Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

लौकिकविषयतावादः
श्रीकुलदेवतायै नमः 
	घटम्+ साक्षात्करोमि+इति+आदि+अनु व्यवसायविषयतया लौकिकविषयता अतिरिक्तायाः सिद्धिः+इति नवीनाः । तत्र वदन्ति बहवः । तथाहि घटम्+ साक्षात्करोमि+इति+आदि+अनु व्यवसायातिरिक्त लौकिकविषयवत्वम्+न विषयः । किन्तु घटविषयकप्रत्यक्षत्वम्+एव घटादि+अनुमिति+आनन्तरम्+ तथाविधानुव्यवसायवारण संभवात् । तथा किम्+ अप्रमाणिक+अतिरिक्त लौकिकविषयता+अङ्कीकारेण+इति । 
ननु घटम्+ साक्षात्करोमि+इति+आदि+अनुव्यसायस्य घटविषयकप्रत्यक्षविषयत्व घटादि+उपनीतभाना+अनन्तरम्+अपि तथाविधानुव्यवसायापत्तिः । 
तदानीम्+उपनीत भानात्मकघट प्रत्यक्षरूपविषयसत्त्वात्+इति । न च तथाविधानुव्यवसायाम्+ प्रति घटादिनिष्ठ लौकिकसन्निकर्षादि घटितप्रत्यक्षसामग्रीजन्य घटविशेष्यकघटत्वप्रकारक प्रत्यक्षस्य हेतुत्वात्+न+उपदर्शितापत्तिः+इति वाच्यम् । 
तथा सति+अपि गगनादि+उपनीतभानागगनविषयक साक्षात्करोमि+इति+आदि+अनुव्यवसायस्यापत्तेः+दुर्वारत्वात् । 
न च गगनम्+ साक्षात्करोमि+इति+आदि+अनुव्यवसायस्य+अप्रसिद्ध्या न तदापत्तिसंभव इति वाच्यम् । साक्षात्कारः+ न घटीय इति बाधबुद्धिदशायाम्+ घटम्+ साक्षात्करोमि+इति+आदि+अनुव्यवसायवरणार्थम्+तथाविध+अनुव्यवसायम्+ प्रति तथाविधबाधबुद्ध्यादेः+घटत्वादिना घटादिरूपविषयविशेषम्+ अन्तर्भाव्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने विषयभेदेन+अनन्त प्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावकल्पनाम्+अपेक्षया लाघवात् । 
स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितप्रकारता सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासंबन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्नम्+ प्रति स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपिताभाव निष्ठप्रकारतानिरूपितप्रकारता संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता संबन्धावच्छिन्नप्रकारता संबन्धेन निर्णयस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनस्य+एव+उचिततया गगनत्वादौ तथाविधसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिक बाधाभाव रूपकारणबलात्+लौकिक मानसत्वावच्छिन्नस्य+आपत्तौ जायमानायाम्+ फलतः+ गगनम्+ साक्षात्करोमि+इति+आदि+आपत्तिसंभवात् । 
न चानुव्यवसायम्+ प्रति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीजन्य व्यवसायस्य विषयविशेषम्+अन्तर्भाव्य कार्यकारणभावकल्पने विषयभेदेन कार्यकारणभाव बुद्ध्या गौरवात् । तदपेक्षया स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेषतानिरूपकप्रकारता संबन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदक तासंबन्धेन मानसम्+ प्रति लौकिकप्रत्यक्षसामग्र्याः स्वातन्त्र्येण स्वाश्रयवृत्तित्वसंबन्ध कारणत्वकल्पनस्य+एव लाघवेन+उचितत्वात् । 
वृत्तित्वम्+ च स्वरूपसमवाय+अन्यतरसंबन्धेन बोध्यम् । गगने च लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीरूप क्लृप्तकारणाभावात् । तादृशसंबन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्न+उत्पत्त्यसंभवे न गगनम्+ साक्षात्करोमि+इति+आदि+आनुव्यवसायस्यासंभव इति वाच्यम् । 
विनश्यत्+अवस्थ लौकिकप्रत्यक्ष सामग्रीजन्यव्यवसायोत्तरम्+अपि+अनुव्यवसाय+उत्पत्त्या तत्र व्यभिचारेण+उपदर्शित रीत्या कार्यकारणभावकल्पनासंभवेन विषयविशेषम्+ निवेश्य+एव व्यवसाय+अनुव्यवसाययोः कार्यभावकल्पनस्य+आवश्यकत्वात् । 
क्लृप्तकारणाभावेन गगनम्+ साक्षात्करोमि+इति+आपत्ति वारणासंभवात् । लौकिकविषयताङ्गीकारे तु स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितलौकिक विषयतासंबन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासंबन्धेन लौकिकमानसम्+ प्रति लौकिकविषयतावच्छेदकतासंबन्धेन व्यवसायस्य हेतुत्वात् । गगनत्वादौ तथाविधकारणाभावेन+उपदर्शितसंबन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्न+आपत्ति+असंभवात् । 
गगनम्+ साक्षात्करोमि+इति+आकारकप्रत्यक्षापत्तिः+इति लौकिकविषयताभ्युपगमावश्यकः । यदि स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितप्रकारता संबन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासम्बन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्नम्+ प्रति स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताभावप्रकारतानिरूपितप्रकारतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासंबन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासंबन्धेन+उपदर्शित बाधनिर्णयस्य प्रतिबन्धकत्वे 
सत्येव प्रतिबन्धका भावरूपकारणबलाद् गगनत्वेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्न+आपत्ति+एव फलतः+ गगनम्+ साक्षात्कारोमि+इति+आपत्तिः संभवति । तदेव न गौरवात् । तथाहि आहार्यतथाविध निर्णयोत्तरोत्पन्न+उपदर्शित विशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणायानाहार्यत्वम्+अवश्यम्+ तत्र प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यम् । 
आहार्यत्वम्+ न+एव वक्तुम्+ शक्यते तत्+दूषणस्य+अन्यत्र++उपदर्शितत्वात् । किन्तु तत्तत्+व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदकूटवत्वम् । तथा च साक्षात्कारः+ घटीयः न पटीय इति+आदि+आकारक विषयभेदभिन्नानन्ताहार्य ज्ञानव्यक्तिभेदकूटानाम्+एकत्र
प्रतिबंधकतावच्छेदककोटौ निवेशे तेषाम्+ विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण+अनन्त 
प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावबुद्ध्या गौरवस्य दुष्परिहारत्वात् । 
प्रकारतावच्छेदकानाम्+  
विशेष्यनिवेशेन+एव+उपदर्शित+अनुव्यवसायबाधानाम्+ 
प्रतिबध्यप्रतिबंधकभाव कल्पनमावश्यकम्+इति । गगनम्+ साक्षात्करोमि+इति+अनु व्यवसायस्य+आवश्यकतया 
आपादक+अभावेन+आपत्तिः+गीर्वाणगुरोः+अपिशक्या । 
एवम्+ घटप्रत्यक्षविषयकमानसम्+ प्रति लौकिकप्रत्यक्ष सामग्रीजन्यघटादि प्रत्यक्षस्यहेतुत्वकल्पने न+एव घटादि+उपनीतभानानन्तरम्+ घटम्+ साक्षात्करोमि+इति+आपत्तिः+अपि+अशक्या तथा च लौकिकविषयतास्वीकारः+ निरर्थक इति विभाव्यते । 
तथापि घटादि+उपनीत भानानन्तरोत्पन्नम्+ घटम्+ न साक्षत्करोमि+इति प्रतीतिविषयतया लौकिकविषयता अवश्यम्+ स्वीकार्या । 
अन्यथा तादृशप्रतीतेः+घट विषयक प्रत्यक्ष+अभावविषयत्वेन घटादि+उपनीतभानोत्तम्+अपि तदनुत्पत्ति+आपत्तेः । 
तदानीम्+ घटप्रत्यक्षसत्त्वे न तदभावरूपविषयसत्त्वात् । न च लौकिकप्रत्यक्षसामग्री जन्यत्वाभावविशिष्टप्रत्यक्षत्वम्+एव तस्य विषय इति वाच्यम् । तस्य संबन्धत्वे प्रमाणाभावात्+इति ।
केचित्तु घटादिप्रत्यक्षविषयक लौकिकमानसम्+ प्रति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीजन्य घटादिव्यवसायस्य हेतुत्वे जन्यत्वादिघटितधर्मस्य कारणतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवात्+तदपेक्षया अतिरिक्ताम्+ लौकिकविषयताम्+ स्वीकृत्य तथाविधानुव्यवसायम्+ प्रति घटत्वनिष्ठप्रकारता निरूपितघटनिष्ठलौकिकविषयताशालिनिश्चयत्वेन हेतुत्वकल्पनालाघवस्य+अतिस्फुटत्वात्+इति लाघवेन+अतिरिक्तविषयतासिद्धिः+इति+आहुः । तदसत् । 
लाघवेन+अतिरिक्त विषयतासिद्धेः । प्रतिबंधिसहस्रकवलितत्वात् तदेव+अवधेहि । तथा सति पर्वते वह्निमान्+इति+अनुमितिम्+ प्रति वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतः+ वह्निव्याप्य आलोकवान् पर्वत इति+आदि+अनन्तपरामर्शाणाम्+ तत्तत्+रूपेण+अपि हेतुताविलोपप्रसङ्गः । 
तत्र+अपि तावत्स्वेकाम्+ वह्नि+आदिनिष्ठ+अतिरिक्त विषयताम्+अभ्युपेत्य 
विलक्षणविषयताशालित्वेन हेतुत्वकल्पनस्य+उचितत्वात् । 
न च+इष्टापत्तिः । तथा सति तद्घटकीभूतव्याप्तिः+निर्वचनस्य ग्रन्थकृताम्+उन्मत्त प्रलपितत्वापत्तेः+इति । एतेन चक्षुः संयोगादि जन्यतावच्छेदकतया लौकिकविषयतासिद्धिः । अन्यथा तत्र+उपनीतभानादौ व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात्+इति निरस्तम् । 
स्वाव्यवहितक्षणोत्पत्तिकत्व संबन्धेन चक्षुःसंयोगादिवैश्ष्ट्यस्य तत्तच्+कार्यतावच्छेदककोटौ निवेशनेन+एव व्यभिचारवारणसंभवे व्यर्थम्+अतिरिक्तलौकिकविषयतायाः कल्पनम् । 
चक्षुः संयोगादिकार्यतावच्छेदक कोटौ+उपदर्शितसंबन्धेन तद्वैशिष्ट्यस्य निवेशनम्+आवश्यकम् । 
अन्यथा मण्डूकवशांजनरूपजन्य+उरगभ्रमे व्यभिचारस्य तत्+कार्यतावच्छेदककोटौ लौकिकविषयताया निवेशे+अपि वारणासंभवात् । 
तदुत्तरम्+उरगम्+ साक्षात्कारोमि+इति+अनुव्यवसायस्य+उत्पत्त्या तत्र+अपि  लौकिकविषयता स्वीकारस्य+आवश्यकत्वात् । 
न च+उपदर्शितसंबन्धेन चक्षुःसंयोगादिवैशिष्ट्यस्य चक्षुःसंयोगादिजन्यता वच्छेदककोटौ निवेशे+अपि तद्धर्मावच्छिन्नस्य विषयतासंबन्धेन द्रव्यवृत्तिरूपादौ+उत्पत्त्या तत्र चक्षुःसंयोग+अभावेन व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात्+इति वाच्यम् । 
तथा सति स्वाव्यवहितपूर्वक्षण वृत्तित्वविशिष्ट चक्षुः संयोगवत्वस्वविषयत्व+उभयसंबन्धेन चाक्षुषत्वाच्छिन्नम्+ प्रति चक्षुःसंयोगस्य हेतुत्वकल्पना+अनुपपत्ति गन्धलेशः+अपि+इति चेत्+मा+एवम् । 
लौकिकसन्निकर्षजन्य घटादिप्रत्यक्षे प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नघटादि विषयतानिरूपकत्वम्+अङ्गीक्रियते । 
घटादि+उपनीतभाने तु ज्ञानत्वावच्छिन्नघटादि विषयतानिरूपकत्वम्+ तथा च घटादि+उपनीत भानोत्तर+उत्पन्नघटम्+ न साक्षात्कारोमि+इति+आदिप्रत्यक्षस्य साक्षात्कारे 
प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नघटादि विषयता निरूपकत्वाभावस्य+आत्मनि प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नघटादि विषयता निरूपकताविशेषविशिष्ट प्रत्यक्षत्वाभावस्याविषयत्वेन+एव+उपपतौ 
न तदन्यथा+अनुपपत्त्या लौकिकविषयतासिद्धिः । न च लौकिकसन्निकर्षनजन्यप्रत्यक्षे विलक्षणप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपकत्वम्+अङ्गीक्रियते 
किम्+ वा विलक्षणलौकिकविषयत्वम्+इति+अत्र विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । 
विलक्षणलौकिकविषयताङ्गीकारे+अपि विलक्षणनिरूपकत्वम्+अवश्यम्+अङ्गीकार्यम् । 
अन्यथा+उपनीतभानसाधारणविषयता निरूपकत्वसामान्यलौकिक विषयतानिरूपकत्वे ( घटादि+उपनीतभानानन्तरम्+ घटम्+ न साक्षात्करोमि+इति+अनुपपत्तेः । घटादि+उपनीतभाने घटादिविषयतानिरूपकत्वापत्तेः+तथाविधनिरूपकत्वरूपलौकिकविषयतानिरूपकस्यापि सत्त्वात् । ) घटादिलौकिकविषयता निरूपकत्वाभावविशिष्टप्रत्यक्षस्य तथाविधनिरूपकताविशिष्टप्रत्यक्षाभावस्य च तथाविधप्रतीतिविषयस्य तदानीम्+असत्त्वात्+इति विलक्षणनिरूपकत्वस्वीकारस्य+आवश्यकत्वस्य+एव विनिगमकत्वात् । 
अत्राहु: तथाविधविलक्षण निरूपकत्वस्वीकारे+अपि घटादि+उपनीतभानोत्तरम्+ घटः+ न साक्षात्+क्रियत इति प्रतीति+अन्यथा+अनुपपत्त्या लौकिकविषयतास्वीकारावश्यकः । तथाहि तादृशप्रतीतेः+यदि  प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नतथाविध विलक्षणनिरूपकत्वाभाव प्रकारिकाप्रत्यक्षमुख्यविशेष्यका तदा तस्य घटमुख्यविशेष्यकशाब्दबोध जनकप्रथमान्तघटपद घटितवाक्य न+उल्लेखः+अनुपपन्न इति अन्यथा+अनुपपत्त्या घटमुख्यविशेष्यका साक्षत्कार्यलौकिक विषयत्वाभावप्रकारिका वाच्या । तथा च तत्तत्+विषयतया लौकिकविषयतासिद्धिः+आवश्यकी । 
ननु लौकिकसन्निकर्षादि घटितसामग्रीजन्यघटप्रत्यक्षे घटघटत्वविषयक निर्विकल्पकीय निरवच्छिन्नविषयतात्वम्+एव+अङ्गीक्रियते । 
न तु घटादि+उपनीतभाने सति तदुत्तरम्+ न घटः+ साक्षात्+क्रियत इति प्रतीतिः+न+अनुपपन्ना । 
तस्या घटे साक्षात्कारीयनिरवच्छिन्न विषयत्वाभानेन+एव+उपपत्तिः+इति लौकिकसामग्रीजन्यघटत्व विशिष्टप्रत्यक्षे लौकिकविषयताभ्युपगमः+ निरर्थकः । 
अतिरिक्तलौकिक विषयताभ्युपगमे+अपि निर्विकल्पकविलक्षण निरवच्छिन्नविषयताभ्युपगमस्य+आवश्यकतया तस्य+एव सर्वानुपपत्तिवारणसंभवात् । 
न च निर्विकल्पकीय विलक्षणनिरवच्छिन्न विषयताभ्युपगमस्याविशेषताया लौकिकविशिष्टबुद्धिसामान्ये स्वीकारे जातिमान्+इति+आदि लौकिकप्रत्यक्षे+अपि सावश्यम्+अङ्गीकार्या । तथा च तदुत्तरम्+ स्वरूपतः+ 
घटत्वविशिष्टबुद्धि+आपत्ति स्वरूपतः+ घटत्वविशिष्टबुद्धिम्+ प्रति विशेष्यताभिन्नघटत्व निष्ठविषयताशालिज्ञानत्वेन+आवश्यक्लृप्तहेतुत्वस्य तदानीम्+अपि सत्त्वात्+इति वाच्यम् । स्वरूपः+तद्विशिष्ट बुद्धिम्+ प्रति विशेष्यताभिन्नतन्निष्ठ प्रकारताक+अन्यत्वविशिष्ठ विषयत्वाभावविशिष्टम्+ तन्निष्ठवत्+ज्ञानत्वेन हेतुत्वकल्पनात्+न+उपदर्शित+अनुपपत्तिः । 
तन्निष्ठविशेष्यताकत्वेन तथाविधतन्निष्ठप्रकारताक+अन्यत्व वैशिष्ट्यनिवेशेन जातिमान् घटवान्+च+इति समूहालम्बनसंग्रहः । अनेन रूपेण कारणत्वकल्पने गौरवम्+इति तु न+आशङ्कनीयम् । 
लाघवेन+अतिरिक्त विषयतासिद्धिः । पूर्व+उपदर्शित प्रतिबंधिसहस्रकवलितत्वेन निरस्तात्+इति चेत्+न । तथापि लौकिकसन्निकर्षजन्य+अयम्+ घट इति प्रत्यक्ष+उत्तरम्+ घटत्वेन+इमम्+ जानामि+इति+आकारकस्य तथाविध+उपननीतभानानन्तरम्+ घटत्वेन नेमम्+ जानामि+इति साक्षात्करोमि+इति+आकारप्रत्यक्षस्य न विषयतातिरिक्तलौकिकविषयता सिद्धिः ।
 तथाहि घटत्वप्रकारतानिरूपित घटनिष्ठनिर्विकल्पकीय निरवच्छिन्नविषयत्व तदभावादिकम्+ न तयोः+विषयः निर्विकल्पकीयविषयतायाः किञ्चित्+विषयत्वा निरूपकत्वान् । तथा च+अनन्यगतिकतया घटत्वनिष्ठप्रकारता निरूपितघटनिष्ठलौकिक विषयत्वतदभावादिकम्+ तयोः+विषयः भविष्यति+इति तत्+विषयतया अतिरिक्तलौकिक विषयतासिद्धिरप्रत्यूह+एव यत्+तु+उपदर्शितप्रतीत्योः+घट निष्ठप्रकारतानिरूपित+इदम्+ 
त्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्व सामानाधिकरण्येन न+इदम्+ पदार्थवृत्तिनिर्विकल्पकीय विषयत्वतदभावादिकम्+एव विषयः । 
तथा च निर्युक्तिकम्+ लौकिकविषयत्वम्+एव+इति । तन्न । घटत्वादिलौकिक प्रत्यक्षोत्पादकसंस्थान विशेषावच्छिन्नलौकिक सन्निकर्षशून्यदशायाम्+ एतद्घटादौ यथा कथञ्चित्+चक्षुः संयोगसत्त्वे घटत्वेन+एतद्घटादिज्ञानसत्त्व उत्पद्यमानम्+ यदेतत्+व्यक्तित्वेन+एतत्+व्यक्ति विषयकलौकिकप्रत्यक्षात्मकम्+ घटत्वेन रूपेण एतत्+व्यक्तेः+उपनीतभानात्मकम्+ ज्ञानम्+ तदनन्तरम्+ घटत्वेन इमम्+ साक्षात्करोमि+इति प्रतीति+अनुपपत्तेः+च । तदानीम्+ घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेदम्+ त्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्व समानाधिकरणेदम्+ पदार्थवृत्तिनिर्विकल्पकीय विषयताशालिप्रत्यक्षसत्त्वात् । 
भवन्मते लौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानस्य तथाविधविषयताशालित्वम् । न च घटत्वनिष्ठनिर्विकल्पकीय विषयताकत्वविशिष्ट घटत्वनिष्ठप्रकारता निरूपित+इदम्+ त्वावच्छिन्नविशेष्यताव सामानाधिकरण+इदम्+ वृत्तिनिर्विकल्पकीय विषयत्वतदभावादिकम्+एव तयोः+विषयः । 
तथा च+उपदर्शितप्रत्यक्षे घटत्वलौकिकप्रत्यक्षजनक संस्थानावच्छिन्नलौकिक सन्नकर्षविरहेण घटत्वनिष्ठनिर्विकल्पकीय विषयत्वाभावात्+न+उपदर्शितापत्ति+अनुपपत्ति+इति वाच्यम् । 
तत्र+एव प्रत्यक्षे यत्र व्यक्ति+अन्तरवृत्तिघटत्वनिष्ठलौकिकप्रत्यक्षोत्पादकसन्निकर्षबलाद् व्यवहितोत्तरम्+अपि घटत्वेन भानम् । तत्र तथाविध+आपत्ति+अनुपपत्तिः+ब्राह्मणा वारयितुम्+ न शक्यते इति+अतिरिक्त लौकिकविषयतास्वीकारस्य+आवश्यकत्वात्+इति । सा च लौकिकविषयता न प्रकारताविशेष्यस्वरूपा तथा सति+इदम्+ घटवत्, अत्र घट इति+आदि प्रत्यक्षभेदात्+तस्य+अभिन्नत्वापत्ते अनन्तलौकिकविषयता स्वीकारापत्तेः । 
किन्तु प्रकारताविशेष्यताभिन्ने नानुपपत्तिगंधलेशः+अपि+इति । केचित्तु लौकिकविषयतामवश्यम्+अङ्गीकर्त्तव्यम् । अन्यथा लौकिकविषयतानुगमकाभाव न च लौकिक विषयतानुगमकरूपाभावे क्षतिविरहात्+इति वाच्यम् |
तदनुगमकरुप+अभावे लौकिकविषयत्व+अभाव लौकिकविषयताशालि प्रत्यक्ष+अभावयोः+अनु गमासंभवात् । 
साक्षात्करोमि+इति+अनुगत प्रतीत्यनुपपत्तेः+इति+आहुः | तदसत् | प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न लौकिकविषयता 
रुपत्वेन+एव+उपपत्तौ अतिरिक्तलौकिक विषयत्वोपगमे मानाभावात् । न च तथा सति घटसाक्षात्कारित्व विषयकप्रत्यक्षम्+ प्रति घटनिष्ठप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विषयतात्वस्वरूपतन्निष्ठ लौकिकविषयतावत्वेन हेतुत्वकल्पने गौरवम् । 
अतिरिक्तलौकिक विषयताभ्युपगमे तु तत्र तेन रूपेण हेतुत्वकल्पने कारणतावच्छेदकलाघवम्+अतिस्फुटम्+एव+इति वाच्यम् । 
लाघवेन+अतिरिक्तविषयतास्वीकारे धूमपरामर्शघटकीभूतयत्+किञ्चित्+विषयतायाम्+अतिरिक्त विलक्षणविषयतावत्वम्+ स्वीकृत्य+अनुमितिम्+ प्रति तादृशविलक्षणविषयतात्व विशिष्टविषयतायाम्+अतिरिक्तनिरूपकज्ञानत्वेन+एव 
हेतुत्वस्य+उचितत्वेन+अनु मितिजनकतावच्छेदककोटौ व्याप्ति+आदिविषयतानिवेशस्य निरर्थक्यापत्तिः+इति+अस्यासकृत्+आवेदितत्वात् । 
यत्तु प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न निरूपित+अतिरिक्त लौकिकविषयता+अतिरिक्ता चाक्षुषत्वावच्छिन्नविषयता+अतिरिक्ता स्वीक्रियते । अन्यथा पशयामि न पश्यामि+इति+आदिप्रत्यक्षानुपपत्तिः+इति । तन्न । पश्यामि+इति+आदिप्रत्ययानाम्+ प्रत्यक्षसामान्यनिरूपित लौकिकविषयताशालि चाक्षुषत्वादि+अवच्छिन्नादि+अवलंबनत्वेन+एव+उपपत्तौ 
प्रत्यक्षसामन्यनिरूपितलौकिक विषयतातिरिक्तलौकिक 
विषयता+अभ्युपगमस्य निष्प्रयोजकत्वम्+ तथाविध+अतिरिक्तम्+ लौकिकविषयता+अभ्युपगमे कार्यकारण लाघवस्य+उपदर्शित प्रतिबंधिसहस्रकवलितत्वेन+अनुपादेयत्वादि+इति+अलम्+अतिविस्तरेण+इति । 
इति लौकिकविषयतावादः समाप्तः ।   sandhi matching completed