Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः
श्रीनृसिंहाय नमः 
विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयशून्यकाले विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तिवारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुता कल्प्यते । 
तद्धेतुता च न सामान्यतः+ विशिष्ट्यवैशिष्ट्य बोधत्वावच्छिन्नम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन सर्वसाधारणविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधसत्वस्य विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वस्य च+एकस्य+अभावात् । 
एकविशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानात्+अपरविशिष्टवैशिष्ट्यवोधापत्तेः+च किम्+ तु रक्तत्वादिविशिष्टदण्डादिवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानत्वावच्छिन्नम्+ प्रति दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यता वा रक्तत्वप्रकारकनिर्णयत्वेन विशिष्य+एव हेतुता । 
न च विशेष्ये विशेषणम्+ तत्र च विशेषण+अन्तरम्+इतिरीत्या जायमानबोधस्य रक्तत्वविशिष्टः+ दण्डः+तन्निरूपित संयोगादिरूपवैशिष्ट्य+अवगाहितया तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । रक्तत्वदण्डत्व+उभय+अवच्छिन्न प्रकारताकत्वस्य+एव तदर्थत्वात् । विशेष्ये विशेषणम्+इति+आदिक्रमेण रक्तत्वादिविषयकज्ञानीय दण्डादिप्रकारतायाः रक्तत्वादि+अनवच्छिन्नतया तत्र व्यभिचाराभावात् । 
केचित्तु रक्तत्वविशिष्टदण्डादौ पुरूषादिविशेष्यतानिरूपित प्रकारतायाः पर्याप्तिः+विशिष्ट वैशिष्ट्यबोधस्थले स्वीक्रियते । तथा च तादृशविशिष्टपर्याप्त प्रकारताकत्वम्+एव रक्तः+ दण्ड इति+आदि निर्णयजन्यतावच्छेदकम्+इति+अभ्युपेयते । विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या रक्तादिविषयकज्ञाने पुरूषादिविशेष्यता निरूपितप्रकारताया शुद्धदण्ड एव पर्याप्ततया न तत्र व्यभिचार इति+आहुः । तदसत् । 
तथा सति दण्ड+अंशे रक्तत्वभ्रमात्मकस्य रक्तदण्डवान्+इति ज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वात्+तत्र रक्तत्वविशिष्टदण्ड+अभावात् । एवम्+ लोहितवह्निमान्+इति ज्ञाने विशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वात्+तत्र लौहित्यविशिष्टवह्नेः+अप्रसिद्ध्यागतिः+एव । न च विशिष्टाप्रसिद्धौ+अपि खण्डशः प्रसिद्धयोः+वह्निः+लौहित्ययोः+एव प्रकारतायाः पर्याप्तिः स्वीक्रियते । 
कार्यतावच्छेदकम्+अपि लौहित्यवह्नि+उभयपर्याप्त प्रकारताकत्वम्+एव+इति न+अनुपपत्तिः+इति वाच्यम् । पर्वतादिविशेष्यतानिरूपित प्रकारताया लौहित्य+अंशे स्वीकारे लौहित्याभाववान्+पर्वत इति+आकारकबाध बुद्धिदशायाम्+ लोहितवह्निमान्+पर्वत इति+एतादृशविशिष्ट वैशिष्ट्यबुद्धि+अनुपपत्ति+आपत्तेः । तन्मते लोहितवह्निमान्+इति+एतादृश विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धेः+अपि लौहित्यनिष्ठप्रकारतानिरूपित पर्वतविशेष्यताशालित्वेन तत्र तादृशबाधबुद्धिः+विरोधित्वात् । तथा च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्थले विशेषणतावच्छेदकविशेषणयोः+न+एकप्रकारतापर्याप्ता । 
किम्+  तु विशेषणनिष्ठप्रकारता विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्न+एव+इति विशेष्ये विशेषणम्+ तत्र च विशेषण+अनन्तरम्+इत्यत्र तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारता निरूपित+एव विशेषणप्रकारता न तु विशेषणतावच्छेदक+अवच्छिन्न+इति तयोः+भेदः । अथ रक्तत्वदण्डत्व+उभयधर्मावच्छिन्न प्रकारताकत्वस्य रक्तः+ दण्ड इति निर्णयजन्यतावच्छेदकत्वे+अपि रक्तत्वधर्मितावच्छेदक दण्डत्वप्रकारकनिर्णयजन्य दण्डरक्तवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे व्यभिचारः+ दुर्वारः । 
तत्र+अपि दण्डनिष्ठप्रकारताया दण्डत्वरक्तत्व+उभय+अवच्छिन्नत्वात् । न च रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यता शालित्वस्य तादृशनिर्णयजन्यतावच्छेदकस्य प्रवेशात्+नव्यभिचार इति वाच्यम् । तादृशबोधन+एव  यत्र विशेष्ये विशेषणम्+इति  न्याये दण्डत्वावच्छिन्ने रक्तत्वम्+ विषयीकृतम् । तत्र तादृशसमूहालम्बने व्यभिचारस्य तावतापि दुर्वारत्वात्+इति चेत्+न | 
रक्त दण्डवान्+इति+एतादृशज्ञानीय तादृश+उभय धर्मावच्छिन्नदण्डप्रकारताया एव रक्तत्वप्रकारतानिरूपितदण्डत्वावच्छिन्न विशेष्यतास्वरूपत्व+अभ्युपगमात् रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वा भिन्नरक्तत्वावच्छिन्नप्रकारताया एव दण्डः+ रक्त इति+एतादृश निर्णयजन्यतावच्छेदक+अभ्युपगमे न तत्र व्यभिचारानवकाशात् । 
तादृशसमूहालम्बनबोधीय+उभय धर्मावच्छिन्नविषयताया दण्डत्वप्रकारतानिरूपित रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतारूपाया रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नत्वात् । न च रक्तत्वावच्छिन्नप्रकारतायाः रक्तत्वप्रकारतानिरूपित विशेष्यतारूपत्वे रक्तदण्डवान्+इति बोधस्य रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितरक्तत्वप्रकारता शालित्वप्रसङ्गः । तथा च+एतादृशज्ञानात्+रक्तत्वावच्छिन्न विशेष्यकरक्तत्वप्रकारकरक्तः+ रक्त इति+आकारकस्मरणप्रसङ्गः । 
तत्र तथाविधनिर्णयस्य हेतुत्वात्+इति वाच्यम् । रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाः+तत्र रक्तत्वप्रकारतानिरूपितत्वे+अपि रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वेन तादृशप्रकारतानिरूपितत्वानभ्युपगमात् । तेन रूपेण रक्तत्वप्रकारतानिरूपित विशेष्यताशालिज्ञानस्य+एव च रक्तः+ रक्त इति+आकारक स्मृतिजनकतया ततः+तादृश स्मरण+आपत्ति+असंभवात्+एकसंबंधेन रक्तत्वप्रकारकनिर्णयसत्वे संबंधान्तरेण रक्तत्वविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञान वारणाय विशेषणतावच्छेदकीय संबंधविषयताम्+ निवेश्य तद्भेदेन भिन्नकारणत्वम्+ कल्प्यम् । 
एवम्+ रक्तदण्डवत्+पुरूषवान्+अयम्+इति+आकारक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे रक्तदण्डवान्+पुरूष इति+आदि निर्णयत्वेन हेतुता तत्र च दण्ड+अंशे रक्त+अंशे च निर्णयत्वम्+ निवेश्यम् । एवम्+अन्यत्र+अपि+ऊह्यम् । दण्डवान्+इति+आकारकविशेषणतावच्छेदक+अशे निर्धर्मितावच्छेदक दण्डत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति निर्णयत्वम्+अनिवेश्य दण्डत्वप्रकारकज्ञानत्वेन+एव  हेतुता| निर्धर्मितावच्छेदक संशयाभावेन तत्र निर्णयत्वनिवेशे प्रयोजनविरहात् । 
तद्धेतुता च दण्डत्वादिनिर्विकल्पकदशायाम्+ तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणाय । एवम्+ रक्तः+ दण्डः+ न वेति संशयानन्तरम्+एव विशेषणाविशिष्टे अपरविशेषणस्य वैशिष्ट्यम्+इतिरीत्या रक्त दण्डः प्रमेय इति+आदि बोधवारणाय तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयस्य हेतुता स्वीकार्या । तद्धेतुतापि दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितरक्तत्वप्रकारता शालिनिर्णयत्वेन जन्यतावच्छेदकम्+ च रक्तत्वविशिष्टदण्डत्वादि+अवच्छिन्न विशेष्यताशालिज्ञानत्वम् ।
 तेन मेयत्वादिकम्+अवगाह मानस्य+एकत्र द्वयम्+इतिरीत्या च तथाविधज्ञानस्य दण्डत्वविशिष्टविशेष्यता न रक्तत्वादि+अवच्छिन्न+इति न तत्र व्यभिचारः । 
न च मेयत्वप्रकारतानिरूपित दण्डनिष्ठविशेष्यताया रक्तत्वादि+अनवच्छिन्नत्वे न रक्तत्वम्+ धर्मितावच्छेदकीकृत्य प्रमेयत्वादिबाधकाले तथाविधज्ञान+आपत्तिः+इति तादृशविशेष्यतायाम्+ रक्तत्वावच्छिन्नत्वम्+आवश्यकम्+इति वाच्यम् । एवम्+अपि प्रमेयत्वादिप्रकारता निरूपितदण्डत्वादि+अवच्छिन्न विशेष्यताभिन्नाया एव रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यताया अभ्युपगमात् । एकस्य+अपि विशेष्यतायाः रक्तत्वदण्डत्व+उभयानवच्छिन्ने न व्यभिचारानवकाशात् । तत्र+अपि रक्तत्वधर्मितावच्छेदक दण्डत्वप्रकारकनिर्णयजन्ये दण्डः+ रक्तप्रमेय इति+एतादृशबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशविशेष्यतायाम्+ रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न भिन्नत्वम्+ निवेशनीयम् । इदम्+ तु+अवधेयम् । रक्तदण्डवान् रक्तः+ दण्डः प्रमेय इति+आकारक+उभय विशिष्टवैशिष्ट्यबोध साधारणरक्तत्वविशिष्टदण्डत्वादि+अवच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वावच्छिन्नम्+ प्रति दण्डः+ रक्त इति+एतादृशनिर्णयत्वादिन+एकम्+एव हेतुत्वम्+ कल्प्यते । 
कदाचित्+तादृश विशिष्टधर्मावच्छिन्न  प्रकारताशालिज्ञानम्+ कदाचित्+तादृशविशेष्यताशालिज्ञानम्+उत्पद्यत इत्यत्र विनिगमकगवेषणाच+उभय मतवादिना+अपि+इति ।
अथ दण्डः+ रक्तः+ न वेति+आकारककसंशयानन्तरम्+ रक्तदण्म्+ संदेहम्+अमी+इति+आकारक रक्तत्वविशिष्ट वैशिष्ट्यावगाहि+अनुव्यवसायात्+विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वकल्पनम्+ न संभवति । न च तत्र विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या+एव+अनुव्यवसायः+ भवति न तु+असौ विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालि+इतिन+अनुपपत्तिः+इति वाच्यम् । 
विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता शून्य+अनुव्यवसाय+अभ्युपगमे रक्तः पटः+ दण्डः+ द्रव्यम्+इति+आदिव्यवसाय+अनन्तरम्+अपि विशेष्ये विशेषणम्+इति रीत्या रक्तदण्म्+ जानामि+इति+आकारक+अनुव्यवसाय+आपत्तेः+इति चेत्+न । 
रक्ते दण्डः+ न वेत्यादिसंशय+अनुव्यवसायः+ न ज्ञान+अंशे रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारकः । किम्+ तु प्रकारितासंबधेन ज्ञान+अंशे रक्तत्वप्रकारकः दण्डे रक्तत्वम्+ संदेहम्+इति+आकारक एव । यदि च तत्र ज्ञान+अंशे रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारकः+तदंशे च रक्तत्वप्रकारकेपि+अनुव्यवसायः स्वीक्रियते । 
तथापि+असौ विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीति+एव जायते । ननु विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशाली । न च पूर्व+उक्त+अतिप्रसङ्गः । रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारता निरूपितविषयिसांसर्गिक विषयतानिरूपितविशेष्यतासंबंधे न+अनुव्यवसायम्+ प्रति रक्तत्वप्रकारता निरूपितदण्डत्व+अवच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानत्वेन हेतुताया आवश्यकत्वात् । पूर्व+उक्तसमूहालंबन+अन्तरम्+ च तथाविध+आनुव्यसाया+असंभवात् । 
आवश्यकत्वम्+ च तादृशहेतुतायाः । रक्तः+ दण्ड इति+आदि+आकारक प्रत्यक्षानन्तरम्+ यत्र तादृशसमूहालम्बनम्+ स्मरणादिकम्+ तत्र रक्तदण्म्+ स्मरामि+इति+अनुव्यवसाय+आपत्तिवारणायेति । अथ रक्तः+ दण्डः+ इति+एतादृश ज्ञान+उत्तरत्वेपि रक्तदण्म्+ करोमि+इति+आकारक वृत्तिसाक्षात्कार+उत्पत्त्या व्यभिचारः । 
न च तत्र ज्ञानत्वम्+अनिवेश्य दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताक रक्तत्वप्रकारकत्वेन+एव  हेतुत्वात्+न व्यभिचार इति वाच्यम् । तथा सति दण्डः+ रक्त इति+आकारक+अनु द्बुद्धसंस्कारसत्वे रक्तत्वनिर्विकल्पकदशायाम्+अपि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तेः । 
न च संस्कारजन्यविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे उद्बोधकानाम्+ हेतुत्वे न तदभावात्+न+आपत्तिः+इति वाच्यम् । उद्बोधकम्+ विना+अपि सानान्यसामग्र्याफलजनने विशिष्टवैशिष्ट्यबोध सामान्य+आपादने उद्बोधकविरहस्य किंचित्करत्वात्+इति चेत्+न । 
कृतिसाक्षात्कारपूर्वम्+ नियमतः+ दण्डः+ रक्त इति+आकारक स्मरण+अभ्युपगमे न व्यभिचारानवकाशात् । वस्तुतस्तु संस्कारव्यावृत्तज्ञान+इच्छाकृतिवृत्तिजातिविशेषम्+ कल्पयित्वा विशेषणतावच्छेदकप्रकारक विजातीयगुणत्वेन+एव  हेतुत्वम्+ स्वीक्रियते । 
अनन्तस्मृतिव्यक्तिहेतुत्व  कल्पन+अपेक्षया तादृशजातिकल्पनाया एव+उचितत्वात् । न च कृतिसाक्षात्कारात्+पर्वम्+ विषयस्मृतिकल्पनम्+आवश्यकम् । 
अन्यथा+उपनायकज्ञानविरहेण विषयभानासंभवेन कृतिसाक्षात्कार+अनुदयप्रसंग इति वाच्यम् । ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तेः+अपि इच्छाकृतिसाधारणतद्विषयक विजातीयगुणत्वेन+एव  हेतुत्व+उपगमात् । आवश्यकम्+ च गुणमानसज्जनकतावच्छेदकतया संस्कारदिव्यावृत्तजाति विशेषकल्पनम् । अन्यथा संस्कारादीनाम्+ मानसजनकत्वापत्तिः+इति । 
ननु तथापि विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहिस्मरणे व्यभिचार इति चेत्+न । विशिष्टवैशिष्ट्य+अनुभवत्वम्+एव जन्यतावच्छेदकम्+आस्थीयते । स्मरणे च तादृशसंस्कार एव तादृशविषयतानियामक इति बहवः । केचित्तु अनुभवत्वजातौ मानाभावेन ज्ञानत्वस्य नित्यसाधारणतया जन्यतानवच्छेदकत्वात्+जन्यप्रत्यक्ष वृत्तिजातिविशेष एव विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयजन्यतावच्छेदकम् । अनुमिति+आदौ च परामर्शादिः+एव तादृशविषयतानियामकः । 
एवम्+ शाब्दबोधे+अवान्तर वाक्यार्थबोध एव तथा । अथ विजातीयप्रत्यक्षत्वस्य तज्जन्यतावच्छेदकत्वम्+ इतरत्वव्यापकीभूत+अभाव प्रतियोगि पृथिवीत्ववती पृथिवी+इति+आकारक परामर्शादितरभेदत्वप्रकारक ज्ञानदशायाम्+इव तत्+शून्य दशायाम्+अपि पृथिवीतरभेदवति+इति+आकारक विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालिन्या अनुमितेः+आपत्तिः । 
तादृश+अनुमितौ+अन्वयव्याप्तिज्ञानस्य+एव हेतुत्वात्+न+आपत्तिः+इति+उक्तौ च स्वातंत्र्येण+इतरभेदत्वप्रकारकज्ञानस्य सत्वे तादृश+अनुमित्यनुदय+आपत्तिः । 
न च पृथिव्याम्+इतरभेद इति+आकारिक+अनुमितिः+एव+उत्पद्यते इति वाच्यम् । साध्यविशेष्यक+अनुमितौ साध्यप्रसिद्धेः+विरोधितया तत्र तादृशानुमिति+उत्पाद+असंभवात् । न च विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या पृथिवीतरभेदवती त्याकारिकानुमितिः+तत्र   जायत एव+इति वाच्यम् । 
तथा सति साध्यज्ञानशून्यकाले तादृशपरामर्शात्+पृथिव्याम्+इतरभेदः पृथिवीतरभेदवति+इति+आकारक द्विविधविषयताशालिन्या अनुमितेः+आपत्तिः । न च विशिष्टबुद्धिम्+ प्रति विशेषणज्ञानहेतुत्वात्+न+आपत्तिः+इति वाच्यम् । एवम्+अपि प्रमेयत्वादिना साध्यज्ञानकाले साध्यविशेष्यक+अनुमितिप्रतिबंधकीभूत साध्यप्रसिद्धिसत्वे तत्र तथाविधविषयताशालि+अनुमिति+आपत्तिः+इति  वाच्यम् । साध्यातावच्छेदकप्रकारकसिद्धेः+एव साध्यविशेष्यक+अनु मितिविरोधत्वात् । अन्यथा इतरभेदत्वरूपेण भेदान्तर+अवगाहिपृथिव्याम्+इतरभेद इति+आकारकसिद्धिकाले तादृश+अनुमितिवारणाय तादृशानुमितिम्+ प्रति पक्षविषयताम्+ निवेश्यसिद्धेः प्रतिबध्यप्रतिबंधक भावान्तर+आपत्तिः+इति । 
तस्मात्+इतरभेदत्वप्रकारक ज्ञानकालीनव्यतिरेकव्याप्ति ज्ञानजन्य+अनुमितौ विशिष्टवैशिष्ट्य विषयतास्वीकार आवश्यकः । तत्+साधारण्यम्+ च विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानजन्यतावच्छेदकस्य+आवश्यकम् । 
तथा सति न+इतरभेदत्व प्रकारक ज्ञानशून्यकाले विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या इतरभेदत्वप्रकारक द्विविधविषयताशालि+अनुमिति+आपत्तिः । विशिष्टवैशिष्ट्याम्+अवगाहिन्या विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या जायमानाया अनुमितेः+अप्रसिद्धेः । 
विशिष्टवैषिष्ट्यावगाहिन्याम्+ च तस्याम्+ विशेष्यणतावच्छेदक प्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्वात्+इति चेत् । एवम्+अपि+अनुमितौ स्वातंत्र्येण+एव हेतुत्वम् । अनुमितिसाधारण+अनुभवत्वस्य तथात्वे नित्यव्यावर्त्तनाय जन्यत्वनिवेशनस्य+आवश्यकतया मिथः+ विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयस्य+आवश्यकत्वात्+अवच्छेदक गौरवात्+च+इति+आहुः । परे तु अनुभवत्वादिकम्+अनिवेश्य विशिष्टवैशिष्ट्यविषयतावत्वम्+एव तदवच्छेदकम्+आस्थीयते । 
विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानशून्यकालीनस्मरणे ईश्वरज्ञाने च विशेष्ये विशेषणम्+इति+एतादृशविषयतामात्रम्+अभ्युपेयते । अतः+ न व्यभिचारः । न वा नित्यसाधारण्यम्+इति वदन्ति । 
केचित्तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारक संशयकाले विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ स्वीकृत्य निर्णयत्वम्+अनिवेश्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारज्ञानत्वेन+एव  हेतुताम्+ कल्पयन्ति । तदसत् । संशयसाधारणज्ञानत्वेन ज्ञानस्य हेतुत्वे अप्रामाण्यनिर्णय+अभावस्य+एव+उत्तेजकतया निर्णयस्य हेतुत्वे च+अप्रामाण्य ज्ञानसामान्यभावस्य+एव तथात्वे न निर्णयत्वेन हेतुत्वकल्पनस्य+उचितत्वात् ।  
अन्यथाविशेषणातावच्छेदक प्रकारज्ञानीयनिर्णयत्वापेक्षया गुरूशरीरस्य+अप्रामाण्य ज्ञाननिर्णयत्वस्यनिवेशे महागौरवप्रसङ्गात् । अथ विशेषणतावच्छेदकप्रकार संशयकाले तत्र+अप्रामाण्य शंकायाम्+ भवन्मत इव मयापि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधानङ्गीकारात् । 
अप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्न+अभावः+ विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानहेतुतायाम्+ निवेश्यते । न तु निर्णयत्वघटित गुरूशरीर+अवच्छिन्न+अभाव इति चेत् । एवम्+अपि संशयसाधारणज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्वे अनुमिति+आदिकम्+ प्रति परामर्शहेतुत्वे वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतः वह्निव्याप्य धूमवन्+महानसम्+इति+आदि+अनेकविधज्ञाने व्याप्ति+आदि+अंशे निर्णयत्वनिवेशात् गौरवात् । 
अस्माकम्+ तु तत्र व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहिज्ञानत्वादिना हेतुत्वस्वीकारात् । विशेषणतावच्छेदक+अंशे संशयात्मकविशिष्ट वैशिष्ट्य+अबोधाप्रसिद्ध्या व्याप्ति+आदि+अंशे निर्णयनिवेशेपि क्षतिविरहात् । न च+आहार्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयोत्तर+उत्पन्नस्य विशेषणतावच्छेदक+अंशे संशयात्मकज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालित्वे बाधकाभावात् । तादृशज्ञानोत्तरम्+अनुमितिवारणाय विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वे न विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्वादिना+अपि परामर्शहेतुतायाम्+ व्याप्ति+अंशे निर्णयत्वमवश्यम्+ निवेशनीयम्+इति न लाघवम्+इति वाच्यम् । 
अनाहार्यविशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन+एव  विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्व+अभ्युपगमात् । अत एव विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे अनुमितिलक्षणातिव्याप्तिः साधुसंगच्छते । अन्यथा+अनुमितिजनकतावच्छेदक कोटौ+अनाहार्यनिवेशे विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुतायाम्+ तदनिवेशे एकरूपेण हेतुत्व+अभावात् । तत्र+अतिव्याप्तिशंकाया असंगति+आपत्तेः । 
न च विशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानहेतुतायामानाहार्यत्वस्य निर्णयत्वस्य च निवेश+अपेक्षया पपरामर्शहेतुतायाम्+ व्याप्ति++अंशे निर्णयत्वनिवेशम्+एव+उचितम्+इति वाच्यम् । वह्निव्याप्यधूमवान्+पर्वतः वह्निव्याप्यधूमवान्+महानसम्+इति+आदि+अनेकविद्ज्ञानहेतुतायाम्+ निर्णयत्वनिवेशनापेक्षया धूमः+ वह्निव्याप्य इति+आकारकस्य एकैकविधज्ञानस्य हेतुतायाम्+ तन्निवेशे लाघवात् । 
न च धूमः+ वह्निव्याप्य इति+आकारकसामानाधिकरण्य+अवगाहिव्याप्तिनिर्णयदशायाम्+ सामानाधिकरण्येन व्याप्ति+अभावभाने बाधकाभावात्+धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्ति+अभावकोटिसंशयस्य+अपि विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता शालित्वात्+तदुत्तरम्+अनुमिति वारणाय व्याप्ति+अंशे निर्णयत्वनिवेशनम्+आवश्यकम्+इति वाच्यम् ।  
विशेष्यतावच्छेदकसामानाधि करण्येन+उभयकोटि+अवगाहिज्ञाने संशयत्व+अभावात्+तादृशज्ञान+अनुमितिस्वीकारे क्षति+अभावात् । न च धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्तिप्रकारकनिर्णयोत्तर+उत्पन्नात्+धूमत्वावच्छेदेन व्याप्ति+अवगाहिनः+ धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्ति+अभाव+अवगाहिनः संशयात्+अनुमिति+उत्पादः+ वारयितुम्+अशक्यः । 
तेन तादृशज्ञानस्य व्यप्ति विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहिस्वीकारात्+इति वाच्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन व्याप्तिप्रकारकविशिष्टम्+ वैशिष्ट्यबोध+अवच्छेदक+अवच्छेदेन व्याप्तिप्रकारक निर्णयस्यहेतुत्वात् | अवच्छेदकावच्छेदेन निर्णयसत्त्वे धूमत्वम्+ विशेष्यतावच्छेदकीकृत्य व्याप्ति+अभावज्ञानासंभवात् । न च+एवम्+अपि धूमः+ वह्निव्याप्य इति+एतादृशज्ञानस्य+एव निर्णयत्वेन हेतुत्वम्+आयातम् । रक्तदण्डवान्+इति  विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्थलीय हेतुतायाम्+ तु निर्णयत्वनिवेशे युक्तिविरह इति वाच्यम् । 
दण्डः+ रक्त इति+आकारक ज्ञानस्य निर्णयत्वेन हेतुत्वे रक्तत्वविशिष्टदण्डादिहेतुक+अनुमितौ तद्धेतुकपरामर्शहेतुतायाम्+ हेतुतावच्छेदकीभूतरक्तत्व+अंशे निर्णयत्वानिवेशेन लाघवात्+विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताया एव निवेशेन तदंशे संशयात्मक पररामर्शात्+अनुमिति+आपत्तेः+असंभवात् । 
वस्तुतस्तु विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति विशेषणातावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुत्वे इच्छाविशिष्टतादृशविशिष्ट वैशिष्ट्य+अवगाहिप्रत्यक्ष सामग्रीकाले दण्डः+ न रक्त इति+आकारक+अनुमिति शाब्दबोधादिवारणाय तादृश+अनुमिति+आदौ तथाविधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वकल्पनगौरवम् । 
अस्माकम्+ तु तादृशसामग्रीकाले रक्तः+ दण्ड इति+आकारकनिर्णयस्य नियमतः सत्त्वात्+तादृश निर्णयबाधमुद्रया तथाविध+अनु मितिप्रतिबंधकतया तादृशसामग्रीप्रतिबंधकताया अकल्पनात् । न च तादृशसामग्रीकाले घट+अनु मितिवारणाय तत्र तादृशसामग्रीप्रतिबंधकत्वे कल्पनीये विषयम्+अनिवेश्य तत्र+एव+अनुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति+एव  तत्र+अतिरिक्त तथाकल्पनात्+न प्रतिबंधकताकल्पना+आधिक्यम्+इति वाच्यम् । 
इच्छाया उत्तेजकत्व+अनुरोधेन विशिष्टप्रतिबंधकताया  आवश्यकत्वात्+इति । एतेन परामर्शहेतुतायाम्+ विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता निवेशे+अपि निर्णयत्वनिवेश आवश्यकः । अन्यथा धूमः+ वह्निव्याप्य इति निर्णयानन्तरम्+ व्याप्ति+अभावप्रत्यक्ष+इच्छा बलात्+व्याप्ति+अवगाहिनः संशयात्मकव्याप्यवत्ताज्ञानात्+अनुमिति+आपत्तिः । 
तादृशज्ञानस्य तथाविषयताशालित्वे बाधकाभावात्+इति न लाघवम्+इति परास्तम् । एतावता+अपि+उक्तलाघवापरिहारात्+इति । अत्र+आहुः संशयोत्तरम्+ विशिष्टवैशिष्ट्यबोधानभ्युपगमे विशिष्टवैशिष्टबोधत्वावच्छिन्नम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वम्+अनर्थकम् । रक्तः+ दण्डः+ न वेति संशानन्तरम्+ रक्त दण्डवान्+इति विशिष्टवैशिषृयबोधवारणाय तादृशविशिष्टवैशिषृयबोधम्+ प्रति दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्वाभावप्रकारक ज्ञान+अभावत्वेन हेतुत्वम्+ कल्प्यताम् । 
संशयानन्तरम्+ निर्णये सति क्षणविलंबेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः । न च तादृशकारणताद्वयकल्पनापेक्षया लाघवात्+दडत्व धर्मितावच्छेदकरक्तत्व प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वकल्पनम्+उचितम्+इति वाच्यम् । 
दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरक्तत्वाभावप्रकारताशून्यदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरक्त प्रकारताशालिज्ञानत्वरूपनिर्णयत्वेन हेतुत्वे तादृशप्रकारताशून्यत्व तादृशप्रकारताशालित्वज्ञानत्वानाम्+ मिथः+ विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण षट्कार्यकारणभाव+आपत्तेः । अवच्छेदकगौरवात्+च । मन्मते तादृशरक्तत्वाभावप्रकारक ज्ञानाभावस्य हेतुतायाम्+ तादृशरक्तत्वाभावप्रकारकत्व ज्ञानत्वयोः+विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयम् । 
रक्तत्वप्रकारकज्ञानहेतुतायाम्+ च रक्तत्वप्रकारकत्व ज्ञानत्वयोः+विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण द्वयम्+इति कार्यकारणभावचतुष्टयकल्पनात् । अवच्छेदकलाघवात्+च । एवम्+ रक्तदण्डवत्+भूतलवान् रक्तदण्डवत्+पुरूषवान्+इति+आदिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे रक्तदण्डवत्+भूतलम्+इति+आदि बहुविधज्ञानस्य हेतुतायाम्+ दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्व+अभावप्रकारताशून्यत्व रूपनिर्णयत्वस्य निवेशे गौरवम् । तदनिवेशे रक्तत्व+अंशे संशयात्मकज्ञान+अनन्तरम्+ तादृशबोधापत्तेः । 
न च भवताम्+ तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे+अपि तथाविधसंशयस्य प्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यम्+इति वाच्यम् । मन्मते च रक्तत्वविशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहिज्ञानम्+ प्रति दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्व+अभावप्रकारकज्ञानस्य रक्तदण्डवान्+इति+आकारकज्ञानस्थले प्रतिबंधकताकल्पनात् । 
तत्+प्रतिबध्यतावच्छेदकीभूत विषयतायाः+च  व्यापकतया तादृशसंशयकाले व्यापकधर्मावच्छिन्न सामान्यसामग्र्यभावात्+एव रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+देश इति+आदि विशिष्टवैशिष्ट्यबोध वारणात्+रक्तत्व+अभाव प्रकारकज्ञानस्य प्रतिबंधकत्व+अन्तरा कल्पनात् । 
किम्+ तु रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+इति+आदिबोधे रक्तदण्ड+अभाव प्रकारकज्ञानमात्रस्य प्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यते । न च मन्मते+अपि रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुभूत दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्वप्रकारकनिर्णय जन्यतावच्छेदकीभूतविषयताया रक्तदण्डवत्+भूतलम्+इति+आदिनिर्णय जन्यतावच्छेदकीभूतविषयतायाः व्यापकतया रक्तंशे संशयकाले व्यापकधर्मावच्छिन्नसामग्री विरहात्+एव न रक्तदण्डवत्+भूतलम्+इति+आदिनिर्णय जन्यतावच्छेदकावच्छिन्नापत्तिः+इति रक्तदण्डवत्+भूतलम्+इति हेतुतायाम्+ न रक्तत्व+अभावप्रकारकान्यत्वम्+ निवेश्यत इति वाच्यम् । 
रक्तत्व+अंशे संशयात्मकरक्त दण्डवत्+भूतलम्+इति ज्ञानानन्तरम्+ दण्डः+ रक्त इति निर्णय+उत्पत्तौ रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तेः । तदानीम्+ रक्तविशिष्टदण्डवैशिष्ट्य+अवगाहिज्ञानहेतुभूतस्य रक्तः+ दण्ड इति निर्णयस्य दण्ड+अंशे निर्णयात्मकस्य रक्तदण्डवत्+भूतलम्+इति ज्ञानस्य च सत्त्वेन सकलकारणसमवधानात् । 
एतेन तादृशरक्तत्व+अभावज्ञानस्य समवाये न विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति समवायेन प्रतिबंधकतायाः कायव्यूस्थले एकस्मिन्+एव+आत्मनि एकशरीर+अवच्छेदेन रक्तः+ न वा दण्ड इति+आदि संशयवति शरीर+अन्तर+अवच्छेदेन रक्तदण्डवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधोदये न व्यभिचारात् । 
न+अपि+अच्छेदकतया संबंधेन तादृशविवशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति अवच्छेदकतया तथाविधाज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वम्+ परपुरप्रवेशस्थले तत्+शरीर+अवच्छेदेन अभिभाव्यस्य तथाविधसंशयसत्त्वे तदवच्छेदेन+एव  भूतात्मनि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधोदयेन व्यभिचारात्+अतः+अनायत्य+अवच्छेदकतासंबंधेन तदात्मसमवेततादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति अवच्छेदकतया तदात्मसमवेततादृशरक्तत्व+अभावप्रकारकज्ञानत्वादिना प्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यम्+इति पुरूषभेदेन+अनंतप्रतिबध्य प्रतिबंधकभावकल्पन+आपत्तिः । 
अनन्तप्रतिबंधकत्वकल्पन+आपेक्षया लाघवात्+समवायेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य समवायेन हेतुतायाम्+ संशय+अन्यत्वनिवेशः समुचित इति निरस्तम् । निश्चयत्वेन हेतुत्वे रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+इति+आदि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकस्य ज्ञानस्य भूतलादि+अनंतविषयभेदेन+अन्तहेतुतायाम्+ रक्तत्व+अभावाप्रकारकत्वादिरूपनिर्णयत्व निवेशेन विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण+अनन्त कार्यकारणभाव+आपत्तेः । 
न च भवन्मते+अपि रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुतायाम्+ दण्डत्वधर्मितावच्छेदकरक्तत्व+अभावप्रकारक+अन्यत्वरूपसंशय+अन्यत्वम्+ न निवेश्यते । रक्तत्वविशिष्टवैशिष्ट्यबोधीया या विषयताया एव कारणातावच्छेदककोटिप्रवेशात्+रक्तत्व+अंशे संशये च तथाविधविषयताया अभावेन+एव+उत्पत्ति+असंभवात्+इति वाच्यम् । 
विशकलितोपस्थितिमूलकात्+रक्त दण्डवत्+भूतलम्+इति+एतादिज्ञानात्+अपि रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+इत्यादि विशिष्टवैशिषृयबोधोदये न रक्तदण्डवत्+भूतलम्+इति+एतादृश विशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वादिना कारणतायाः कल्पयितुम्+अशक्यत्वात् । तथा च तादृशसंशयात्+रक्तदण्डवत्+भूतलवान्+देश इति+आकारक विशिष्टवैशिष्टबोधवारणाय रक्तत्व+अंशे निर्णयत्वनिवेशस्य+आवश्यकत्वम् । 
अथ विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदक+अभाव प्रकारकज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वे भिन्नविषयक+अनुमिति+आदिकम्+ प्रति+इच्छाघटितविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधसामग्र्याः प्रतिबंधकतायाम्+इच्छा विशिष्ट+इतरकारणविशिष्टदण्डत्वधर्मितावच्छेदकरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानत्वादिना प्रतिबंधकत्वम् । तत्र च तादृशज्ञानाभावस्य सामानाधिकरण्ये न रक्तत्वप्रकारकज्ञान+इच्छायाम्+इतरकारणे वा वैशिषृयम्+ निवेश्यत इत्यत्र विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावबाहुल्यम् । 
मन्मते पुनः+इच्छाविशिष्ट रक्तत्व+अभावाप्रकारकदण्डत्व धर्मितावच्छेदकरक्तत्व प्रकारकज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यम् । तथा च रक्तत्व+अभावाप्रकारकत्वस्य रक्तत्वप्रकारकज्ञान+इतराविशेषणत्वेन+अपत्यसंभवेन विनिगमकम्+अस्ति+इति लाघवम् । 
न च मन्मते+अपि सामग्र्याः प्रतिबंधकतायाः निर्णयत्व+अवच्छिन्नस्य+एव निवेशः+अभ्युपेयते । न तु रक्तत्व+अभावप्रकारकज्ञान+अभावस्य+इति वाच्यम् । दण्डः+ रक्तः+ न वेति संशय+अनन्तरम्+ दण्डः+ रक्तः+  इति निर्णयसत्त्वे विशिष्टवैशिष्ट्यबोध+इत्यादेः+भवन्मते संशये न प्रतिबंधात् विशिष्टवैशिष्ट्यबोध+अनुदयादनुम्+इत्यादेः+एव+उत्पत्त्या व्यभिचारात्+इति चेत्+न ।
 तथा च विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन+एव  हेतुत्वकल्पनम्+एव+उचितम्+इति चेत्+न । तथा विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन+एव  हेतुत्वकल्पनम्+एव+उचितम्+इति चेत्+न | तथा विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वम्+ परामर्शादिकारणतायाम्+ व्याप्ति+आदि+अंशे निर्णयत्वनिवेशेन+अनुमितिसामग्र्यादेः प्रतिबंधकतायाम्+ तादृशसामग्रीघटक विशिष्टपरामर्शादौ व्याप्ति+अभाव प्रकारकत्वादेः प्रवेशेन च गौरवात् । मन्मते तत्र विशिष्टवैशिष्ट्यविषयत्व+अभावेन+एव+उपपत्तौ तदंशे निर्णयत्व+अनिवेशात् । 
भवन्मते पूर्व+उक्तदिशासंशये+अपि तादृशविषयतासत्त्वे बाधक+अभावेन तादृशविषयतानिवेशे+अपि निर्णयत्वनिवेशम्+ विना+अनुपपत्तेः । न च भवन्मते+अपि विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयकालीन+इच्छा जन्यसंशयस्य विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहित्वे बाधक+अभाव इति वाच्यम् । मन्मते विशेषणातावच्छेक+अभावप्रकारकज्ञान+अभावस्य कार्यकालवृत्तितया विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्व+अभ्युपगमात्+संशयोत्पत्तिकाले च तदभावासत्त्वात्+एव तस्य विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहित्व+अनुपपत्तेः । अपरम्+ च विशेषणतावच्छेदकसंशयस्य+अप्रतिबंधकत्वे दण्डः+ न रक्त इति+आकारकशाब्दबोधसाग्रीकाले तादृशबोधेच्छासत्त्वे रक्तदण्डवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहि प्रत्यक्ष वारणाय तादृशसामग्र्याः+तथाविधप्रत्यक्षम्+ प्रति प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम् । 
मन्मते तादृशशाब्दबोधसामग्रीकाले दण्डत्वादिधर्मितावच्छेदक रक्तत्व+अभावप्रकारकयोग्यताज्ञानस्य नियमतः सत्त्वात्+तत्+प्रतिबंधकत्वे न+एव+उपपत्तेः+तथाविधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्व+अकल्पनात् । अथ मन्मते+अपि तदानीम्+ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णय+अभावात्+एव विशिष्टवैशिष्ट्यबोधानापत्तिः । 
विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयसत्वे च तादृशशाब्दबोधप्रतिबंधकबाधबुद्धेः+एव सत्त्वात्+शाब्दबोधसामग्र्येव नास्ति । न च दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वनिर्णयस्य दण्डत्वसमानाधिकरण्येन रक्तत्व+अभावशावब्दबोधाप्रतिबंधकत्वात् । दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वनिर्णयकाले रक्तत्वाभावज्ञानसत्त्वे च दण्डत्वसामानधिकरण्येन+एव  रक्तत्व+अभावशाब्दबोधस्य+एव+उत्पत्तेः शाब्दसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वम्+आवश्यकम्+इति वाच्यम् । 
तदानीम्+ भवन्मते+अपि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वभाने बाधक+अभावात् । दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्व+अवगाहिविशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धिम्+ प्रति अवच्छेदकावच्छेदेन रक्तत्व+अभावज्ञानस्य+एव प्रतिबंधकतायाः भवतापि वाच्यत्वात् | 
दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्व+अभावशाव्दबोधसामग्र्या दण्डत्वरक्तसामानाधिकरण्येन रक्तत्व+अभावगाहिविशिष्टवैशिष्ट्यबोध प्रतिबंधकत्वकल्पनस्य भवतः+अपि+आवश्यकत्वात् । 
दण्डत्वावच्छेदेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधजनकस्य दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वप्रकारकनिर्णयस्य सत्त्वे तु बाधात्+शाब्दबोध एव न+उत्पद्यत इति चेत्+न । शाब्दबोधे योग्यताज्ञानस्य हेतुतामते बाधबुद्धेः प्रतिबंधकत्वाकल्पनात् दण्डः+ रक्त इति ज्ञानकाले भिन्न+इन्द्रियादिजन्ये कथम्+चित्+दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्व+अभावज्ञाने शाब्दसामग्रीसत्त्वकाले दण्डः+ न रक्त इति शाब्दबोधस्य+एव+उदयात्+तत्र रक्तदण्डवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणाय दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्व+अभाव शाब्दसामग्र्याः+तादृशविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधे प्रतिबंधकताकल्पनस्य भवन्मते आवश्यकत्वात् । न च तदानीम्+ बोधे न प्रतिबंधात्+एव न विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः स्यात्+इति वाच्यम् । 
लौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानस्य बाधसामान्याप्रतिबध्यतया आनुमानिकादियोग्यताज्ञान घटितशाब्दसामग्रीकाले लौकिकसन्निकर्षजन्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य संशयात्मकयोग्यताज्ञानानन्तरम्+ रक्तः+ दण्ड इति निर्णये शाब्दबोधसकलकारणसमवधैने च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य च+आपत्तिवारणाय तादृशसामग्रीप्रतिबंधकतायाः आवश्यकत्वात् । 
न च तादृशसामग्रीकाले रक्तः+ दण्ड इति+आकारकप्रत्यक्षवारणाय विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या रक्तदण्डवान्+इत्ति+आकारकप्रत्यक्षवारणाय शाब्दसामग्र्याः प्रतिबंधकतायावश्यकत्वे सर्वसाधारणदण्डत्व धर्मितावच्छेदकरक्तत्वप्रकारक प्रत्यक्षत्वस्य+एव प्रतिबध्यतावच्छेदकत्व+अभ्युपगमात्+विशिष्ट वैशिष्ट्यबोधापत्त्यसंभवात्+विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति प्रतिबंधकत्वानन्तरम्+ मयापि न कल्प्यत इति वाच्यम् । 
दण्डत्वावच्छिन्नमुख्यविशेष्यक रक्तत्वप्रकारकज्ञानम्+ जायताम्+इति+आकारक+इच्छा या उत्तेजकत्व+अनुरोधेन रक्तत्वप्रकारकदण्डत्वावच्छिन्न मुख्यविशेष्यकज्ञानत्वस्य+एव रक्तः+ दण्ड इति+आकारक ज्ञान+आपत्तिवारकप्रतिबंधकता निरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकत्व स्वीकारात् । तादृशप्रतिबध्यप्रतिबंधकभावेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्ति वारण+असंभवात् । मुख्यविशेष्यताया अनिवेशे किंचित्+विशेष्यकम्+ रक्तदण्डप्रकारकम्+ ज्ञानम्+ जायताम्+इति+आकारकक+इच्छा+अधीनैः+तादृश शाब्दसामग्रीकालीने रक्तदण्डवान्+इति बोधे पूर्व+उक्त+इच्छाविरह विशिष्टशाब्दसामग्र्यभावस्य व्यभिचारत् । एतादृश+इच्छाया अपि तत्र+उत्तेजकत्वे पुरूषादिभासकसामग्र्यसत्त्वे तादृशेच्छाबलात्+रक्तः+ दण्ड इति प्रत्यक्षप्रसङ्गात् । एवम्+ विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या जायमानतादृशप्रत्यक्षस्थलीय प्रतिबंधकतयापि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तिवारणम्+ न संभवति विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या बोधः+ जायताम्+इति+एतादृश+इच्छायाः+तत्र+उत्तेजकताया आवश्यकत्वेन तादृश+इच्छाम्+ विनापि विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहित्वप्रकारक+इच्छा+अधीनविशिष्टवैशिष्ट्यबोधोदयेन व्यभिचारात् । 
तद्वारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधीय विषविषयताशून्यतादृश+अवच्छेद्यावच्छेदकभावापन्न विषयताप्रत्यक्षत्वस्य तादृश+इच्छा विरहविशिष्टसामग्रीप्रतिबध्यता वच्छेदकताया आवश्यकत्वात् । विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहित्वप्रकारक+इच्छाया अपि तत्र+उत्तेजकत्वे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयशून्यकाले तादृश+इच्छा बलात्+रक्तदण्डवान्+इति बोधापत्तिः । 
तथा च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्व प्रकारकेच्छाम्+उत्तेजकीकृत्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे स्वतंत्रप्रतिबध्यप्रतिबंधकभाव कल्पनम्+आवश्यकम्+एव  । एवम्+ तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोध+इच्छाघटित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मकप्रत्यक्ष समाग्रीकाले दण्डः+ न रक्त इति शाब्दबोधवारणाय तादृशशाब्दबोधम्+ प्रति तथाविधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम् । 
मन्मते तादृशशाब्दसामग्रीकाले रक्तत्वाभावज्ञानाभावघटित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्याः अभावे न तादृशविशिष्टवैशिष्ट्य बोधसामग्रीकाले च योग्यताज्ञानघटिततादृशशाब्द सामग्र्यादि+असत्त्वे न तादृशसामग्र्योः+मेलन+असंभवात् । 
तथाविधप्रतिबध्यप्रतिबंधक भावकल्पनात् । अथ यदि बाधबुद्धे शाब्दसाधारणपरोक्षज्ञानात्वावच्छिन्नम्+ प्रति प्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यते तदा विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुतामते+अपि दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्व+अवगाहिरक्तदण्डवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्या दण्डः+ न रक्त इति शाब्दसामग्र्याः+च मिलन+असंभवात्+तादृश प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावकल्पनात्+न गौरव+अवकाश इति चेत् । मास्तु+एव गौरवम् । 
तथापि रक्तत्वाभाववत्+दण्डवान्+इति+आकारक विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहिमानसादिगोचर+इच्छा विशिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मक मानससामग्रीकाले रक्तदण्डवत्+पुरूष इति+आकारकचाक्षुषादि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणाय तदृशविशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहि चाक्षुषत्वप्रकारक+इच्छाविरह विशिष्टतादृशविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि मानसत्त्वप्रकारक+इच्छाविशिष्ट वैशिषृयतादृशमानससामग्र्यादेः+तादृशचाक्षुषम्+ प्रति प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम्+ दुर्वारम्+एव । 
मन्मते तु रक्तत्व+अभाववत्+दण्डवान्+पुरूष इति+आकारक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्याः रक्तत्वाभाववान्+दण्ड इति+आकारकविशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानघटिततया तादृशसामग्रीकाले तदापत्त्यसंभवात्+तस्य+अतः+तत्र प्रतिबंधकत्वाकल्पनात् । 
न च तादृशविशिष्टवैशिष्ट्य बोधः+तदाबाधेन+एव  प्रतिबध्यत इति न सामग्र्याःप्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यत इति वाच्यम् । लौकिकसन्निकर्षजन्यतादृशज्ञानस्य बाधसामान्याप्रतिबध्यत्वात् । आनुमानिकादिरक्तत्व+अभावप्रकारकज्ञानकाले तदापत्तिः+इति प्राक्+एव+उक्तत्वात् । 
न च रक्तः+ दण्ड इति+आकारक निर्णयघटितायाम्+ रक्तदण्डवान्+इति+आकारक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्याम्+ रक्तवाभाववत्+दण्डवान्+इति+आकारकमानससामग्र्य+एव नास्ति । तत्र रक्तः+ दण्ड इति ज्ञानस्य बाधमुद्रया प्रतिबंधकत्वात्+इति वाच्यम् । 
इच्छाकाले बाधसत्त्वेति आहार्यप्रत्यक्षोदयात्+इच्छाविरहविशिष्टबाधबुद्धेः+एव मानसादिप्रतिबंधकत्वात् तदानीम्+इच्छासत्त्वम्+ न बाधबुद्धेः+अकिंचित्करत्वात् । अथ च+एवम्+ संशयस्य प्रतिबंधकतावादिन ये रक्तदण्डवान्+इति चाक्षुषविशिष्टविशिष्ट्यबोधे रक्तत्व+अभावहेतुकदण्डपक्षक+अनुमितिसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वम्+ न कल्प्यते । तत्र तादृशसामग्रीकाले रक्तत्व+अभावप्रकारकज्ञानस्य+आवश्यम्+ सत्त्वेन तत एव तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोध वारणसंभवात् । 
अथ गूरूत्ववत्+द्रव्यवान्+देश इत्यादि+अतीन्द्रियविशेषणता वच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहिबोधस्थले गुरूत्व+अभाववत्+द्रव्यवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मकमानस+इच्छाविशिष्टमानसमाग्रीकाले बाधेन प्रतिबंधात्+एव तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणे तादृशसामग्र्या प्रतिबंधकताया निर्णयत्वेन हेतुतावादिना+अपि+अकल्पनात् । 
उक्तगौरवानवकाशात्+तत्र तथाविधनिर्णयत्वेन हेतुत्वम्+एव+उचितम् । अन्यथा अनुमिति+आदिकम्+ प्रति विशेषणतावच्छेदक+अभावप्रकारकज्ञान+अभावघटित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्रीत्वेन प्रतिबंधकत्वकल्पनापत्त्या पूर्व+उक्तगौरवात्+इति । 
न च भवन्मते विशिष्टवैशिष्ट्यबोध सामग्रीप्रतिबंधकतायाम्+ विशेषणतावच्छेदक+अभाव प्रकारकज्ञान+अभावनिवेशेन लाघवे+अपि यत्र विशेषणतावच्छेदकसंशयोत्तरम्+ विशेषणतावच्छेदकनिर्णयः+ जातः+तत्र तत्+द्वितीयक्षणे अननुगत+अनुमिति+आदिसत्त्वे तत्र+अनुमिति+उत्पत्तये तत्+कालीन+अनुगतानुमिति+आदीनाम्+ प्रत्यक्ष+इच्छा विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्री प्रतिबंधकतायाम्+उत्तेजकत्वम्+ त्वया स्वीकरणीयम्+इति गौरवम् । 
मम तु विशेषणतावच्छेदक+अभाव प्रकारकज्ञान+अभाव घटितविशिष्टवैशिष्ट्य बोधसामग्र्यभावात्+एव+उपपत्तेः । तादृश+इच्छानाम्+उत्तेजकत्वानभ्युपगमात् । तत्र+अनुमिति+उत्पत्तिक्षणे विशेषतावच्छेदकसंशयस्य तादृशात्+तादृश संशय+अभाव घटितविशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्या अपि सत्त्वेन तादृशेच्छानाम्+उत्तेजकत्वम्+उभयवादिसिद्धम्+इति नाशङ्कनीयम् । 
अपेक्षाबुद्धि+आत्मकसंशयस्थले तादृश+अनुमिति+उत्पत्तिक्षणे 
तत्+सत्त्वात्+तादृश+अनुमिति+आदीनाम्+उत्तेजकत्वा कल्पनेन मन्मते लाघवस्य+अपरिहारात् । 
ज्ञान+इच्छा योगपद्य+अभ्युपगमे तादृशसंशय+उत्पत्तिद्वितीयक्षणे अनुमिति+आदिगोचर+इच्छा विशेषणतावच्छेदक निर्णययोः+उत्पत्तौ तदव्यवहितोत्तरक्षणे अनुमिति+आदि+उत्पत्तिः+तदनुरोधेन तादृश+इच्छाया भवन्मते एव+उत्तेजकत्वात् । 
मन्मते लाघवस्य+अति स्फुटत्वात्+इति वाच्यम् । यत्र विशेषणतावच्छेदकसंशयकाले विशेषणतावच्छेदकनिर्णय विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि चाक्षुषत्वादिगोचर+इच्छायाः समवधानमननुगतघट मानस+आदिगोचर+इच्छा तन्मानससामग्रीतदनुमिति सामग्रीसहिता तदा भवन्मते घटमानस+उदयादनुमिति सामग्र्याः प्रतिबंधकतायाम्+ तत्तत्+मानस+इच्छानाम्+उत्तेजकत्वे न भवन्मते गौरवम् । 
अस्मन्नये च तदानीम्+ विशिष्टवैशिष्ट्य+अवगाहिचाक्षुषादेः+एव+उत्पत्त्या तादृशमानस+अनुदयेन तथाविध+इच्छाया उत्तेजकत्वानभ्युपगमात् । एवम्+ तदानीम्+अनुमितिवारणाय तादृशमानस+अनुदयेन तथाविध+इच्छाया उत्तेजकत्वानभ्युपगमात् । एवम्+ तदानीमनुमितिवारणाय तादृशमानस+इच्छा विशिष्टमानससामग्र्या अनुमितिप्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम् । 
अस्मन्मते तु विशिष्टवैशिष्य+अवगाहिचाक्षुषसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वात्+एव+अनुमिति वारणात्+इति चेत्+न । तादृशस्थले एतादृशलाघवविरहे+अपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुत्वे पूर्व+उक्त विनिगमनाविरह प्रत्युक्तगौरवेण विशेषणतावच्छेदकभाव प्रकारकज्ञाने प्रतिबंधकत्वस्य+उचितत्वात् । 
न च प्राक्+एव+उक्तम्+ संशयप्रतिबंधकत्वमते विशेषणतावच्छेदक+अभाव प्रकारकज्ञान+अभाव घटितविशिष्टवैशिष्ट्यबोध सामग्रायाः प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम्+इति वाच्यम् । तादृशसामग्रीप्रतिबंधकतायाम्+ विशिषणतावच्छेदक+अभावप्रकारकज्ञान+अभावनिवेशे क्षतिविरहात् । 
न च विशेषणतावच्छेदक संशयकालीन+अनुमितौ व्यभिचार इति वाच्यम् । अनुमितिकाले अनुमिति+उत्पत्त्या विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्रीरूप प्रतिबंधकाभावस्य व्यभिचारवारण्य इच्छाया उत्तेजकत्वक्लपनापेक्षया लाघवात्+तादृशसामग्र्यभावस्य स्वोत्तरज्ञानत्वस्य+एव कार्यतावच्छेदकत्व+अभ्युपगमात् तादृशसंशयकालीनज्ञाने+अव्यभिचारात् । 
न च तादृश विशेषणतावच्छेदक+अभावप्रकारकज्ञान+अभावेतरकारणसमुदायोत्तर+उत्पन्नस्य तथाविधसंशयकालीनज्ञानस्य तादृशसामग्र्यभावजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तस्य प्रसिद्ध्या विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्युत्तरम्+अपि तदापत्तिः+इति वाच्यम् । अमुमित्साविशिष्ट+अनुमिति+आदौ+अनुमित्सादीनाम्+इव तादृशविशेषणतावच्छेदक+अभाव प्रकारकज्ञानविशिष्टज्ञाने तादृशज्ञानस्य स्वतंत्रहेतुताकल्पनेन+अपत्यभावात् । 
न च तादृशस्वतंत्रहेतुताकल्पनस्य+अधिक्यात्+गौरवम्+इति+आशङ्कनीयम् । भवन्मते गौरवस्य+अतिस्फुटत्वात् । तादृशसामग्रीप्रतिबंधकतायाम्+ निर्णयत्वनिवेशाच्+विनिगमनाविरहेण सामग्रीप्रतिबंधकताया बाहुल्यात्+इति संशयानन्तरोत्पन्ननिर्णय द्वितीयक्षणे फलापलापे इष्टापत्तेः । निर्णयत्वेन हेतुत्वम्+ निर्युक्तिकम्+एव । इदम्+ पुनरवधेयम् । 
वह्निव्याप्यधूमवत्+पर्वतवान्+इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोध विशेषणतावच्छेदकविषयताम्+अनिवेश्यज्ञानत्वेन+एव  वा हेतुता । न च घटादिज्ञानात्+अपि तादृशविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधापत्तिः । धूमलिंगक+अनुमिति+आदौ वह्निव्याप्यधूमवत्तानिर्णयत्वेन हेतुतायाः क्लृप्तत्वात्+तत्र च+अन्यलिंगक+अनुमितौ+अपि व्यभिचारवारणाय तादृशनिर्णयविशिष्टत्वस्यावश्यम्+ निवेशनीयतया सर्वत्र व्यभिचारवारणसंभवे अनुमितित्वस्य वह्निविधेयकत्वपर्वत+उद्देश्यकत्वादेः+च निवेशने प्रयोजन+अभावात् । 
तादृशनिर्णयविशिष्टत्वम्+ तज्जन्यतावच्छेदकम्+आस्थीयते । तादृशनिर्णयस्य विशेषणसामग्रीत्वात्+रक्त दण्डवान्+पुरूष इत्यस्य+अपि स्थानान्तरक्लृप्तहेतुतानिर्वाहः । यदि दण्डः+ रक्तत्व+अभाववान् स्यात्+इति+आपत्तिः+उत्पाद्यव्यतिरेकज्ञानम्+ कारणम्+ दण्डः+ रक्त इति दण्डत्वम्+ धर्मितावच्छेदकीकृत्य रक्तत्व+अभावाभावान्+इति च तदाव्यभिचारभिया रक्तः+ दण्ड इति निर्णयविशिष्टत्वावच्छिन्नम्+ प्रति निर्णयत्वेन हेतुता । 
इयम्+ च तादृशविशिष्ट विशिष्ट्यबोधस्य+अपि तज्जन्यतावच्छेद+आक्रान्ततया स्वातंत्र्येण तत्र तादृशनिर्णयत्वेन हेतुताकल्पनविरहात्+इति । विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता च विशेष्ये विशेषणम्+इति  न्यायेन विषयताव्याप्यविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधसामग्रीकाले विशेषणज्ञान+असंसर्गग्रह घटिताया विशेष्ये विशेषणम्+इति+एतादृश विषयताशालिज्ञानसामग्र्या अवश्यम्+ संभवात्+इति बहवः । 
केचित्तु दण्ड़ः+ रक्तः+ न वेति संशयकाले रक्तदण्डवान्+इति बोधोविशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या+अपि न जायते । दीधितिकृतापि रक्तदण्डवान्+इति+एतादृशज्ञान+अनुदयात्+इति+एव+उक्तम् । तथा च तादृशबोधे संशयस्य प्रतिबंधकत्वम्+उपेयम् । इत्थम्+ च दण्डः+ रक्तः+ न वेति संशयद्वितीयक्षणे दण्डः+ रक्तः+ इति स्मरणसत्त्वे तृतीयक्षणे विशेष्ये विशेषणम्+इति+एता दृशविषयताशून्य एव रक्तदण्डवान्+इति बोध उत्पद्यत इति न तादृशविषयतयोः+व्याप्य व्यापकभावः संभवति । 
न च तादृशसंशयस्य प्रतिबंधकतायाम्+ निर्णयस्य+उत्तेजकतया तादृशबोधस्य विशेष्ये विशेषणम्+इति+एतादृशविषयताशालित्वे बाधक+अभाव इति वाच्यम् । निर्णयस्य+उत्तेजकत्वे गौरवात् । न च विशेष्ये विशेषणम्+इति  न्यायेन विषयताया व्यापकतानभ्युपगमे रक्तदण्ड+अभाववान्+पुरूष इति+आदिबोधदशायाम्+ विशिष्टवैशिष्ट्यबोध+आपत्तिवारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति बाधबुद्धिप्रतिबंधकत्वानन्तरकल्पने गौरवम् । 
तादृशविषयताया व्यापकत्वे तादृशविषयताशालिज्ञानम्+ प्रति बाधबुद्धिः प्रतिबंधकताया क्लृप्तत्वात् । एव+उपपत्तेः स्वतंत्रप्रतिबंधकताया अकल्पनात्+इति वाच्यम् । उभयसाधारणरक्तत्वप्रकारता निरूपितदण्डप्रकारताया अवच्छेदकत्वेन+एव+उपपत्तौ तदव्यापकत्वे+अपि स्वतंत्रप्रतिबंधकतायाः अकल्पनात् । 
न च दण्डः+ रक्तः+ न वेति संशयानन्तरम्+ विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या रक्तदण्डवान्+इति ज्ञान+अभ्युपगमे क्षतिविरहात्+संशयस्य प्रतिबंधकत्वम्+एव नास्ति+इति दीधितिस्थज्ञानपदम्+ विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानपरम्+एव+इति वाच्यम् । 
तादृशबोधम्+ प्रति संशयास्य+अविरोधित्वे रक्तत्व+अभाव विशिष्टदण्डपक्षक+अनुमिति सामग्र्याः विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या बोधम्+ प्रति प्रतिबंधकत्वकल्पनात् । तथाविधसंशयस्य+उभय प्रकारकत्वेन विरोधिता । किम्+ तु रक्तत्व+अभाव प्रकारकज्ञानत्वेन तथा च तादृशसामग्रीकाले 
रक्तत्व+अभावप्रकारकज्ञानस्य+आवश्यकतया तत्+प्रति बंधकतयैव+उपपत्तौ सामग्रीप्रतिबंधकताया अकल्पने+अपि क्षतिविरह इति । 
न च तस्य रक्तत्व+अभाव प्रकारकज्ञानत्वेन विरोधित्वे आनुमानिकादि रक्तत्व+अभाव प्रकारकनिर्णयदशायाम्+ रक्तदण्डवान्+इति+आकारक लौकिकप्रत्यक्ष+अनुदय+आपत्तिः+इति वाच्यम् । विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या बोधे संशयप्रतिबंधकताया प्रामाणिकत्वे फल+अपलापस्य+अदोषत्वात् । 
न च विशिष्टवैशिष्ट्यबोध साधारणरक्तत्वप्रकारता निरूपितदण्डप्रकारताशालि ज्ञानत्वम्+एव प्रतिबध्यतावच्छेदकम्+अस्तु । तथा च संशयानन्तरोत्पन्न निश्चयद्वितीयक्षणे विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः+ न भवति+इति तादृशविषयतयोः+व्याप्यव्यापकभावः+अक्षत एव+इति वाच्यम् । 
इदनीम्+ रक्तदण्डवान्+इति+एतादृशज्ञानस्य प्रामाणिकतया अपलापानहत्वात् । तदानीम्+ फलानभ्युपगमे निर्ण्यत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधम्+ प्रति हेतुताया निर्युक्तिकत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे अनुमितिलक्षणा+अतिव्याप्तिशंकाया असंगत्यापत्तेः । 
न च विशिष्टवैशिष्ट्यबोध साधारणतादृशज्ञानत्वस्य संशयप्रतिबध्यातावच्छेदकत्वे निर्णयत्वेन हेतुत्वम्+ सयुक्तिकम् । अप्रमाण्यज्ञानास्कंदित संशयकाले विशेष्ये विशेषणम्+इति+एतादृश विषयताशालिबोधोदये न+अप्रामाण्यज्ञानास्कंदितसंशयस्य+एव प्रतिबंधकतया अप्रामाण्यज्ञनास्कंदित संशयकाले विना निर्णयम्+ विशिष्टवैशिष्ट्यबोध+आपत्ति वारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे निर्णयत्वेन हेतुत्वे ध्रुवे संशयस्य प्रतिबंधकता+अभ्युपगमे प्रयोजनविरहात् । 
अथ संशयानन्तरम्+ निर्णयद्वितीयक्षणे फलापलाभ्युपगमे अप्रमाण्यज्ञानम्+उत्तेजकीकृत्य रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्य स्वातेत्र्येण प्रतिबंधकतायाः कल्पयितुम्+उचितत्वात्+निर्णयत्वेन हेतुत्वस्य+अकिंचित्करत्वात्+इति चेत्+न । संशयानन्तरम्+ निर्णये सति फल+अपलापस्य+अनर्हत्वात् । 
तथा च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः प्रामाणिक एव+इति+आहुः । केचित्तु तादृशबोधम्+ प्रति संशयस्य रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेन+एव  विरोधितालाघवात् । रक्तत्वप्रकारकनिर्णयकाले च विशेष्ये विशेषणम्+इति+एतादृशविषयताशून्य एव विशिष्टवैशिष्ट्यबोध उत्पद्यते । इयम्+ च तादृशविषयताविरूद्धेव विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता । 
न च रक्तत्व+अभाववत्+दण्डवान्+इति विरोधित्वस्य कल्पयितुम्+उचितत्वात् । रक्तत्व+अभाववत्+दण्डवान्+इति बोध उभयविषयताशालीस्यात्+इति कथम्+ विरूद्ध+इति वाच्यम् । रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेन तथात्वे रक्तत्व+अभाव+अभावत्वा वच्छिन्नकोटिकरक्तत्वाभावसंशयकाले विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या तादृशबोधवारणाय रक्तत्व+अभाव+अभावत्वा वच्छिन्नप्रकारक ज्ञानत्वेन+अपि प्रतिबंधकत्व+अन्तरस्य कल्पनीयतया गौरवात्+उभय साधारणरक्तत्व+अभाव प्रकारकज्ञानत्वेन विरोधिताया एव कल्पयितुम्+उचितत्वात् । 
तथा च संशयानन्तरम्+ रक्तत्व+अभाववान्+दण्ड इति निर्णये सति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः+तादृश+उभयसत्त्वे विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या न भवति प्रतिबंधात् । अथ रक्तदण्डवान्+इति बोधे रक्तत्व प्रकारकज्ञानत्वेन विरोधित्वे रक्तत्व+अभाव+अंशे अप्रामाण्यज्ञानास्कंदित रक्तत्वप्रकारकसंदेहकाले तादृशबोधानुदयापत्तिः । 
तदुपपत्तये च तादृश+अप्रामाण्यग्रहस्य तत्र+उत्तेजकत्वे तादृश+अप्रामाण्यग्रहकालीन रक्तत्वप्रकारकनिर्णयजन्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य विशेष्ये विशेषणम्+इति+एतादृश विषयताशालित्वे बाधक+अभावात् । एवम्+ रक्तत्व+अभाव+अतिरिक्तत्वप्रकारक प्रामाण्यग्रहविषयीभूतरक्तत्व निर्णय+उत्तर+उत्पन्न रक्तदण्डवान्+इति ज्ञानस्य+अपि विशिष्टवैशिष्ट्यबोध विषयताशालित्व+अभावेन तत्र विशेष्ये विशेषणम्+इति+एतादृश विषयतास्वीकारस्य+आवश्यकतया व्यभिचारः स्यात् । 
तद्वारणाय रक्तत्व+अंशे+अप्रामाण्यज्ञानस्य रक्तत्वप्रकारकज्ञान प्रतिबंधकतायाम्+उत्तेजकत्वस्य+आवश्यकत्वात् । दण्डः+ रक्तः+ न वेति+एतादृशसंशये रक्तत्व+अंशे+अप्रामाण्यग्रहसत्त्वे विशेष्ये विशेषणम्+इतिरीत्या बोधः+ न संभवति+इति सर्ववादिसिद्धम् । 
भवन्मते तदा+अप्रामाण्य ग्रह+अभावविशिष्टरक्तत्व प्रकारक ज्ञान+अभावसत्त्वात्+तदापत्तिः । एवम्+ द्विविध+अप्रामाण्य ग्रहस्य+उत्तेजकतया गौरवम्+ च । रक्तत्व+अभाव प्रकारकज्ञानप्रतिबंधकतायाम्+ तु रक्तत्व+अभाव+अंशे अप्रामाण्यज्ञानस्य+एव तथात्वेन लाघवम्+इति चेत्+न । रक्तत्व+अभाव+अंशे अप्रामाण्यज्ञानानास्कंदित रक्तत्व+अभावप्रकारकज्ञानत्वेन रक्तत्व+अंशे अप्रामाण्यज्ञानानास्कंदित रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेन च भिन्नम्+ प्रतिबंधकत्वम्+ कल्प्यते । 
रक्तत्व+अभाव विशिष्टदण्डपक्षक+अनुमिति सामग्र्यादीनाम्+ रक्तत्वविशिष्टदण्डपक्षक+अनु मितिसामग्र्यादीनाम्+ च प्रतिबंधकत्वाकल्पनेन लाघवात्+इति । इत्थम्+ च तादृशविषयताद्वय सामानाधिकरण्यम्+ न+उपपद्यत इति । 
अथ संशयस्य तादृशविषयताशालिज्ञान विरोधित्वे दण्डः+ रक्तः+ न वेत्यादिविशेषणसंशयाधीनस्य रक्तदण्डवान्+नवेति विशिष्टसंदेहस्य सर्ववादिसिद्धस्य+अनुपपत्तिः+इति चेत्+न । 
एवम्+अपि तादृशबोधम्+ प्रति रक्तत्वप्रकारकनिर्णयत्वेन+एव  विरोधित्वम्+अस्तु । उक्तसामग्रीप्रतिबंधकत्वाकल्पनेन लाघवात्+तावतापि तादृशविषययोः+विरोधः स्यात्+एव+इति प्राहुः । 
अथ संशयनिर्विकल्पक+उत्तरोत्पन्नविशेषणता वच्छेदकप्रकारकनिर्णयोत्तर+उत्पन्नज्ञानस्य विलक्षणविषयतासत्त्वे अनुभवबाधात्+विशिष्टवैशिष्ट्यविषयतायाम्+ मानाभावः । अत्र+आहुः । विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताभ्युपगमे परामर्शादिजनकतायाम्+ तादृशविषयतानिवेशा द्व्याप्ति+अंशे निर्णयत्वम्+ न निवेश्यत इति लाघवेन तत्सिद्धिः । न च पूर्व+उक्तरीत्या संशयात्मकविशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य+अपि प्रसिद्ध्या निश्चयत्वनिवेश आवश्यक इति वाच्यम् । एवम्+अपि यादृशविषये व्याप्तिनिर्णय+उत्तरम्+इच्छाधीनव्याप्ति+अभाव+अवगाहिसंशयकाले अनुमितेः+इतरकारणसमवधानम्+ न+आसीत्+तत्र निर्णयत्व+अनिवेशेन लाघवसंभवा संशयविरोधित्वाभ्युपगमेन+एव  न+अनुपपत्तिगंधः+अपि+इति संक्षेपः । 
विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः
श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः । श्रीः+अस्तु ।
विकृतिसंवत्सरस्य पौषशुद्धदशमीगुरूवासरे
रघुदेवविरचित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः संपूर्णः । 
इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः समाप्तः ।  
एतेन न च तथापि तत्+विशिष्ट वैशिष्ट्य+अवगाहि बुद्धित्वावच्छिन्नम्+ प्रति तद्विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुतया विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे तथाविधप्रत्यक्षे च+अतिव्याप्तिः+इति+अनेन न वह्निव्याप्यधूमवान्+पर्वत इति+आकारक विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुताम्+आदाय 
वह्निव्याप्यधूमवत्+पर्वतवान् देश इति+आदि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे अतिव्याप्तिम्+उद्भावयते दीधितिकृत्तेः+तथाविध विशेष्यतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुताम्+आदाय वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतः+ द्रव्यवान्+इति+आकारकके विशिष्टे वैशिष्ट्यम्+इति न्यायेन विषयताशालिबोधे अतिव्याप्तेः+अनुद्भावने न न्यूनता परिहृता । 
उपदर्शितरीत्या एव कार्यकारणभावकल्पने न+एव  निर्वाहे विशिष्टे वैशिष्ट्यम्+इति न्यायेन विषयताशालिबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुताम्+आदाय+अतिव्याप्ति+अभिधानेन न्यूनताया अभावात् । केचित्तु । 
विशेष्यतावच्छेदकवत्+वृत्तित्व विशिष्टसंबंधनिष्ठसांसर्गिक विषयताविशिष्टे वैशिष्ट्यम्+इति न्यायेन विषयता एकप्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिरूपित+अन्य प्रकारतानिरूपितशुद्धसांसर्गिक विषयता एकत्रद्वयम्+इति न्यायेन विषयता । अत एव दण्डेन गाम्+अभ्याज+इति वक्यानि वैदिकानि वा तात्पर्यविषयीभूत स्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि आकांक्षादिमत्पदकदण्डत्वात् । घटम्+आनय+इत्यादि वत्+इति वैशेषिक+अनुमाने पदार्थतात्पर्यविषयत्व विशेषणत्वम्+अङ्गीकर्तृः+उपाध्ययस्य दूषणदानप्रस्तावे एवम्+ विशिष्टवैशिष्ट्यम्+एकत्रद्वयम्+इति+आदिकम्+ संसर्गभेदे+अपि द्रष्टव्यम्+इति+आदिपक्षधरमिश्र+उक्तम्+अर्थान्तरदूषणम्+अपि साधु संगच्छते । 
अन्यथा पूर्व+उक्तरीत्या तथाविषयतयोः+वैलक्षण्यस्य+अनङ्गीकारे तथाविधविषयताशालिबोधद्वये एकसंबंधस्य+एवभानेन 
विभिन्नसंबंध विषयकत्व+अभावेन+उपदर्शितपक्षधरमिश्र+उक्तविरोधः+ वाक्यपरिहर इति । ननु तादृशविशिष्टसंबंधनिष्ठ सासंर्गिकविषयताया एव विशिष्टवैशिष्ट्यम्+इति । विषयतात्वे तथाविधविषयतयोः+अनुगम+असंभवेन विभिन्नकार्यतावच्छेदकतया विशेष्यतावच्छेदकप्रकारक निर्णयविशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयविशेषणता वच्छेदकप्रकारकनिर्णयोः+एक कारणत्व+असंभवेन+उप दर्शितदीधितिकारन्यूनतापि दुःसमाध्येय+इति किम्+ न वीक्षसे इति चेत् । 
भावानवबोधपूर्वक+अनुयोगेन निरनुयोज्यत्वम् । यतः+ विशेषणतावच्छेदक+अवच्छिन्नप्रकारच+एव विशिष्टस्य वैशिष्टयम्+इति न्यायेन विशयतेति न ब्रूमः । 
अपितु विशेषणतावच्छेदक+अवच्छिन्ननिरूपितत्वविशिष्ट संबंधनिष्ठसांसर्गिकविषयतात्वम्+एव तत्त्वम्+इति । तत्र तादृशविषयतयोः+तत्तद्धर्मावच्छिन्न निरूपितत्वविशिष्टसांसर्गीक विषयतात्वेन+अनुगमेन कार्यतावच्छेदक+ऐक्यसंभवात्+विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयविशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णययोः कारणताभेदाभावेपि न कुत्र+अपि+अनुपपत्तेः+अभावात् । 
व्यधिकरणसंबंधविषयक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे तत्तद्धर्मनिरूपितत्वविशिष्ट संबन्धाप्रसिद्ध्या न+अयम्+ प्रकारः संभवदुक्तिकम्+इति तु न शंकास्पदम्+इति तत्तत्+धर्मनिष्ठ+अवच्छेदकता निरूपित+अधिकरणतानिष्ठ+अवच्छेदकता निरुपितत्वनिष्ठ+अबच्छेदकतानिरुपित संबंधनिष्ठसांसर्गिकविषयताया एव तत्वात्+इति । 
अत एव विशेष्यतावच्छेदकांशे भ्रमात्मकविशिष्टवैशिष्ट्यबोधः+ यत्र तत्र+अपि न+अनुपपत्तिः । तत्र+अपि वैज्ञानिक+अवच्छेदकत्वम्+आदाय तथाविधसांसर्गिकविषयता प्रसिद्धि संभवात्+इति+आहुः । 

				***