॥ नचैवं निवेशे यत्रासाधारण्यमप्रसिद्धमथचासाधारण्यपक्षधर्मत्वदोषाणां समूहालंबनमेवजातं तत्र प्रमेयत्व विशिष्टदोषेऽतिव्याप्तिः केवलदोषविषयितानिष्ठप्रयोजकतायां निरुक्तोभयाभावासत्त्वात्तादृशोभयाभाववती विपरीतदोष विषयितानिष्ठप्रयोजकतैव तन्निरूपितप्रयोज्यत्वाभावस्य प्रमेयत्वविशिष्टदोष विषयिताप्रयोज्याधिकरणतायां सत्त्वादसाधारण्यस्य चा प्रसिद्धत्वात्तस्य विशिष्टांतरत्वासंभवेन तद्विषयितानिष्ठप्रयोजकताया मुभयाभाव सत्त्वेप्यनिस्तारादिति वाच्यम्॥ 

	सामानाधिकरण्येन साध्यकेऽवच्छेदकावच्छेदेन साध्यके च लक्षणभेदवदगत्याऽसाधारण्यप्रसिद्ध्यप्रसिद्धिस्थलीय लक्षणयोरपि भेद स्वीकारेणा साधारण्यप्रसिद्धिस्थलीय लक्षण एव प्रयोजकतायामुभयाभाव निवेशेनानुपपत्त्यभावात्॥ नन्वेवमपि, वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलं वह्निमज्जलादित्यादौ प्रमेयत्वविशिष्टे वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलवृत्तिवह्न्यभावरूपबाधेऽतिव्याप्तिर्दुर्वाराविशिष्टांतर तादृश जलवृत्तित्व विशिष्टवह्न्यभावत्वावच्छिन्न विषयितानिष्ठप्रयोजकतायामवच्छेदककुक्षिप्रविष्टानामवच्छेदकत्वानंगीकारनयेऽसाधारण्यविषयिता प्रयोज्याधिकरणतानिरूपितत्वा साधारण्य विषयितात्वानवच्छिन्नत्वोभयवत्त्वेनोभयाभाव विरहाद्विपरीत दोषादिविषयितानिष्ठ प्रयोजकताया एव तथात्वात्॥ 

	नच विशिष्टांतर विषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्नेत्यनेन विशिष्टांतर विषयितात्वावच्छिन्न व्यापकतावच्छेदक रूपावच्छिन्नत्वं विवक्षणीयं, तथाच निरुक्तस्थले तादृशं रूपं तादृशजलत्वावच्छिन्नत्व विषयितात्वानवच्छिन्नत्वाभाव प्रयुक्तनिरुक्तोभयाभाववत्त्वेन तन्निरूपितप्रयोज्यता शून्यत्वस्य स्वविषयिताप्रयोज्याधिकरणताया मसत्त्वान्न प्रमेयत्वविशिष्ट निरुक्तबाधेऽव्याप्तिरिति वाच्यम्॥ 

	तथापि ह्रदो वह्निमान् धूमादित्यादौ प्रमेयत्वविशिष्टबाधेऽतिव्याप्तिर्विशिष्टांतर केवलबाध विषयितानिष्ठप्रयोजकताया वह्निव्यापकीभूताभाव प्रतियोगिजलह्पदोवह्न्यभाववानितिज्ञानीयासाधारण्य विषयिताप्रयोज्याधिकरणथा निरूपितत्वासाधारण्य विषयितात्वानवच्छिन्नत्वोभयावत्त्वेन विपरीतबाधादि विषयितानिष्ठप्रयोजकताया एव तथात्वादिति चेन्न॥ असाधारण्य विषयितात्वव्यापक रूपावच्छिन्नप्रयोजकताकाधिकरणता निरूपितत्वस्यैव निरूपितत्वां तेन विवक्षितत्वात्, उक्तविशिष्टांतर विषयितायां तादृशाधिकरणतानिरूपितत्व विरहेणोभयाभावस्याक्षतत्वात्॥ 

	यदिचैवमप्यसाधारण्य विषयितात्वस्याप्रसक्ततया ज्ञानवृत्तित्व विशिष्टस्यैव तस्यप्रयोजकत्वं तस्यचासाधारण्यविषयितात्वव्यापकत्वाभावात्तादृश रूपावच्छिन्न प्रयोजकताकाधिकरणत्वा प्रसिद्धिरितिविभाव्यते॥ तदाऽसाधारण्य विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञान वृत्तित्व विशिष्टासाधारण्य विषयितात्व व्यापकरूपावच्छिन्नत्वमेव विवक्षणीयं, शून्यांतोपादानात्प्रमेयत्वादिनाऽसाधारण्यतावच्छेदकावगाहिज्ञानीय विषयिता साधारणविषयितात्व व्यापकत्वस्य प्रयोजकतावच्छेदक विषयितात्वेऽसत्त्वेपि नक्षतिरिति वदंति॥ 

	तदुभयमपि नयुक्तम्॥ प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभाव समानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षरूपसत्प्रतिपक्षरूपविशिष्टांतरविषयितायां निरुक्तोभयाभावविरहेण तादृशी विषयि ॥पा॥उभयाभावघटितलक्षणे प्रमेयत्व विशिष्टव्यभिचारादावतिप्रसंगवारणाय यथाश्रुतविशिष्टांतरा घटितत्वनिवेशे उपदर्शितव्यभिचार घटितबाधाद्यव्याप्तिरिति विशिष्टांतरविषयित्वाप्रयोज्य स्वविषयताप्रयोज्य निरुक्तोभयाभावप्रयोजकाभावाधिकरणताकत्वं विवक्षणीयम्॥ 

	व्यभिचारादिघटित बाधादिस्थले प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वादेः बाधादिविषयता प्रयोज्यनिरुक्तोभयाभावप्रयोजकाभावोनविशिष्टांतर विषयतायाः प्रयोज्यः व्यभिचारादिज्ञान प्रतिबध्यतावच्छेदकव्याप्त्यवगाहिता विरहस्यैव व्यभिचारादि विषयताप्रयोज्यत्वान्नतादृशबाधाद्यसंग्रहः॥ नच बाधविषयताया इव तदंतः पातिव्यभिचारविषयताया अपि पक्षेसाध्यावगाहिताविरह प्रयोजकत्वं दुर्वारं बाधविषयत्वावच्छिन्नसाध्यवत्ताज्ञान प्रतिबंधकताया बाधविषयतांतःपाति सकलविषयतानामेवावच्छेदकत्वेनाविशेषादितिवाच्यम्॥ 

	यत्किंचिद्विशिष्टांतर विषयतात्व व्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यत्व निवेशात् दोषविषयतानंतः पातिव्यभिचारविषयतासाधारणव्यभिचारविषयतात्वेनसाध्यावगाहिता विरहाप्रयोजकतया तद्विरहस्य तादृविषयितात्वव्यापकरूपावच्छिन्नाप्रयोज्यतयासामंजस्यात्, मेयत्वादिविशिष्टविषयताप्रयोज्यस्योभयाभाव प्रयोजक व्याप्त्याद्यवगाहित्वाद्यभाववत्त्वस्य विशिष्टांतरव्यभिचारादिविषयताप्रयोज्यत्व नियमात्तादृश विशिष्टेनातिप्रसंगः॥ व्यभिचारादिघटितबाधादिज्ञानानंतरोत्पन्नानुमिति निष्ठप्रकृतसाध्यादिवैशिष्ट्यावगाहित्व घटितोभयाभाववत्त्वस्य बाधादिघटकव्यभिचारादिरूपविशिष्टांतरविषयताप्रयोज्यत्व नियमात्तादृशबाधाद्यसंग्रह इति निरुक्तोभयाभाववत्त्वे विशिष्टांतरविषयत्वा प्रयोज्यत्वमुपेक्ष्य तत्प्रयोजकाभाववत्त्वे तदप्रयोज्यनिवेशः॥ 

	बाधादिविषयताप्रयोज्यस्य साध्यादिमत्तावगाहिताविरहस्य सत्प्रतिपक्षादि रूपविशिष्टांतर विषयताप्रयोज्यत्व नियमादसंभवस्यादिति उभयाभावप्र॥पा॥योजकाभावे विशिष्टांतरविषयत्वाप्रयोज्यत्वमनिवेश्यतादृशाभावाधिकरणतायांतन्निवेशः तथा सत्यधिकणताया अधिकरणभेदेन भिन्नतया पूर्ववर्तिनिष्ठप्रतिबंधकतावच्छेदकधर्मस्यैव तदुत्तरोत्पन्न निष्ठप्रतिबंधकतावच्छेदक धर्माभावाधिकरणता प्रयोजकत्वेन बाधादि निश्चयानंतरोत्पन्नानुमिति निष्ठसाध्यादिमत्तावगाहिताविरहाधिकरणतायां सत्प्रतिपक्षान्यादृशाबाधादि विषयताया अप्रयोजकत्वेन सामंजस्यात्॥ अयंग्रन्थः गदाधरीये उभयाभाव इत्यारभ्य सामंजस्यादित्यं तस्यस्थाने केषुचित्कोशेषु पाठांतरत्वेनदृश्यते॥ 

	दोषज्ञान विषयविषयकज्ञान प्रतिबध्यानाहार्यज्ञानप्रसिद्धिस्थले दोषमुक्त्वा तदप्रसिद्धिस्थेऽव्याप्तिमाह *एवमिति* दीधितिकृतापर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्यभावस्य पक्षतावच्छेदक घटकत्व एवाव्याप्तिरुद्धृतानत्वन्यत्रेत्याशयेनाह *एवमिति* तज्ज्ञानस्य * पर्वतत्व सामानाधिकरण्येन वह्न्यभावज्ञानस्येत्यर्थः॥ *अप्रतिबंधकतयेति* तज्ज्ञानस्य पर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्यभावगाहिज्ञानप्रतिबंधकत्वेपि तादृशावगाहिताया निर्वह्निपर्वतत्वावच्छिन्ने वह्न्यवगाहित्वा व्यापकतया प्रकृतेऽनुपयोगादिति भावः॥ 

	*नापीत्यादि* पर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्यभाववत्त्वस्य *पर्वतत्वव्यापक स्वरूपसंबंधेन वह्न्यभाववत्त्वस्य॥ स्वरूपसंबंधरूपप्रयोज्यप्रयोजक भावनिवेश एवोक्तव्याप्तिरितितमनिवेश्यप्रकारांतरेणा व्याप्तिमुद्धरतां मतमुपन्यस्य दूषयति* यत्त्विति* *विरोधिविषयकयद्विषयकेति* तादृशयद्रूपावच्छिन्न विषयकेत्यर्थः॥ अत्र यद्रूपावच्छिन्नविरोधि विषयताकनिश्चयेत्युक्तौ वह्न्यभावत्वाद्य वच्छिन्ने एकदेशेऽतिव्याप्तिर्निरूप्यनिरूपकभावापन्नतद्रूपावच्छिन्न विरोधिविषयताकनिश्चयोत्तरानुमिताविभयाभाव सत्त्वादतो विरोधि विषयक यद्विषयकेत्युक्तम्॥ 

	तथाचैकदेशविषयिताया विवक्षणीय विरोधिविषयिता नतिरिक्तवृत्तिविरहान्नातिव्याप्तिः॥ नचैकदेशवारणाय स्वावच्छिन्नविषयितात्व व्यापकविरोधिताक यद्रूपावच्छिन्नविषयिताक निश्चयेत्यादिरीत्या विवक्षणीयम्॥ विरोधि विषयतायां यद्विषयताव्यापकत्व विवक्षणे विषयतात्व निवेशे गौरवाद्विरोधित्वस्य वह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयतात्व निवेशेगौरवाद्विरोधित्वस्य वह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्न विषयतात्व व्यापकत्वाभावान्नैकदेशेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्॥ 

	तथासति साधनसमानाधिकरण साध्याभावरूपव्यभिचारेऽव्याप्तिस्तज्ज्ञानेतुल्यवित्तिवेद्यतयाभासमानं यत्साध्याभाववद्वृत्ति साधनता वच्छेदकावच्छिन्नंतद्विषयिताया एव विरोधितया विरोधित्वे उक्तव्यभिचार विषयितात्व व्यापकत्वाभावात्॥ एवं घोटोऽवृत्तिरित्यादौ घटावच्छिन्नात्मकबाधाव्याप्तिस्तत्रापि तज्ज्ञाने तुल्यवित्तिवेद्यताय भासमानः वृत्तित्ववद्घटः तद्विषयिताया एव विरोधित्वे तादृशविषयितात्व व्यापकत्वस्य विरोधित्वेऽसत्त्वात् *नचैवं तत्र वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिर्दुर्वारैवेति* 

	ननु ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ सर्वत्रैववस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिसंभवात्तत्रेत्यनेन निर्वह्निर्वह्निमानित्यादौ वस्तुमात्रेऽतिव्याप्तिकथनमसंगतम्॥ नच तत्रेत्यस्य तादृशपरिष्कारेत्यर्थकतया वस्तुमात्रे सर्वत्रैवातिव्याप्तिरिष्टेतिवाच्यम्॥ तथासति विरोधिविषयिता प्रयोज्यत्व विशेषण निवर्तनीय वस्तुमात्रातिव्याप्ति तादवस्थ्य सूचक दुर्वारैवेत्यस्य वैय्यर्थ्यापत्तेरिति चेन्न॥ सामानाधिकरण्येन साध्यकस्थलीय लक्षणस्यावच्छेदकावच्छेन साध्यकस्थलीय लक्षणस्य च पूर्वोक्तरीत्या भिन्नत्वेन सामानाधिकरण्येन साध्यवत्युभयाभाव सर्वत्रनोदासीनेऽतिव्याप्तिः सामानाधिकरण्येन साध्यवत्युभयाभाव प्रतियोगिकोटावित्यादि विरोधित्वस्य सामानाधिकरण्येनया साध्याभावविषयतातच्छालिज्ञानीय विषयितायामपि सत्त्वेनसामानाधिकरण्ये नयः साध्याभावस्तद्विषयकोदासीन विषयकविरोधि विषयकनिश्चयोत्तरानुमिति सामान्ये उभयाभावा सत्त्वादत स्तस्याप्युदासीनेऽतिव्याप्तिरपेक्षितेत्यभिप्रायेण निर्वह्निर्वह्निमानित्याद्याहार्यस्थलबोधकतत्रेत्युपन्यस्तम्॥ 

	इत्थं चाहार्यस्थले उदासीनेऽतिव्याप्तेर्विषयिताप्रयुक्तत्व सार्थक्य प्रदर्शनायोपन्यस्ततयासैवातिव्याप्तिरिदानीमपि तदवस्थेति सूचनाय दुर्वारैवेत्युक्तमपि संगतम्॥ अत्र प्रमेयत्वविशिष्ट व्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणाय विरोधि विषयितानतिरिक्त वृत्तिविशिष्टांतर विषयित्वाव्यापक स्वविषयिताव्यापकोभयाभावप्रयोजकाभाववत्त्व रूपविशिष्टांतराघटितत्वं देयम्॥ येतु विरोधित्व मन्यथा निरुच्य लक्षण मुपवर्णयन्तितन्मतमुपन्यस्य दूषयति॥ 

	*यत्त्विति* *निरुक्तसाध्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहीति* साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यतद्व्याप्ति विशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्न हेतुवैशिष्ट्यावगाहित्यर्थः *विशेषणेत्यादि* अत्र विशेषणविशेष्यतावच्छेदक भावानापन्न विरुद्धकोटिद्वयप्रकारकैक धर्मिविशेष्यतावच्छेदकतान्यस्वावच्छेदकतापर्याप्त्यनुपयोगितावच्छेदक धर्मावच्छिन्नानुपयोगिताक पर्याप्तिप्रति योगितावृत्तिप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्न धर्मितावच्छेदकतानात्मक प्रकारतानिरूपितत्व स्वावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपित विरोधिविषयतानिरूपितत्व स्वनिरूपितत्वस्वनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतापर्याप्यनुयोगितावच्छेदक धर्मावच्छिन्नानुयोगिताक पर्याप्तिप्रतियोगिता वृत्तित्वस्वसमानाधिकरण्यै तच्छतुष्टय संबंधेन प्रकारताविशिष्ट विशेष्यतावत्त्वम्॥ 

	अभावीयप्रतियोगितायां पर्याप्तिप्रतियोगिता वृत्तित्वं स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नत्व संबंधेन॥ एवमग्रे विशेष्यतायां पर्याप्तिप्रतियोगितावृत्तित्वमपि स्वनिरूपिता वच्छेदकतात्वावच्छिन्नत्व संबंधेन बोध्यम्॥ तेनान्यत्र विशेषणविशेष्यतावच्छेदक भावापन्नयोरेव वह्नितदभावयोर्निर्वह्निः पर्वतोवह्निमानिति ज्ञाने पर्वतांशे प्रकारत्वेपि नपक्षेसाध्यवैशिष्ट्यावगाहितादृश निश्चयाप्रिसिद्धिः॥ प्रथमसंबंध निवेशाद्ध्रदोवह्निमान् शैवालादित्यत्र ह्रदोवह्निमान्वह्निव्याप्य शैवालवांश्चेति समूहालंबनात्मकज्ञानीय शैवालनिरूपितविशेष्यताया उक्तत्रितयसंबंधेन वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताविशिष्टत्वेपि नसंशयान्यतादृशज्ञानाप्रसिद्ध्या तत्रत्य दोषाव्याप्तिः॥ 

	तत्र स्वपदार्थे प्रकारतायां धर्मितावच्छेदकानात्मकत्वस्य निवेशाद्वह्निमान् ह्रदोवह्न्यभाववद्ध्रदकालीनजलवानित्यादौ वह्न्यभावत्वावच्छिन्न निरूपितह्रदत्वावच्छिन्न विशेषकालीनजलवानित्यादौ वह्न्यभावत्वावच्छिन्न निरूपित ह्रदत्वावच्छिन्नविशेष्यातायां निरुक्तसंबंधचतुष्टयेन वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारतावत्त्वेपि नसंशयान्यतादृशज्ञानाप्रसिद्धः॥ स्वावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्न प्रकारता निरूपितत्वनिवेशे पर्वतोवह्निमान् महानसीय वह्न्यभावादित्यादौ संशयान्यतादृशज्ञानाप्रसिद्ध्या व्यभिचारेऽव्याप्तिरत स्तत्र स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यवच्छेदकेत्यादि निवेशः॥ 

	महानसीय वह्न्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतात्वेन तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकाया महानसीयत्व वह्नित्वोभयपर्यापत्वेपि तद्व्यक्तित्वेन वह्नित्वनिष्ठ तद्व्यक्तित्वावच्छेदेन वह्नित्वमात्रेपि पर्याप्तेः स्वावच्छेदकताक प्रतियोगिताकाभावात्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितत्व निवेशेतत्रैववह्नित्वावच्छिन्न प्रकारताविशिष्टतादृशसमूहालंबने सत्त्वात्तादृशसंशयान्यज्ञानाप्रसिद्ध्याव्यभिचारेऽव्याप्तिरत स्तादृशपर्याप्ति प्रतियोगितावृत्तित्व मभावीयप्रतियोगितायां निविष्टं तथा च तादृश वह्नित्व निष्ठतद्व्यक्तित्ववच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति प्रतियोगितायां निरुक्तसंबंधेन महानसीय वह्न्यभावीय प्रतियोगित्वा सत्त्वान्नदोषः॥ 

	निर्वह्नः पर्वतोवह्निमानित्यादौ पक्षेसंशयान्यतादृशज्ञानाप्रसिद्ध वारणाय तत्रैवाग्रिमप्रकारतायामपि धर्मितावच्छेदकतानात्मकत्वनिवेशः॥ द्वितीयसंबंधनिवेशाद्वृक्षः कपिसंयोगीकपिसंयोगाभावादित्यादौ नसंशयान्यतादृशज्ञानाप्रसिद्ध्याव्यभिचारेऽव्याप्तिः॥ तृतीयसंबंधनिवेशात्पर्वतोऽवृत्तिर्द्रव्यादित्यत्र पर्वतोऽवृत्तिर्द्रव्यव्यापकावृत्तित्वसमानाधिकरण द्रव्यवांश्चेति समूहालंबने हेत्वंशेया सामानाधिकरण्य घटकवृत्तित्व निष्ठवृत्तित्वावच्छिन्नविशेष्यतावत्त्वेपि न संशयान्यतादृशज्ञानाप्रसिद्धिः॥ 

	चतुर्थसंबंधनिवेशात्पर्वतोवह्न्यभाववत्पर्वतकालीनवह्निमानित्यादौ संशयान्य तादृशज्ञानाप्रसिद्धिस्तादृशज्ञाने निरुक्तचतुष्टय संबंधेन वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारताविशिष्टाया वह्न्यभावत्वावच्छिन्न प्रकारताविशिष्टायावापर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतायास्सत्त्वादिति चेन्न॥ प्रथमसंबंध प्रविष्टधर्मितावच्छेदकतानात्मकत्वस्थानेऽवच्छेदकत्वानात्मकत्वस्यैवनिवेशाद्व्यह्न्यभावस्य साध्यतावच्छेदक कोटिप्रविष्टत्वेन तद्विषयतायास्तथात्वाभावात्॥ 

	नचैवं सत्येक धर्मावच्छिन्नविशेष्यत्व निवेशस्थानीय तृतीयसंबंधनिवेशनं व्यर्थं पर्वतोऽवृत्तिर्द्रव्यादित्यत्र हेत्वंशे व्याप्तिघटकवृत्तित्वस्य व्याप्तिविशिष्टहेतुज्ञानीय प्रकारतावच्छेदकत्वानात्मकत्व विरहेणैव तादृशस्थले संशयान्यतादृश ज्ञानाप्रसिद्ध्यभावादिति वाच्यम्॥ परामर्शात्मकज्ञाने हेत्वंशेव्याप्ति घटकसामानाधिकरण्यस्योपलक्षण तयैवभानस्वीकर्तृमते तादृशवृत्तित्वप्रकारताया अवच्छेदकत्वानात्मकत्वस्याव्याहतत्वादिति दिक्॥ *वह्निव्याप्यवान्वह्निव्याप्यव्याप्यवांश्च ह्रदो वह्न्यभाववानित्येतादृशाहार्यज्ञानोपगमेनेति*

	अनाहार्यसमूहालम्बनस्य मतद्वयसिद्धत्वेभ्रमान्यवृत्तियदीयविषयितेत्यादिविवक्षायामप्यसंभवो भ्रमान्यसमूहालंबनानात्मकज्ञानीयवह्न्यभाववद्ध्रदत्वाद्यवच्छिन्न विषयितायाः पक्षविशेष्यकसाध्यावगाहिह्रदो वह्निमान्वह्न्यभाववांश्चेत्याद्याहार्य समूहालंबनात्मकज्ञानवृत्तित्वात्समूहालंबनरूप समानाकारज्ञानीय विषयितयोर्भेदाभावात्॥ शेषसार्थक्यानुपपत्तिश्च भ्रमान्यवृत्तिवह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्न विषयताया ह्रदोवह्निव्याप्यवान्वह्न्यभाववांश्चेत्याहार्य समूहालंबनतादृशनिश्चयावृत्तित्व विरहात्॥ 

	नचाभ्युपगमेनेत्यस्य स्वमतेऽभ्युपगमेनेत्यर्थस्तथाच यत्त्वितिमते आहार्यसमूहालंबनास्वीकारान्नासंभव शेषवैय्यर्थ्य इति वाच्यम्॥ तथासति समूहालंबन मादायैवासंभवसंभवाद्विशिष्ट वैशिष्ट्यावगाह्याहार्यज्ञानमादायासंभवप्रदर्शनेबीजाभावप्रसंगात्॥ एवं घटाद्युदासीनेऽति	व्याप्तिवारकतया सामान्यपदस्यावश्यकत्वं प्रदर्श्यासंभवसंगमने बीजाभावश्च सामान्यपदासत्त्वेपि समूहालंबना समूहालंबनज्ञानीयविषयितयोर्भेदाभावेन यत्किंचिद्विषयिताया अप्याहार्य समूहालंबन तादृशनिश्चयावृत्तित्वविरहात्॥ 

	नच यत्तु, मताभिप्रायकत्वमाहार्य समूहालंबनस्य वक्तुं शक्यम्॥ भ्रमान्यवृत्तयदीयविषयितासामान्यंतादृशनिश्चयावृत्तीति विवक्षायां तन्मते दर्शितदिशाऽसंभवस्यैव संभवेन वक्राभिधानस्य तन्मते दोषत्वकथनासंगतेश्चेति चेत्॥ अत्र केचित्॥ अभ्युपगमेनेत्यस्यमतेऽभ्युपगमनेत्यर्थः॥ विशिष्टवैशिष्ट्यावगाह्याहार्यज्ञान मादायासंभवप्रदर्शनं च मतद्वयेपि तत्संभवप्रदर्शनाय स्वमते आहार्यसमूहालंबन स्वीकारेपि यत्त्विति मते तदस्वीकाराद्भ्रमान्यवृत्तितीत्यादि विवक्षायामसंभवाभावान्न ग्रंथकाररीतिविरुद्धत्वदूषणदानासंगतिरिति वदंति॥ वस्ततस्तु॥ 

	मतद्वयेप्याहार्यसमूहालंबनं नास्तीत्यभ्युपगमे प्युदासीनघटादा वतिव्याप्तिवारणाय यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तादृशनिश्चयावृत्तीति विवक्षायावह्निव्याप्य साध्यके ह्रदपक्षके वह्न्यभाववद्ध्रदादावतिव्याप्तिवारणेन शेषवैय्यर्थ्यासंभवयोः शक्योपपादकतया सर्वोपि ग्रंथः सुसंगत एव॥ नचैवं सत्येकविशिष्टेऽपरावगाह्याहार्यस्यसर्वमतसिद्धत्वेनैतादृशाहार्यस्योपगमेनेत्यतदभिनवस्वीकारार्थक मसंगतमतोऽभ्युपगमेनेति वाक्यस्वरसात्समूहालंबनाहार्यस्य सर्वसंगमनमिति वाच्यम्॥ 

	तत्तदभावान्यतर धर्मितावच्छेदककतत्तदभावान्यतरप्रकारकज्ञानस्याहार्यत्वप्रसिद्धावपि तत्तद्व्याप्यधर्मितावच्छेदककत्तदभावप्रकारकज्ञानस्याहार्यत्वं न क्वचिदप्युक्तमतस्तस्य सर्वमतसिद्धत्व प्रदर्शनायैव तादृशाहार्यभ्युपगमेनेत्युक्तिः *भ्रमान्यवृत्तियदीयविषयितासामान्यंतादृशनिश्चयावृत्तितदीयविषयिताविवक्षणेन निर्वहेपीति* अत्रेदंचिंत्यम्॥ यत्त्वितिमते ह्रदोधूमव्यापक वह्निसमानाधिकरण धूमवान् घटभावादित्यादौ वह्न्यभाववद्ध्रदेऽतिव्याप्तिः शेषदळनिवेशेपि दुर्वारावह्निवह्न्यभाववद्ध्रद निश्चयोत्तरानुमितौ पक्षेदर्शित साध्यावगाहि न संभवति, धर्मिणि धूमादि मत्ताबुद्धिं प्रतिवह्‌न्यादौ धूमव्यापकत्वग्रहस्य धर्मिणिधूमादि मत्ताबुद्धिं प्रतिवह्न्यादौ धूमव्यापकत्वग्रहस्य धर्मिणिवह्न्यभाववत्ताग्रहस्य च द्वयोरेवैकविशिष्टापरत्वादिनाकार्यकालविधयाप्रतिबंधकत्वात्॥ 

	यदिच शेषदळेन वह्न्यभाववद्ध्रदादेरवारणेपि नक्षति रनाहार्यज्ञानीय तद्विषयिताया धूमव्यापकत्वांशे आहार्येपक्षे निरुक्तसाध्यहेतुवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयेवर्तमानतया विरोधित्वानिर्वाहेणैव तदतिव्याप्तिवारणात्॥ नह्याहार्यात्मनो वह्निन्याप्यधूमवत्तानिश्चयस्य वह्न्यभाववत्ताग्रहे प्रतिबंधकत्वं येनानाहार्यज्ञानीयवह्न्यभाववद्ध्रदातिव्याप्तिवारकतया शेषसार्थक्यं वर्णयतः शिरसि शेषवैय्यर्थ्यदूषणपाषाणनिक्षेपः॥ नच शेषदलेऽनुमिति निष्ठोभयाभावे तदधिकरणयां वा ज्ञानवैशिष्ट्याप्रयोज्यत्वासाधारण्य विषयित्वाप्रयोज्यत्वोभयाभावोनिवेशनीयस्तथाच निरुक्तस्थले वह्न्यभाववद्ध्रदविषयकनिश्चयस्य वह्निव्याप्यानुमितौ ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकतया तदुत्तरानुमितौ ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकतया तदुत्तरानुमितौ वुभयाभावस्य निरुक्तोभयाभाव विरहान्नवह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्॥ 

	एवमपि वह्निव्याप्याभाववान् ह्रदोवह्निव्याप्यवानित्यादौ वह्न्यभाववद्ध्रदत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिर्दुर्वारा आहार्य समूहालंबनाभावद्भ्रमान्यवृत्तितद्विषयितायास्तादृश निश्चयावृत्तित्वान्निरुक्तशेषदळसत्त्वाच्चेति वक्रोक्तिदूषण दानानौचित्यमेवेति॥ उक्तपूर्वपक्षे स्वयं समाधानमाह *परत्वेति* वह्न्यादिविशिष्टेति* वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताकेत्यर्थ स्तथाच वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित समवायसंबंधावच्छिन्न निरवच्छिन्नधर्मितावच्छेदकता संबंधेन वह्नित्वावच्छिन्न प्रकारताकानाहार्यतत्पुरुषीयबुद्धिं प्रतिवह्न्यभावत्वावच्छिन्नप्रकारता निरूपितसमवायसंबंधावच्छिन्न निवच्छिन्नधर्मितावच्छेदकतासंबंधेन वह्न्यभावात्वावच्छिन्नप्रकारताक तत्पुरुषीयनिश्चयत्वेन प्रतिबंधकत्वं, 
	
	चैत्रीयह्रदोवह्न्यभाववानितिज्ञानोत्तरं मैत्रीय ह्रदोवह्निमानिति ज्ञानोत्पत्या उभयत्र तत्पुरुषीयत्वनिवेशः नच, पुरुषभेदेन प्रतबध्यप्रतिबंधकभावे धर्मितावच्छेदक धर्मनिवेशापेक्षया लाघवविरहः शंक्यः॥ पुरुषापेक्षया धर्माणामानंत्यात्तद्भेदेन प्रतिबध्यप्रतिबंधकभाव एव गौरवात्॥ निरूपितत्व संबंधेन ह्रदत्वविशिष्टे वह्निसामान्याभाववत्ताज्ञानोत्तरं समवायसंबंधेन ह्रदत्वविशिष्टेवह्निबुद्ध्युत्पत्त्या समवायेन ह्रदत्वविशिष्टे वह्न्यभावबुद्ध्युत्तरं निरूपितत्वसंबंधेन ह्रदत्वविशिष्टेवह्नि बुद्ध्युत्पत्त्या चोभयत्र समवायसंबंधावच्छिन्न धर्मितावच्छेदकतानिवेशः॥ 

	जातिमान्वह्न्यभाववानिति ज्ञानोत्तरं ह्रदोवह्निमानिति बुद्धेर्ह्रदोवह्न्यभाववानिति निश्चयोत्तरं जातिमान् वह्निमानिति बुद्धेश्चोत्पत्त्योभयत्र धर्मितावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशः॥ जातिमान्वह्न्यभाववान् जातिमान्वह्निमानितिज्ञानयोश्चपृथगेव प्रतिबध्य प्रतिबंधकभाव ऊह्यः॥ ह्रदोवह्न्यभाववानितिज्ञानोत्तरं ह्रदोघटवान् द्रव्यंवह्निमदिति ज्ञानस्य ह्रदोघटवान् द्रव्यवह्न्यभाववदिति ज्ञानोत्तरं ह्रदोवह्निमानिति ज्ञानस्यचोत्पत्त्योभयत्र केवल धर्मितावच्छेदकतायाः संबंधत्व मुपेक्ष्य तद्विशेषस्य संबंधत्वादरः॥ स्वनिरूपकत्व स्वभिन्नावच्छेदकत्वं निरूपकत्वोभयसंबंधेनावच्छेदकताविशिष्टान्यत्व रूपावच्छेदकताद्वयानिरूपकत्व विशेषितविशेष्यतानिरूपितत्वेनापि निरुक्तावच्छेदकताविशेषणीया॥ 

	तेन सुंदरह्रदत्वावच्छेदेन वह्न्यभाववत्ताज्ञानोत्तरं ह्रदत्वसामानाधिकरण्येन वह्निमत्ताज्ञानोत्पत्तावपि नक्षतिः॥ अथ ह्रदत्वसामानाधिकरण्येन वह्निमत्ताबुद्धिं प्रति ह्रदत्वसामानाधिकरण्येन वह्न्यभाववत्ताज्ञानस्य प्रतिबंधकतावारणाय धर्मितावच्छेदकत्व व्यापकत्व विशिष्टसंसर्गक बुद्धेरेव प्रतिबंधकत्वस्योपगंतव्यतयाधर्मितावच्छेदक भेदेन प्रतिबंधकताभेद एव एतन्मते प्यापश्यक इति चेन्न॥ धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ संसर्गांशे तद्व्यापकत्वमेव भासतेनत्वन्यव्यापकत्वमिति स्वीकाराद्धर्मितावच्छेदक मनिवेश्य अधिकरणनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितवृत्तित्व निष्ठावच्छेदकतानिरूपिताभाव निष्ठावच्छेदकता निरूपिताभावनिष्ठावच्छेदकता निरूपितायास्वरूपत्वनिष्ठावच्छेदकता तन्निरूपताया स्वरूपादिनिष्ठसांसर्गिक विषयतातच्छालिनिश्चयत्वेन प्रतिबंधकत्वोपगमसंभवात्॥ 

	इत्थंच ह्रदोवह्निमान् धूमादित्यादौ वह्न्यभाववद्ध्रदात्मकदोषज्ञानोत्तरज्ञाननिष्ठोयः प्रतिबध्यतावच्छेदकीभूतवह्नित्वावच्छिन्न प्रकारता निरूपितह्रदत्वनिष्ठधर्मितावच्छेदकतासंबंधेन ह्रदत्वनिरूपित संबंधित्वाभाव स्तत्रप्रतिबंधकज्ञानीयवह्न्यभावत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित ह्रदत्वनिष्ठधर्मितावच्छेदकतात्मक विषयितायाः प्रयोजकत्वाल्लक्षण समन्वयः॥ एवमेवव्यभिचारादाव्यूहः॥ निर्वह्निर्वह्निमानित्यादौ वह्न्यभाववन्निष्ठवह्न्यभावादौ लक्षणमुपपादयति* एवं चेति * तद्धेशे त्यत्र देशपदं धर्मिता वच्छेदक परम्॥ 

	*तदवच्छेदकतावच्छेदकत्वेति* तदवच्छेदकताधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नत्वे तदवच्छेदकत्वं च धर्मितावच्छेदक इति बोध्यम्॥ ननु निरुक्तसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकेच्छाविरहाधिकरणतावैशिष्ट्यस्य वह्नित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित धर्मितावच्छेदकतायां निवेशेवह्न्यभावनिष्ठतादृश धर्मितावच्छेदकताया एवाप्रसिद्धिः, इच्छासत्त्व एव निर्वह्निर्वह्निमानित्याहार्यज्ञानोदयात्तदीय धर्मितावच्छेदकताया इच्छाविशिष्टत्वात्॥ इच्छाविरहदशायां च तादृशज्ञानस्यवाऽनुपपत्तेरिति कल्पांतरमाह *तादृशेति* निरुक्तसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकेच्छाविरहस्येच्छाकालेपि प्रतिबंधकज्ञानेसत्त्वादाह *विशेषणविशेषधर्मितावच्छेदकतासंबंधघटितेति*

	ननु निरुक्तधर्मितावच्छेदकतासंबंधेन वह्निमत्ताज्ञानं प्रतिबंधकत्वे धर्मितावच्छेदक मनिवेश्य वह्न्यभाववत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबंधकत्वे धर्मितावच्छेदक मनिवेश्य वह्न्यभाववत्ताज्ञाननिश्चयत्वं दुर्वचम्॥ तथाहि॥ वह्न्यभाववत्ताज्ञाने निश्चयत्वं न तावद्वह्न्यभावाभावा प्रकारकत्वेसति वह्न्यभावप्रकारकत्वम्॥ ह्रदोवह्निमानितिज्ञानं प्रतिमहानसं वह्न्यभावाभाववत् ह्रदोवह्न्यभाववानिति समूहालंबनज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वानुपपत्तेः॥ नापि वह्न्यभावनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताया वह्न्यभावाभावनिष्ठ प्रकारतातच्छून्यत्वेसति वह्न्यभावप्रकारकत्वम्॥ दर्शितज्ञानीय वह्न्यभावाभावादिप्रकारताया महानसं वह्न्यभाववदिति ज्ञानीयवह्न्यभाव प्रकारतानिरूपित विशेष्यतावच्छेदकं यन्महानसत्वं तदवच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितत्वानपायात्तस्यैवासंग्रहतादवस्थ्यात्॥ 

	नापि तादृशवह्न्यभावाभावप्रकारताशालित्व तादात्म्योभया संबंधेन वह्न्यभावज्ञान विशिष्टान्यत्वम्॥ महानसोवह्न्यभावाभाववान्नवा ह्रदोवह्न्यभाववानिति ज्ञानासंग्रहात्॥ नापि स्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपित वह्न्यभावाभाव प्रकारताकत्वोभयसंबंधेन किंचिद्धर्मविशिष्टत्वम्॥ निरुक्तनिर्णयत्वस्य दर्शितसमूहालंबन साधारण्येपि तद्विशिष्टस्य धर्मितावच्छेदकता संबंधेन महानसत्त्वेपि सत्त्वान्महानसं वह्निमन्नवेति विशिष्टबुद्ध्यनुपपत्तेरत आह *अधिकमन्यत्रानुसंधेयमिति *अयंभावः॥ प्रतिबंधकतानवच्छेदककोटौ निश्चयत्वमनिवेश्य वह्न्यभावसंशयोत्तरं वह्निविशिष्टबुद्ध्युत्पत्ति निर्वाहाय प्रतिबंधकतावच्छेदकनिरुक्तधर्मितावच्छेदकतारूप प्रत्यासत्तिघटिकवह्न्यभावत्वाद्यवच्छिन्न प्रकारतानिरूपिविशेष्यतायामेव वह्न्यभावप्रकारत्वानिरूपितत्वं देयं, तथाच तादृशविशेष्यतानिरूपित धर्मितावच्छेदकता संबंधन वह्न्यभाववत्ताज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकत्वम्॥ 

	संशये समुच्चय वैलक्षण्याय प्रकारताद्वयनिरूपितैकैव विशेष्यतास्वीक्रियत इति संशयोत्तरं विशिष्टबुद्ध्युपपत्तिः॥ नच समुच्चयाविषयस्य कोट्योर्विरोधस्य संशयविषयतयैववेलक्षण्यसिद्धौ प्रकारताद्वयनिरूपितैक विशेष्यताया अक्लृप्तायाः स्वीकारो नयुक्त इति वाच्यम्‌॥ विरोधोपस्थितिं विनापि विशेषदर्शनकोटिस्मरणधर्मिज्ञानादिकारणसत्त्वे संशयस्यानुभयसिद्धतया निखिलसंशयानां विरोधविषयकत्वा संभवेन समुच्चयव्यावर्तनायसंशयेविलक्षणविषयता स्वीकारस्यावश्यकत्वात्, अत एव क्वचिद्विरोधभानस्यापि तत्प्रयोजकाधीनत्वादित्यत्र दीधितिकृता क्वचिदित्युक्तम्॥ 

	संशयेकोट्योः संसर्गतया विरोधभानस्वीकारेतादृशविरोध विषयतायास्समुच्चयवैलक्षण्यानुपपत्त्यैव संशये स्वीकारात्किमपराद्धमतिरिक्तविशेष्यतया॥ अथ निखिलसंशयेषु प्रकारताद्वयनिरूपितैक विशेष्यत्यमपि संभवति॥ निलपर्वतत्वं धर्मितावच्छेदकी कृत्यवह्न्यभावं शुद्धपर्वतत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य वह्न्यभावाभावं वह्निंवाऽवगाहमानस्य संशयस्य तथात्वायोगात्॥ तत्र वह्न्यादिप्रकारतानिरूपित विशेष्यतायानैल्यानवच्छिन्नत्वेन तदवच्छिन्न वह्न्यभावप्रकारता निरूपितविशेष्यताभिन्नत्वात्॥ 

	तत्र वह्न्यादिप्रकारता निरूपित विशेष्यताया नैल्यावच्छिन्नत्वोपगमेनीलपर्वतत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य दर्शित कोटिद्वय मवगाहमानस्य संशयस्य ततोवैलक्षण्यानुपपत्तेः॥ नच नीलपर्वतोवह्न्यभाववान्पर्वतो वह्न्यादिमानिति ज्ञानमपि निर्णयएवेति वाच्यम्॥ तथासति कार्यकाले पर्वतत्वावच्छेदेन वह्न्यभावादि विशिष्ट्यबुद्ध्यनुत्पत्तेरितिचेत्॥ मैवम्॥ दर्शितसंशये प्युभयप्रकारतानिरूपितैकैव विशेष्यता, किंतु तस्याः पर्वतत्वावच्छिन्नत्वेन वह्न्यादिप्रकारतानिरूपितत्वं नैल्यविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नत्वेन च वह्न्यभावप्रकारता निरूपितत्वमिति विशेषः नीलपर्वतोवह्न्यभाववान्न वेति संशये च विशेष्यताया एकरूपेणैवोभय प्रकारतानिरूपितत्वमति ततस्तस्य वैलक्षण्यनिर्वाहः॥ 
	
	यदिच संशयसमुच्चययोर्वैलक्षण्यायोभयप्रकारतानिरूपित विशेष्यवतिरिक्तमास्तांसंशये, परंतु तत्रप्रत्येक प्रकारतानिरूपित विशेष्यताद्वय सत्त्वेपि बाधकाभावस्तत्प्रयोजकसामग्र्या अपि कल्पनात्तत्प्रयोजक सामग्र्येव नास्तीति वाच्यम्॥ तत्र संशय सामग्र्याः प्रतिबंधकत्वे मानाभावात्॥ नच संशयसमुच्चय वैलक्षण्यान्यथानुपपत्त्यैव मानाभावात्॥ नच संशय समुच्चय वैलक्षण्यान्यथानुपपत्त्यैव तत्स्वीकार इति शंक्यम्॥ संशयव्यावृत्तविषयितायाः समुच्चयेऽभावेपि संशयनिष्ठविलक्षणविषयताया स्तत्राभावेनैवतस्य संशयवैलक्षण्य निर्वाहात्संशय व्यावृत्तविषयतारूपमेव तत्रवैलक्षण्य मनुभूयत इति तु शपथैक निर्णेयमिति विभाव्यते॥ 

	तदास्तु संशयेऽतिरिक्तविषयत्वाकल्पनं, अस्तु चोभयप्रकारता निरूपितविशेष्यताद्वयं, किंतु समुच्चय व्यावर्तनाय संशयाय विशेष्यतयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावः स्वीक्रियते, तथाच वह्न्यभावादि प्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिरूपित धर्मितावच्छेदकतासंबंधेन वह्न्यभाववत्ताज्ञानत्वेन प्रतिबंधकतेति नकोपि शंकावसर इति॥ अथैवमपि वह्न्यभावाभावावति ह्रदेवह्न्यभाव प्रकारतायामुत्तेजकत्वं नतु वह्न्यभावाभाववतिघटे वह्न्यभावप्रकारकमित्यप्रामाण्य ज्ञानस्येति धर्मितावच्छेदकनिवेशो दुर्वार एवेति चेन्न॥ 

	स्वीय वह्न्यभावाभाववद्वृत्तित्व प्रकारतानिरूपिताया वह्न्यभावप्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिष्ठविशेष्यतातदवच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकाप्रामाण्यग्रहाभावाधिकरणता विशिष्टधर्मितावच्छेदकतानिरूपित विशेष्यतानिष्ठविशेष्यतातदवच्छेदकतावच्छेदकत्वधर्मितावच्छेदकताया एवप्रतिबंधकतावच्छेदक संबंधत्वोपगमेन, तादृशाप्रामाण्यग्रहाभावस्य विशेषणताविशेषधर्मितावच्छेदकताघटितसामानाधिकरण्य संबंधेन प्रतिबंधकविशेषणत्वोपगमेन वा दोषानवकाशेन धर्मितावच्छेदक निवेशानावश्यकत्वादिति दिक्॥श्री॥श्री॥श्री॥।श्री॥