Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

आकांक्षावादः
श्रीनृसिंहाय नमः ।
सिद्धायाम्+ शाब्द+आख्य विलक्षणप्रमायाम्+ तत्+कारणतया शब्दज्ञानस्य स्वतन्त्रप्रमाणता । प्रत्यक्ष+अनुमान+उपमानशब्दाः प्रमाणनि+इति सूत्रः+ शब्दपदम्+ शब्दज्ञानपरम् । अतीतानागत शब्दानुसंधानात्+अपि शाब्दबोधात् शब्दस्य तत्+धेतुत्व+असंभवात् । 
शब्दज्ञानस्य शाब्दत्वावच्छिन्नम्+ प्रति शाब्दज्ञानत्वेन वर्णज्ञानत्वेन वा हेतुता । वर्णत्वम्+ च ध्वनिव्यावृत्तः शब्दनिष्ठः+ जातिविशेषः । सामान्यसामग्र्याश्य विशेषसामग्रीसहिताया एव कार्योत्पादकत्वात् । 
निराकाङ्क्षादिशब्दज्ञानात्+न शाब्दत्वसामान्य धर्मावच्छिन्न+आपत्तिः तत्+तदर्थविषयक शाब्दत्वावच्छिन्नहेतुभूत पदज्ञानजन्यतत्तत्+अर्थ+उप स्थितिरूपायाः+तत्तत्+अर्थ विशेष्यकतत्तत्+संसर्गकतत्तत्+अर्थ प्रकारकशाब्दत्वाच्छिन्न हेतुभूत 
तत्तत्+अर्थ+उपस्थापक पदनिरूपितपरस्पर+आकांक्षा ज्ञानादिरूपायाः+च विशेषसामग्र्याविरहात् अथ+एवम्+ विशेषसामग्रीत एव निर्वाहे कृतम्+ सामान्यकारणतया । 
विशेषसामग्रीजन्यतावच्छेदक कोटौ शाब्दत्वनिवेशस्य+आवश्यकतयैव कार्यमात्रवृत्तिधर्मस्य कार्यतावच्छेदकत्वोपपत्तेः । अस्तु वा लाघवज्ञानत्वेन+आत्मत्वेन+एव वा शाब्दत्वावच्छिन्नहेतुतेति चेत्+न । शब्दज्ञानशून्यकालीन शाब्दसामान्य+अनुत्पादे+अनंत विशेषसाग्रीविरहकूटस्य प्रयोजकत्व+अपेक्षया शब्दज्ञानत्वाच्छिन्न+अभावस्य वर्णज्ञानत्वावच्छिन्न+अभावस्य वा एकस्य प्रयोजकत्वे लाघवेन कारणताया अपि सप्रमाणत्वात्, ईदृशलाघव+अनुरोधेन कारणत्व+असिद्धौ स्मृतिस्वर्गादौ संस्कर+अदृष्टविशेषादीनाम्+ हेतुताविलयप्रसंगात् । 
तादृशकारणसमवधानवतोपि पुंसः कदाचिच्+एव स्मृतिस्वर्गादिकार्यम्+उत्पाद्यते इति+एतादृशनियम निर्वाहाया+अननुगतानाम्+उद्बोधकानाम्+ कालविशेषाणाम्+ च विशेषसामग्रीत्वकल्पनाया आवश्यकत्वात्+तत्+एव+उपपत्तेः । 
अत एव यदविशेषयोः कार्यकारणभावः+ बाधकम्+ विना तत्+सामान्ययोः+अपि+इति प्राचाम्+ प्रवादः+अपि सयुक्तिकः । 
अथ+एवम्+ पदज्ञानत्वेन शाब्दत्वावच्छिन्न हेतुताकल्पनम्+उचितम् । न तु वर्णज्ञानत्वेन । निरर्थक वर्णज्ञानदशायाम्+ वर्णज्ञानत्वादि+अवच्छिन्न+अभाव+असत्त्वेन  तत्+कालीन शाब्दसामान्य+अनुत्पादे विशेषसामग्र्यभावानाम्+ प्रयोजकत्वकल्पने गौरवात् । 
न च वर्णानाम्+ निरर्थकत्वम्+एव न संभवति । एक+अक्षरकोशे प्रत्येकम्+ सकलवर्णानाम्+एव शक्ति प्रतिपादनात् । तथा च पदज्ञानाभाव+अवर्णज्ञान+अभावनियत एव+इति न+उक्तगौरवावकाश इति वाच्यम्+ । 
वास्तवशक्तिमत्+शाब्दज्ञानत्वादि रूपपदज्ञानत्वावच्छिन्न+अभावस्य वर्णज्ञानत्वावच्छिन्न+अभावनियत्वेपि । शक्तिविषयकज्ञानत्वा वच्छिन्न+अभावस्य तथात्वात्+तेन रूपेण हेतुत्वे लाघवस्य+अनपायात् । लक्षणाज्ञानाधीनशाब्दोबोध प्राकालाले+अपि शक्तिज्ञानम्+आवश्यकम्+एव । 
सर्वलाक्षणिकस्थले+अन्वय बोधस्य प्राचीनैः+अभ्युपगमात् । विशिष्टवाक्यार्थघटक यत्+किंचित्+पदार्थे शक्तिज्ञानस्य+आवश्यम्+अपेक्षणीयत्वात् । शक्यसंबंधात्मिकाया लक्षणायाः शक्तिघटिततया लक्षणाज्ञानस्य शक्तिज्ञान+आत्मकत्वात्+च+इति न व्यभिचार इति चेत् । 
इष्यत एव निरूक्तपदज्ञानत्वेन+एव शाब्दबोधहेतुता । निरकांक्षात्+घटः कर्मत्वाम्+आनयनम्+इति+आदिवाक्यात्+घटम्+आनय+इत्यादौ+इव कर्मत्व+आनयनकृत्यादिषु घटकर्मत्व+अनयनादीनाम्+आधेयत्व निरूपकत्वविषयत्वादि संबंधेन+अन्वयबोधानुत्पादात्+आकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वम्+ स्वीक्रियते । 
तद्रूपावच्छिन्नपदविषयक+उपस्थिति व्यतिरेकप्रयुक्तप्रकृत+अन्वयबोध+अभाव प्रयोजकप्रतियोगित्वावच्छिन्न पदविषयक+उपस्थितिकः+ यः+ धर्मः+तद्वत्वम्+एव तद् रुपावच्छिन्नपदनिरूपिताकांक्षा । 
कर्मत्वादिविशेष्यक+आधेयतासंसर्गक घटादिप्रकारताक+अन्वयबोधे च+आमादिपदेषु+एव घटपदादि निरूपित+आकांक्षा । तादृश+अन्वयबोधे घटपदत्वावच्छिन्नविषयक+उपस्थितेः+अमूपदत्वा वच्छिन्नविषयक+उपस्थितेः+च हेतुतया तदभावयोः प्रवृता+अन्वयबोध+अभावे कारण+अभावमुद्रया प्रयोजकत्वात् । प्रयोज्यप्रयोजकभावः+च कार्यकारण+अभावयोः स्वरूपसंबधविशेषः । 
पदार्थ+उत्तरम्+एव वा । न च तत्+घटमानभावः । 
दण्ड+अभावात्+घट+अभाव इति+आदिप्रतीतेः+एव मानत्वात् । 
तत्र पंचम्यर्थस्य+अन्यस्य दुर्वचत्वात् कर्मत्वादिपद+उपस्थितेः+च  तादृश+अन्वयबोधहेतुताया अप्रामाणिकत्वात् । न तत्+व्यतिरेकः+तादृश+अन्वय बोध+अभावप्रयोजक इति न कर्मत्वादिपदे घटादिपदस्य तादृश+अन्वय बोध+उपयोगिन्याकांक्षा ।
 अयमिति पुत्रः+ राज्ञः पुरूष+उपसार्यताम्+इत्यादौ पुरूषविशेष्यकराजसंबंध प्रकारकबोधतात्पर्यस्थले तथाविधबोधोदयेन तत्र राज्ञः पुरूष इति+आदि पदोपस्थितीनाम्+ हेतुताया आवश्यकत्वात्+तथाविध+उपस्थितिव्यतिरेकाणाम्+ तादृश+अन्वयबोध+अभाव प्रयोजकत्वात् । 
यत्र पुत्र+आदिपदार्थान्वितस्वार्थ प्रतीतिछयैव राज्ञ इति+आदिकम्+उच्चरितम् न तु पूरूष+आदिपदार्थान्वितस्वार्थप्रितीति+इच्छया । तत्र तादृशपदयोः परस्परम्+ साकांक्षतावारणाय द्वितीयपदे तद्रूपावच्छिन्नपद समभिव्याहृतत्वम्+अपि निवेशनीयम् । 
तत्+पद समभिव्यवहारः+च तत्+पदोपस्थापित+अर्थान्वित स्वार्थविषयक प्रतीतिजनकत्वप्रकारक+इच्छा विषयत्वम्+ प्रवृता+अन्वयबोध+अभावे तत्+कालीनत्व तत्+पुरुषीयत्वे निवेशनीये । 
अतः+ न जनित+अन्वयबोध तादृशायाम्+अतिप्रसंगः । वस्तुतस्तु परस्परसमभिव्याहृत तत्तत्+रूपावच्छिन्न पदोपस्थितिव्यतिरेकप्रयुक्त प्रवृता+अन्वयबोध+अभाव एव तत्+पुरूषनिष्ठः+तदीय प्रवृता+अन्वयबोधे तत्तत्+रूपा वच्छिन्नपदयोः+आकांक्षा । इत्थम्+ च तत्तत्+कालीनत्वा प्रवेशे+अपि न क्षतिः । 
अत्र+इदम्+ इयम्+आकांक्षा न स्वरूपसती हेतुः । अयम्+इति पुत्रः+ राज्ञः पुरूषः+उपसार्यताम्+इत्यादौ समभिव्याहारभ्रमेण पुरूषे राजसंबंधबोध+अनुपपत्तेः । समभिव्याहारज्ञान घटितनिरूक्त+आकांक्षायाः+तत्र+असत्त्वात् । 
एवम्+ घटः कर्मत्वम्+इति+आदिदौ+अपि कर्मत्वादिपदे+अमूपदत्वादिश्रमदशायाम्+ घटम्+आनय+इत्यादौ+इव+अन्यवबोधस्य सुर्वानुभवसिद्धत्वात्+तदनुपपत्तिः+च । न+अपि तादृशाकांक्षाया ज्ञानम्+ हेतुः । 
तथा सति कर्मत्वादिपदज्ञानघट पदज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तकर्मत्वादि विशेष्यक+आधेयतासंसर्गकघट प्रकारक+अन्वयबोध+अभाव प्रयोजकव्यतिरेक प्रतियोगीत्येतादृशश्रमात्+घट पदज्ञानाभावात्+कर्मत्व पदज्ञानाभावात्+च तथाविधान्वयबोधाभाव इति+एतादृशभ्रमात्+वा घटः कर्मत्वम्+इति+आदिदौ तथाविधान्वयबोधापत्तेः । 
अथ यत्वतत्वयोः+ऐक्य+अभावात्+विशिष्य+अमूपदत्वावच्छिन्नविशेष्यकघट पदज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्त तथाविध+अन्वयबोध+अभाव प्रयोजकव्यतिरेकप्रतियोगित्व प्रकारकज्ञानत्वादिना तथाविध+अन्वयबोध+अभावविशेष्यक घट पदज्ञानव्यतिरेक+अमूपद ज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तत्व प्रकारकज्ञानत्वादिना तथाविध+अन्वयबोधहेतुता वाच्या । 
तथा च कर्मत्वादिप्रकारकज्ञानात्+कदाचित्+अपि तादृश+अन्वय बोधानुदयेन कर्मत्वपदत्वावच्छिन्नविशेष्यक निरूक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्व प्रकारकारज्ञानस्यप्रवृत्त+अन्वय बोध+अभावविशेषक कर्मत्वपदत्वादि+अवच्छिन्न ज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तत्व प्रकारकज्ञानस्य वा हेतुताया अकल्पनात्+न+उक्तभ्रमात्+तथाविध+अन्वयबोध+आपत्तिः+इति चेत् । 
तर्हि तादृश+अन्वयबोधे लाघवात्+घटपदत्व प्रकारकज्ञानत्व+अमू पदत्वप्रकारक ज्ञानत्वादिन+एव हेतुता+अस्तु । तत एव घटः कर्मत्वम्+इति+आदौ दर्शित+अन्वयबोधवारणसंभवात् । 
किंतु निरूक्तगुरूशरीर+आकांक्षा ज्ञानहेतुतया । 
न च कर्मत्वादिविशेष्यक+आधेयतादि संसर्गकघटादिप्रकारकबोधे घटपदज्ञानत्व+अमूपद ज्ञानत्वादिना द्विविधहेतुत्वकल्पनापेक्षया निरूक्त+आकांक्षाज्ञानत्वेन+एक हेतुताकल्पने लाघवम्+इति वाच्यम् । 
तथासति+अमूपदविशेष्यकस्य पटपद+आकांक्षादिप्रकारकज्ञानस्य घटपदविशेष्यकस्य+अमूपद प्रकारकज्ञानस्य वा हेतुताया विनिगमनाविरहेण कारणताद्वयस्य+आवश्यकत्वात् । 
द्वितीयकल्पे+अपि घटपदज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तत्व प्रकारकत्व+अमूपदज्ञानव्यतिरेक प्रयुक्तत्वप्रकारकत्वयोः कारणतावच्छेदकयोः+मिथोविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारणताबुधेः+आवश्यकत्वात् । 
अथ कर्मत्वादिविशेष्यक+आधेयत्वादि संसर्गकघटादिप्रकारकबोधे+अमूपदत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वम्+ कल्पयित्वा घटः कर्मत्वम्+इति+आदिदौ तादृश+अन्वयबोधवारणासंभवे+अपि घटम्+आनयइत्यादौ+अयमतिपुत्रः+ राज्ञः पुरूष+उपसार्यदाम्+इत्यादौ च तत्तत्+पदयोः समभिव्याहारसंशयव्यतिरेक निश्चये च 
तत्तत्+पदार्थयोः+अन्वय बोधानुदयात्+समभिव्याहार घटितनिरूक्त+आकांक्षा ज्ञानहेतुत्वम्+आवश्यकम्+इति चेत् तर्हि लाघवात्ततत्+पदार्थान्वये तत्तत्+पद समभिव्याहारज्ञानत्वेन+एव हेतुत्वकल्पनम्+उचितम् । न च+एवम्+अन्वय+अनुभवे जाते पुनः+अन्वयबोध+आपत्तिः । 
अनुमितौ सिद्धेः+इव शाब्दबोधे+अन्वय+अनुभवस्य प्रतिबन्धकत+उपगमात् । न च+अन्वय+अनुभव+अभावस्य समभिव्याहारज्ञानस्य च कारकताद्वयकल्पनापेक्षया निरूक्त+आकांक्षाज्ञानस्य+एक हेतुताकल्पनम्+उचितम्+इति वाच्यम् । 
निरूक्त+आकांक्षाज्ञानस्य हेतुत्वे+अपि स्वरूपसतः+अन्वय+अनु भवाभावस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् | अन्यथ+अन्वय+अनुभवे जाते+अपि शाब्दादिना तदभावघटित+आकांक्षाज्ञानसंभवेन शाब्दबोधापत्तितादवस्थ्यात् । 
न च स्वविशेष्यकसमभिव्याहृत तत्तत्+पदज्ञानव्यतिरेक 
प्रयुक्त+अन्वय+अनुभवाभाववत्ता ज्ञानस्य+एव हेतुत्वम्+ वाच्यम् । तादृशम्+ च ज्ञानम्+अन्वय+अनुभवकाले शाब्दादितः+अपि न संभवति । 
आत्मविशेषगुणस्थले स्वरूपसत एव प्रतियोगिनः+ विपरीतज्ञानविरोधित्वादि वाच्यम् । 
स्वत्वाननुगमेन तत्तत्+पुरूषीय+अन्वयबोधे तत्तत्+पुरुष विशेष्यकनिरूक्त+अन्वय+अनु भवाभाववत्ताज्ञानत्वेन+एव हेतुताया वक्तव्यतया+अनंतपुरूषभेदेन+अन्तकारणताप्रंसङ्गात् । 
अस्मन्नये+अन्वय+अनुभवा भावस्य+आत्मनिष्ठ प्रत्यासत्य+अकारणत्वेन+एव+अति प्रसङ्गभङ्गात् । पुरूषभेदेन तद्धेतुता भेद+अभावात् । न च मयापि तत्+पुरूषीयत्वम्+अर्न्त भाव्य समवायसंबंधेन+अन्वय बोधे प्रति समवायविशिष्टविशेष्यता प्रत्यासत्य+एव निरूक्त+अन्वय+अनुभवाभावरूप+आकांक्षाया ज्ञानस्य हेतुत्वम्+  कल्पनीयम्+इति न+अतिप्रसंगः+ न वा पुरूषभेदेन कारणताभेद इति वाच्यम् । 
विशेष्यताविशिष्टसमवायस्य+अपि प्रत्यासत्तिताम्+आदाय विनिगमनाविरहप्रसंगात् । एवम्+अन्वय+अनुभवाभावज्ञानस्य हेतुतायाम्+ विनश्यत्+अवस्थ+अन्वय+अनुभवाभावज्ञानात्+अन्वयबोधात् एकक्षणोत्पन्नद्वितीयक्षणे अन्वयबोधान्तरोत्पत्तिः+वज्रलेपायित+एव । 
न च विषयिताविशिष्टसामानाधिकरण्य संबधेन निरूक्त+अन्वय+अनुभवा भावविशिष्टज्ञानत्वेन+एव+आकांक्षाज्ञानस्य हेतुता कल्प्यते । अन्वया+अनुभव दशायाम्+ न तादृशसंबधेन+अन्वय+अनुभवाभाव विशिष्टतज्ज्ञानम्+अस्ति+इति न+अतिप्रसंग इति वाच्यम् । 
सामानधिकरण्यविशिष्टविषयिता संबधेन+अन्वय+अनुभवाभाव विशिष्टत्वनिवेशम्+आदाय विनिगमनाविरहप्रसङ्गात् । एवम्+ यत्र घटम्+आनयेति+आनु पूर्वविशेषावच्छिन्नपदज्ञान पदार्थ+उपस्थिति+आदिकम्+अन्वय+अनुभवाभावः+च स्वरूपसन् विद्यते । 
न तु पदज्ञानान्वय+अनु भवाभावयोः ज्ञानम् ।न वा पदज्ञानविरह+अन्वय+अनु भवाभावयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावज्ञानम् । तत्र+अपि शाब्दबोधस्य+अनु भावकतया न+उक्त+अकांक्षा ज्ञानस्य शाब्दधीहेतुतासंभवः । 
यत्तु निरूक्ताकांक्षाज्ञानम्+ साकांक्षत्वव्यवहार एव+उपयुज्यते । शाब्दबोधे तु तद्वटकसमभिव्याहारांशमात्रस्य ज्ञानम्+ स्वरूप+अन्वय+अनु भवाभावः+च हेतुः । न च समभिव्याहारज्ञानस्य हेतुतायाम्+ मानाभावः । अयमिति पुत्रः+ राज्ञः पुरूषोपसार्यताम्+इत्यादौ विमलजलनद्याः महिषः+चरति+इत्यादौ राजसंबंधपुरूषयोः+नदी संबंधक+इच्छाया+अन्वये वक्तुः+तात्पर्याभावात्+तात्पर्य ज्ञानरूपकारणविलंबात्+एव तदन्वयबोधानुत्पादोपपत्तेः। 
तात्पर्यश्रमसत्त्वे च तथाविध+अन्वयबोधस्य+इष्टत्वादि वाच्यम् । तात्पर्यज्ञानम्+ हि राजपदमितर+अन्वितराजपदम्+इति+आकारकसामान्यत एकपदार्थम्+ विशेषतः+च+अपर पदार्थम्+अवगाहमानम्+ शाब्दबोधे हेतुः । न तु राजपदम्+ पुरूष+अन्वितराजपदम्+इति+आकारकम् । विशेषतश्वपदार्थद्वयविषयकम् । तथासति राजादिरूप+एकैक+अर्थमन्तर्भाव्य+एव पुरूषादिरूपसहस्रार्थभेदेन राजपदधर्मिकतात्पर्यज्ञानस्य सहस्रकारणताकल्पनप्रसङ्गात् । 
मन्मते एक+एकपदार्थ धर्मिकतात्पर्यज्ञानस्य+एक+एकम्+ स्वार्थम्+अन्तर्भाव्य+एक+एक कारणताकल्पने न+एव+उपपत्तेः । 
एवम्+ च यत्र राज्ञः पुत्रेण+एव पुरूषस्य+अपसरणेन+एव+अन्वयबोधः । तत्र+अपि+आवश्यकाभ्याम्+ राजपदम्+इतर+अन्वितराजपरम् । 
पुरूषपदम्+इतर+अन्वितपुरूषपरम्+इति+आकारक तात्पर्यज्ञानभ्याम्+ राजपुरुषयोः+अन्वयबोधप्रसंगः+ दुर्वार एव+इति राजपरुषपदार्थयोः+अन्वयबोधे राजपदम्+ पुरुषपदोपस्थापित+अर्थान्वितस्वार्थ प्रतीतिजनकत्व+अभिप्रायकम्+इत्यादि+आकारक समभिव्याहारज्ञास्य हेतुत्वम्+आवश्यकम्+एव न च+एवम्+ राजादि+एकैकपदार्थ धार्मिकसमभिव्याहारज्ञानस्य पुरुषादि+अपरसहस्र पदार्थमन्तर्भाव्य सहस्रकारणताया अर्थतात्पर्यज्ञानकारणत्व+अंतरस्य च कल्पन+अपेक्षया+अर्थ तात्पर्यज्ञानस्य+एव विशिष्यतत्पदार्थविषयकत्व मन्तर्भाव्यकारणताकल्पनम्+उचितम्+इति वाच्यम् । 
यतः+ विशिष्यपदार्थद्वय विषयकत्वम्+अन्तर्भाव्य+अर्थ तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्व+उपगमे शक्त्या लक्षणया राजपदोपस्थापितनृप हिमकरादि+अर्थसहस्रस्य+एकमतम्+ भाव्यपुरुषादिरुपसहस्र+अर्थ भेदेन कारणतानाम्+ कल्पनीयतया राजपदधर्मिकस्य+एकतात्पर्यज्ञानस्य सहस्रगुणितसहस्रकारणताकल्पनम् । 
अस्माकम्+ तु राजपदस्य स्वार्थसहस्रभेदेन तत्+धर्मिकार्य तात्पर्यज्ञानस्यकारणता सहस्रंसमभिव्याहारज्ञान हेतुतायाम्+ विशिष्यपदार्थ+अन्तर्भावेन राजपदधर्मिकस्य तस्य सहस्रापदभेदेन कारणतासहस्रकल्पनीयम्+इति लाघवम्+ स्फुटतरम्+इति । अथ+एवम्+अपि+अन्वय+अनुभवा भावरुप+आकांक्षाघटकभागद्वयस्य शाब्दबोधहेतुत्वम्+ विचारसहम्। 
तथा हि तद्विषयकशाब्दत्वावच्छिन्नम्+ प्रति शाद्वत्वेन तद्विषयकशाब्दज्ञानत्वेन वा प्रतिबंधकत्वे सैंधवम्+आनय+इत्यादौ लवणादिरुप+एकार्थ विषयकशाब्दबोधसत्त्वे आवृत्यापि घोटकादिरूपार्थ+अंतर विषयकान्वयबोधानुपपत्तेः । 
घटकर्मत्वादिरूपावांतर वाक्यार्थबोधानंतरम्+ घटकर्मक+आनयनादिरूपमहावाक्यार्थ बोधानुदयप्रसंगात्+च । न च पदानुसंधानव्यक्तीः+तत्तत्+व्यक्तित्वेन+उपादाय तत्तदनुसंधानजन्यशाब्दत्वेन प्रतिबन्धकत्वात्+न दोषः । 
अवांतरवाक्यार्थबोधानंतरम्+ पुनः+तदनुसंधानामन्तरभ्युपगम्य+एव महावाक्यार्थबोध+उपगमात्+इति वाच्यम् । 
एवम्+ सति जनित+अन्वय बोधकपदानुसंधानात्+अनु संधानामन्तरम्+ विन+एव शाब्दसामान्य+आपत्तेः । न च विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्र्याः फल+उपधायकत्वात्+तदनुसंधान जन्यशाब्दबोध+अभावरूप विशेषसामग्रीविरहात्+न+उक्तापत्तिः । 
अथ वा तत्तत्+अर्थविषयक शाब्दबोधत्वावच्छिन्नम्+ प्रति सामान्यतः+तदर्थ विषयकशाब्दत्वेन+एव प्रतिबन्धकता अनुसन्धान+अन्तरव्यक्तिनाम्+उत्तेजकत्व+उपगमात्+न महावाक्यार्थबोधादेः खंडंशः+ वाक्यार्थबोधानंतरम्+अनुपपत्तिः । उदीच्य+अनुसन्धानव्यक्तीनाम्+ च स्वजन्यबोधप्रागभाव विशिष्टत्वेन+एव+उत्तेजकता वाच्या ।  
अतः+ न तादृश+अनुसंधानजन्यबोध+अनंतरम्+ तादृश+अनुसंधानव्यक्तितः+अनुसंधानान्तरम्+ विना+एव+अन्वयबोधप्रसङ्ग इति वाच्यम् । गौरवादयम्+इति पुत्रः+ राज्ञः पुरूष+उपसार्यताम्+इत्यादौ राजपुत्र+अन्वयबोध+उत्पत्तिक्षण इव राजपुरूष+अन्वय बोधोत्पादप्रयोजकतात्पर्य ज्ञानाभावात्+तथाविध समभिव्याहारज्ञानभावात्+एन वा तदुत्तरम्+अपि तादृश+अन्वय बोधानुत्पादसंभवात् । अन्वयबोधम्+ प्रति+अन्वय बोधस्य प्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् । 
न च समानाकारकधारावाहिक शाब्दबोधापत्तिवारणाय+अन्वय+अनुभवाभावस्य हेतुत्वम्+आवश्यकम्+इति वाच्यम् । प्रथमशाब्दबोधक्षणे वा तद्वितीयक्षणेज्जनकपदज्ञान जन्यपदार्थ+उपस्थित्यादीनाम्+ विनाशात्+तादृशकारणविरहेण+एवाविरलक्रमोत्पन्न शाब्दबोधधाराया अवश्यसंभवात् । 
उत्तरपदज्ञानतज्जन्य पदार्थ+उपस्थिति+उत्पादस्थले पूर्व+अन्वयबोधस्य तादृशपदार्थ+उपस्थितिकाले विनाशात्+तदृत्तरम्+अन्वयबोध+अन्तरस्य भवतोन्तयावश्यकत्वात् । 
यत्र प्रथमशाब्दबोधजनक पदार्थ+उपस्थितिः+एव+आकांक्षा योग्यताआसत्तितात्पर्यविर्षायिणी तत्रविनश्यदवस्थतादृश समूहालंबनपदार्थ+उपस्थितिः+तादृश शाब्दबोधद्वितीयक्षणे पुनः+तादृशबोधस्त्विष्यत एव+इति चेत्+न । 
अन्वय+अनुभवस्य प्रतिबन्धकत्वे उक्तस्थले उत्पन्नाया एव शाब्दबोधव्यक्तेः+अनंतरक्षणे पुनरूत्पादवारणाय तत्र तत्तत्+व्यक्तिप्रागभावस्य हेतुतानामनंताना कल्पनप्रसंङ्गात् । मन्मते सामान्यसामग्रीविरहात्+एव तादृश+आपत्तिवारण संभवात् । 
अन्वय+अनुभवस्य प्रतिबन्धकताकल्पनम्+आवश्यकम् । न च तत्+शाब्दबोधव्यक्तौ तज्जनकपदार्थ+उपिस्थितिजनकपदज्ञानव्यक्ते स्तत्वेन हेतुत्वम् । तत्+समानविषयकम्+ शाब्द बोधोत्पत्यधिकरणकालान्तरे तद् व्यक्तेः+उत्पादवारणाय+उभयमत एव कल्पनीयम् । तथा च तादृशपदज्ञानव्यक्तेः प्रथमशाब्दबोधोत्पत्तिकाल विनाशात्+न द्वितीयक्षणे तत्तत्+द्वयकन्यापादनसंभव इति वाच्यम् । 
पदज्ञानस्य पदजन्यपदार्थोप+स्थितिद्वारा+एव हेतुतया तन्निवेशेपि तज्जन्यपदर्थ+उप स्थितिसत्वेन+आपत्तिसंभवात् । कर्मत्वत्वादि+अवच्छिन्न विशेष्यकघटत्वादि+अवच्छिन्न प्रकारकशाब्दबोधस्य कर्मत्वादि+अवच्छिन्नमुख्यविशेष्यक घटत्वादि+अवच्छिन्न प्रकारकशाब्दत्वम्+एव प्रतिबध्यतावच्छेदकम्+ वाच्यम् । 
अतः+ घटकर्मत्वादिरूपखंड वाक्यार्थबोधानन्तरम्+ घटकर्मकानयनादिरूप महावाक्यार्थबोधस्य न+अनुपपत्तिः । एवम्+ घटत्वादि+अवच्छिन्नविशेष्यक नीलादिप्रकारकशाब्दबोधस्य घटत्वादि+अवच्छिन्न मुख्यविशेष्यतानिरूपित धर्मितावच्छेदकतान्य नीलादिप्रकारता शालिशाब्दत्वमतः+ घटः+ नील इति+आदि+अवांतर वाक्यार्थज्ञानपूर्वकनीलः+ घटः सुंदरः+ नीलघटम्+आनय+इति+आदिवाक्यजन्ममहावाक्यार्थबोधस्यानानुपपत्तिः । 
एवम्+अन्यत्र+अपि+ऊह्यम्+इति । अत्र यत्रबोधद्वयतात्पर्यज्ञानसत्वे क्रमिक+अन्वयबोधद्वयोत्पादात्+तादृशज्ञानस्य+उत्तेजकत्वम्+ स्वीकरणीयम् । 
तत्र प्राथमिकव्यक्तेः+द्वितीयक्षणे उत्पाद वारणाय+अगत्या प्रकारान्तरम्+आस्थेयम्+इति । तदपि+असत् । तथाहि राजपदम्+ पुरुषान्वितराजपरम्+इति+आकारकस्य विशेषतः पदार्थद्वयविषयकस्य+एव तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वम्+आवश्यकम् । 
सामान्यत इतरपदार्थविषयकस्य तस्य हेतुत्वे यत्र लक्षणया पुरुषपदोपस्थापितेनार्थांतहरेण राज्ञः+अन्वयबोधे राजपदोपस्थापिनार्थांतरे पुरुषस्य+अन्वयबोधे वा वक्तुः+तात्पर्यम् । न तु राजपुरुषयोः+अन्वयबोधे । तत्र राजपदम्+ पुरुषपद+उपस्थाप्य+अर्थान्वित स्वार्थप्रतीतिजनकत्वाभिप्राय विषय इति+एतादृश समभिव्याहारज्ञानस्य 
राजपदम्+इतर+अन्वित राजपरपुरुषपदम्+इतर+अन्वित पुरुषपरम्+इति+आकारक+अर्थ तात्पर्यज्ञानयोः+च राज्ञा पुरुषपदोपस्यार्थांन्तरस्य पुरुषेण राजपदोपस्थाप्यार्थान्तरस्य+अन्वयबोध+अनुरोधेन+आवश्यकतया तत्+बलात्+राजपुरुषयोः+अन्वय बोधप्रसंगात् । 
तथा च+एकवाक्यताभिप्राय विषयत्वरुपसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावात्+उक्तस्थले तथाविधतात्पर्यज्ञानस्य विरहात्+एव+अतिप्रसंगविरहात् । न च यत्र राजपदम्+ पुरुषान्वितराजपरम्+इति+आकारकतात्पर्यग्रहो वर्तते । 
अपि च राजपदम्+ पुरुषपदसहकारेण यत्+पदार्थान्वितबोधकम्+ तदभिप्रायविषयः+ भवत्विति+आकारकसमभिव्याहारसंशयः तद्व्यतिरेकनिश्चयः+ वा वर्तते । तत्र राजपुरुषपदाभ्याम्+ राजपुरुषबोध+आपत्तिवारणाय तादृशपदद्वयजन्यशाब्दबोधे तादृश+अभिप्रायविषयत्वज्ञानहेतुत्वम्+आवश्यकम्+इति वाच्यम् । 
उक्ततात्पर्यज्ञानसत्वे तथाविधसंशयादिसत्वे+अपि तादृशशाब्दबोधस्य+इष्टत्वात् । अस्तु वा राजपदम्+ पुरुषसहकारेण यत्+पुरुषान्वितराजबोधकत्वम्+ तदभिप्रायविषय इति+आकारकम्+एव+अर्थतात्पर्यज्ञानम्+ हेतुम्+ तावत+एव+उक्त+अति प्रसंगवारणसंभवात् । 
एवमन्वय+अनुभवाभावहेतुत्वे+अपि मानाभावः । उक्तस्थले शाब्दबोधोत्पात्तिद्वितीयक्षणे तत्+व्यक्तेः पुरनुत्पादस्य+आपादक विरहात् । यतः सामग्र्यव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्याधिकरणताव्यापकत+एव+उपगम्यते न तु कार्योत्पादप्याप्यतापि+इति स्वोत्पत्तिद्वितीयक्षणस्य स्वाधिकरणत्वम्+ पुनः+इष्टम्+एव । तृतीयक्षणे च न तदधिकरणत्वस्य+अपि+आपत्तिसंभवः । 
द्वितीयक्षणे तत्+व्यक्तिम्+ प्रति तत्+व्यक्तित्वेन+आवश्य कल्पनीयहेतुतानाम्+ तत्तत्+पदार्थ+उपस्थिति व्यक्तीनाम्+अभावात्+इति । 
अत्र नव्याः प्रवृतिप्रत्ययादी नामानुपूर्व विशेषावच्छिन्न विशिष्ट+आकांक्षा तत्र प्रत्यनिनुपदत्वतिपूर्वपदत्वादि रूपाढामुपुर्व((((?????)))))))) विशेषावच्छिन्ननिष्ठप्रवृत्तिनिष्ठ घटपदत्वतिपूपदत्व रूप+आनु पूर्वविशेषावच्छिन्न+अव्यवहित+उत्तरत्वरूप+आनु पूर्वरनामार्थ
धात्वर्थयोः+भेदान्वयबोधो+उपयोगिन्याकांक्षा । अतः+ घटः कर्मत्वम्+आनयनम्+ वृत्तिः+इत्यादौ कर्मत्वपदस्य भेदान्वयबोधे न घटादिपदसाकांक्षता अव्यवधानप्रवेशात्+घटस्य रूपम्+ पश्य+इत्यादौ रूपादिपदोत्तर+अमूपदादेः+न घटादिपदसाकांक्षताप्रसंगः । न च+एवम्+ सति घटरूपम्+ पश्य+इति+आदिद्वंद्वसमासस्थले अमादिपदस्य रूपादिप्रदव्यवहिततया घटादिपदसाकांक्षता+अनुपपत्त्यकर्मत्वादौ घटादि+अन्वयानुपपत्तिः+इतिवाच्यम् । 
अमूपदत्वावच्छिन्ननिष्ठस्य घटादिपदाव्यवहितोत्तर रूपादिपदाव्यवहितोत्तरत्वस्य+अपि+आकांक्षात्वात् । तादृशनानाविध+आकांक्षाज्ञानानाम्+एकैक विध+अन्वयबोधत्वे प्रति हेतुत्वे मिथोव्यभिचारस्य+अग्रेवारणीयत्वात् । 
यत्तु घटादित्वप्रत्ययानुत्तरत्व रूपमव्यवधानम्+एव+आकांक्षा घटकम्+ वाच्यम् । घटरूपम्+ पश्य+इत्यादौ+अपि तादृशविशिष्टाभावात्मकव्यवधानमक्षतम्+एवेति । तदसत् । तथा सति प्रत्यत्वानुपस्थितिदशायाम्+ तादृशव्यवधानस्य दुर्ज्ञेयतया शाब्दबोध+अनुपपत्तेः । 
यावत्+प्रत्ययसाधारण प्रत्ययत्वस्य दुर्वचत्वात्+च । अथ द्वंद्वस्थल+अनुरोधेन घटपदा+अव्यवहितोत्तररूपादि पद+अव्यवहित+उत्तरत्वस्य+आमादिपदस्य कर्मत्वादौ य((**)) घटादि+अन्वयबोधोपयिक+आकांक्षात्व+उपगमे घटस्य रूपम्+ घटरूपम्+इत्यादि तत्+पुरुषस्थले+अपि कर्मत्वादौ घटादि+अन्वयबोधप्रसङ्ग इति चेत्+न। 
तत्+पुरुषस्थले पूर्वपदस्य विभक्तपदार्थविशिष्टपरतय+उक्तस्थले घटपदस्य घटपरत्व+अभावे न कर्मत्वे घटपदन्वय+आपत्तिविरहात् । न च घटपदार्थस्य घटसंबंधित्वावच्छिन्नस्य+एव कर्मत्व+अन्वयबोधप्रसङ्गः । अभेदेन घटसंबंधित्वावच्छिन्न+अन्वितरूपत्वावच्छिन्नस्य+एव तत्र कर्मत्वान्वयितया इष्ट+आपत्ति+असंभवात्+इति वाच्यम् । 
तत्+पुरुषस्थले तादृश+अन्वयबोधे तात्पर्यविरहेण+एव तत्+आपत्यसंभवात्+इति । यत्र रूप+अंशे कर्मत्व+अंशे च घटपदार्थस्य विशेषणताया+अन्वयबोधे तात्पर्येण+एव घटरूपम्+ पश्य+इति+आदि+उच्चरितम् । 
तत्र तादृशतात्पर्यज्ञानवत्तांद्विविधबोध एवष्यति । अन्यथा पुनरगत्या घटरूपमित्यादि+आनुपूर्वज्ञानजन्य कर्मत्वादिविशेष्यकघटादि संबंधप्रकारकान्वयबोधे घटादिपदधर्मिकस्य कर्मत्वे कर्मत्वेतरविशेषणतया स्वार्थ+अन्वयबोधपरत्वग्रहस्य प्रतिबंधकत्वम्+ वाच्यम् । 
अथवा घटपदम्+ विशेषणतया कर्मत्वान्वितस्वार्थपरमिति+एतादृशशतात्पर्यग्रहहेतुतायाम्+ धर्मिणिविशेषतया स्वार्थपरतया+अगृह्यमाणत्वम्+ विशेषणम्+ देयम् । किम्+ वा विशेष्यतासंबंधावच्छिन्न तादृशस्वार्थपरत्वग्रह+अभावस्य स्वाश्रयविशेष्यकत्वसंबंधेन वैशिषृय तादृशतात्पर्यग्रह एव निवेशनीयम् । 
अत एव द्वंद्वार्थतत्पुरुषार्थपरतादृशवाक्यद्व ज्ञानवतः पुंसः उभयतात्पर्यज्ञानादि+उगपदुभयबोधापत्तिः । अथ तात्पर्यज्ञाने तद्विशेष्यपदे वा निरुक्तविशेषणे न वा विशेषिते घटमिति+आकार+आनुपूर्व घटकघटपदे यत्र विशेषणतया कर्मत्वे तरांन्वितस्वार्थपरत्वग्रहः+तत्र कर्मत्वविशेष्यकघट+अन्वयबोध+अनुपपत्तिः+इति वाच्यम् । 
तत्र तादृशबोधस्य+आनुभाविकत्वे तथाविधविशेषणम्+अन्तर्भाव्य तात्पर्यज्ञानहेतुत्व+अन्तरस्य कल्पनीयत्वात् । तादृशकारणतावच्छेदक+अवच्छिन्नस्य च घटम्+इति+आनुपूर्वीज्ञानसहकारि सहितस्य+एव फलोपधायकत्व+उपगमात् । 
तद्वंलात्+घटरूपम्+ पश्य+इत्यादौ+अतिप्रसंगः । उत्तरत्वनिवेशात्+रूपम्+ घटस्य पश्य+इत्यादौ+आदिपदस्य कर्मत्वादिविशेष्यक घट+अन्वयबोधेन साकांक्षता । 
एकघटपदाव्ययवधानस्य+अन्यघटपदोत्तरत्वस्य ज्ञानात्+तथाविधशाब्दबोध+आपत्ति वारणाय विशिष्यतत्तत्+पद+अव्यवहितत्वे सति तत्तत्+पदोत्तरत्वस्य+एवज्ञानम्+ शाब्दबोधजनकम्+ वाच्यम् । 
वस्तुतः स्वाव्यहितत्वविशिष्ट+उत्तरत्वसंबन्धेन घटादिपदवत्वम्+एव+आकांक्षादिघटकम् । रूपम्+ घटस्य+इत्यादावमादिपदस्य न तादृशसंबन्धेन घटादिपदवत्वम्+एव+आकांक्षादिघटकम् ।रूपम्+ घटस्य+इत्यादावमादिपदस्य न तादृशसंबन्धेन घटपदवत्वम् । 
अन्यदीयाव्यवधानस्य+अन्यदीय+उत्तरत्वस्य च संबन्धत्व+अभावतादृशविशिष्टसंबन्धेन कस्यचित्+अपि घटादिपदस्य तत्र+असत्वात् । अतः पदव्यक्तिभेदेन कार्यकारणभावविरहे+अपि न+अतिप्रसंङ्गः । अथ यादृशानमतपदादि+अनन्तरम्+ यादृशप्रत्ययपदम्+ कदाचित्+अपि केनचित्+न+उच्चरितम् । 
अथ च तादृशनामपदम्+ लिखित्वाकेनचित्+मौनिना तादृशप्रत्ययपदमव्यवधानेन लिखितम्+ तादृशलिपि+अनुमिते तथाविधपदयोः+अव्यवधानघटित+आकांक्षा विरहात्+तदनुसंधानात्+अन्वयबोध+अनुपपत्तिः+इति चेत्+न । 
तत्र व्यवहितोत्वरितयोः+तथा विधपदयोः+अव्यवधानघटित+आकांक्षाभ्रमात्+एवशाब्दबोधोपगमात् | यः+च लेखकाभिप्रायविषय तथाविध पदार्थोः+अवधानम्+एव प्रतिसंधते । 
स तावत्+अयम् लेखक एतत्+पदार्थान्वित+एतत्+पदार्थज्ञानवाने तत्+पदव्यंजकाव्यवहित+एतत्+पदव्यंजकालिपिकर्तुत्वात्+इत्यादिक्रमे वा वाक्यार्थमनुमिनोति+एव । न तु शाब्दयति । 
अस्तु वै तत्+पदज्ञानानन्तरम्+एतत्+पदज्ञानम्+ भवत्वित्याकारक+अभिप्रायविषयत्वरूप+आनुपूर्व्ये वा+आकांक्षा । इत्थम्+ च शब्दस्य+अनित्यत्वम्+ जानतः+ मीमांसकस्य शब्दे+अव्यवहित पूर्वत्वम्+अपि विनिगमनाविरहेण+आकांक्षा तदज्ञानयोः+च वै कल्पिकहेतुत्वम्+ प्रत्येकज्ञानात्+अपि शाब्दबोधस्य+अनुभाविकत्वात्+समुचितस्य+एव+उभयविध+आकांक्षाज्ञानस्य कलोपधायकत्वे सामग्रीप्रतिबंधकतयाम्+उभय ज्ञानस्य+एव निवेशनीय यत्याविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबंधकताबाहुल्य+आपत्तेः । 
परस्परजन्यबोधे परस्परव्यभिचारवारणम्+ च+अग्रे दर्शयिष्यते । आनयनादि+अंशेघटकर्मत्वादि+अन्वयबोधे च+आनय+इत्यादिपदस्य घटम्+इत्यादिपदोत्तरत्वम्+ तादृशपदपूर्वत्वम्+ च+आकांक्षा । घटम्+आनयनयघटमिति+एतादृशम्+ द्विविध+आनुपूर्वरज्ञानात्+एव घटकर्मकानयनबोधात् । 
न च+आवान्तरबोधक जनकाभ्याम्+ घटम्+इति+एतादृश+आनुपूर्वरज्ञानाभ्याम्+ घटकर्मक+आनयनरूपविशिष्टवाक्यार्थ तात्पर्यज्ञानसहकृताभ्याम्+एव विशिष्टवाक्यार्थ+उपपत्तेः । 
तत्र घटम्+आनय+इति+आदि+आनुपूर्वज्ञानस्य हेतुत्वम्+इति प्रमाणिकम्+इति वाच्यम् । 
आनय घटम्+इत्यादि+आनु पूर्वरसानात्+घटम्+आनय+इति+अत्र+एव घटकर्मत+उद्देश्यक+आनयनविधेयकबोधस्य वारणाय तादृशबोधम्+ प्रत्यानयनपदे घटम्+इति पदोत्तरत्वज्ञानस्य घटम्+इति पदे वा+आनयनपदपूर्व ज्ञानस्य+एवम्+ घटम्+आनय+इति+एतादृश+आनुपूर्व ज्ञानादायघटम्+इत्यत्र+एव+आनयन+उद्देश्यक घटकर्मत्वविधेयकबोधवारणार्थम्+ तादृश+अन्वयबुद्धिम्+ प्रति घटमिनादे आनयनपदोत्तरत्वज्ञानस्य+आनयनपदे वा घटम्+इति पदपूर्वत्वज्ञानस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् । 
शाब्दबोधे प्राङ्निर्दिष्टस्य+एव+उद्देशतया चरमनिर्दिष्टस्य विधेयतया तत्र तत्र तथाविधशाब्दबोधोत्पत्तौ+इष्टापत्ति+असंभवात् । अत एव न्यक्कार+उत्पद्यव+इत्यादौ विधये परस्य न्यक्कारदिपदस्य+अयम्+इत्यादि पदोत्तरत्वाभावादभिमन+उद्देश्य विधेयभावेन शाब्दबोधस्य+अनुपपत्तेः+आलंकारिका विधेयाविमर्शदोषम्+उदाहरन्ति । 
एवम्+आक्षातांत+उपस्थाप्य पाककृत्यादिप्रकारकबोधे प्रथमान्तनामपदनिष्ठ+आनु पूर्वविशेषावच्छिन्न+आख्यातांत धातुनिष्ठानुपूर्वविशेषा वच्छिन्नयोः+अव्यवधान घटितयोः+तात्पर्यम्+आकांक्षा । 
अत एव सत्यपि तात्पर्यविशेषादिज्ञाने काष्ठेन तण्डुलम्+ पचति+इत्यादौ काष्ठः तण्डुलादि+अंशने भावनादि+अन्वयः । अपि तु प्रथमान्तपदोपस्थापि+अश एव । एवम्+आख्यात+उपस्थाप्य संख्याप्रकारकबोधे+अपि तादृश+आकांक्षा+एव नियामिका । 
अत एव भावनादि+अन्वयस्थल एव संख्य+अन्वयः । एवम्+ तत्तत्+नामार्थयोः+अन्वयाबोधे समानविभक्तिकत्वम्+ नामपदयोः+आनुपूर्वी विशेषकांक्षा । अयम्+ घट इत्यादौ+इव+अस्य घट इत्यादौ+इदम्+ घटादिपदार्थयोः+अन्वयबोधानुदयात् । 
धान्ये धनवान्+इत्यादौ च अभेददसंबन्धेन धनादौ न साक्षात्+अन्वयः । अपितु तत्र तृतीयार्थ+अभेदे धान्यादेः+तादृशभेदस्य धानादौ+अन्वयः । 
कर्मधारय+अनुरोधेन+अन्तरा विभक्तिरहितयोः+नाम्नेः+अव्य वधानघटित+आनुपूर्व्या आकांक्षात्वम्+ स्वीकरणीयम्। एवम्+ सर्वत्र यादृशयादृशवाक्यार्थबोधः+तत्र तादृश+आनुपूर्वविशेषस्य+एव+आकांक्षात्वम्+ऊहनीयम् । 
अथ कर्मत्वादिविशेष्यक घटादिप्रकारकशाब्दबोधे+अमूपदत्वावच्छिन्न विशेष्यकघटपदाव्यवहितोत्तरत्व प्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता न संभवति । घटौ+आनय घटस्य+आनयनम्+ कुंभम्+आनय+इत्यादि+आनुपूर्व ज्ञानजन्यशाब्दबोधे व्यभिचारात् । 
न च कर्मत्व+उपस्थापक विभक्तिविशेष्यक 
घट+उपस्थापक पदाव्यवहितोत्तरत्वज्ञानत्वेन दर्शितसकलानुपूर्वज्ञान साधारणेन हेतुत्वात्+न व्यभिचार इति वाच्यम् । 
घटियकर्मपरतदादिपदघटित तदस्ति+इति+आदिवाक्य जन्यकर्मत्व विशेष्यकघटप्रकारकज्ञाने व्यभिचारस्य+एतावतापि+अनुद्धारात् । 
अथ घट+उद्देश्यक कर्मताविधेयक शाब्दत्वम्+ निरुक्त+आकांक्षा विषयकज्ञानजन्यतावच्छेदकम्+ वाच्यम् । तदादिपद+उपस्थापित घटविशेषितकर्मत्वबोधः+तु  घट+अंशेन कर्मताबोधः । 
पूर्वानुपस्थितपदार्थस्य+एव विधेयतयैकपद+उपस्थाप्ययोः+उद्देश्यविधेयभावविरहात्+इति न+अयम्+ व्यभिचार इति चेत्+न । अस्तु+एवम्+ तथापि+उक्त+अनुगतरूपेण हेतुत्वम्+ न संभवति । 
तथा सति घटः कर्मत्वम्+इति+आदिदौ कर्मत्वादिपदस्य+एव घटादिपदाव्यवहितोत्तरापदत्वे न ज्ञानम् । तत्र कर्मत्वावाधेयत्वादिसंबंधेन घटादिप्रकारकबोध+अनुपपत्तेः । यत्र वा घटम्+इत्यादौ+आमादिपदे कर्मत्वादिपदत्वभ्रमः तत्र तेन रूपेण घटादिपदाव्यवहितोत्तरत्व ज्ञानात्+अपि तादृश+अन्वयबोधापत्तेः । 
न च वास्तवविभक्तिविशेष्यक ज्ञानत्वेन हेतुत्व+उपगमे दर्शितदोषद्वयस्य प्रसक्तिः । न तु विभक्तित्वावच्छिन्न विशेष्यताकज्ञानत्वेन हेतुत्व+उपगमे कर्मत्वपदे+अमू पदत्वभ्रमदशायाम्+ विभक्तित्वेन तत्र घटपदाव्यवहितोत्तरत्व ज्ञानसंभवात्+तादृशबोधापत्तेः । 
अन्यत्र कर्मत्वपदत्वभ्रमदशायाम्+ विभक्तित्वेन तादृशज्ञानासंभवेन तादृशशाब्दबोध+आपत्यसंभवात्+इति वाच्यम् । विभक्तित्वादि+अनुपस्थितिदशायाम्+अपि+अमूपदत्वादिप्रकारकज्ञानात्+शाब्दबोधोदयात् ।
अमादिपदस्य विभक्तित्वाद्यग्रहदशायाम्+अपि+अमूपदत्वादि रूपानुपूर्वविशेषपुरस्कारेण ज्ञानम्+ विना तथाविधशाब्दबोधानुदयात्+च  । नानाविधानुपूर्वज्ञान जन्यतावच्छेदकजातीनाम्+ समूहालम्बनानुपूर्व विषयकज्ञानजन्यशाब्दबोधे संकरप्रसंगेन व्यभिचारवारणाय आनुपूर्वजन्यनावच्छेदकतया जातिकल्पनम्+अपि+अशक्यम्+इति मा+एवम् । 
तत्तत्+लिङ्गकपरामर्शजन्यता वच्छेदककोटौ स्वसामानाधिकरण्य+अवच्छिन्न स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्व निवेशे न व्यभिचारवारणवत्+अत्र+अपि तादृशसंबन्धेन तत्तत्+आनुपूर्वज्ञानविशिष्टत्वम्+ तत्तत्+जन्यतावच्छेदककोटौ निवेश्य व्यभिचारस्य वारणीयत्वात् । 
अथ कर्मत्वादिविशेष्यक+आधेयत्वादि संबंधसंसर्गघटादिप्रकारक शाब्दबोधे घटम्+इत्यादि+आनुपूर्वज्ञानस्येव घटः कर्मत्वाम्+आनयनम्+ कृतिः+इति+आदि+आनुपूर्वज्ञानस्य+अपि हेतुत्वम्+ वक्तव्यम् । 
घटः कर्मत्वम्+आनयनम्+ कृतिः+इति+आदि प्रयोजकवाक्यम्+ श्रुत्वा घटम्+आनय+इति वाक्यम्+ स्मरतः प्रयोज्यवृद्धस्य घटकर्मक+आनयनप्रवृत्तिम्+उपलक्ष्य घटः कर्मत्वम्+इत्यादि वाक्य एव व्युत्पन्नस्य पुंसः+तादृशवाक्यज्ञानात्+अपि
घटकर्मक+आनयनादिबोधात् । तथा च तादृशवाक्यादतथाविधस्य+अपि पुंसः+तथाविध शाब्दबोधापत्तिः+दुर्वार+एव+इति चेत्+न । 
विपरीतव्युत्पन्नस्य पुंसः+तादृशवाक्य+आधीनपदार्थ+उपस्थितिमूलक मानसवाक्यार्थबोधस्य+एव+उपगमात् । यदि च तादृशवाक्याधीन विपरीतव्युत्पन्नपुरुषीयवाक्यार्थ बोधे शब्दित्वम्+अनुभवसिद्धम् । 
अन्यथा घटम्+आनय+इति+आदि वाक्याधीनघट कर्मक+आनयनादिबोधे+अपि मानसत्व+उपगमसंभवे शब्दप्रामाण्यविलयापत्तिः+इति विभाव्यते । 
तदा अस्तु तादृशानुपूर्वज्ञानस्य+अपि तथाविधशाब्दधीहेतुता । तथाविध+आनुपूर्व्यव्यवछिन्न धर्मिकतादृशवाक्यार्थबोध स्वरूपयोग्यत्वग्रहरूपव्युत्पत्तेः+अपि तत्+सहकारित्वम्+उपगम्य दर्शितातिप्रसङ्गः+ वारणीयः । 
एवम्+ तादृशव्युत्पन्नस्य पुंसः+ घटम्+आनय+इति+आदि वाक्यात्+तादृशबोधस्य तुल्ययुक्त+अनुत्पादेन घटम्+इत्यादि+आनुपूर्वज्ञाने+अपि व्युत्पत्तिविशेषस्य सहकारित्वम्+उपगन्तव्यम् । 
अथ घटकर्मत्वादावगृहीत घटम्+आदिपदशक्तिकस्य+अपि पुंसः+ घटम्+इत्यादि+आनु पूर्वज्ञानदशायाम्+ कुम्भः कर्मत्वम्+इति+आदि निराकाङ्गा वाक्यघटकपदज्ञानाधीन पदार्थ+उपस्थितिसत्वे घटकर्मत्वादि+योः+भेदान्वयबोधवारणाय तादृश+अन्वयबोधे घटपदज्ञानजन्यघट+उपिस्थितित्व अमूपदजन्यकर्मत्व+उपस्थितित्वादिना हेतुत्वम्+अवश्यम्+एव स्वीकरणीयम् । 
तथा च तादृश+आनुपूर्व ज्ञानस्य तादृश+आनुपूर्वघटक तत्तत्+पदज्ञानजन्यतत्तत्+पदार्थ+उपस्थितेः+च पृथक्+कारणत्वकल्पनापेक्षया लाघवातादृश+आनुपूर्वप्रकारक ज्ञानजन्यतत्तत्पदार्थोपस्थितित्वादिन+एकैक हेतुताकल्पनम्+उचितम्+इति शाब्दबोधे न+आकांक्षाज्ञानम्+ हेतुः । 
अपितु हेतुतावच्छेदकम् । न च विनिगमनाविरहात्+आनुपूर्व ज्ञानविशेषजन्यतत्तन्पदार्थोपस्थितित्वेन तत्तत्+पदार्थोपस्थापक+आनु पूर्वज्ञानत्वेन वा हेतुत्वम्+ निःप्रत्यूहम्+इव+इति वाच्यम् । 
तत्तत्+पदार्थ+उपस्थापक+आनुपूर्वज्ञानत्वेन हतुत्व+उपगमे आनुपूर्वज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थिति+उत्पादक्षणे एव शाब्दबोध+आपत्तिः । 
आनुपूर्वज्ञानरूपकारणस्य प्राक् सत्वात् । न च कारणतावच्छेदकविशिष्ट प्राक्+सत्तायाः कार्योत्पादप्रयोजकतया पदोर्थ+उपस्थितेःप्राक्+क्षणे आनुपूर्वज्ञानसत्वे तदुपधायकातासंंबन्धेनपदार्थ+उपस्थितिविशिष्टस्य तस्या सत्वात्+न+अतिप्रसंग इति वाच्यम् । 
विशिष्टसत्तायाः कार्योत्पादप्रयोजकत्वोपगमे विशिष्टसत्ताया इव विशेषण+अंशसत्ताया अपि तथात्वकल्पनाधिक्येन गौरवात् ।
वस्तुतस्तु पदार्थोपस्थापक+आनुपूर्वज्ञानत्वेन शाब्दबोधहेतुत्वस्य पदार्थ+उपस्थितिपूर्ववर्त्तित्वम्+अगृहीत्वा गृहीतुम्+अशक्यत्वेन तादृशधर्मस्य+अन्यथासिद्धिनिरूपकत्वम् । 
अन्यकार्यम्+ प्रति पूर्व वर्त्तित्वम्+ गृहीत्व+एव यद्घर्मावच्छिन्नस्य प्रकृतकार्यपूर्ववत्तित्वग्रहः तद्घर्मावच्छिन्नस्य+अन्यथा सिद्धत्वान् । अत एव परामर्शजनकत्वेन व्याप्तिज्ञानस्य+अनुमितौ हेतुत्वम् । 
भ्रमिजनकत्वेन च दण्डस्य घटहेतुत्वम्+ प्रत्याख्यातम्+ दीधितिकारेण । 
तथा च न+उपदर्शितविनिगमना विरहावकाशः । एतेन विशिष्टस्य प्राक्+सत्वम्+ यदि पूर्वकाले विशेष्यविशेषण+उभय सत्वस्यात्+तदैव+उक्तक्रमेण विशिष्टस्य प्राक्+सत्तायाः कार्योत्पत्तिप्रयोजकत्व+उपगमे गौरवम् । 
तदेव न विशेषणवैशिषृयावच्छिन्न निरूपितविलक्षणाधिकरणत्वम् । तत्+च विशेष्यविशेषण+उभय+अधिकरणत्वनियतमात्रम् । 
तस्य कार्योत्पादप्रयोजकत्वे च न किंचिदपि गौरवम्+इति दुर्वार एव+उक्तविनिगमनाविरह इति परास्तम् ।
न च यत्र+आनुपूर्वविशेषा वच्छिन्नपदज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थितिः+वर्तते । 
तादृशपदज्ञानम्+ च विनष्टम्+ तत्र शाब्दबोधापत्तिवारणाय+आनुपूर्वविशेषप्रकारकज्ञानस्य+अपि शाब्दबोधहेतुत्वम्+आवश्यकम्+इति वाच्यम् । 
तत्र शब्दबुद्धेः+इष्टत्वात् । अस्तु वा कारणतावच्छेदकविशिष्टस्य प्राक् सत्वम्+एव कार्योपदाने तंत्रम् ।
यत्तु आनुपूर्वविशेषावच्छिन्न पदज्ञानजन्यपदार्थ+उप स्थितित्वापेक्षया 
लाघवात्+पादार्थ+उपस्थितिद्वारा तादृशपदज्ञानत्वेन+एव हेतुताकल्पनम्+उचितम् । 
आनुपूर्वविशेषघटकपदेषु व्युत्पन्नस्य पुंसः+ निराकांक्षपदज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थितिसत्वे+अपि न शाब्दबोधापत्तिः । 
साकांक्षपदज्ञानस्य व्यापारविरहात् । व्यापारस्त्वे आकांक्षाज्ञाननाशे+अपि कार्योत्पत्तिः+इष्टैव । 
न च पदार्थ+उपस्थितेः+व्यापारतानिर्वाहाय तस्या अपि स्वातंत्र्येण हेतुताया अवश्यकल्पनीयतया तदपेक्षया तथाविधगुरुधर्मपुरस्कारेण साकांक्षपदजन्यपदार्थ+उपस्थितेः+एकहेतुताकल्पनम्+एव न्याय्यम्+इति वाच्यम् । 
घटकर्मत्वान्वयबोधे घटम्+ कुम्भम्+इत्यादि+आनुपूर्व प्रकारकज्ञानजन्यघट+उपस्थितित्वादिना हेतुत्वे पदभेदेनान्तकारणतायाम्+अवच्छेदकगौरवात्+तदपेक्षया तत्ले तत्तत्+पद+आनुपूर्वज्ञानत्वेन हेतुतानाम्+ पदार्थ+उपस्थितेः+च सामान्यतः+ घटोपस्थितिकत्वकर्मत्वोपस्थितित्वाभ्याम्+ हेतुताद्वयस्य न्यायत्वात् । 
पदार्थोपस्थितिनिष्ठ जनकतायामानुपूर्वज्ञान जन्यत्वस्य+अवच्छेदकत्वे पदार्थ+उपस्थितित्वेन समंतस्य विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहात्+च+इति । तदसत् । 
पदार्थ+उपस्थिते सामान्यतः+ घटोपतित्वादिना हेतुत्वे उक्तातिप्रसंगस्य+एव वारणसंभवात् । तथाहि अव्यवहितप्राक्+क्षणा वच्छिन्नसामग्र्या करणतायाः कार्योत्पत्तिव्याप्यत्वे किंचिद्वारककारणता वच्छेन्नोस्तोमसाग्रीशब्देन निवेशनीयः । 
यथा स्मृतिस्वर्गादि+अव्यवहित प्राक्+क्षणे 
निश्चयत्वयागत्वादि+अवच्छि न्ना सत्वेन तद्घटित सामग्र्यसत्वात् । 
तदुत्पादस्य सामग्र्यनियम्यत्व+आपत्तेः । 
एवम्+ च+उक्तस्थले साकांक्षपदज्ञानस्य सव्यापारस्य+असत्वे+अपि साक्षाज्जनकीभूत 
तत्तत्+पदार्थ+उपस्थितित्वा वच्छिन्न घटितसामग्र्या अक्षतत्वम्+एव+इति । न च सामग्रीव्याप्तौ सक्षात्कारणता वच्छेदक+अवछिन्नानाम्+इव व्यापारघटितकारणता वच्छेदकावच्छिन्नीय व्यापारस्य+अपि सामग्रीशरीरे+अन्तर्भाव नीयतया प्रवृतस्थले निराकांक्षपदाधीन+उपस्थितेः+आकांक्षा ज्ञानजन्यत्वभावात्+न  सामग्रीसमवधानवैकल्यम्+इति वाच्यम् । 
उक्तस्थले एव यत्र साकांक्षनिराकांक्षापदयोः समूहालंबन+आत्मकम्+ ज्ञानम्+ तत्र+उपस्थितेः+वस्तुगत्या+आकांक्षा विशिष्टपदविषयकम्+ यत्+ज्ञानम्+ तज्जन्यत्वेन व्यापारसंभवात् । 
न च सद्वारककारणतावच्छेदकः+ यः+ धर्मः+तदवच्छिन्न जनकतानिरूपकव्यापारसत्वम्+एव कार्योत्पादप्रयोजकम्+ वक्तव्यम् । प्रवृत्ते च समूहालंबनजन्योपस्थितेः+वास्तव+आकांक्षा विशिष्टपदज्ञानजन्ये+अपि ताम्+ प्रति+आकांक्षा विशिष्टपदज्ञानत्वेनाहेतुत्वात् । 
प्रवृत्तस्थले तादृशव्यापारस्य+एव दुर्लभत्वात् । न च तत्तत्+आनुपूर्वविशेषज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थितित्वेन हेतुत्वमते+अपि उक्तसमूहालंबनानुपूर्व ज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थिति बलात्+घटकर्मत्वयोः+भेदान्वयबोधः+ दुर्वार इति वाच्यम् । 
घटम्+इत्यादि+आनुपूर्वज्ञानविशिष्टघट पदज्ञानत्वावच्छिन्न जनकताक+उपस्थितित्वेन हेतुत्व+अभ्युपगमात् । तादृशसमूहालंबनस्य च गृहीतवृत्तिककुंभादिपद ज्ञानत्वेन+एवतादृश+उपस्थिति हेतुत्वात् । 
यत्तु स्वजन्यपदार्थ+उपस्थिति संबंधेन+आकांक्षाज्ञानस्य साक्षात्+एव शाब्दबोधहेतुत्वम्+ स्वीकरणीयम् । जन्यता च तत्तत्+आनुपूर्वज्ञान विशेषात्मकाकांक्षाघटक तत्तत्पदत्वावच्छिन्न निरूपिताग्राह्या । आकांक्षाविशिष्टपद ज्ञानजन्य+उपस्थितित्वेन हेतुत्वेपि+उक्तस्थलीय समूहालंबनजन्य+उपस्थितिवारणाय तादृशजन्यतानिवेशस्य+आवश्यकत्वात् । 
एवम्+ दर्शितस्थले आकांक्षाज्ञानजनकतावच्छेदक संबंधात्मकतादृश+उपस्थिति विरहात्+न शाब्दबोधापत्तिः+इति । 
तदपि न सम्यक् । स्वजन्यपदार्थ+उपस्थिति संबंधेन शाब्दबोधपूर्ववत्तित्वस्य स्वस्मिन्+पदार्थ+उपस्थिति पूर्ववर्त्तित्वम्+अगृहीत्वा गृहीतुम्+अशक्यत्वात्+तेन संबंधेन+आकांक्षाज्ञानस्य+अन्यथा सिद्धत्वात् । 
तादृश+उपस्थितित्वेन संबंधतायाम्+ मानाभावात्+च । अत्र+उच्यते । घटम्+इत्यादि+आनुपूर्वज्ञानजन्यघटादि+उपस्थितित्वेन शाब्दबोधहेतुत्वे शक्यलक्ष्यघटपटानन्त+अर्थ भेदभिन्नासुघटपद जन्यपदार्थ+उपस्थितिहेतुता स्ववच्छेदककोटौ घटपटादि+अव्यवहितोत्तरत्व+अमूपदत्वा वच्छिन्न+अवगाहित्वस्य निवेशाधिक्येनानन्तस्थले कारणातावच्छेदकगौरवात् । 
तत्र तत्र घटपदत्वप्रकारकज्ञान जन्यतत्तत्+पदार्थ+उपस्थितित्वेन हेतुताया घटम्+इत्यादि+आनुपूर्वज्ञानस्य च+अर्थविशेषम्+अनिवेश्य तादृशानुपूर्वज्ञानविशिष्ट शाब्दत्वावच्छिन्नम्+ प्रति तादृशानुपूर्वज्ञानत्वेन+एक हेतुतायाः+च कल्पने लाघवात्+आकांक्षाज्ञानहेतुतासिद्धिः । 
न च+आनुपूर्वविशेषज्ञान जन्यतावच्छेदककोटौ विषयतानिवेशे घटादिपदज्ञानजन्य 
घटादि+उपस्थितित्वा वच्छिन्नजन्यतावच्छेदक घटकरणत्वादिशाब्दबोध साधारणतादृश+उपस्थितिविशिष्टशाब्दत्वेन समम्+ लक्षणया घटपदार्थपटकर्मत्वबोध साधारणस्य घटम्+इति+एतादृश+आनुपूर्वज्ञान जन्यतावच्छेदकस्य व्याप्यव्यापकभावासंभवेन तयोः परस्परम्+ सहकारित्वम्+ न संभवति+इति वाच्यम् । 
कार्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रस्य परस्परसहकारितायाम्+ तत्रत्वात् । न च+अमूपदस्य सुविभक्तित्वेन लाक्षणिकत्वविरहात्+कर्मत्वम्+एव+अर्थः । 
तथा  च+अमूपदज्ञानजन्योपस्थितेः+न+अर्थभेदेन कारणताभेद इति+ अमूपदत्वावच्छिन्न विषयकज्ञानजन्य+उपस्थितित्वेन+आवश्यकल्पनीयहेतुतायाम्+एव+अवच्छेदककोटौ+अमूपदज्ञानांशेघटपदाव्यवहितोत्तरत्वावगाहित्वेन निवेशनम्+उचितम् । 
अमूपदत्वावच्छिन्नविशेष्यक घटपदाव्यवहितोत्तरत्वज्ञानत्वेन हेतुत्व+अन्तरकल्पना+अपेक्षया क्लृप्तायाम्+एक हेतुतायाम्+अवच्छेदक गौरवसहिष्णुताया 
अन्यायत्वात्+इति वाच्यम् । अमादिपदस्य+अपि शक्तिभ्रमेण कारणत्वादिबोधकत्वात्+तत्+ज्ञानस्य+अपि+अर्थभेदेन कारणताबाहुल्यात् । एवम्+ विभक्तेः+लक्ष्यार्थे+अनादि तात्पर्यमात्रम्+ न कल्प्यते । न तु तस्य+अर्थान्तरे लक्षणया आधुनिकतात्पर्यस्य च ज्ञानसत्वे+अर्थान्तरशाब्दबोध एव न जायते । 
तथा च  लक्षणया+आमादेः+अर्थान्तरे बोधकत्वम्+अस्ति+एव+इति+अवधेयम् । इदम्+अत्र चिंतनीयम् । आकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुतामते यस्मिन् क्षणे घटम्+इति+एतादृश+आनुपूर्व ज्ञानजन्यपदार्थ+उप स्थितिः+विद्यते तादृशज्ञानम्+ तु विनष्टम्+ तदुत्तरक्षणे शाब्दबोधानुदयात्+तदानीम्+ समानविषयक+अनुमित्यादि+उपपत्तये तत्र शाब्दसामग्रीप्रतिबंधकतायाम्+ घटपदज्ञानजन्य घटोपस्थिति+अमूपदज्ञानजन्य कर्मत्व+उपस्थित्योः+एव तादृशानुपूर्वज्ञानम्+अपि निवेशनीयम्+इति तेषाम्+ त्रयाणाम्+अन्योन्यमन्येन च योग्यताज्ञानादिरूपकारणेन समम्+ विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण सामग्रीप्रतिबंधकताबाहुल्य प्रसंगः । 
आकांक्षाज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थितित्वेनाहेतुत्वमते च+उक्तस्थले आकांक्षाज्ञाननाशे+अपि तज्जन्यपदार्थोपस्थितिसत्वे न शाब्दबोधस्य+एव+उत्पत्त्या समानविषयकअनुमित्यादि+उत्पादासंभवेन तथाविधानुपूर्वज्ञानजन्ये घटकर्मत्वोपस्थिती एव निवेशनीये तथा च तयोद्वयोः+एव परस्परमन्येन च कारणेन समम्+ विशेष्यविशेषणभाव विनिगमनाविरहेण प्रतिबंधकताबाहुल्यात्+एतन्मतापेक्षया तन्मते प्रतिबंधकताबाहुल्यम्+ स्फुटम् । 
न च+आनुपूर्वविशेषज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुतामते+अमूपदम्+ घटपदाव्यवहितोत्तरत्व+अभाववत्+इति+आदिमानसम्+ प्रति तादृश+इच्छाविरहविशिष्ट घटपदज्ञानजन्यघटोपस्थित्यम् । 
पदज्ञानजन्यकर्मत्व+उपस्थिति घटितशाब्दबोधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वाकल्पनेन लाघवम् । तादृशसामग्रीक्षणे+अमूपद धर्मिकघटपदाव्यवहितोत्तरत्व निर्णयस्य+आवश्यकतया तथाविधविपरीतनिर्णयवशात्+एव तादृशमानसानुत्पादनिर्वाहात्+इति वाच्यम् । 
यादृशयादृशज्ञाने विपरीतनिश्चयविधया तथाविधानुपूर्वज्ञानम्+ विरोधितथाविधकतिपयज्ञानेषु तादृशसामग्र्याः कतिपयप्रतिबंधतासृष्टावपि समानविषयक+अनुमितौ घटपदादिविषयक+अनन्त विधमानस+आदौ तथाविधसामग्रीप्रतिबंधकतायाम्+उपदर्शितविनिगमनाविरहेण प्रतिबंधकाधिक्यप्रयुक्तगौरवस्य+अशक्यसमाधानत्वात्  । 
न च+आकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुतामते+अपि न+उक्तत्रयसामग्रीप्रतिबंधकतायाम्+ स्वातंत्र्येण निवेशनीयम् । किम्+ तु जन्यताकसंबन्धेन घटम्+इति+एतादृश+आनु पूर्वज्ञानविशिष्टे घटकर्मत्वोपस्थिति एव निवेशनीयः । तथा च न+उक्त गौरवावकाशः । न वा तादृशानुपूर्वज्ञाननाशे तज्जन्यपदार्थ+उपस्थितिसत्वे समानविषयक+अनुमिति+अनुपपत्तिः । 
विशेषण+अभावेन विशिष्टघटितसामग्र्य भावस्य+अक्षतत्वात्+इति वाच्यम् । 
तथा सति यत्र घटपदत्व+अमू पदत्वप्रकारकज्ञानात्+अर्थ+उपस्थितिम्+ तदानीम्+एव+आनुपूर्वविशेषज्ञानम्+ तत्र+अपि भवन्मते शाब्दबोधोदयेन तत्+समानविषयकम्+इत्यादि+आपत्तेः । 
जन्यतासंबंधेनानुपूर्व विशेषज्ञानविशिष्टपदार्थ+उपस्थितेः+अभावात् । जनकतासंबन्धेन पदार्थ+उपस्थिति विशिष्ट+आनुपूर्वविशेषज्ञानस्य निवेशम्+आदाय विनिगमनाविरहस्य दुर्वारात्+च । उपस्थितौ  तद्विशेषणीभूततादृशज्ञाने वा कारणान्तरवैशिष्ट्यम्+ निवेश्यत इत्यत्र विनिगमकदानस्य+आवश्यकत्वात् । अत्र+इदम्+ समाधीयते ।
आकांक्षाज्ञानस्य स्वातंत्र्येण हेतुतामते+अपि तन्नाशानान्तरम्+ तज्जन्यपदार्थ+उपस्थितिबलात्+शाब्दबोधः स्वीक्रियते । पदार्थ+उप स्थितेः तत्+व्यापारतोपगमात्+शाब्दबोधाव्यवहितप्राक्+क्षणे तदसत्वे+अपि न तस्य कारणत्व+अनुपपत्तिः । एवम्+ च भवन्मते इव एवन्मतेपि+आनुपूर्वविशेषज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थिति एव सामग्रीप्रतिबंधकतायाम्+ निवेशनीयः+ न तु स्वातन्त्र्येण+आनुपूर्वविशेषज्ञानम्+अपि+इति न+उक्तगौरवावकाशः । 
घटादिपदेषु व्युत्पन्नस्य घटम्+ कुम्भः कर्मत्वम्+आनयनम्+इति+एतादृश नानापदविषयकसमूहालंबन जन्यघटकर्मत्वादि+उपस्थिति+अन्तरम्+ शाब्दबोधापत्तिः+च । 
घटपदज्ञानत्वावच्छिन्न जनकताकपदार्थ+उपस्थिति रूपकारणविरहेण+एव न संभवति । यत्र+अमूपदघट इति+एतादृशविपरीत+आनुपूर्व ज्ञानजन्याघटकर्मत्वोपस्थितिः+वर्तते । तत्र घटम्+इति+एतादृश+आनुपूर्वज्ञान व्यापारविरहात्+एव न शाब्दबोधापत्तिः । 
अव्यवहितप्राक्+क्षणे कारणव्यापारसमवधानस्य+अपि कार्योत्पत्तौ+अपेक्षितत्वात् । यत्र च तादृशस्थल एव घटम+इति+आदि+आनुपूर्वज्ञानध्वंस संस्कारादिकम्+ वर्तते । तत्र+अपि न+अतिप्रसङ्गः । 
ध्वंससंस्कारादेः+आनुपूर्व ज्ञानजन्यत्वे+अपि घटकर्मत्वान्वयबोधजनकता विरहेण व्यापारताविरहात् । तज्जन्यत्वे सति प्रवृत्तकार्यासाधारणजनकस्य+एव तत्+व्यापारत्वात् । 
न च तादृशस्थल एव घटम्+इति+आदि+आनुपूर्वज्ञानजन्य तादृश+आनुपूर्वघटक यत्किंचित्+विषयिणी प्रवृत्तशाब्दबोधोपयोगि योग्यतादिविषयिणीस्मृतिः+दैववशेन+उत्पन्न । 
तत्र तादृशस्मृतेः तथाविध+आनुपूर्वज्ञानजन्यत्वेन प्रवृत्तशाब्दबोधजनकत्वेन च व्यापारत्वसंभवात्+शाब्दबोधापत्तिः+दुर्वार+एव+इति वाच्यम् । 
कारणजन्यतावच्छेदकीभूतः+ यः प्रवृत्तकार्यजनकतावच्छेदकः+ धर्मः+तदवच्छिन्नस्य+एव प्रवृत्तव्यापारपदेन विवक्षणात् । 
प्रवृत्तशाब्दबोधजनकतावच्छेदक योग्यताज्ञानत्वदेः+घटम्+इति+एतादृश+आनुपूर्व ज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वविरहेण तादृशस्मृतेः+अतथात्वात् । न च+एवम्+ घटादि+उपस्थितेः+अपि तत्+व्यापारत्व+असंभवः । 
घटपदज्ञानत्वावच्छिन्न जनकतानिरूपितजन्यता वच्छेदकघटोपस्थितित्वादेः+घट पदज्ञानादिजन्यतानवच्छेदकत्वात्+इति वाच्यम् । 
तादृशधर्मस्य+आत्माश्रयभिया पदज्ञानजन्यतानवच्छेदकत्वे+अपि यादृशानतिप्रसक्तधर्मः+तज्जन्यतावच्छेदकः+तेन रूपेण+एव शाब्दबोधहेतुतायाः स्वीकरणीयतया+अनुपपत्तिविरहात् । 
यत्र करणजन्यतावच्छेदकस्य फलजनकतावच्छेदकत्वम्+ संभवति तत्र+एव+इयम्+ रीतिः । 
अन्यत्र साक्षात्कारणतावच्छेदकता वच्छिन्नसमवधानम्+एव कार्योत्पत्तिप्रयोजकम्+उपेयम् । कलशम्+इति+आनुपूर्व ज्ञानजन्यशाब्दबोधघटम्+इति+आदि+आनुपूर्वज्ञानस्य व्यभिचारवारणाय च स्वाव्यवहितोत्तर+उत्पन्न+उपस्थित्य व्यवहितोत्तरत्वसंबंधेन तत्तत्+आनुपूर्वज्ञानविशिष्टत्वम्+ तत्तत्+आनुपूर्व ज्ञानजन्यतावच्छेदकम्+उपेयम् । 
अत आनुपूर्वज्ञाननाशानन्तर+उत्पन्नतत्+जन्य+उपस्थिति जन्यशाब्दबोधस्य न+असंग्रह इति दिक् । 
यत्तु आकांक्षासंशयात्+शाब्द बोधानुपपत्या आकांक्षानिश्चयत्वेन+एव शाब्दबोधहेतुता वाच्या । तथा च तदपेक्षया लाघवात्+निराकांक्षत्वज्ञानत्वेन+एव प्रतिबंधकत्वम्+उचितम् । न च कर्मत्वपदम्+ घटपदनिराकांक्षम्+इति+एतादृशज्ञानदशायाम्+ घटम्+इति+आदि+आनुपूर्वज्ञानात्+अपि शाब्दबोध+अनुपपत्तिः । 
तत्+पदद्वयज्ञानजन्यशाब्दबोधे तदेकतरधर्मिक+अपरपद+आकांक्षाविरहज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वम्+ च न संभवति । घटपदकर्मत्वपदज्ञानजन्य घटकर्मत्वयः+ भेदान्वयबोधरूप प्रतिबध्यस्य+अप्रसिद्धेः । 
घटपदामूपदज्ञानजन्ये घटकर्मत्वयोः+भेदान्वयबोधे+अमूपदधर्मिकघटपद+आकांक्षाविरहज्ञानस्य प्रतिबंधकतया च घटः कर्मत्वाम्+इति+आदिवाक्यात्+शाब्दबोध+आपत्तिः+दुर्वार+एव+इति वाच्यम् । 
यतः+ घटः कर्मत्वम्+इति+आदि पदज्ञानात्+न घटकर्मत्वयोर्भेदान्वयबोध वारणाय निराकांक्षात्वज्ञानस्य प्रतिबंधकता कल्प्यते । तत्र घटपदत्व+अमूपदत्वादि प्रकारकज्ञानजन्यकर्मत्व+उपस्थितिरूपकारणविरहेण+एव तादृश+अन्वयबोध वारणसंभवात् । भवन्मते पदार्थ+उपस्थितीनाम्+ तादृशरूपेण कारणताया आवश्यकत्वेन प्राक्+एवदर्शितत्वात् । 
अपितु अमूघट इति+एतादृश विपरीतानुपूर्वकपद ज्ञानात्+तादृशशाब्दबोध+आपत्तिवारणय+एव । 
तथा  च+अमूपदत्वप्रकारकज्ञानजन्य शाब्दबोधअमूपदत्वावच्छिन्न /धार्मिकघटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभावप्रकारकज्ञानत्वेन+एवप्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यते । तत्र च न+अनुपपत्तिलेशः+अपि । न च यत्र+अमूपदे घटपदाव्यवहितोत्तरत्व+अभावज्ञानम्+ वर्तते । 
कलशम्+इति+आदि+आकारक+आनुपूर्वज्ञानम्+ च तत्रत्य शाब्दबोधे व्यभिचारः । तथाविधनिराकांक्षत्व ज्ञानवदन्यत्वस्य+एव तदभावजन्यतावच्छेदकत्व+उपगमात् । 
तत्तत्+पदत्व प्रकारेण साकांक्षत्वाभावज्ञानस्य तत्तत्+पदत्वप्रकारकज्ञानजन्यपदार्थ+उपस्थितीनाम्+ च+अन्योन्यसहकारेण+एव फलोपधायकत्वोपगमात्+न+अतिप्रसङ्गः । 
यत्र च+अमूपदत्वम्+ धर्मितावच्छेदकीकृत्य न घटपदाव्यवहितोत्तरत्वज्ञानम्+ न वा तदभावज्ञानम्+ तत्र+अपि+अमूपदत्वादि प्रकारकज्ञानादित एव+अन्वयबोध इति । तदपि+असत् । संशयसाधारणस्य+आकांक्षाविरहग्रहस्य प्रतिबंधकत्वे+अप्रमाण्य निश्चयत्वावच्छिन्न+अभावस्य+एव निवेशनीयतया गौरवात् । 
आकांक्षानिश्चयत्वावच्छिन्न हेतुतायाम्+ अप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्न भावस्य+एव निवेशनीयत्वात् । 
एवम्+ निराकांक्षात्वज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वे घटपद+अमूपद प्रकारकज्ञानजन्यपदार्थ+उप स्थितिसामग्री प्रतिबंधकतायाम्+एकत्र+एव+अमूपदत्वावच्छिन्न धर्मिकघटपद+आकांक्षाभाव ग्रहाभावघटपदत्वावच्छिन्न धर्मिक+अमूपदत्वावच्छिन्न+आकांक्षा भावग्रहाभावौ निवेशनीयौ । 
तथाविध+एकतरज्ञानाभाव एव शाब्दबोधानुदयेन समानविषयक+अनुमिति+उत्पत्तेः+इति तयोः+मिथोविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण गौरवम् । 
अस्मन्मते च+अमूपदत्वा वच्छिन्नधर्मिकघटपदसाकांक्षत्व ग्रहघटपदत्वावच्छिन्नधर्मिक+अमूपद साकांक्षत्वग्रहयोः+एकतरसत्वे एव कार्योत्पत्त्या तादृशज्ञानयोः+एकैकम्+ निवेश्य पृथक्+करणत्वयोः कल्पनया तयोः+मिथो विशेष्यविशेषभावे विनिगमनाविरहस्याप्रसक्तेः । 
एवम्+ निराकांक्षत्वज्ञानस्य प्रतिबंधकतामते+अमू पदत्वादिसामानाधिकरण्ये न घटादिपदोत्तर+अमूपदे घटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभावग्रहे घटिम्+इत्यादि+आनुपूर्वज्ञानात्+शाब्दबोधानुदयप्रसङ्गः । 
न च तत्तत्+अमूपदत्वा वच्छेदेन घटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभाव ग्रहस्य+एव प्रतिबंधकताया उपगन्तव्यतया न+अयम्+ दोष इति वाच्यम् । 
तथा सति पदव्यक्ति भेदेन+अनन्तप्रतिबंधकतापातात् । न च+आकांक्षाज्ञानस्य+अपि पदव्यक्तिभेदेन कारणताभेद आवश्यकः । 
एकधर्मिकाकांक्षाज्ञानदशायाम्+ समानानुपूर्वकपदव्यक्ति+अन्तरमात्रधर्मिकतत्+तदर्थपरत्वग्रहसत्वे शाब्दबोध+आपत्तिवारणाय तत्तत्पदधर्मिकाकांक्षाज्ञानत्व तथाविधतात्पर्यज्ञानत्वाभ्याम् शाब्दबोधहेतुताम्+अभ्युपेत्य तादृश आकाङ्क्षाज्ञानतात्पर्यज्ञानयोः परस्परसहकारस्य आवश्यकत्वात्+इति वाच्यम् । 
घटपदाव्यवहितोत्तरामूपदम्+ घटकर्मत्वपरम्+इति+आकारकस्य+आनुपूर्व विशेषधर्मितावच्छेदकतात्पर्य ज्ञानस्य+एव शाब्दबोधहेतुत्वोपगमेन+उक्तातिप्रसङ्गनिरासात् । 
न च+एवम्+आकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वम्+अकिञ्चित्करणम् । घटः कर्मत्वम्+इति+आदि तादृश तात्पर्यज्ञानविरहेण+एव शाब्दबोधानुत्पादसंभवात्+इति वाच्यम् । 
तादृशतात्पर्यज्ञानस्य+एव+आकांक्षाज्ञानतया तद्धेतुतयैव+आकांक्षाज्ञानहेतुतासिद्धेः । 
आनुपूर्वविशेषधर्मितावच्छेदक तात्पर्यग्रहस्य तात्पर्यधर्मितावच्छेदक+आनुपूर्वविशेषज्ञानस्य वा हेतुत्वम्+इत्यत्र विनिगमनाविरहेण कारणताद्वयस्य प्रसक्तौ+अपि पदव्यक्तिभेदेन कारणताभेदकल्पनापेक्षया लाघवस्य+अक्षतत्वात् । 
न च मन्मते+अपि विशेष्यतासंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकनिराकांक्षत्व ज्ञानाभावविशिष्टविशेष्यक तात्पर्यज्ञानत्वेन हेतुत्वोपगमात्+न+उक्तदोष इति वाच्यम् । 
निराकांक्षत्वज्ञाने तत्+पुरूषीयत्वनिवेशेन गौरवात्+इति कृतम्+ पल्लवितेन । 
सुभानुसंवत्सर माघकृष्णचतुर्दशीगुरूवासरे
रघुदेवरचित+आकांक्षावाद+अर्थः नृसिंहेन लिखितः ।