Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

मुक्तिवादः
आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः+मुक्तिः+इति+आचार्याः । तत्र दुःखनिवृत्ति निष्ठ+आत्यन्तिकत्वम्+ स्वसमानाधिकरणदुःखप्रागभावासमानकालीनत्वम् । तथा च स्वसमानाधिकरणदुःखप्रागभावासमानकालीनदुःखध्वंसः+ मोक्ष इति निर्गलितलक्षणम्+ वाक्य+अर्थः । अत्र स्वपदम्+ स्वलक्ष्य+अभिमतमुक्ति+ आत्मकदुःखध्वंसपरम् । प्रलयपूर्वकालीनमुक्ति+आत्मकदुःखध्वंसानाम्+ पुरूषान्तरीयदुःखप्रागभाव (वा) समानकालीनतया तत्र+अव्याप्तिवारणाय स्वसमानाधिकरण+इति । इदानीन्तनदुःखध्वंसे+अतिव्याप्तिवारणाय दुःखप्रागभावासमानकालीन+इति । न च दुःखासमानकालीनत्वविशेषण+उपादानेन+एव तत्र+अतिव्याप्तिवारणसंभवे किम्+ प्रागभावविशेशणेन+इति वाच्यम् । यथासंनिवेशेन वैय्यर्थ्य+अभावात् । तथापि+अनतिप्रयोजकत्वम्+ तस्य+इति चेत्+तर्हि प्रागभावा(व) घटितोपदर्शितविशेषणस्य+एव शरणी (?) करणीयत्वात् ।
ननु स्वसमानाधिकरण दुःख+असमानकालीनदुःख ध्वंसत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वे तस्य तत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वा नुपपत्तिः । 
तथाहि तत्र स्वपदम्+ दुःखध्वंससामान्यपरम् । दुःखीयतत्त्+ध्वंसपरम्+ वा ।
न+आद्यः मुक्ति+आत्मक दुःखध्वंसस्य+अपि दुःखध्वंससामान्य+अन्तर्गत पुरूष+अन्तरीयदुःख ध्वंससामानाधिकरणदुःख समानकालीनतया तद्घटित+उपदर्शितधर्माप्रसिद्धेः ।
न+अन्त्यः । तथाविधकार्यकारणभावस्य तत्तत्+व्यक्तिविश्रान्ततया आवश्यकत्वे 
तत्तत्+व्यक्तित्वावच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पने 
लाघवसंभवेन+अलम्+ तादृशगुरू धर्मस्य 
तज्जन्यतावच्छेदकत्व+अङ्गीकारेण+इति चेत् 
संभवत्येवम्+उक्तिपदर्शितधर्मस्य कार्यतावच्छेदकत्वे, तत्+एव न । 
वयम्+ तु स्वसामानाधिकरण्यकालिक
विशेषणत+उभयसंबंधेन दुःख (स्य) वा भूयः+तद्भिन्नदुःख ध्वंसत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्व मुक्तिररीकुर्महे । अत्र स्वत्वस्य परिचायकतया कार्यतावच्छेदककोटा विनिवेशेन न+उपदर्शितविकल्पावसर इति । 
न च तादृशधर्मस्य निरूक्तिः+मुक्तिभिन्नत्वे मुक्तित्वच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानहेतुतानुपपत्तिः+जागरूक+एव+इति वाच्यम् । मुक्तित्वरूपत्वस्य+अपि लाघवेन तत्र+एव+अङ्गीकारात् ।
केचित्तु स्वसमानाधिकपरणदुःख
प्रागभाव+असमानकालीनदुःखध्वंसत्वस्य मुक्तितत्वरूपत्वे तत्र तत्त्वाज्ञानजन्यता वच्छेदकत्वस्य+उपदर्शि तानुपपत्तिग्रस्ततया चरमदुःखध्वंसः+ मुक्तिः+इति मुक्तिलक्षणम् । 
दुःखनिष्ठचरमत्वम्+ जातिविशेषः । विजातीयम्+ यद् दुःखम्+ तत्+ध्वंसत्वम्+ तत्त्वज्ञानजन्यता 
वच्छेदकम्+इति+आमनन्ति । 
तत्र+इयम्+अनुपपत्तिः+उद्भाव्यते । 
चरमत्वस्य दुःखवृत्तिजातित्वम्+ न संभवति प्रमाणाभावात् । 
न च तत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदक कोटि प्रविष्टतया तादृशजातिसिद्धिः+इति वाच्यम् । गोवध+आदिजन्यतावच्छेकदुःख वृत्तिजातिविशेषेण तस्याः (साम्+) कर्यात् । तथाहि गोवधजन्यतावच्छेदिका 
जातिः+इदानीन्तन गोवधजन्यदुःखे तत्र न चरमत्वम् । चरमत्वे+अपि क्वचित्+गोवधजन्यचरमदुःखे तत्र च न सा । 
यत्र च गोवधजन्युदुःखम्+एव चरमम्+ तत्र 
तत्+उभयोः समावेशात् न च चरमत्वव्याप्यवरूद्भभेदेन 
गोवधजन्यतावच्छेदकजातेः+नानात्वात्+न सांकर्य+अवकाश इति वाच्यम् । 
वैपरीत्ये+अपि सांकर्यवारणसंभवात् ।
ननु गोवधजन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यविरूद्धभेदेन चरमत्वस्य नानात्वस्वीकारे तुल्ययुक्त्या ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यविरूद्धभेदेन+अपि चरमत्वस्य नानात्वम्+ स्वीकार्यम् । तथाच+एका गोवधजन्यतावच्छेदिका जातिः+तद्व्याप्यविरूद्धभेदेन चरमत्वम्+ द्विविधम् । एवम्+एका ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदिका जातिः+तद्व्याप्यविरूद्धभेदेन+अपि चरमत्वम्+ द्विविधम्+इति षट्+जातयः । गोवधजन्यतावच्छेदकजातेः+नानात्वे तु चरमत्वस्य व्याप्यविरूद्भभेदेन गोवधजन्यतावच्छेदिका जातिः+द्विविधा । एवम्+ ब्रह्मवध जन्यतावच्छेदक जातेः+अपि तद् व्याप्य विरुद्धभेदेन द्वैविध्यम् | एकम्+ च चरमत्वम्+इति पञ्चजातय इति लाघवात्  गोवधादिजन्यतावच्छेदकजातेः+एव नानात्वस्वीकार उचित इति चेत्+न । चरमत्वस्य नानात्वकल्पने गोवधजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्यचरमत्वस्य+एव ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदक जातिविरूद्धत्वम् । एवम्+ ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यचरमत्वस्य गोवधजन्यतावच्छेदक जातिविरूद्धत्वम्+इति चरमत्वस्य द्विविधमात्रातया जातिचतुष्टयकल्पनेन विपरीतलाघवसंभवात् । एवम्+ चररमत्वस्य गोवधन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यविरूद्धभेदेन नानात्वे कार्यकारणभावलाघवम्+अपि संभवति । तथाहि एका विजातीयदुःखत्वावच्छिन्नम्+ प्रति गोवधत्वेन कारणता । अपरा च विजातीयदुःखत्वावछिन्नम्+ प्रति ब्रह्मवधत्वेन । चरमत्वद्वैविध्येन च मुक्तिम्+ प्रति तत्त्वज्ञानस्य+अपि कार्यकारणभावद्वयम्+इति कार्यकारणभाव चतुष्टयकल्पनम् । गोवधादिजन्यतावच्छेदकजातेः+नानात्वे तु गोवधजन्यतावच्छेदक जातिद्वैविध्येन विजातीयदुःखम्+ प्रति गोवधस्य कारणताद्वयम् । एवम्+ ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदक जातिद्वैविध्येन विजातीयदुःखम्+ प्रति ब्रह्मवधस्य+अपि कारणताद्वयम् । चरमत्वस्य+ऐक्येन+एकम्+ (काम्+) मुक्तिम्+ प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वम्+इति पञ्चकार्यकारणभावकल्पनम् । तथा च पञ्चकार्यकारणभाव+अपेक्षया कार्यकारणभावचतुष्टयकल्पनम् । तथा च पञ्चकार्यकारणभाव+अपेक्षया कार्यकारणभावचतुष्टयकल्पने लाघवम्+अतिस्फुटम्+इति+अतः चरमत्वस्य नानात्वकल्पः+ बलीयान्+इति ।
ननु भवतु तथापि चरमदुःखध्वंसस्य मुक्तित्ववादिमते कः+ दोष इति चेत्+न स्वसामानाधिकरण्य कालिकविशेषणत्वोभयसंबन्धेन दुःखवान् यः+तद्भिन्नः+ यः+ दुःखध्वंसः+तस्य मुक्तित्वादिमत+आपेक्षया चरमदुःखध्वंसस्य मुक्तित्वमते उपदर्शित+अनन्तकार्य कारणभावकल्पने न+उपदर्शित+अनन्तजाति कल्पनेन च महागौरवग्रासदोषसंभवात् । तन्मते+अपि स्वत्वाननुगम इति तु न शंकास्पदम्+अपि तत्र स्वत्वस्य परिचायकत्वेन+अनिवेशात्+इति । 
ननु दुःदखवद्भिन्नदुःखध्वंसस्य मुक्तित्वे तदवच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वानुपपत्तिः । विभुसमवेतयोग्यविशेषगुण नाशत्वावछिन्नहेतुत्वेन+अवश्यम्+ क्लृप्तेन स्वोत्तरोत्पन्नाविशेषगुणेन+अन्यथासिद्धत्वात् ।
न च तादृशकार्यकारणभावसत्वे+अपि श्रुतिसिद्धमुक्तितत्त्वज्ञान कार्यकारणभावः केन वारणीय इति वाच्यम् । 
बाधितम्+अर्थम्+ वेदः+अपि न बोधयति+इति न्यायेन श्रुत्या तथाविधकार्यकारणभाव प्रतिपादना+असंभवात् । तर्हि व का गतिः+मुक्तितत्त्वज्ञान 
कार्यकारणभावबोधकवेदस्येति 
चेत्+आत्मानम्+एव+उपालंभस्व 
यतः+ दुःखवद्भिन्न दुःखध्वंसत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वम्+अङ्गीक्रियते भवत+इति चेत्+मा+एवम् । 
उपदर्शित+अनुपपत्तिभिया दुःखवद्भिन्नदुःखध्वंसत्वम्+ मुक्तित्वम्+इति न+उच्यते अपितु दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्वम्+ तत्+तत्र तु न+उक्तानुपपत्तिः । दुरितस्य विभुसमवेतयोग्यविशेष गुणत्वाभावेन तदवच्छिन्ननाशहेतु स्वोत्तरोत्पन्नविशेषगुणेन दुरितवद्भिन्नदुरितनाशासंभवात् । एवम्+ सति मुक्तितत्त्वज्ञानकार्यकारणभाव बोधक वेदः+अपि न कुप्यत । तत्त्वज्ञानम्+विना दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्वावच्छिन्नस्य प्रकारान्तरेणोत्पादनासंभवात् ।
न च+एवम्+ सति आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः+मुक्तिः+इति+आचार्यीय मुक्तिलक्षणम्+ विरूध्यत+इति वाच्यम् । " 
आयुर्वे घृतम् " इति+अत्र+एव+अत्र+अपि दुःखपदस्य दुःखजनकदुरितलक्षणीयतया विरोधाभावात् । 
दुःखेन+अत्यन्तविमुक्तश्ररति+इति" श्रुतेः+मुक्तिदशायाम्+ दुःख+अत्यन्तनिवृत्ति प्रतिपादकतया अविरोधात् । 
न च+अनुत्पत्त्स्यमानदुरित+उत्तरक्षणिकदुरितस्थले दुरितध्वंसे जायमाने 
दुरितवत्+भिन्नदुरितध्वसत्वा वच्छिन्नस्य+अर्थ 
देशसंपन्न+उत्पत्तिकतया दुरितवद्भिन्नदुरित 
ध्वंसत्वस्य+अर्थसमाजग्रस्तत्वे न तत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वासंभव इति वाच्यम् । अर्थसमाजग्रस्तधर्मस्य कार्यतानवच्छेदकत्वे प्रमाणाभावस्य बीजतया प्रवृत्ते तु मुक्तितत्त्वज्ञानकार्यकारणभाव बोधकश्रुतिरूपप्रमाण 
संभवेन+अनुत्पत्ति+अभावात् । न च तथापि सुखदुःखाभाव+अन्यतरस्य पुरूषार्थतया दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसस्यापुरूषार्थतया मुक्तेः+अपुरूषार्थ प्रसङ्ग इति वाच्यम् । दुःखाभावस्य+एव दुःखजनकाभावस्य+अपि पुरूषार्थत्व+अङ्गीकारात् । अभावनिष्ठपुरूषार्थतायाम्+ बलत्+द्वेषविषयाभावत्वस्य नियामकत्वात् दुःखस्य+एव तज्जनके+अपि तज्जनकतया द्वेषसंभवेन दुःखजनकाभावस्य+अपि द्वेषविषयाभावत्वात् । अत एव दुरितध्वंसम्+उद्दिश्य प्रायश्चित्त+आदौ प्रर्वतते लोकः । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितध्वंसः+ न फलम्+ किन्तु तदुत्तरकाले दुःखप्रागभावसम्बन्धः+तत्रप्रवृत्तिः+अपि तम्+उद्देश्य+एव+इति वाच्यम् । प्रायश्चित्त+उत्तरकालवृत्तिदुःखप्रागभावसंबन्धस्य+अर्थपर्यालोचनक्रमेण प्रायश्चित्तफलत्वासंभवात् । तथा हि तादृशदुःखप्रागभावसंबंधः+ दुःखप्रागभावस्वरूपः+ वा प्रायश्रित्त+उत्तरकालरूपः+ वा । न+अन्त्यः । क्रियात्मकतत्+कालोपाधेः स्वसामान्याधि(धी)न+आत्यन्तिकतया तत्र प्रायश्रित्तस्य+अन्यथासिद्वत्वेन हेतुत्वासंभवात् ।न+आद्यः । प्रागभावस्याजन्यत्वेन प्रायश्रित्तफलत्वासंभवात् ।
न च तत्रापि योगक्षेमसाधारणम्+ तज्जन्यत्वम्+ संभवति । तादृशजन्यत्वस्य कारणसत्वे+अग्रिमक्षणे फलसत्वम्+ करणासत्वे+अग्रिमक्षणे फलासत्वम्+इति+एवम्+ रूपम् । 
तथा च न दुःखप्रागभावस्य प्रायश्रित्तफलत्व+अनुपपत्तिः+इति वाच्यम् । 
तथा सति प्रायःपापम्+ विजानीयात्+चित्तम्+ तस्य विशोधनम् इति वाक्येन प्रायश्चित्तशब्दार्थ 
कथानस्य+अनुपपत्तेः । एवम्+ कृतप्रायश्रित्तस्य दुःखानुपपत्या प्रायश्रित्तोत्तरम्+ दुःखप्रागभावसत्वे मानाभावेन तत्र प्रायश्चित्तफलत्व 
कथनस्य+असंभव उक्तिकतापत्तेः+च । 
तस्मात्+दुरितध्वंसस्य पुरूषार्थत्वम्+अङ्गीकृत्य 
प्रायश्चित्तफलत्वकथनम्+आवश्यकम्+इति दुरितध्वंसस्य+अपि 
पुरूषार्थत्वेन दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसस्य मुक्तित्वेन+अनुपपत्तिः+लेशः+अपि+इति पश्यामः । 
भाट्टाः+तु दुरितवद्भिन्न दुरितध्वंसत्वस्य मुक्तित्वे गौरवात्+तत्+अपेक्ष्य नित्यसुखविषयक साक्षात्कारस्य+एव मुक्तित्व+औचित्यम् ।	
अत एव तदनुयायिभिः+नित्यसुखाभिव्यक्तिः+इति लक्षणम्+अङ्गीक्रियते । अभिव्यक्तिपदस्य साक्षात्कारार्थकतया तथाविधलक्षणवाक्यस्य नित्यसुखविषयक साक्षात्कारार्थत+एव पर्यवसन्न+इति । अथ तन्मते कीदृश नित्यसुखविषयकसाक्षातकारः+ नित्यसुखविषयक साक्षात्कारशब्देन व्यवह्नीयते । ईश्वरीयनित्यसुखविषयक साक्षात्कारः+ जीवीयनित्यसुखसाक्षात्कारः+ वा । 
न+आद्यः । तन्मते ईश्वर+अभावे न सुतराम्+ तदीयनित्य सुखस्य+असंभवतया तथा+उक्ति+असंभवात् । 
न+अन्त्यः । जीवस्य नित्यसुखे प्रमाणाभावात् । न च ' आनंद ब्रह्मणः+ रूपम्+ तत्+च मोक्षे प्रतिष्ठितम्  ' इति श्रुत्या नित्यसुखसाक्षात्कारत्वस्य मुक्तित्वे सिद्धे तदन्यथानुपपत्या नित्यसुखम्+ जीवे कल्पनीयम्+इति वाच्यम् । 
तादृशश्रुतेः+तथाविध+अर्थ प्रतिपादनेन 
तथाकल्पन+अनुपपत्तेः । तथा हि तादृशश्रुतिघट कीभूतानन्दपदस्य+आनन्दाश्रये लक्षणा+आवश्यकी  । 
अन्यथा सुखवाचक+आनन्दपदस्य पुल्लिङ्गतया नपुंसकता+अनुपपत्तेः । न च सुखवाचक+आनन्दपदस्य पुल्लिङ्गत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । आनन्दथुर् आनन्दः शर्मशांत सुखानि चेत् इति+अत्र आनन्दशब्दस्य पुल्लिङ्गेन निर्देशान्यथा+अनुपपत्तेः+एव मानत्वात् । 
एवम्+ ब्रह्मणः+ रूपम्+इति+अस्य+अपि ब्रह्मणः स्वरूपम्+इति+अर्थः । तत्+च ब्रह्मभिन्नम् । मोक्षे प्रतिष्ठितम्+इति+अस्य+अपि मोक्षशब्दोत्तरनिमित्तसप्तमीप्रतिपादितमोक्षजनकत्वाश्रयप्रतिष्ठाविषयः+अर्थः । प्रतिष्ठा च ज्ञानम् । तथाच+आनन्दाश्रय आत्मा मोक्षजनकीभूतज्ञानविषय इति+अर्थस्यः+उपदर्शितश्रुत्या प्रतिपादितत्वेन नित्यसुखसाक्षात्कारस्य तादृशश्रुतिप्रतिपादितत्वसंभव इति । न च श्रुतौ लिङ्गव्यत्यासेन+आन्दपदस्य सुखम्+एवार्थः । ब्रह्मणः+ रूपम्+ इति+अस्य ब्रह्मणः+ धर्म इति+अर्थः । मोक्षे प्रतिष्ठितम्+इति+अस्य च मोक्षभिन्नज्ञानविषय इति+अर्थः । सत्पम्या अभेदे लाक्षणिकत्वात् । तथा च आनन्दात्मक आत्मधर्मः मोक्षाभिन्नसाक्षात्कारविषय इति+अर्थकतया नित्यसुखसाक्षात्कारस्य च+उपदर्शितश्रुत्या मुक्तित्वप्रतिपादनम्+इति वाच्यम् । प्रकारान्तरेण+उपपत्तिसंभवे श्रुतौ लिङ्गव्यत्यासकल्पना न+औचित्यात् । एवम्+ नित्यसुखविषयकसाक्षात्कारत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वे तदवच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुत्वम्+ कल्पनीयम् । तत्र नित्यत्वम्+ ध्वंसाप्रतियोगित्वम्+ वा प्रागभावाप्रतियोगित्वम्+ वा ? कालिकादिसंबन्धेन घटत्वादि तद्भिन्नत्वम्+ वेति+अत्र विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावानन्त्यप्रयुक्तगौरवम्+ भाट्टमते ।
नैयायिकमते तु तत्त्वज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकम्+ दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्वम्+ तत्तत्+दुरितध्वंसत्व विशिष्टदुरितवद्भिन्नत्वम्+ वेति+अत्र विनिगमनाविरहेण कतिपयकार्यकारणभाव कल्पनाधिक्ये+अपि लाघवम्+अतिस्फुटम्+एव ।
यत्+तु निरवच्छिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुता भाट्टमते । निरवच्छिन्नम्+ ज्ञानम्+ च नित्यसुखज्ञानादन्यदलीकम्+इति न+अनुपपत्तिः ।  
अत एव मुक्तिदशायाम्+ नित्यसुखविषयकज्ञानस्वीकारे ज्ञानत्वावच्छिन्नम्+ प्रति शरीरत्वेन हेतुतायाम्+ व्यभिचार इति+अपि निरस्तम् ।
अवच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नम्+ प्रति शरीरत्वेन हेतुतया तदा च निरवच्छिन्नज्ञानाङ्गीकारेण व्यभिचाराभावात् । न च तथापि निरवच्छिन्नत्वज्ञानत्वयोः+विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावानन्त्यम्+इति वाच्यम् ।
नैयायिकमते तत्त्वज्ञानकार्यतावच्छेदक कोटिप्रविष्टदुरितवत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेददुरित प्रतियोगिकत्वध्वंसत्वादीनाम्+ 
परस्परम्+ विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावकल्पनान्त्यात् कार्यकतावच्छेदकगौररवाश्रेति । न च तथापि नन्मते " अशरीरम्+ वावसन्तम्+ प्रियाप्रिये न स्पृशतः । " इति श्रुतिविरोध इति वाच्यम् ।
तत्र स्पृशधातोः+उत्पत्तौ लक्षणया वावशब्दस्य एवकारप्रतिपादितार्थकतया अशरीरः+तद वच्छिन्नत्यत्याश्रयत्वायोगः सुखदृखयोः प्रतीयते । साम्यप्रतीतिः+न भाट्टमते+अनुपपन्ना । तैः+तदा नित्यसुखाङ्गीकारात् । स्पृशधातोः स्पार्शन+अर्थकतया प्रकृतेः+तत्+बोधेन नैयायिकानाम्+अपि संबन्धलक्षणाया लक्षणायानुभयवादिसिद्धत्वात्+इति, तत्+न ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरूते+अर्जुन+इति स्मृत्या तत्त्वज्ञाने दुरितवदभिन्नदुरितनाश जनकत्वस्य प्रत्ययेन दुरितनाशत्वावच्छिन्नम्+ प्रति 
तत्त्वज्ञानहेतुत्वस्य+आवश्य कत्वेन उभयमतसिद्धतया भाट्टमते नित्यसुखसाक्षात्कारत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वम्+अङ्गीकृत्य 
तदविच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानहेतुत्व कल्पनागौरवस्य ब्रह्मणः+अपि दुर्वारत्वात् । 
तादृशस्मृतेः+अस्वर सतस्तत्त्वज्ञाने सर्वदुरितनाशकत्व प्रतिपादकतया कथम्+ तत्त्वज्ञानदुरितवद्भिन्न दुरितनाशत्वावच्छिन्न प्रतिपादकत्वम्+इति तु न शङ्कनीयम् । 
ना भुक्तम्+ क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैः+अपि " इत्यादि वाक्यैः+भोगस्य दुरितनाशकत्व प्रतिपादनेन तत्र 
सर्वपदस्योपदर्शितार्थे संकोचकल्पनस्य+आवश्यकत्वात् । न च तादृशस्मृतिवाक्यस्य+अर्थवादत्वेनाप्रमाण्यम्+इति वाच्यम् । 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते च+अस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर इति श्रुतितोपि तदर्थप्रतिपादनात् । तादृशश्रुतेः+अपि+अर्थवादत्व+अङ्गीकारे मुक्तिसाधकश्रुतेः+अपि+अर्थवादत्वापत्या मुक्तेः+अभावे  न तत्+निर्वचनप्रयासस्य नैरर्थक्य+आपत्तेः । 
एवम्+ भाट्टमते तत्त्वज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकम्+ निरवच्छिन्नत्व विशिष्टज्ञानत्वमुतकालिक संबन्धेन यद् 
घटत्वादिमत्+तत्+भेद विशिष्टसुखत्वम्+ वा विषयितासंबन्धेन तत्+कार्यता वच्छेदकम्+इति विनिगमनाविरहात् कार्यकारणभाव+अनन्त्यकल्पनम्+अपि गौरवम् । 
न च तदा गुणत्वेन+एव नित्यसुखसाक्षात्काराङ्गीकारात् न+उपदर्शित विनिगमनाविरहसंभव इति वाच्यम् । तदा तत्र सुखत्वभाने बाधकाभावात् । तदर्थम्+ प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावकल्पने तु तस्य+एव गौरवसंपादकत्वात्+इति । एव भाट्टमते मनः संयुक्तसामवायरूपकारणबलात् संसारितादशायाम्+  नित्यसुखसाक्षात्कारापत्तिः । 
न च तादृशसाक्षात्कारम्+ प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुतया इदानीन्तनतत्वज्ञानरूप कारणाभावेन न नित्यसुखविषयक साक्षात्कारापत्तिः+इति वाच्यम् । तत्त्वज्ञानम्+ विनापि मनः संयुक्तसमवायेन ज्ञानादिसाक्षात्कारजनने संसारितादशायाम्+अपि तादृशकारण बलान्नित्यसुखविषयक साक्षात्कारापत्तेः+दुवारत्वात् । न च नित्यसुखभिन्नविषयता संबन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नम्+ प्रति नित्यसुखभेदस्य+अपि  हेतुत्वकल्पनीयम् । तथा च मनःसंयुक्तासमवायेन फलजनने कुत्र चिन्नित्यसुखभेदः सहकारी कुत्रचित्ततत्त्वज्ञानसहकारि संसारितादशायाम्+ तु नित्यसुखे तयोः+अन्यतराभावेन मनः संयुक्तसमवायरूपकारणबलात्+न+आपत्तिः+इति वाच्यम् । तथाविध+अतिरिक्त कार्यकारणभावकल्पनागौरवस्य भाट्टमते दुष्परिहारत्वात् ।
यत्+तु दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्व रूपतत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदक कोटौ दुरिते प्रारब्धदुरित+अन्यत्वम्+अवश्यम्+ निवेशनीयम् । ' प्रारब्धकर्मणाम्+ भोगात्+एव क्षय ' इति श्रुतिविरोधेन 
तत्त्वज्ञानात्+प्रारब्ध कर्मनाशसम्भवात् । एवम्+च दुरितवद्भिन्नदुरित ध्वंसत्वम्+अपि न तत्त्वज्ञानकार्यतावच्छेदकम् । 
तत्त्वज्ञानजन्यदुरितनाशस्य प्रारब्धदुरितवत्तया तद्धर्मावच्छिन्नस्य तस्मात्+उत्पत्त्यसंभवात् । 
किन्तु प्रायाश्चित्ताघनाश्य भोगानाश्यदुरितनाशत्वम्+एव । 
तथा च दुरितवद्भिन्नदुरितनाशस्य मुक्तित्वामते 
मुक्तित्ववच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानहेतुत्व+असंभवेन मुक्तितत्त्वज्ञानकार्यकारणाभाव बोधिका श्रुतिः+विरूध्येत+इति । 
न च श्रुतिबलात्+तादृश कार्यकारणभावः+अपि  कल्पनीय इति वाच्यम् । भगजन्यदुरितस्य दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसरूपतया तत्र भोगे न+अन्यथासिद्धत्वेन श्रुतिबलात्+अपि तत्वज्ञानहेतुत्व कल्पनासंभवात् । 
अत एव+आहुः प्रामाणिकाः न हि बाधितम्+अर्थम्+  
वेदः+अपि बोधयति+इति नित्यसुखाभिव्यक्तेः+मुक्तित्व स्वीकारे तु तदवच्छिन्नम्+ प्रति तत्वज्ञानहेतुतायाम्+ बाधकाभावात् 
तद्बोधकश्रुतेः+अखर्वगर्वता निर्वहति+इति तदसत् । 
तत्त्वज्ञानबलात्+न भवति+एव तावत् दुरितनाशे यावत् प्रारब्धकर्मणाम्+ न भोगात्+नाश ।  
किन्तु प्रारब्धकर्मणाम्+ भोगात्+नाशे सति तदुत्तरम्+ तत्त्वज्ञानबलात्+प्रारब्ध+अन्य दुरितनाश उपगम्यते । तथा च  दुरितवद्भिन्नदुरितनाशत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वे तदवच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानहेतुत्वकल्पनम्+ न विरूद्धम् । तज्जन्यदुरितनाशस्य भोगजन्यतया+अन्यथासिद्धेः+अभावात् । तस्मात्+दर्शितबहुविधलाघव सत्वात् बाधकाभावात्+च दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसस्य+एव मुक्तित्वे समुपपन्ने नित्यसुखाभिव्यक्तेः+मुक्तित्व मङ्गीकर्तृणाम्+ भट्टानुयायीनाम्+ तत्र मुक्तिचिन्ताव्यामोहः स्वान्तः करणमोहाय+एव+इति सारम् ।
अत्र+आहुः+अद्वैतविद्याविदः+ धुरन्धराः ।  
तत्त्वज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकम्+ न दुरितवद्भिन्ननुदुरितध्वंसत्वम् । 
तस्य तत्त्वे पूर्वदर्शितविनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावानन्त्यप्रयुक्तगौरवस्य दुष्परिहारत्वात् । किन्तु+अज्ञाननिवृत्तित्वम्+एव । तथा च तत्वज्ञानादविद्यानिवृत्तौ तत्त्वज्ञानकालीनो यः+ नित्यानन्दस्वरूपशुद्धबुद्धात्मकचैतन्यस्वरूपात्मतः प्रकाशः स एव मोक्षः । न च तथाविधप्रकाशस्य नित्यतया न तत्र मोक्षत्वसंभवः । मोक्षत्वस्य फलवृत्तित्वात्+इति वाच्यम् । पूर्वस्थितस्य तथाविधप्रकाशस्य कण्ठगतविस्मृतचामीकरन्यायेन तदप्राप्तम्+ प्राप्तम्+इति मत्वा प्राप्तस्य फलत्वभ्रान्त्या मोक्षत्वस्य फलवृत्तित्वम्+ मन्यते । न तु वास्तवम्+ तदपेक्षितम्+इति+अङ्गीकारात् । अथवा+अज्ञाननिवृत्तिः+एव मुक्तिः । वक्तुम्+ च+एतत् । अन्यथा तथाविधस्वप्रकाशस्य मुक्तित्वे मुक्तिम्+  प्रति तत्वज्ञानकारणताबोधकवेदस्य लक्षणापकल्पनापत्तेः ।
ननु+अज्ञानपदस्य ज्ञान+अत्यन्ताभावार्थकतया तस्य च नित्यतया तन्नाशसंभवेन सर्वमिदम्+ दुर्घटम् । 
यदि च+अद्वैतवादिनाम्+ ब्रह्म+अतिरिक्तस्य+अनित्यतया अभावस्याप्यनित्यत्वसंभवे न+उपदर्शितानुपपत्तिः+इति विभाव्यते 
तथापि+अभावस्य हेतुत्वानङ्गीकर्तृणाम्+ 
तेषाम्+अज्ञानस्य मूलप्रकृति+अपरनामकस्य प्रपञ्च+उपादान 
कारणत्व+असंभवेन+अज्ञाननाशात् प्रपञ्चनाश+अभावात्+अनर्थनिवृत्त्य संभवेन+अज्ञाननाशस्य 
मुक्तित्वकथनम्+ दुरूपवादम्+एव+इति चेत्, सत्यम्+एतत् । 
अज्ञानस्य ज्ञान+अभाव रूपत्वम्+, तदैव न । 
तैः+अज्ञानस्य+अतिरिक्त भावरूपत्व+अङ्गीकारात् । न च तत्र मानाभावः । 
अहम्+ ब्रह्म न जानामि+इति+अनुभव विषय+अन्यथा+अनुपपत्तेः+एव मानत्वात् । 
न च ब्रह्मज्ञान+अत्यन्ताभाव एव तादृश+अनुभवविषयः । विशिष्टबुद्धिम्+ प्रति विशेषणज्ञानहेतुत्वस्य क्लृप्ततया पूर्वम्+ ब्रह्मज्ञानस्य+अवश्यम्+ भावे न विषयासत्वात् । 
तदा ब्रह्मज्ञानाभाव विषयकतथा विध+अनुभवस्य+असंभवात् । न च ब्रह्मज्ञानप्रागभाव तादृशप्रतीतेः+विषयः । 
तत्र मानाभावात् । प्रमाणसद्भावे+अपि 
लाघवात्+अतिरिक्त भावरूप+अज्ञानस्य तादृशप्रतीतेः+विषयत्वसत्वात्+च । 
एतेन ' ब्रह्म न जानामि+इति+एतादृशप्रतीतेः 
श्रवणमननादिप्रयोज्यमोक्षजनकब्रह्मज्ञानाभावः+ ब्रह्मनिर्विकल्पकाभावः+ वा विषय इति+अपि परास्तम् । 
श्रवणमननादि प्रयोज्यत्वादेः+अनुपस्थिति दशायाम्+अपि तथाविध+अनुभवस्य सर्व+अनुभवसाक्षिकत्वात्+च । न च स्वभिन्नश्रवणमननप्रयज्यज्ञान 
विशिष्टसमवायसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकः+तथा ज्ञानाभाव एव स्वभिन्ननिष्प्रकारक ज्ञानविशिष्टसमवाय संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक ज्ञानाभावः+ वा तादृश+अनुभवविषयः । संबन्धविषयताशालिबुद्धौ संबन्धज्ञानस्य+अनपेक्षिततया श्रवणमननादिप्रयज्यत्व ज्ञानशून्यकाले+अपि तथाविध सांसर्गिकविषयताशालि बोधोबाधकाभावात्+इति वाच्यम् |
तथाविधस्य संबन्धत्वे प्रमाणाभावात् । प्रमाणसत्वे वा  
तादृश+अनुभवस्य+अतिरिक्ता ज्ञानविषयत्वोपगमे लाघवस्य+उक्तत्वात्+च । 
तथा च+अज्ञानपदार्थाभावः, ' अहम्+ न जानामि ' इति प्रतीतिविषयत्वात् ।  
अहम्+ पदार्थ वदिति+अनुमानात्+उपदर्शित 
लाघवतर्कसहकृताद्भावरूपाज्ञानसिद्धिः । 
तत्त्वविवेककृतस्तु समाधिकालीनम्+  कार्ये जडोपादानम्+ 
कार्यत्वात् घटवदिति+अनुमानात्+जडोपदानस्य+एकत्ववत्वे लाघवम्+इति 
लाघवज्ञानसहितात्+सर्गादि+अकालीन कार्योपादानमज्ञानरूपम्+ सिद्ध्यति । 
एवम्+अनादिभावत्वम्+ ज्ञाननिर्वृत्त्यवृत्ति जडवृत्तित्वात् जडघटत्वादित्यनुमानात्+वा+अतिरिक्ताभाव रूपाज्ञानसिद्धिः+इति+आहुः । 
तस्मात्+एतादृशयुक्त्या सिद्धे ब्रह्मज्ञाने नैयायिकमतम्+अपेक्ष्य पूर्वदर्शितलाघवात्+तादुशाज्ञाननिवृत्तित्वावच्छिन्नम्+ प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुत्वकल्पनम् । तस्य+अपि च मुक्तित्वम्+ साधीय इति ( साधीयम्+इति ) ।
अथ तत्वज्ञानजन्याज्ञान निवृत्तिः+ब्रह्मस्वरूपा तस्मात्+अतिरिक्ता वा । 
न+आद्यः। प्रपञ्चस्य विद्यामानतादृशायाम्+अपि नित्यशुद्धबुद्धस्वभाव स्वप्रकाश+आनन्दात्मकब्रह्मसत्वे न तत्स्वरूपाज्ञाननिवृत्तेः+अपि तदा सत्वात्+तदानीम्+अपि जीवस्य मुक्तित्वप्रसङ्गात् । 
एवम्+ ब्रह्मस्वरूप तादृश+अज्ञाननिवृत्तेः+निवृत्यतया 
तत्र तत्त्वज्ञानजन्यतानुपपत्तेः+च । न द्वितीयः । 
अद्वैतवादिनाम्+ वेदान्तिनाम्+ द्वैतवाद+आपत्तेः+इति 
चेत्+अत्र केचित्+अज्ञाननिवृत्तिः+अनिर्वचनीया ब्रह्मतः+अतिरिक्ता न च+अद्वैतवाद+आपत्तिः । 
ब्रह्मातिरिक्तपारमार्थिका 
भावस्य+अद्वैतपदार्थतया तथाविधद्वैतस्वीकारे वेदान्तिनाम्+ क्षतिविरहात् । 
न च ब्रह्मातिरिक्ताज्ञान निवृत्तिस्वीकारेन+इह नानास्ति किञ्चन " इति श्रुतिविरोध इति वाच्यम् । तादृशश्रुतेः ब्रह्म+अतिरिक्तपारमार्थिक निषेधपरतयानुपपत्त्यभावात् ।
केचित्तु अद्वैतपदस्य ब्रह्म+अतिरिक्त पारमार्थिकभावनिषेधपरतया ब्रह्म+अतिरिक्त पारमार्थिका ज्ञाननिवृत्तिस्वीकारे+अपि क्षतिविरह इति+आहुः+इति+आस्ताम्+ विस्तरेणेति प्राहुः ।
ननु कः+तावत्+मुक्तिजनकः+तत्त्वज्ञानपदार्थः । न च+आत्मनि इतराभिन्नत्वज्ञानम् । 
तस्य+अनुमानादीनाम् इदानीम्+अपि संभवात्+इति चेत्+न । श्रवणमननादिप्रयोज्यात्म साक्षात्कारस्य+एव तत्त्वज्ञानपदार्थत्वात् । तथा च श्रुतिः ' आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रेतव्यः+ मन्तव्यः+ निदिध्यासितव्यः+च+इति । ' 
ननु भवतु तादृशज्ञानम्+ तत्त्वज्ञानपदार्थः+तथापि तज़्ज्ञानम्+ नैयायिकमते ईश्वरविषयकम्+ जीवात्मविषयकम्+ वेति चेत्+जीवात्मविषयकम्+एव तत्+इति ब्रूमः । ईश्वर+आत्मानि संन्निकर्षासंभवेन तस्य तद्भिन्नपुरूषप्रत्यक्षासंभवात् ।
यत्+तु ईश्वरादि+आत्मनि+अपि मनःसंयोगरूपात्माग्राहक सन्निकर्षसंभवेन तत्र+अपि जीवानाम्+ 
प्रत्यक्षविषयत्वसंभवादि+ईश्वरात्म विषयकसाक्षात्कार एव तत्त्वज्ञानपदार्थः । स एव च मुक्तिम्+ प्रति हेतुः । ' वेदाहम्+एतम्+ पुरुषम्+ महान्तम्+आदित्यवर्णम्+ तमसः परस्तात् ' इति+आदीना ईश्वरात्मानम्+उपक्रम्य ' तम्+एव 
विदित्वा+अतिमृत्युम्+एति न+अन्यः पन्था विद्यते+अयनायेति श्रुत्या ईश्वरात्मविषयकसाक्षात्कारस्य मुक्तिहेतुत्वप्रतिपादनात् । 
तत्र तत्पदेन पूर्वोपस्थितेश्वरस्य+एव+उपस्थापनात् । 
जीवात्मनीतरभिन्नत्वज्ञानम्+ तु वासनानाशे उपयुक्तम् । विरोधिज्ञानस्य संस्कारनाशकत्वे न+अन्यत्र  क्लृप्तत्वात् । 
न च+आवश्यक्लृप्तेश्वर साक्षात्कारस्य+एव वासनानाशकत्वसंभवे जीवात्मनि+इतरभिन्नत्व ज्ञनस्य तत्+नाशकत्वाभ्युपगमः+ निरर्थक इति वाच्यम् । 
ईश्वर+आत्मसाक्षात्कारस्य+एव वासनानाशकत्वाभ्युपगमे+अतिरिक्त कार्यकारणभावकल्पनाप्रसङ्गात् । न च भवन्मते स दोषः+तदवस्थ इति वाच्यम् । 
मन्मते घटः शरीरादिभ्यः+ भिन्न इति ज्ञानस्य घटः शरीराद्यभिन्न इति संस्करनाशकत्वे कल्पनीये तत्र विशेष्यननिवेश्य प्रतियोगितासंबन्धेन शरीराद्यभिन्नत्वप्रकारकत्वे कल्पनीये तत्र विशेष्यननिवेश्य प्रतियोगितासंबन्धेन शरीराद्यभिन्नत्वप्रकारक संस्कारनाशकत्वावच्छिन्नम्+ प्रति स्वसमानधर्मिकत्व स्वसामानाधिकरण्योभय संबन्धेन शरीरादिभिन्नत्वप्रकारक निर्णयहेतुत+एव कल्प्यते लाघवात् । 
तथा च तादृशक्लुप्तकार्यकारणभावेन+एव निर्वाहे आत्मशरीराद्यभिन्नत्व प्रकारमहम्+ गौररहम्+ स्थूल इति+आकारकम्+ 
यन्मिथ्याज्ञानम्+ तज्जन्यसंस्कारात्मक वासनानाशे ईश्वरात्मविषयक साक्षात्कारस्य स्वातन्त्र्येण हेतुत्वकल्पने च गौरवप्रसङ्गस्य दुष्परिहारत्वात् । न च जीवात्मविषयक साक्षात्कारस्य 
वासनानाशानुरोधेनावश्यम्+ क्लृप्ततया तस्य+एव मुक्तिजनकत्व स्वीकारलाघवम्+इति वाच्यम् श्रुतिप्रतिपादितमुक्ति+ईश्वर+आत्म साक्षात्कारकार्यकारणभावस्य लाघवेन+अपाकर्तुम्+अशक्यत्वात् । 
प्रामाणिकगौरवस्यादोषत्वात्+इति, तत्+न । 
मनः संयोगादिरूपकारणबलात्+एकपुरूषस्य 
पुरूषान्तरात्मप्रत्यक्षापत्तिः+वारणाय विषयतासंबंधे न+एतत्पुरूषीयात्मप्रत्यक्षम्+ प्रति एतत्+पुरुषीय+आत्मनः+तादात्म्यसंबन्धेन हेतुनाय । 
आवश्यकत्वादीश्वरात्मप्रत्यक्षम्+ प्रति तादात्म्यसंबंधेन+ईश्वरात्मनः+ हि हेतुत्वे तत्तत्+पुरुषीयात्मनाम्+ 
तादात्म्यसंबंधेनाभवात् तत्तत्+पुरुषीयप्रत्यक्षानुपपत्तेः । तत्तत्+पुरुषीयात्मानाम्+ तदात्म्यसंबंधेन+ईशवात्मनः+ हि हेतुत्वकल्पने गौरवप्रसङ्गात् । 
न च मुक्तीश्वरात्म साक्षात्कारयोः+हेतु हेतुमद्भावबोधक वेदान्यथानुपपत्त्या प्रामाणिकगौरवम्+ न दोषयेति वाच्यम् । उक्तलाघवयुक्त्या तथाविधश्रुतीनाम्+ लक्षणया जीवात्मसाक्षात्कारस्य 
मुक्तिम्+ प्रति हेतुत्वबोधकतया मुक्तीश्वरात्मसाक्षात्कारयोः कार्यकारणभाव बोधकत्वासंभवात् । मुक्तिम्+ प्रति जीवात्ममात्रविषयक साक्षात्कारस्य हेतुत्वे का गतिः । ' तत्त्वम्+असि श्वेतकेतः+ ' इति श्रुतेः+इति तु न शंकास्पदम्+अपि तादृशवाक्यजन्यस्य जीवात्मपरमात्मनः+अभेदभ्रमस्य मुक्तिप्रयोजकत्वोप दर्शितानुपपत्तेः+अभावात् ।
अथ कीदृशजीवात्मविषयक साक्षात्कारः+तत्त्वज्ञानपदार्थः जीवात्ममात्रविषयक+वा आत्मत्वविषयकः+तद्विषयकः+वा । 
न+आद्यः । तत्र+आत्मत्वभाने बाधकाभावात् । न+अन्त्यः । ' तम्+एतम्+ ' 
च+इत्यादि श्रुत्या तत्पदसमभिव्याहृत+एव कारार्थपर्यालोचनेन आत्ममात्रविषयक साक्षत्कारस्य+एव मुक्तिजनकत्वप्रतिपादनेन तद्विरोधात्+इति 
च+उदन्तिमकल्पोपरिनिर्भरः । न च तथासति श्रुतिविरोधः । 
तादृशश्रुतिघटकीभूत+एवकारस्य प्रयोजनतया ' तम्+ विदित्व+एव+इति वाक्यकल्पनात् । अन्यथा तत्त्वज्ञाने आत्मत्व+अभावसंपत्यर्थम्+ तत्त्वज्ञानसामग्र्याः प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावकल्पनापत्तेः+इति दिक् ।
वेदातन्तिनः+तु ' 
तत्त्वम्+असि+इत्यादि वेदान्ततिवाक्यात्+अन्तः करणावच्छिन्नचैतन्यबोधकत्वम्+ पदादेः श्रुतेः+ब्रह्मणि 
जहदजत्+स्वार्थलक्षणयोत्पन्नः+ ब्रह्ममात्रविषयक 
शाब्दबोधः+तस्य+एव+अपरोक्षत्वम्+अङ्गीकृत्य तत्त्वज्ञानपदार्थत्वेन घण्टाघोषम्+आरचयन्ति । 
तन्मते शाब्दात्मकज्ञाने+अपरोक्षत्वम्+ 
च+अनावृत्तापरोक्षविषयत्वम् । न च+एवम्+ सत्यनुमिति+आदेः+अपि+अपरोक्षत्वापत्तिः | 
अनुमिति+आदिस्थले अंतःकरणस्य बहिर्गमनाभावेन अंतःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्य ब्रह्मावच्छिन्नचैतन्यासंबंधितया ब्रह्मावच्छिन्नचैतन्येन साक्षिचैतन्यस्य कल्लोलिभावाभावेन ब्रह्मवच्छिन्नचैतन्यस्य+अवृत्ततया  
ब्रह्म+अनुमित्यादेः+अपरोक्षत्वाभावात् यदा त्वन्तः 
करणवृत्तेः+वह्निसंबंधदशायाम्+ वह्नि+अनुमितिः+तदा तादृश+अनुमितेः+अपि+अपरोक्षत्वे इष्टापत्तेः+च । अथ+एवम्+ सत्यनुमितित्वादेः+अपरोक् षविरूद्धत्वसंवादः+ द्त्तजलाञ्जलिः प्रसज्येतेति 
च+एष्टम्+एव+एतत्+अपरोक्षत्वस्वजातित्वमनभ्युपगच्छताम्+अस्माकम्+इति । शाब्दबोधे+अपरोक्षत्वस्वीकारे जन्यापरोक्षत्वावच्छिन्नम्+ प्रति इन्द्रियत्वेन हेतुताय व्यभिचारः । 
न च तत्पूर्वम्+अपि मनोरूपेन्द्रियसत्वेन व्यभिचाराभाव इति वाच्यम् । मनस इन्द्रियत्व+अभावात् । तथा च ' इन्द्रियेभ्यः+ परम्+ मनः ' इति । 
यदि च+इन्द्रियत्वम्+ न जातिः+तेजस्त्वादिना संकर प्रसङ्गात् । 
किन्तु इन्द्रिय+एकत्व निष्ठवैजात्यम्+अभ्युपेत्य विजातीय+एकत्ववत्वम्+ तद्वक्तव्यम् । तादृशवैजात्यम्+ च मनस एकत्वे+अपि स्वीक्रियत इति न तत्र व्यभिचाराववकाश इति विभाव्यते । तथापि मनस एकत्वे तादृशवैजात्यम्+ एवम्+ तादृशवैजात्यसंबंधकल्पनेन गौरवम्+ दृष्परिहम्+एव । एवम्+ तादृशवैजात्यम्+ मनस एकत्वे स्वीक्रियते उतब्रह्मविषयक शाब्दबोधाव्यवहितपूर्व कालीनपदार्थान्तरवृत्त्येकत्वे वा स्वीक्रियत इति+अत्र विनिगमनाविरहेण+अपि गौरवसंभवात्+चेति । न च तादृशकार्यकारणभावे सति उक्तदोषावकाशः+तदेव न प्रमाणाभावात्+इति वाच्यम् । 
चाक्षुषत्वावच्छिन्नम्+ प्रति चक्षुषत्वादिना 
हेतुत्वस्य+आवश्यम्+ कल्पनीयतया 
यद्विशेषयोः+कार्य कारणभावयोः+बाधकम्+ विना 
तत्+सामान्ययोः+अपीति नियमबलेन 
तथाविधकार्यकारणभाव कल्पनाया आवश्यकत्वात् । तादृशनियम एव+असिद्धइति तु न+उद्भावनीयः । तादृशनियम+अङ्गीकारे मूलयुक्तेः+अनमिति परामर्शविचारे बहुधा प्रदर्शितत्वात्+इत्यादि बहुविधदोषदृश्वानः+ भामतीनिबंधकारा अन्यथा वर्णयन्ति । 
वेदान्तवाक्यात् प्रथमतः शुद्धब्रह्मविषयक शाब्दबोधः+तदनन्तरम्+ मननादितत्+सहकृतमनस+उत्पादितम्+ शुद्धब्रह्मविषयकम्+एव तत्त्वज्ञानपदार्थः । वाचस्पतिमते श्ब्दसहकृतमनसा ब्रह्मज्ञानम्+उत्पद्यत इति प्राचीनवेदान्तिग्रंथस्य+अपि उपवर्णित एव+अर्थ इति ।
ननु भवतु तत्त्वज्ञानपदार्थः+ यथा तथा तस्य मुक्तिम्+ प्रति हेतुत्वमसंभवपवादव युक्तिकम्+एव तथापि काशीमरणजन्यमोक्षे व्यभिचारात् । 
काशीमरणान्+मुक्तिः+इति श्रुत्या तत्त्वज्ञानम्+विनापि काशीमरणस्य साक्षान्+मुक्तिहेतुत्वप्रतिपादनात्+इति चेत्+म+एवम्+ । तम्+ एव विदित्वातिमृत्युम्+इति न+अन्यः पन्था विद्यते+अयनायेति श्रुत्या मुक्तिपूर्वम्+ तत्त्वज्ञानस्यावश्यसत्वप्रतिपादनेन काशीमरणन्+मुक्तिः+इति वाक्यस्य काशीमरणे मुक्तिप्रयोजनकतया व्याख्यानात् । अन्यथा परस्परम्+ व्यभिचारेण तयोः+तत्र +अ परस्परजन्यतावच्छेदककोटौ+अवव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे गौरवप्रसङ्गात् । 
यत्+तु योगाभ्यास+आदिना तत्त्वज्ञान+उत्पत्त्या व्यभिचारेण तत्त्वज्ञानम्+ प्रत्यपि काशीमरणादेः+हेतुत्वा संभवेनाव्यवहितोत्तरत्त्वम्+ निवेश्य काशीमरणादितत्त्वज्ञानयोः कार्यकारणभावकल्पनाया आवश्यत्वे न मुक्तिम्+ प्रति काशीमरणहेतुत्वते गौरवावकाश इति, तत्+न । विचारासहत्वात् । तथाहि गंगामरणादिन+अपि तत्त्वज्ञानोत्पत्त्या तत्र व्यभिचारवारणार्थम्+ तत्त्वज्ञाननिष्ठयोगाभ्यास जन्यतावच्छेदक कोटावव्यवहितोत्तरत्व निवेशनम्+उभयमते सिद्धम् ।
तत्त्वज्ञानम्+ प्रति काशीमरणहेतुत्ववादिमते पुनः+तत्त्वज्ञाननिष्ठ काशीमरणजन्तावच्छेदक कोटावव्यवहितोत्तर निवेशनम्+उभयमतसिद्धम् । तत्त्वज्ञान प्रति काशीमरणहेतुत्वमते पुनः+तत्त्वज्ञाननिष्ठकाशीमरणजन्यतावच्छेदक कोटौ+अव्यवहितोत्तरत्व निवेशनमधिकम् ।
 मुक्तिम्+ प्रति काशीमरणहेतुत्ववादिमते तु तत्त्वज्ञानजन्यमोक्षे व्यभिचारवारणाय काशीमरणजन्यतावच्छेदक कोटौ+अव्यवहितोत्तरत्वम्+ निवेशनीयम् । एवम्+ काशीमरणजन्यमोक्षे व्यभिचारवारणाय मोक्षनिष्ठतत्त्वज्ञानजन्यता वच्छेदककोटौ+अपि+अव्यवहितोत्तरत्वम्+ निवेशनीयम्+इति+उभयत्रव्यहितोत्तरत्वानिवेशप्रयुक्तगौरवम्+ दुष्परिहरम्+एव+इति+अधिकम्+ सूक्ष्म+अर्थदर्शिभिः परिचिन्तनीयम् ।
ज्ञानकर्मसमुच्चयवादः+तु तम्+एतम्+ वेद+अनुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेन+इति श्रुति 
विरोधात्+न+आदरणीयः।  
तथा श्रुत्या ज्ञानजनकत्वेन तत्+इच्छाजनकत्वेन वा कर्मणाम्+ प्रतिपादनात् । 
कर्मणाम्+ ज्ञानादिजनकत्वम्+ त्वन्तः करणशुद्धिद्वारेति वेदान्तशास्त्रे 
वाचस्पति+आदौ महान्+उद्घोषः । 
इह तु ग्रन्थगौरवभिया मया तत्+न प्रपञ्चिताम्+इति ।
न शुद्धबुद्धिः+न च चित्तशुद्धिः+न शास्त्रसिद्धांतम्+इतज्ञत+अपि ।
अस्मादृशः स्वल्पविलोलजल्पः+तथापि धीरैः कृपया न हेयम् ।।
इति श्रीरघुदेवकृतः+ मुक्तिवादः समाप्तः । Muktivadah ssandhi matching completed