Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

अनुमितिपरामर्शवचारः
श्रीगणेशाय नमः ।
परामर्शम्+ विना+अनुमिति+अनुदयात्+अनुमितिम्+ प्रति परामर्शः+ हेतुः+इति सिद्धान्तः । तत्र धूमपरामर्शसत्वेपि घट+अनुमिति+अनुदयात्+पर्वत+उद्देश्यक वह्नि+आदिविधेयक+अनुमितिम्+ प्रति पर्वतादिविशेष्यकवह्नि+आदि व्याप्यधूमादिप्रकारकनिश्चयः+ हेतुः+इति कार्यकारणभावः+ विशेष्यः कल्पनीयः । 
अथ वह्निव्याप्यालोकवान्+पर्वत इत्यादि परामर्शात्+अपि पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमितेः+उदयात्+तत्र धूमपरामर्शहेतुतायाम्+ व्यभिचार इति चेत्+न, तादृशव्यभिचारवारणाय धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ धूमलिङ्कत्वस्य निवेशात् । 
तत्र धूमलिङ्गकत्वम्+ न धूमपरामर्शजन्यत्वम् । स्वजन्यतावच्छेदककोटौ स्वजन्यत्वनिवेशेन+आत्माश्रय प्रसङ्गात् । न च धूमलिङ्गकत्वम्+ जातिविशेषः तादृशजातिसिद्धिः+च धूमलिङ्गकपरामर्शजन्यता वच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेन+इति वाच्यम् तुल्ययुक्त+आलोकपरामर्श जन्यतावच्छेदककोटिप्रविष्ट । लोकालिङ्गकत्वस्य+अपि जातित्वेन तयोः प्रत्येकपरामर्शजन्य+अनुमितौ परस्परम्+ व्यभिचारेण धूम+आलोकादि+उभय लिङ्गपरामर्शजन्य+अनुमितौ+एकत्र समावेशतया तत्+आदाय धूमलिङ्गकत्वस्य सांकर्यप्रसङ्गात् । न च+उभयलिङ्गकपरामर्शजन्य+अनुमितौ तादृशजातिद्वयास्वीकारेण न+उक्तदोष इति वाच्यम् । 
तत्र तादृशजाति द्वय+अस्वीकारे+अनुमितिः+अनुदयप्रसङ्गात् । 
न च तत्र+उभय लिङ्गकत्व+आख्यामेकाम्+ जातिम्+ स्वीकृत्य+उभयभयलिङ्गक+अनुमितिम्+ प्रति+उभय परामर्शत्वेन हेतुत्वस्य+अपि कल्पनीयतया तत्र तथाविध+अनुमिति+उत्पत्तौ बाधाकाभाव इति वाच्यम् । 
तथापि तादृश+उभय लिङ्गक+अनुमितौ तादृशजातिद्वयसत्वे बाधकाभावेन+उपदर्शित सांकर्यवारणाशक्यत्वात् । 
न च तत्तत्+जात्यावच्छिन्नम्+ प्रति तथाविध+उभय लिङ्गकपरामर्शत्वे न प्रतिबंधकत्वकल्पनात् । उभयलिङ्गक+अनुमितौ उभयः+ समवेतभावात्+न+उपदर्शित सांकर्यम्+इति वाच्यम् । 
तादृशप्रतिबंध्य प्रतिबंधकभावकल्पनेन+उप दर्शित कार्यकारणभावकल्पनेन च गौरवादिः । न च धूमलिङ्गकत्वम्+ धूमलिङ्गक+अनुमितौ विषयिताविशेषः । तादृशविषयतायाम्+ मानाभावात् । एवम्+ तुल्ययुक्ता परामर्शादौ+अपि वह्नि+आदिनिरूपितविलक्षण विषयताम्+ स्वीकृत्य तस्य+अपि वह्नि+आदिनिरूपित विलक्षणविषयताशालिनिश्चयत्वे न हेतुत्वकल्पनस्य+उचिततया+अनुमितिजनकतावच्छेदककोटौ व्याप्ति+आदिविषयितानिवेशे प्रयोजनाभावात् । 
केचित्तु धूमलिङ्गकत्वम्+ धूमपरामर्शव्यहहितोत्तर क्षण+उत्पत्तिकत्वम् । 
अव्यवहितोत्तरत्वम्+ च स्वाधिकरणक्षणध्वंस+अधिकरण क्षणध्वंस+अनधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षणध्वंस+अधिकरणत्वम्+ सत्यन्तनिवेशात्+अतीत धूमपरामर्शानन्तरम्+ दशक्षणोत्पन्न+आलोक लिङ्गकपरामर्शजन्य+अनुमितौ न व्यभिचारः । 
विशेष्यदलनिवेशात्+धमपरामर्श पूर्वक्षण+उत्पन्नजन्य+अनुमितौ धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वप्रसङ्गात् । तत्र तृतीयक्षणस्य स्वाधिकरणप्रथमक्षणध्वंस+अधिकरणीभूत+ यः+ द्वितीयक्षणः सति ध्वंस+अधिकरणत्वसत्वात् । 
न च स्वाधिकरणक्षणध्वंस+अधिकरण क्षणध्वंस+अधिकरण क्षणध्वंसा+अनधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षणध्वंस+अधिकरणत्वोभयव्यवहितोत्तरत्वम्+ वक्तव्यम् । तथा सति न+उपदर्शित+अनुपपत्तिः । 
तत्र स्वाधिकरणः प्रथमलक्षणः+तत्+ध्वंस+अधिकरणीभूतः+ यः+ द्वितीयक्षणः+तत्+ध्वंस+अधिकरणीभूतः+ यः+तृतीक्षणः+तत्+ध्वंसानधिकरणत्वस्य तृतीयक्षणे सत्वात्+इति वाच्यम् । 
तथापि+अपेक्षाबुध्यात्मक परामर्शस्य तृतीयक्षण+अवस्थायितया चतुर्थक्षणोत्पन्ना+अनुमितेः+असङ्ग्रहप्रसङ्गात् । 
न च स्वाधिकरणक्षणध्वंस+अधि करणक्षणध्वंस+अधिकरण क्षणध्वंस+अधिकरण क्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षणध्वंस+अधि करणत्वम्+एव तद् वाच्यम् । तथा सति धूमपरामर्शचतुर्थक्षण+उत्पन्न+आलोकपरामर्शजन्य+अनुमितौ व्यभिचारस्य दूर्वारत्वात्+इति शिरोमणिभट्टाचार्यः+तु । 
ध्वंस+अधिकरणक्षण ध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षण ध्वंसाधिकरणत्वम्+अव्यवहितोत्तरत्वम्+ धूमपरामर्शतृतीय
क्षणोत्पन्ना+अनुमितेः धूमपरामर्शध्वंस+अधिकरणीभूत तृतीयक्षणध्वंस+अनधिकरणीभूत तृतीयक्षण+उत्पन्नतया न+असङ्ग्रहः 
एवम्+अन्यत्र+अपि+इति+आहुः । तदपि+असत् । स्वपदम्+धूमपरामर्शसामान्यपम्+ तत्तद्धूम- परामर्शपम्+ वा । न+आद्यः । सर्वस्य+एवक्षणस्य स्वपूर्व+उत्पन्नधूमपरामर्शध्वंसाधिकरणतया न तद्ध्वंसानधिकरणस्य+अप्रसिद्ध्या तादृशकार्यतावच्छेदकाप्रसिद्धेः । न+अन्त्यः । तद्व्यक्तिभेदेन+अनुमिति परामर्शयोः कार्यकारणभावस्य+आवश्यकतया तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नम्+ प्रति तत्तद्व्यक्तित्वेन+एव हेतुत्वम्+अस्तु किम्+अव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेन+इति । न किञ्चित्+एतत् केचित्तु स्वसमानाधिकरण्यस्य वृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वकालिकविशेषणता एतत्+त्रितयसंबन्धेन धूमपरामर्शवत्वम्+एव धूमलिङ्गकत्वम् । अत्र तु स्वत्वम्+ परिचायकमात्रम् । 
ननु कार्यतावच्छेदकता घटकसंबंधमध्यनिविष्टम् । एकवृत्तिप्रागभाव प्रतियोगित्वादेः+अन्यसंबंधत्वाभावात् ।  
अतः+ न+उपदर्शित विकल्प+अवकाशः । आलोकपरामर्शजन्य+अनुमितौ न कालिकविशेषणताघटित 
एतत्+त्रितयसंबन्धेन धूमपरामर्शवत्वम्+ भिन्नकालीनयोः+आधार+आधेयभावानभ्युपगमात् । 
तथा च न तत्र धूमपरामर्शहेतुतायाम्+ व्यभिचार इति+आहुः । तदपि+अशुद्धम् । धूमपरामर्श तृतीयक्षणोत्पन्नम्+ तज्जन्य+अनुमितेः+असङ्ग्रह प्रसङ्गात् । 
तत्र धूमपरामर्शः+तृतीयक्षणे विनिष्टतया कालिकविशेषणतासंबन्धेन तृतीयक्षणोत्पन्नम्+ 
तज्जन्य+अनुमितेः+तद्वत्वाभावात् । केचित्तु स्वसमानधिकरण्य स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वम्+ स्ववृत्तिकृतिमत्वै+एतत्+त्रितय संवन्धेन धूमपरामर्शवत्वम्+एव धूमलिङ्गकत्वम् । 
स्ववृत्तित्वम्+ कृतिमत्वम्+ च कालिकविशेषणतासंबन्धेन बोध्यम् । 
धूमपरामर्शवृत्तिकृतेः+आलोकपरामर्शकाले विनष्टतया+आलोकपरामर्शजन्य+अनुमितौ कालिकसंबन्धेन तद्वत्वाभावेन धूमपरामर्शहेतुतायाम्+ व्यभिचाराभावात्+एकपुरूषीय धूमपरामर्शद्वितीय क्षणोत्पन्ना+अन्यपुरूषीय+आलोक परामर्शजन्य+अनुमितौ व्यभिचारवारणाय स्ववृत्तिकृतिमत्वस्य निवेशः । 
अतीतधूमपरामर्शचतुर्थ पूर्वक्षणोत्पन्न+आलोक लिङ्गकपरामर्शजन्य+अनुमितौ व्यभिचारवारणाय स्ववृत्तिप्रागभाव प्रतियोगित+अनिवेशः।
च स्ववृत्ति+इच्छादिमत्वम्+आदाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । इच्छादेः सार्वकालिकत्वे मानाभावेन यस्मिन्+क्षणे इच्छादिकम्+ न+उत्पन्नम्+ तत्+क्षणवृत्ति परामर्शजन्य+अनुमितेः+असङ्ग्रह प्रसङ्गात् । 
न च सर्वदा कृतिसत्वे+अपि मानाभाव इति वाच्यम् । जीवन+अन्यथा+अनुपपत्या अंततः+ जीवनयोनियत्नस्य+एव सार्वकालिकत्वात् । 
न च तथापि+ईश्वरकृतिम्+आदाय+आलोक परामर्श जन्य+अनुमितेः+अपि तादृशत्रितयसंबन्धेन+अतीत धूमपरामर्शवत्+तया तत्र धूमपरामर्शहेतुतायाम्+ व्यभिचारः+ दुर्वार इति वाच्यम् । 
स्वाधीकरणीभूतकृतिमत्वस्य संबन्धत्वात् । स्वाधिकरणत्वम्+ कृतिमत्वम्+ च कालिकविशेषणविशेषसंबन्धेन ईश्वरकृतेः+नित्यतया कालिकसंबन्धभावेन न तथाच+उपदर्शितरित्या धूमपरामर्शहेतुतायाम्+ व्यभिचार इति+आहुः । तदपि न समीचीनम्+आभाति । जीवनयोनियत्ने प्रमाणाभावात् । न च जीवनयोनियत्नास्वीकारे प्राणञ्चकसञ्चार+अनुपपत्तिः+इति वाच्यम् । 
अदृष्टवत्+आत्मसंयोगबलात्+एव प्राणपञ्चकसञ्चार+उपपत्तेः । 
न च जीवनयोनियत्नास्वीकारे सर्वदात्मसमवेत+उत्पत्तेः+आपत्तिवारणाय+आत्मसमवेतत्वावच्छिन्नम्+ प्रति+आत्मत्वे न 
हेतुतायाम्+इतरकारणस्य सहकारित्वम्+ कल्पनीयम् । तत् स्वीकारे तु सर्वदा+इष्टापत्या तादृश्यापत्यसंभवेन तत्र+इतर 
सहकारित्वस्य+अकल्पनात्+इति वाच्यम् ।  सततपरिस्पंदमानपवन परमाणुसंयोगादेः सर्वदा+आत्मनि स्वीकारेण मयः+अपि तत्र+इतरकारण सहकारित्वस्य+अकल्पनात्+इति । केचित्तु स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्व विशिष्टम्+ च स्वसामानधिकरण्यम्+ तद्विशिष्टस्ववृत्तिप्रागभाव प्रतियोगित्वसंबन्धावच्छिन्न धूमपरामर्शनाशनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदकताक भेद+अधिकरणीभूतक्षण+उत्पत्तिकत्वम्+ तेन संबन्धेन तथाविधत्रितयसंबंन्धेन वा धूमपरामर्शवत्वम्+एव धूमालिङ्गकत्वम् ।
आलोकपरामर्शद्वितीयक्षणस्य स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्व संबन्धेन+अतीतधूम परामर्शनाशवत्+तया तत्र तद्भेद+अभावेन तत्क्षण+उत्पन्न+आलोकपरामर्शजन्य+अनु मित्तेः तादृशभेद+अधिकरणक्षण+उत्पत्तिकत्वादि घटितत्रितयसंबन्धेन धूमपरामर्शत्व+अभावात्+न तत्र धूमपरामर्शहेतुतायाम्+ व्यभिचारः । न च+अलोक परामर्शद्वितीयक्षणस्य+अपि स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्व संबन्धावच्छिन्नधूमपरामर्श नाशालोकपरामर्श द्वितीयक्षण+उभयनिष्ठ+अवच्छेदकताकभेदवत्+तया तत्+संबन्धावच्छिन्न धूमपरामर्शनाश निष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वेन तत्क्षण+उत्पन्न+अनुमितौ धूमपरामर्शहेतुतयाम्+ व्यभिचारस्य दुरूद्धरत्वम्+इति वाच्यम् । तादृशभेदे स्वावच्छिन्नप्रतियोगिता वच्छेदकत्वस्वभिन्न धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व+उभयसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदक वद्भेदवत्वस्य विशेषणत्वात्+न+अनुपपत्तिः+लेशः+अपि+इति+आहुः । तदपि न मनोहरम् । एतादृशधूमलिङ्गकत्वस्य धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ निवेशे गौरवात् । 
न च+अन्यथा+अनुपत्या तथाविधगौरवम्+ न दोषायेति वाच्यम् । प्रकारान्तरस्य+अनु पदम्+ वक्ष्यमाणत्वात् । 
अत्र+आहुः- हेतुतावच्छेदक विषयताम्+अनिवेश्य लाघवात्+साध्य+अभाववत्+वृत्तित्व रूपव्याप्तिविशिष्टवत्ता+अवगाहि निश्चयत्वरूपपरामर्शत्वेन+अनु मिति प्रतिम्+ हेतुतया पर्वत+उद्देश्यकवह्निविधेयक+अनु मितिम्+ 
प्रत्यपि वह्नि+अभाववदवृत्तित्व रूपव्याप्तिविशिष्टवत्ता+अवगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वकल्पनात्+न+आलोक लिङ्गक परामर्शजन्य+अनुमितौ धूमलिङ्गकपरामर्शहेतुतायाम्+ व्यभिचारः । तत्र+अपि+अनु मित्तेः पूर्ववह्नि+अभाववत्+वृत्तित्वविशिष्टावगाहि आलोकपरामर्शस्य सत्वात् । 
अथ साध्याभाववत्+वृत्तित्व विशिष्टवत्तावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वमते+अपि पर्वते समवायादिसंबन्धेन संयोगसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवह्नि+अभाववत्+निरूपित संयोगसंबंधावच्छिन्नम्+ 
यत्+वृत्तित्वम्+ तादृशवृत्तित्वत्वा वच्छिन्नाभावविशिष्टधूमस्य निर्णयसत्वे संयोगसंसर्गकपर्वत+उद्देश्यकवह्निविधेयक+अनुमिति+आपत्तिः । न च+इष्टापत्तिः । यत्+संबन्धावच्छिन्न साध्य+अभाववत्+वृत्तित्वम्+ हेतौ+अवगाहते यद् ज्ञानम् । 
पक्षे तेन संबन्धेन तत्+वृत्त+अवगाहिततत्+ज्ञानात्+अनुमितेः+आनुभविकत्वात्+इति । 
संयोगसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक वह्नि+अभाववत्+वृत्तित्व विशिष्टनिष्ठाया संयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रकारता तत्+शालिनिर्णयत्वेन संयोगसंसर्गकवह्निविधेयक+अनु मितिम्+ प्रति 
हेतुत्वकल्पनस्य+आवश्यकतया यत्र समवायसंबन्धावच्छिन्न वह्नि+अभाववत्+वृत्तित्व विशिष्टनिष्ठसमवाय 
संबन्धावच्छिन्नप्रकारताशालि निर्णयात्+अनुमितिः+तत्र संयोगसंबन्ध+अवगाहिपरामर्श हेतुतायाम्+ व्यभिचारस्य दुर्वारतया संबन्ध+अवगाहि परामर्शजन्य+अनुमितौ+उपदर्शित त्रितयसंबन्धेन तत्+संबन्धावगाहिपरामर्श निवेशस्य+आवश्यकत्वात्+इति चेत्+न । 
तत्+संबन्धावच्छिन्न तदभाववत्+वृत्तित्वम्+ तदभाववत्+निरूपितम्+ तत्+संबन्ध+अभाव एव तथा च संयोगसंसर्गकवह्नि विधेयक+अनुमितिम्+ प्रति वह्नि+अभाववत्+निरूपितसंयोग+अभावविशिष्टनिष्ठाया 
संयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रकारता तत्+शालिनिर्णयत्वेन हेतुत्वम्+ चेत्+कल्प्यते 
तत्+एव+उपदर्शितस्थले व्यभिचारवारणाय तत्+संबन्धावगाहिपरामर्शजन्यता वच्छेदककोटौ उपदर्शितत्रितयसंबंन्धेन तत्+संबन्धावगाहिपरामर्शवत्वनिवेशः तदेव न किन्तु स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य निरूपितविषयतानिरूपित+अभाव निष्ठविषयतानिरूपितत्व+एतद्वितयसंबन्धेन पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित सांसर्गिकविषयताविशिष्टाया 
प्रतियोगितासंबन्धावच्छिन्न विषयता तन्निरूपित+अधिकरणविषयता निरूपिताभावविषयतानिरूपित संयोगसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगितासंबन्धावच्छिन्न वह्निनिष्ठप्रकारताशालिनिर्णयत्वेन संयोगसंसर्गक वह्निविधेयक+अनुमितौ हेतुत्वस्य कल्पनीयतया व्यभिचार+अभावेन परामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ+उपदर्शीतत्रितयसंबन्धेन परामर्शनिवेशे प्रयोजनाभावात् । 
संबन्धाभाने संबन्धावच्छेदकमानानङ्गीकारे तु धूमपरामर्शवृत्तिसामानाधिकरण्य संबन्धेनवह्निविधेयकम्+अनु मितिम्+ प्रति तादात्म्यसंबन्धेन धूमपरामर्शस्य हेतुत्वम्+ कल्पते । 
न च+एवम्+ सति व्यभिचारः । कार्य+अव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणे कारणतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताककारण+अभाववत्वस्य+एव व्यभिचारपदार्थत्वात् । 
प्रकृते तु तथाविधसंबन्धेन+अनुमिति+अधिकरणे धूमपरामर्शे धूमपरामर्शभेदासत्वे न व्यभिचाराभावात् । एतेन+आलोकपरामर्शजन्य+अनुमितौ व्यभिचारवारणाय  धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ+उपदर्शित त्रितयसंबन्धेनधूमपरामर्शवत्व निवेशस्य+आवश्यकतया परामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ+अनुमितित्ववह्निविधेयकत्वादीनाम्+ प्रवेशे प्रयोजनाभावः । 
न च कार्यतावच्छेदककोटौ+अनुमितित्वादि+अनिवेशे धूमपरामर्श+अव्यवहितोत्तररक्षण+उत्पन्नघट+आत्मसंयोगे व्यभिचारः । तादृशसंयोगस्य+अपि+उपदर्शितत्रितय संबन्धेन धूमपरामर्शवत्+तया तदधिकरणीभूतघटे धूमपरामर्श+अभावात्+इति वाच्यम् । 
कार्यतावच्छेदकविशिष्ट कार्य+अधिकरणे+अव्यवहितोत्तर पूर्वक्षणावच्छेदेन कारणासत्वस्य+एव व्यभिचारपदार्थत्वात् । तत्र+एव विशिष्टाधिकरणत्वम्+ यत्र विशिष्टबुद्धिनियामक समानाधिकरण्यघटकीभूत विशेषणविशिष्ट संबन्धाभ्याम्+ विशेष्यविशेषण+उभयवत्वम्+ यथा गुणकर्म+अन्यत्व विशिष्टसत्ता+अधिकरणत्वम् । 
द्रव्य एव तत्र सामानाधिकरण्यघटकी भूतविशेष्यविशेषण संबन्धाभ्याम्+ विशेष्यविशेषण+उभय सत्वात् । प्रकृते परामर्शवैशिष्ट्य नियामक सामानाधिकरण्यकघटकीभूत समवायसंबन्धाभ्याम्+ परामर्शम्+ तद्विशेष्य यः+अधि करणत्वम्+ यत्र तत्र+एव सामानाधिकरण्यसंबन्धेन धूमपरामर्शविशिष्टाधिकरणत्वम् । 
प्रकृते च समवायेन घटे धूमपरामर्शत्वात् । न तत्र धूमपरामर्शविशिष्ट+अधि करणत्वम्+इति न तदनन्तर्भावेनघटात्म संयोगम्+आदाय व्यभिचारः | 
न च समवायाधिकरणसंबन्धेन धूमपरामर्शवैशिष्ट्यस्य धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदककोटौ निवेशे धूमपरामर्शतृतीयक्षणोत्पन्न+अनु मितौ तद्विशिष्ट+अभावात्+इति धूमपरामर्श+उपलक्षितम्+ प्रति धूमपरामर्शः+ हेतुः । 
तथा च व्यभिचारः+तदवस्थ एव+इति वाच्यम् । धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदककोटौ ज्ञानत्वस्य नवेशात् । न च विनिगमनाविरहेण+अनु मितित्वादेः+निवेश आयास्याति इति वाच्यम् । 
अनुमितित्वादेः+निवेशे वह्नि+आदि+आपत्तिम्+ प्रति वह्निव्याप्यवत्ता निर्णयस्य हेतुत्व+अन्तरकल्पने एव निर्वाहात् । मन्मते त्वेककार्यकारणभावकल्पनम्+एव+उपपत्तेः । अथ वह्निविधेयकत्वादे परामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ+अनिवेशे यत्र धूमव्याप्यवान् वह्निव्याप्यवान्+च+इति समूहालम्बनात्मकः परामर्शः । 
अथ च+इदम्+ ज्ञानम्+ धूम+अभाववति धूमप्रकारकम्+इति+अप्रामाण्यज्ञानम्+ तादृशपरामर्शद्वितीयक्षण+उत्पन्नघटानुमितौ व्यभिचारवारणाय तादृशाप्रामाण्यज्ञानव्यक्तिनाम्+ तत्तत्+व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावः+ धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीयः । तथा च तादृश+अभावत्वकूटम्+ निवेश्य कार्यकारणभावकल्पने गौरवम्+ । मन्मते तु तत्र वह्निविधेयक+अनुमितौरनुदयेन धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्य धूमपरामर्शम्+ विना+अनुदयात् । 
व्यभिचाराभावेन तत्तत्+प्रामाण्य ज्ञानव्यक्तीनाम्+अभावः+ । धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदक कोटौ+अनिवेशनीयः+ इति लाघवम्+इति चेत्+मा+एवम्  । अप्रामण्यज्ञानव्यक्तीनाम्+अभावाः अनुगतधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताक एव अनुमितिजनकतावच्छेदककोटौ निवेशनीयाः । न तु तत्तत्+व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावाः+तदनुपदम्+एव+उपपादयिष्यते । तथा च वह्निविधेयकत्वादेः+अनिवेशे क्व गौरवावकाश इत्यपि परास्तम् । 
धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदककोटौ धूमपरामर्शवैशिष्ट्यम्+अनिवेश्य+एव+अनुमिति परामर्शयोःकार्यकारणभाव प्रकारस्य दर्शितत्वात् |
तत्र+अनुमितित्वादेः+निवेश+अप्रयुक्त लाघवगौरवविचारः+असंगत इति ध्येयम् । धूमपरामर्शकाले इदम्+ ज्ञानम्+ धूमाभाववति धूमप्रकारकम्+इति+अप्रामाण्यज्ञानसत्वे पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमितेः+अनुदयात् । धूमपरामर्शादिजनकतावच्छेदककोटौ तथाविध+अप्रामाण्यग्रहाभावा निवेशनीयाः । अथ किम्+ धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक+अप्रामाण्यग्रहाभावः+तत्र निवेश्यते । न च समावायसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक+अप्रमाण्यग्रहाभावः+तथासति+अप्रामाण्यग्रहकाले+अपि तत्+संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक+अप्रामाण्यग्रहाभावस्य परामर्शे सत्वात् । 
अप्रामाण्यग्रह+अभावविशिष्टपरामर्शस्य+अक्षततया वह्निविधेयक+अनुमिति+आपत्तिः+दुर्वारेव । 
न च समवायघटितसामानाधिकरण्य संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक+अप्रामाण्यग्रहाभावः+ निवेशनीय इति वाच्यम् । तथा सति एकधूमपरामर्शे अप्रामाण्यग्रहसत्वे अपरधूमपरामर्शकाले पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमितेः+अनुदयप्रसङ्गः+तदा सामानाधिकरण्य+उभय संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक+अप्रामाण्यग्रह+अभावविशिष्ट धूमपरामर्शसत्वात्+इति चेत्+न । 
स्वाविशेष्यत्वस्वसामानाधि करण्य+उभयसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक+अप्रमाण्य ग्रहाभावस्य+एव+अनु मितिजनकतावच्छेदककोटौ निवेशात् । 
यत्र+एकधूमपरामर्शे+अप्रामाण्यज्ञानम्+अपर धूमपरामर्शे नास्ति तत्र+अपरधूमपरामर्शस्य+अप्रामाण्यज्ञानाविशेष्यतया विशेषत्वादिघटित+उभय संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक तथाविध+अप्रामाण्यग्रह+अभाव विशिष्टधूमपरामर्शस्य+अक्षततया+अनुमिति+उत्पत्तौ बाधकाभावः । 
एकपुरूषस्य+अप्रामाण्यग्रहसत्वे पुरूष+अन्तरस्य धूमपरामर्शसत्वे पुरूष+अन्तरस्य+अनुमिति+उत्त्पत्तये सामानाधिकरण्यप्रवेशः । अत्र यद्धर्मधार्मितावच्छेदकीकृत्य+अप्रामाण्यग्रहसत्वे धूमपरामर्शसत्वे+अनुमिति+अनुदयः+अनुभवसिद्धः । 
तद्धर्मधर्मितावच्छेद+अप्रामाण्य ग्रहत्वाच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव+अनुगतरूपेण धूमपरामर्शजनकतावच्छेदक कोटौ निवेशनीयाः । न त्वननुगततत्तत्+व्यक्तित्वा वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव+अगौरवात् । प्रयोजन+अभावात्+च+इति । 
एवम्+ वह्निव्याप्यधूमवान्+न वा पर्वत इत्यादिसंशयकाले पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमितेः+अनुदयात् । 
अनुमितिजनकतावच्छेदककोटौ निश्चयत्वनिवेशः । तत्र निश्चयत्वम्+ वह्निव्याप्यधूमादि+अभावप्रकारकत्वे सति वह्निव्याप्यधूमप्रकारकज्ञानत्वम्+ संशयकाले धूम+अभाव+अप्रकारकवह्निव्याप्य धूमप्रकारकज्ञान+असत्वात्+न+अनुमितिः । 
अथ वह्निविधेयक+अनुमितिम्+ प्रति धूमादि+अभाव+अप्रकारक वह्निव्याप्यधूमप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वे धूम+अभावववान्+वह्निव्याप्यवान्+च पर्वत इति समुच्चय+उत्तरम्+ 
पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमिति+अनुदयप्रसङ्गः । 
समुच्चये धूम+अभावस्य प्रकारत्वेन धूम+अभाव प्रकारकवह्निव्याप्य धूमप्रकारकज्ञानस्य समुच्चयकाले+असत्वात् । 
न च विरोधिसंबन्धावच्छिन्न धूमाभावप्रकारकशून्यत्वम्+ कारणतावच्छेदककोटौ निवेशनीयम् । समुच्चये विरोधमानानङ्गीकारेण विधेयसंबन्धावच्छिन्न धूम+अभावप्रकारताशून्यत्वस्य तत्र सत्वात्+तदुत्तरम्+अनुमिति+उत्पत्तौ बाधकाभावात्+इति वाच्यम् । यत्र संशये+अभावकोटौ विरेधः+ न भातः किन्तु भावकोटौ विरेधः+ भातः+तदुत्तरम्+ पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमिति+त्वापत्तेः । 
तत्र विरोधसंबन्धावच्छिन्न धूम+अभावप्रकारताशून्यवह्निव्याप्यधूमप्रकारकज्ञानसत्वात् । न च वह्निव्याप्यधूमप्रकारतायाम्+ विरोधसंबन्धेन व्याप्यवत्तानिर्णयः+तदुत्तरम्+ पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमिति+अनुपपत्तेः । 
एवम्+ यादृशसंशये कोटिद्वयमध्ये एककोटौ+अपि विरेधः+ न भातः+तदुत्तरम्+ पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमिति+उत्पत्ति+आपत्तेः । न च तादृशसंशये मानाभाव इति वाच्यम् । तादृशसंशय+अस्वीकारे क्वचित्+विरोधमानम्+ तु इत्यादि सत्प्रतिपक्षग्रन्थीय दीधितिकारलेखनासंगतेः+इति चेत्+न । 
धर्मितावच्छेदक सामानाधिकरण्योभयकोटि+अवगाहिज्ञानम्+ समुच्चयः । अवच्छेदकावच्छेदेन+अन्यतर कोटि+अवगाहिज्ञानम्+ संशय इति नियमात्+सामानाधिकरण्ये न वह्निव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन हेतुतायाम्+ धर्मितावच्छेदकव्यापकदैशिक विशेषणतासंबन्धावच्छिन्न धूम+अभावप्रकारताशून्यत्वम्+ निवेशनीयम् | 
अवच्छेदकावच्छेदेन वन्हिव्याप्यधूमवत्ताज्ञान हेतुतायाम्+ दैशिकविशेषणताविशेषसंबन्धावच्छिन्न धूम+अभावप्रकारताशून्यत्वम्+ निवेशनीयम् । तथा सामानाधिकरण्ये न+उभयकोटि+अवगाहिसमुच्चयस्य सामानाधिकरण्येन वह्निव्याप्यधूमपरामर्श कारणतावच्छेदक+आक्रान्ततया तस्मात्+अनु मिति+उत्पत्तौ बाधाकाभावः ।
केचित्तु संशये उभयप्रकारतानिरूपिता एक+एव विशेष्यतासमुच्चये च+उभयप्रकारतानिरूपित+उभय विशेष्यता । अयम्+एव संशयसमुच्चययोः+भेदः । तथा च प्रकृते अभावप्रकारत्वानिरूपित वह्निव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपित वह्नित्त्वावच्छिन्नविशेष्यताशालि ज्ञानत्वम्+एव निर्णयत्वम् । 
पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनु मितिम्+ प्रति च तेन रूपेण हेतुत्वात्+न समुच्चयात्+अनु मितेः+अनुपपत्तिः+इति+आहुः तदसत् । 
तथासति पर्वते एकत्र द्वयमितिः+इति+आलोक+अभाव वह्निव्याप्यधूम+उभय प्रकारक+आलोक+अभाववान्+पर्वतः+ 
वह्निव्याप्यधूमवान्+इत्यादि ज्ञानात्+अनुमितेः+अनुपपत्तिः । 
तत्र वह्निव्याप्यधूमप्रकारता निरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यताया एव+अलोक+अभाव प्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वात् । तत्र विशेष्यताभेदस्वीकारे आलोक+अभाववान्+पर्वतः+ वह्निव्याप्यधूमवान्+च+इति समूहालम्बनात् तादृशज्ञानस्य+अवैलक्षण्यप्रसङ्गात् । 
एवम्+ संशय+उत्पत्ति काले+अपि उभयप्रकारतानिरूपित+उभय विशेष्यताशालिज्ञान+उत्पादक सामग्रीसत्वात्+तत्र+उभय विशेष्यतासत्वे बाधक+अभाव+असंशयात्+अपि+अनुमित्यात्+तेः+च। 
न तथाविध+उभय विशेष्यताशालिज्ञानम्+ प्रति संशयसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्+न संशयस्य तथाविध+उभय विशेष्यताशालित्वम्+इति वाच्यम् । एतादृशप्रतिबध्य प्रतिबन्धकभावकल्पने गौरवात् । न च संशयसमुच्चयः+ भेद+अन्यथा+अनुपपत्या तादृशगौरवम्+ न दोषयेति वाच्यम् । 
तयोः+भेदापपत्तेः प्रकारान्तरेण दर्शितत्वात् । अथ+उपदर्शित रूपेण+अनुमितिहेतुत्वे नीलपर्वतः+ धूम+अभाववान्+पर्वतः+ वह्निव्याप्यधूमवान्+इत्यादि नीलपर्वतत्वावच्छेदेन धूम+अभाव+अवगाहिज्ञानात्+अनुमिति+अनुपपत्तिः । नीलविशिष्टपर्वतत्वादेः पर्वतत्वानतिरिक्ततया तादृशज्ञानस्य पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितधूम+अभाव प्रकारकतया तथाविधधूम+अभावनिष्ठप्रकारतानिरूपित शून्यत्वादिघटित+अनुमिति जनकतावच्छेदकानाक्रान्तत्वात्+इति चेत्+न । 
अभावनिष्ठप्रकारतानिरूपित पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाम्+ पर्वतत्व+अतिरिक्त धर्मावच्छिन्नत्वरूपशुद्धत्वस्य निवेशनीयत्वात् । न च तथापि नीलपर्वतः+ वह्निव्याप्यधूमवान्न वेति संशयात्+अनुमिति+आपत्तिः+इति वाच्यम् । 
वह्निव्याप्यधूमप्रकारता निरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यतायाम्+अपि पर्वतत्व+अतिरिक्तधर्मावच्छिन्नत्वरूपशुद्धत्वस्य निवेशनीयत्वात् । न च वह्निव्याप्यधूमवान्+नीलपर्वत इत्यादिपरामर्शस्य+असङ्ग्रहः । 
तस्य नीलपर्वतः+ वह्निमान्+इत्यादि+अनुमितौ स्वातन्त्र्येण हेतुत्वकल्पन्नकापि+अनुपपत्तिः । एवम्+ पर्वतनिष्टावच्छेदकतायाम्+ निरवच्छिन्नत्वम्+अपि निवेशनीयम् । 
न+अतः+ जातित्वरूपेण पर्वतत्वम्+ धर्मितावच्छेदकीकृत्य वह्निव्याप्यधूमाभाव प्ररकारकातस्वरूपतः पर्वतत्वम्+ धर्मितावच्छेदकीकृत्य वह्निव्याप्यधूमप्कारक निर्णयात्+पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमितिः+च+इति । 
न वा जातित्वेन रूपेण पर्वतत्वम् । धर्मितावच्छेदकीकृत्य धूमाभावप्रकारकात् जातित्वरूपेण पर्वतत्वधर्मीतावच्छेदकीकृत्य वह्निव्याप्यधूमप्रकारक संशयात्+अनुमिति+आपत्तिः+च । अथ+अनुमितिम्+ प्रति वह्निव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपित पर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यताशालिनिर्णयत्वे न हेतुतायाम्+ वह्निव्याप्यः+ धूमः पर्वते इति+आकारक व्याप्यमुख्यविशेष्यक+आधेयतासंसर्गकपर्वत प्रकारकज्ञानात्+अनुमिति+अनुपपत्तिः । 
तत्र वह्निव्याप्यमुख्यविशेष्यक धूमप्रकारतानिरूपित पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताभावेन तादृशविशेष्यताशालिनिर्णयाभावात् । न च व्याप्यमुख्यविशेष्यक परामर्शात्+अनुमिति नाभ्युपेयत इति वाच्यम् । तादृशज्ञानादनुमिति+अनङ्गीकारे व्याप्यविशेष्यकात्+पक्षविशेष्यकाः+च+इत्यादि दीधितिकारलेखनासंगतिः+इति चेत्+न । 
व्याप्यविशेष्यकपरामर्शस्य+अपि अनुमितिम्+ प्रति स्वातन्त्र्येण हेतुत्वकल्पनात्+न दोषः । दीधितकृत्+अनुयायिनः+तु  वह्निव्याप्यधूमविषयता निरूपितपर्वतविषयता शालिनिश्चयत्वे न वह्निव्याप्यविशेष्यक परामर्शपक्षविशेष्यक परामर्शावनुम्यतेन रूपेण तयोः+अनुमितिम्+ प्रति हेतुत्वम्+आमनन्ति । तदपरे न क्षमन्ते । तथा सति वह्निव्याप्यधूमे पर्वत इति+आकारक+आधेयता संसर्गकवह्निव्याप्य धूमप्रकारकज्ञानात्+वह्निव्याप्यधूमः पर्वतान्+इति+आकारक+अधिकरणता संसर्गकपर्वतप्रकारकज्ञानात्+च पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमिति+आपत्तिः । 
अथ+आधेयतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारताभिन्नाया वह्निव्याप्यधूमविषयता वत्+निरूपित+अधिकरणता संसर्गावच्छिन्नप्रकारताभिन्नाया पर्वतविषयता तत्+शालि ज्ञानत्वेन हेतुत्वम्+ वाच्यम् । उपदर्शीतज्ञानीय धूमविषयत्वपर्वतत्वावच्छिन्न विषयत्वयोः+आधेयता संसर्गावच्छिन्नप्रकारता भिन्नत्व+अधिकरणताया संसर्गावच्छिन्नप्रकारता भिन्नत्वयोः+अभावात्+न+उपदर्शितज्ञानद्वयात्+अनु मिति+आपत्तिः+इति चेत्+न । 
तथा सति वह्निव्याव्य धूमवत्+पर्वतवान्+अयम्+ देश इति+आकारकज्ञानात्+अनुमिति+अनुपपत्तेः । तादृशज्ञानीयपर्वत निष्ठविषयताया देशनिष्ठविशेष्यता निरूपित+अधिकरणतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वेन तत्+भिन्नत्व+अभावात्+उपदर्शित ज्ञानस्य+उपदर्शितकारणता वच्छेदकानाक्रान्तत्वात् । 
केचित्तु आधेयतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वानवच्छिन्न वह्निव्याप्यधूमविषयता वृत्तिनिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितायः+अधि करणता संसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वावच्छिन्न पर्वतविषयतावृत्ति निरूपकताक वह्निव्याप्यधूमविषयतातत्+शालिज्ञानत्वेन हेतुत्वात्+न+उपदर्शित+अनुपपत्तिः । 
वह्निव्याप्यधूमवत्+पर्वतवानयम्+ देश इति+आकारकज्ञानीय पर्वतविषयतावृत्ति धूमप्रकारतानिरूपकताया अधिकणतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वानवच्छिन्नत्वेन तत् ज्ञानस्य+उक्तकारणता वच्छेदक+आक्रान्तत्वात् । न च वह्निव्याप्यधूमवान्+अयम्+ पर्वत इति ज्ञाने  ज्ञानम्+ धूम+अभाववति धूमप्रकारकम्+इति+अप्रामाण्य ग्रहदशायाम्+एवम्+ वह्निव्याप्यधूमः पर्वत इति ज्ञाने इदम्+ ज्ञानम्+ पर्वत+अभाववति पर्वतप्रकारकम्+इति+अप्रामाण्यग्रहदशायाम्+ पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमिति+आपत्तिः । 
न च तथाविधाप्रामाण्य ग्रह+अभावद्वयस्य एकत्र+उपदर्शित+अनुमिति जनकतावच्छेदककोटौ निवेशनीयत्वात्+न+अनुप पत्तिः+इति वाच्यम् । तथा सति एकविध+अप्रामाण्यग्रहसत्वे+अन्य विधपरामर्शसत्वे+अनुमिति+अनुपपत्ते वज्रलेपत्वात् । 
एवम्+ वह्निव्याप्यधूमवान्+पर्वत इति+आकारक संशयत्वह्निव्याप्यधूमः पर्वते न च+इति+आकारक संशयात्+च न+अनुमिति+आपत्तिः । 
न च वह्निव्याप्यधूम+अभाव प्रकारकत्वरूपनिश्चयत्व पर्वत+अभावाप्राकारकत्वरूप निश्चयत्वयोः+एकत्र+उपदर्शित+अनुमिति जनकतावच्छेदककोटौ निवेशनीयत्वात्+न+अनुपपत्तिः+इति वाच्यम् । 
तथा सति वह्निव्याप्यधूमवान्न वा पर्वतः पर्वते वह्निव्याप्यः+ धूमः+च+इति+आकारक ज्ञानात्+एव वह्निव्याप्यः+ धूमः पर्वते न वा पर्वतः+ वह्निव्याप्य धूमवान्+च+इति+आकारकज्ञानाञ्च अनुमिति+अनुपपत्तेः । न च कार्यकाले बाधसंभवात्+न+उपदर्शितज्ञानद्वयसंभव इति वाच्यम् । 
समानप्रकारकसमानविशेष्यक बाधनिर्णयस्य+एव विशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकतया+उपदर्शीतज्ञान+उत्पत्तौ बाधक+अभावात्+इति चेत्+न । धूम+अभाववत्+विशेष्यता निरूपितधूमप्रकारतानिरूपित विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक+अप्रामाण्य ग्रहभावस्य धूमविषयताया पर्वताभाववत्+विशेष्यता निरूपितत्व प्रकारतानिरूपितपर्वत प्रकारतानिष्ठविशेष्यता संबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक+अप्रामाण्यज्ञानभावस्य च पर्वतविषयतायाम्+ निवेश्य+उक्तरूपेण कर्यकारणभावकल्पने न+एकविध+अप्रामाण्यज्ञानकाले+अन्यविध परामर्शसत्वे+अनु मिति+अनुपपत्तिः । 
एवम्+ संशयसमुच्चययोः+वैलक्षण्य+अनुरोधे संशये भाव+अभावप्रकारता निरूपित+एक विशेष्यत्व+अङ्गीकारात् । पर्वतनिष्ठविषयतायाम्+ च पर्वत+अभाव प्रकारत्वानिरूपितत्वम्+ निवेशनीयम् ।  अतः+ न+उपदर्शित+अनेक संशयात्मकज्ञानाभ्याम्+अनुमितिः+इति+आहुः । तदसत् । 
उपदर्शित+उभयविध+अप्रामाण्य ज्ञानाभावयोः+उपदर्शित+उभयनिश्चयत्वे याः+च+एकत्वसमावेशे विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावबुद्धेः कारणतावच्छेदकगौरवात्+च । तथाविधाप्रामाण्यम्+ ग्रहाभावतथाविध+अनिश्चयत्वे च पृथक् पृथक् निवेश्यकार्यकारण भावकल्पम्+एव समीचीनम् । न च कारणतावच्छेदकताया व्यासज्यवृत्तीत्वानङ्गीकारान् न+अनुपपत्तिः+इति वाच्यम् । 
नानासंबधावच्छिन्ने नानाधर्मावच्छिन्ने कारणतयावच्छेदकताया अङ्गीकारात् । अत एव न+अभावादौ समवायसंबन्धावच्छिन्न+अवच्छेदकताप्रतीति+आपत्तिः+इति+अलम्+ सङ्ग्रहणेति । अथ+अनुमिति+उक्त+उभयरूपेण+उभय हेतुत्वे तयोः परस्परम्+ व्यभिचार इति चेत्+न । अव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन तयोः+जन्यतावच्छेदककोटौ निवेशात् । 
केचित्तु वह्निव्याप्यधूमः पर्वत इति ज्ञानात्+पर्वते वह्निः+इति साध्यविशेष्यक+अनु मितिः+उत्पद्यते । तथा च वह्निव्याप्यधूमवान्+पर्वत इति परामर्शात्+च पर्वतः+ वह्निमान्+इति साध्यविशेषणक+अनुमितिः+उत्पद्यते । 
तथा च पर्वते वह्निः+इति+अनुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति वह्निव्याप्यधूमः पर्वत इति परामर्शत्वेन हेतुत्वम् । पर्वतः+ वह्निमान्+इति+अनुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति वह्निव्याप्यधूमवान्+पर्वत इति ज्ञानपरामर्शत्वेन हेतुत्वम्+ कल्प्यत इति क्रमेण परस्परव्यावृत्तधर्मयोः+एव+उपदर्शितपरामर्शयोः कार्यतावच्छेदकत्वे व्यभिचाराभावात् । 
अव्यवहितोत्तरत्वेन तदुभयपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यत एव+इति+आहुः । तदसत् । साध्यविशेष्यक+अनुमितिम्+ प्रति साध्यप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाव्याप्य विशेष्यकपरामर्शात्+साध्य विध्यविशेष्यक+अनुमिति स्वीकारः+अनुचित एव । न च तथाविधप्रतिबध्य प्रतिबन्धकभावे मानाभाव इति वाच्यम् । तादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावानङ्गीकारे पृथिव्याम्+इतरभेद इति+अनुमितिम्+ पृथिव्यम्+इतरभेदः+अतिसिद्धेः स्वातन्त्र्येण प्रतिबन्धकताकल्पनः+ लाघवात्+इति । 
एवम्+ तादृशविशेष्यकार्यकारणभावे सिद्धे यत्+विशेषयोः कार्यकारणभावः+ प्रतिबाधकम्+ विना तत्तत्+सामान्ययोः+अपि तैः न च परामर्शत्वस्य+एव+अभावात् । तथाविधकार्यकारणभावकल्पनासंभव इति वाच्यम् । 
अनुमितिजनकतावच्छेदक कोटिप्रविष्टतया परामर्शत्वस्य जातित्वस्वीकारात् । न च चाक्षुषत्वजातिम्+आदाय तादृशजातेः संकार्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तादृशजातेः+मानसत्वव्याप्यत्वस्वीकारात् । 
न च तादृशजातेः+मानसत्व व्याप्यत्वस्वीकारे चाक्षुषवह्निव्याप्यवताज्ञानात्+अनुमिति+अनुदयापत्तिः+इति वाच्यम् । 
तत्र चाक्षुषोत्तरम्+ मानसपरामर्शः+ संभवात् । तत्र फला+अपलाप इति वाच्यम् । न च चाक्षुषसामग्रीकालीनतथाविध चाक्षुषोत्तरम्+ मानसपरामर्शासंभवात् । तत्र फलबलेन चक्षुसंयोगादेः+अभावस्य कल्पनीयतया तदा चाक्षुषसामग्री+अभावेन तदुत्तरम्+ मानसपरामर्शनियमात्+एव बाधकात्+न  फलानुपपत्तिः । 
अथ तथापि परामर्शत्वस्य स्मृतिव्याप्यत्वम्+आदाय विनिगमनाविरहः । सर्वत्र स्मरणात्मक परामर्शात्+एव+अनुमिति संभवात् । न च परामर्शत्वस्य स्मृतित्वव्याप्यत्वमते मानसव्याप्यवताज्ञानस्थले स्मरणम्+ कल्पयित्वा तदुत्तरम्+अनुमिति+अभ्यु पगमे क्षणविलंबस्वीकार एव विनिगमकम्+इति वाच्यम् । 
परामर्शत्वस्य स्मृतित्वव्याप्यत्वमते संशयाकारणस्मरण+अभावेन+अनुमितिजनकतावच्छेदक कोटौ निश्चयत्वानिवेशप्रयुक्त लाघवसंभवेन क्षणविलंबस्वीकारे क्षतिविरहात् । न च परामर्शत्वस्य मानसत्वव्याप्यत्वमते+अपि न+अनुमतितजनकतावच्छेदककोटौ निश्चयत्वनिवेश इति क्व भवन्मते लाघव+अवकाश इति वाच्यम् । 
तथा सति संभावात्मकपरामर्शात्+अनु मिति+उत्पादप्रसङ्गात् । न च तत्र व्याप्यवतानिश्चयरूपविशेष सामग्रीविरहात्+एव न+अनुमिति+उत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम् । 
तथा सति अनंतरसंशये तादृशजातिसंबंन्धस्य स्वीकारे गौरवात् । न च संशयव्यावृत्ति+एव सा जातिः+अस्तु+इति वाच्यम् । संशये तादृशजातिसत्वे बाधकाभावात् । तादृशजात्यवच्छिन्नम्+ प्रति तथाविधम्+ संशयसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्+न दोष इति वाच्यम् । 
तादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावक्लपनेन+एव मानसव्याप्यत्वमते गौरवप्रसङ्गात् । यत्तु परामर्शत्वस्य स्मृतित्वव्याप्यत्वमते+अपि स्मरणात्मकपरामर्शम्+ प्रति तत्तक्षणादिरूप+उद्वोधकानाम्+ तत्तत्+व्यक्तित्वेन हेतुत्वकल्पने गौरवम्+ । 
मन्मते तु तदा मानसपरामर्शादनुमितेः+एव+उत्पत्या स्मरणानुदये न तथाविधकार्ये कारणाभावाकल्पनेन लाघवसंभवात् । एवम्+ तथाविधस्मरण+इच्छा विशिष्टस्मरणसागग्री
काले+अनुमिति+उत्पाद वारणाय+अनुमितिम्+ प्रति अनुमितिज्ञानविरहविशिष्ट स्मरेण+इच्छा विशिष्टतथाविध लक्षणादिरूप+उद्बोधक घटितसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वाकल्पने मन्मते लाघवसंभवात्+च+इति । तदसत् । तत्तत्+क्षण+उत्पन्न संयोगविभागादेः पौर्वापर्यनिर्वाहाय तत्तत्+संयोगत्वावच्छिन्नम्+ प्रति तत्तत्+क्षणत्वेन कारणत्वकल्पने गौरवात् ।  
लाघवेन तत्र तत्तत्+व्यक्तित्वेन हेतुत्वक्लपनस्य+उचिततया तत एव तदानीम्+ तथाविधस्मरणसंभवेन तत्र तादृशस्मरणम्+ प्रति तत्तत्+क्षणादिरूप+उद्बोधकादेः स्वतन्त्र्येण हेतुत्वम्+ स्मृतित्व व्याप्यत्ववादिनाम्+अपि न कल्प्यत इति मन्मते न+आद्य दोषः । 
न वा+अपि+अंत्यः+ दोषः । तत्+क्षणादिरूप+उद्बोधका घटितायाः तथाविधस्मृतिसामग्र्याः तथाविध+उद्बोधकाघटित तथाविधस्मृतिसामग्र्यभाव विशिष्टतत्वावच्छिन्नम्+ प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । न च+एवम्+ सति तथाविध+उद्बोधकशून्यकालीनस्मृति+इच्छाकालीनस्मृतितरकारणकाले यादृशसामग्री बलात्+अनुमितिः+उत्पद्यते । 
तथाविध+उद्बोधकादि घटितस्मृति+इच्छाकालीन स्मृतिसामग्रीकाले+अपि यादृशसामग्रीकाले+अपि तादृशसामग्रीबलात्+अनुमिति+आपत्तिः+इति वाच्यम् । तत्तत्+क्षणाभाव विशिष्टत्वावच्छिन्नम्+ प्रति तत्तत्+क्षणाभावत्वेन+अपि हेतुत्वकल्पनात् । न च+एतादृश+अतिरिक्त कार्यकारणभावकल्पने एव तन्मते गौरवम्+इति वाच्यम् । 
तत्+क्षणादेः+अपि दोषविधयाविषयविशेष विषयकज्ञानादिकम्+ प्रतिबन्धकतया तत्र+एव 
तत्+क्षण+अभावविशिष्टत्वा वच्छिन्नम्+ तत्तत्+क्षण+अभावत्वेन हेतुत्वस्य क्लृप्तत्वेन+अतिरिक्त कार्यकारणभावाकल्पनात्+इति चेत्+न+मा+एवम् । 
एतादृशविषयविशेषस्य निर्णयत्वात् । ननु तथापि परामर्शत्वारव्याम्+एक+अतिरिक्ताम्+ जातिस्वीकृत्य अनुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति परामर्शत्वेन हेतुताकल्पनम्+अपेक्ष्य+उपदर्शित व्याप्ति रक्षार्थम्+अनुमितित्वा वच्छिन्नम्+ प्रति ज्ञानत्वेन हेतुत्वम्+अस्तु लाघवात्+इति चेत् । अत्र केचित् । 
परामर्शसामान्यशून्य दशायाम्+अनुमितित्वा वच्छिन्न+अनुदयप्रयोजकत्वम्+ वह्निव्याप्यादिविषयक निश्चयत्वावच्छिन्ना भावकूटैः स्वीकर्तव्यम् । अनुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति परामर्शत्वेन हेतुत्वकल्पने तु तत्+काले+अनुमितित्वा वच्छिन्नानुत्पादप्रयोजकत्वम्+एकस्मिन्परामर्शत्वावच्छिन्नाभावे कल्प्यता इति लाघवात् । 
तथाविधसामान्यकार्य कारणभावसिद्धेः । न च सिद्ध्यादिकालीनपरामर्शकाले+अनुमितित्वा
वच्छिन्न+अनुत्पाद प्रयोजकत्वस्य तत्तत्+धर्मावच्छिन्न+अभावकूटे कल्पनीयतया गौरवात्+न+अवकाश इति वाच्यम् । कार्याभावम्+ प्रति कारणाभावप्रयोजकत्ववत् कार्य+अभावाधिकरणत्वम्+ प्रति कारणाभावाधिकरणत्वम्+ प्रति तत्तधर्मावच्छिन्नाभाव शून्यक्षणावच्छिन्न+अनुमितित्वा वच्छिन्नाभावाधिकरणत्वम्+ प्रति तत्तद्धर्मावच्छिन्न+अभावकूट+अधिकरणत्वस्य प्रयोजकत्वकल्पनाम्+अपेक्ष्य तत्तत्+क्षणावच्छिन्न+अनु मितित्वावच्छिन्न+अभावाधिकरणत्वम्+ प्रति परामर्शत्वावच्छिन्न+अभाव+अधिकरणत्वस्य+एक प्रयोजकजत्व+अभ्युपगमे लाघवात्+इति+आहुः । तदसत् । 
एतादृशप्रयोजकत्वकल्पनस्य कार्यकारणभाव कल्पकत्वे+अनुमितित्वावच्छिन्नम्+ प्रति अनुमितत्+साविरह विशिष्टाप्रामाण्यग्रह+अभावविशिष्ट+अनुमिति+अभावत्वेन+अपि हेतुतापत्तिः । 
तत्र+अपि परामर्शद्वितीय क्षणोत्पन्न+अनुमिति+अव्य वहितक्षण+अवच्छिन्न+अनु मितित्वावच्छिन्न+अभाव+अधिकरणत्वम्+ प्रति सिसाधयिषाविरहविशिष्ट निश्चयत्वघटितसिद्धि विरहविशिष्ट+अनुमिति+अभाव+अभाव+अधिकरणत्व गुरोः प्रयोजककल्पन+अपेक्षया तादृश+अभावाधिकरणत्वम्+ प्रति अनुमितत्+साविरह विशिष्ट+अनुमिति+अभाव+अधिकरणस्य लघोः प्रयोजकत्वकल्पने लाघवात्+इति+अलम्+ संग्रहेण+इति  ।। 
इति श्रीभट्टाचार्यरघुदेवकृतः+अनुमितिपरामर्शविचारः समाप्तिमगमत् ।।
संवत् १९१३ श्रावणशुद्धतृतीयायाम्+ भानुवासरे लिखितः+अयम्  ग्रन्थः । यादृशमति न मे दोषः । अक्रूडपुरवास्तव्य औदीच्यज्ञातिसहस्र भगवानसूत दुर्गाशंकरेण लेखः ।। ***  
 sandhi matching completed