Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

सामग्रीवादः 
श्रीनृसिंहाय नमः ।
समाने विषये एकदा लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीसत्वेsनु मितिसामग्रीसत्वे च लौकिकप्रत्यक्षमेवोत्पद्यते । तदनन्तरं साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायस्यानु भवसिद्धत्वादिति । 
तदनुत्पादनिर्वाहार्थं समाने विषयेsनुमितिं प्रति लौकिकप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वं कल्पनीयम् । अथानुमितिलौकिक प्रत्यक्षसामग्र्योः केन रूपेण प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावः । 
न तावदनुमितित्वेन प्रतिबध्यतालौकिक प्रत्यक्षसामग्रीत्वेन प्रतिबंधकताभिन्नविषयेsनु मितिसामग्रीलौकिकप्रत्यक्षसामग्र्योः सत्वेsनुमितेरेवोत्पत्त्या तत्र व्यभिचारात् ।
न च समानविषयकानुमितित्व समानविषयकलौकिकप्रत्यक्ष सामग्रीत्वाभ्यां प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावः कल्पनीय इति वाच्यम् । समानविषयकत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वादिचेन्न । विशिष्यविशिष्यैव पर्वतोद्देश्यकवह्निविधेयकसंयोसंसर्गकानुमितिं प्रति पर्वतविशेष्यकवह्निप्रकारक संयोगसंसर्गकलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीत्वादिना प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावः कल्पनीयः । 
अत्र पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीकाले वह्निमान्पर्वतो घटवानित्येतादृशानुमित्युत्पात व्यभिचारवारणाय प्रतिबध्यताबच्छेककोटौ प्रकारकत्वं विहाय विधेयकत्वस्य निवेशः । 
न च पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीत्वस्य पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षोत्पादक कारणसमूहत्वात्मकतया तादृशचाक्षुषादिहेतु समुदायात्मकतया वा तेन रूपेण प्रतिबंधकत्वकल्पने पर्वतो वह्निमानिति लौकिकचाक्षुषसामग्रीसत्वे पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यापत्तिः । 
तदानीमतीतानागतचक्षुः संयोगाद्यसत्वेन त्वक्संयोगादेरप्यसत्त्वेन च तादृशप्रत्यक्षोत्पादक कारणसमूहस्य तत्रासत्त्वादिति वाच्यम् । स्वाश्रयसंयुक्तवृत्तित्वसंबन्धेन पर्वतवृत्तिचक्षुःसंयोग विशिष्टवह्निवृत्तिचक्षुःसंयोगादेरेव प्रकृते पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीपदार्थत्वात् । 
ननु तथाविधानुमितिं प्रति तेन संबन्धेन पर्वतचक्षुः संयोगविशिष्टवह्निचक्षुःसंयोगत्वादिना प्रतिबन्धकत्वे यदा पर्वते वह्निसंयोगानवच्छेदकावयवावच्छेदेन चक्षुःसंयोगः वह्नौ वा पर्वतसंयोगानवच्छेदकावयवावच्छेदेन चक्षुःसंयोगस्तदा पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यनुत्पादापत्तिः । न चेष्टापत्तिः । 
तदा पर्वतवन्हिसंगोगे स्वावच्छेदकावच्छेद्यत्वसंबन्धेन चक्षुःसंयोगासत्वात् तस्य प्रत्यक्षानुदयेन पर्वतवह्निसंयोगविषयकपर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरति रिक्तविषयकत्वेन भिन्नविषयकत्वात् भिन्ने विषयेsनुमितिसामग्र्याबलत्वात्तदा अनुमितेरेवोत्पत्या तदनुत्पादे इष्टापत्तेरशक्यत्वादिति मैवम् । 
स्वावच्छेदकावच्छिन्न संयोगाभिन्नवह्निवृत्तिपर्वत संयोगावच्छेदकावच्छिन्नत्वसंबन्धेन पर्वत चक्षुः संयोगविशिष्टवह्निचक्षुः संयोगत्वादिनैव प्रतिबंधकत्वं तथाविधानुमितिं प्रति कल्पनीयमिति नोक्तानुपपत्तिः । 
स्वावच्छेदकावच्छिन्न संयोगविह्निवृत्तिपर्वतसंयोगभेदेन तेन संबन्धेन वह्निचक्षुःसंयोगे पर्वतचक्षुःसंयोगवैशिष्ट्याभावात् । न च तथापि यत्रैकपुरुषस्य पर्वते चक्षुःसंयोगः पुरूषान्तरस्य वह्नौ चक्षुःसंयोगो वह्निव्याप्य धूमवान् पर्वत इति परामर्शादिघटितानुमिति सामग्री च तदा पुरूषान्तरस्य वह्नौ चक्षुःसयोगो वह्निव्याप्य धूमवान् पर्वत इति परामर्शादिघटितानुमिति सामग्री च तदा पुरूषान्तरस्य पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यनुत्पादापत्तिः । 
तदोपदर्शित संबन्धेनान्य पुरूषीय पर्वतचक्षुः संयोगविशिष्टवाह्निचक्षुः संयोगसत्वादिति वाच्यम् । स्वाश्रयवृत्तित्वरूप स्वसामानाधिकरण्योपदर्शित परंपरासंबन्धोभयसंबन्धेन पर्वतचक्षुःसंयोगवैशिष्ट्यं वह्निचक्षुःसंयोगे निवेशनीयम् । 
सामानाधिकरण्यघटकीभूत स्वाश्रयत्वं स्वाश्रयीभूतचक्षुःसंयुक्तमनः प्रतियोगिकविजातीयसंयोगसंबन्धेन ग्राह्यम् । एवं तत् घटिकीभूतवृत्तित्वमपि स्वाश्रयीभूतचक्षुःसंयुक्तमनःप्रतीयोगिकविजातीयसंयोगसंबन्धेन न ग्राह्यम् । उपदर्शितस्थले एतादृशसामानाधिकरण्यसंबन्धेन न ग्राहम् । 
उपदर्शितस्थले एतादृशसामानाधिकरण्यसंबन्धेन पुरूषान्तरीयवह्नि पर्वते चक्षुःसंयोगेsन्यपुरूषीय पर्वतचक्षुःसंयोग वैशिष्ट्यविरहान्नोक्तानुपपत्तिः । अत्र प्रतिबध्यतावच्छेदकः संबन्धः समवायः प्रतिबन्धकतावच्छेदकसंबन्धश्च स्वाश्रयीभूतचक्षुःसंयुक्तमनः प्रतियोगिकविजातीयसंयोगः । न च प्रतिबध्यतावच्छेदकसंबन्धो विधेयता । प्रतिबंधकतावच्छेदक संबन्धःसमवाय इति वाच्यम् । तथा सति एकपुरूषस्य तथाविधलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीसत्वे पुरूषान्तरस्यानुमिति सामग्रीसत्वे पुरूषान्तरस्य तथाविधानुमित्युत्पाद निर्वाहार्थं तत्पुरूषीयत्वं निवेश्य कार्यकारणभावकल्पने महागौरवप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु प्रकृते प्रतिबध्यतावच्छेदकसंबन्धः समवायः । प्रतिबंधकतावच्छेदकसंबन्धोsपि समवायः । 
न च पर्वतचक्षुःसंयोगविशिष्ट वह्निचक्षुःसंयोगादेव पर्वतो वह्निमानिति । लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीतया 
तस्याः समवाय संबन्धेनात्मन्यसत्वात् । 
तादृशसामग्रीकालेsपि आत्मनि समवायसंबन्धेन पर्वतोवह्निमानित्यनुयमित्यापत्तिरिति वाच्यम्। 
पर्वत चक्षुःसंयोगादिविशिष्टात्ममनः संयोगस्यैव प्रकृते पर्वतो वह्निमानितिलौकिक प्रत्यक्षसामग्रीपदार्थत्वात् । पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीकाले तथाविधसामग्र्याः समवायसंबधेनात्मनि सत्वान्न तदानीमनुमित्यापत्तिः । 
न चात्ममनः संयोगस्य लौकिकप्रत्यक्षाहेतुत्वेन कथं तथाविधवह्निचक्षुः संयोगविशिष्टात्ममनः संयोगादेः प्रत्यक्षसामग्रीत्वमिति वाच्यम् । सामान्यतो जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति आत्ममनःसंयोगसमवायो कारणतया आत्मनः संयोगस्यापि लोकिकप्रत्यक्षसामग्रीत्वं निराबाधमेव । 
अथ पर्वतो वह्निमानिति लोकिकसमग्रीसत्वे घटाद्यनु मिति सामग्रीसत्वे पर्वतो वहिमानित्यनुमिति सामग्रीसत्वे पर्वतो 
वह्निमानित्यनुमित्यपपत्तिः । न चेष्टपत्तिः । 
भिन्नविषयेsनुमिति सामग्र्याबलवत्वात्तदा प्रत्यक्षानुपपत्यावह्निघटोभय विषयकसमूहालंबनानुमित्युत्पतौ बाधकाभावेन इष्टपत्तेरशक्यत्वात् । 
न च पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिं प्रति भिन्नविषयकानुमितिसामग्र्याभाव विशिष्टपर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयमिति नोक्तानुपपत्तिरिति वाच्यम् । 
भिन्नविषये अनुमितिसामग्र्याः प्रबलात्वाद्वहन्यादि प्रत्यक्षं प्रति घटानुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वमावश्यकम् । 
एवं सति घटादिलौकिक प्रत्यक्षसामग्रीकालीनघटानु मितिसामग्रीकाले वह्निप्रत्यक्षसामग्रीकाले वह्नप्रत्यक्षनिर्बाधमविषयकानु मितिसामग्रीप्रतिबन्धकतायामपि तत्समानविषयक लौकिकिप्रत्यक्षसामग्र्या उत्तेजकत्वमावश्यकम् । 
तथा च यदा घटलौकिकप्रत्यक्ष सामग्रीतदनुमिति सामग्रीवह्निलौकिकप्रत्यक्षसामग्री तदनुमितिसामग्री च तदाभिन्नविषयकानुमिति सामग्र्याभावविशिष्ट वह्निलौकिकप्रत्यक्षसामग्र्यभावसत्त्वात् पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यापत्तिः । 
समानविषयकलौकिक प्रत्यक्षसामग्र्यभाव विशिष्टघटानुमिति सामग्र्यभावसत्त्वात् पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षोपपत्तिश्च । न चेष्टापत्तिरिति वाच्यम् । एकदास्वीकारज्ञानद्वययोगपद्य प्रंसगात् । न च पर्वतो वहिनिमानिति लौकिकप्रत्यक्षसमाग्री प्रतिबंधकतायां समानविषयकलौकिक प्रत्यक्षसामग्र्यभावविशिष्टभिन्न विषयकानुमितिसामग्र्या उत्तेजकत्वं स्वीकरणीय इति वाच्यम् । समानविषयकप्रत्यक्षसामग्र्यामपि भिन्नविषयकानुमिति सामग्र्यभावस्व निवेशनीयत्वादिति चेत् । 
मैवं सामग्रीचतुष्टुय संवलनदशायां ज्ञानयौगपद्यापत्तिभयेन पर्वतो वह्निमानिति लोकिकप्रत्यक्षसामग्री प्रतिबंन्धकतावच्छेदककोटौ भिन्नविषयकानुमितिसामग्र्याः समानविषयकप्रत्यक्ष सामग्र्यभावविशिष्टाया एवाभावो निवेश्यते । 
ननु समानविषयक प्रत्यक्षसामग्र्या भिन्नविषयकानु मिति सामग्र्यभाव स्वनिवेशः । प्रयोजनाभावात्तथा च तत्रैव विश्रामान्ननवस्याप्रसंगलेशोपि । वस्तुतस्तु पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्री कालीनघटानुमितिसामग्रीकाले वहन्यनुसामग्रीकाले 
अनुमित्यनभ्युपगमेव वह्न्यनुमितिं 
प्रतिभिन्नविषयकानुमिति सामग्रीमनुत्तेजकीकृत्य वह्नि लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते । न च तदावनुमित्युत्पत्तौ बाधकाभाव इति वाच्यम् । 
तथाविधलौकिकप्रत्यक्षसामग्र्या एव बाधकत्वादिति तु  ज्ञायः । वयादिविषयकलौकिक प्रत्यक्षसामग्रीकाले वयनुमित्यासत्वे वयनुमित्युत्पत्त्या तत्र व्यभिचारवारणाय वह्निलौकिकप्रत्यक्षसामग्री प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ अनुमित्या उत्तेजकत्वं स्वीकत्तव्यम् । ननु तथापि पर्वतो उद्देश्यकवह्निविधेयकानुमितिं प्रति अनुमित्या विरहविशिष्टपर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीत्वेन प्रतिवन्धकत्त्वे पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीसत्वे घटानुमित्या सत्वे पर्वतो वह्निमानिति अनुमित्यापत्तिः । 
न च पर्वतो उद्देश्यक वह्निविधेयकानुमितीच्छासत्वे नानुमित्या या उत्तेजकत्वं स्वीकर्त्तव्य इति वाच्यम् । घटानुमित्सायाsपि पर्वतोद्देशयकं वह्निघटोभय 
विषयकसमूहालंबनसकानु मितिविषयकत्वेन पर्वतोद्धेश्यकवह्निविधेकानु मितिविषयकतया वह्निलौकिकप्रत्यक्षसामग्रीकाले घटानुमित्यास्तवे पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यापत्तेर्दुर्वारत्वादिति चेन्न । 
पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यकत्व प्रकारतानिरूपितवह्नि विधेयकत्वप्रकारताभिन्नाया किंचिद्विधेयकत्व प्रकारत्वानिरूपिता 
अनुमितिनिविशेष्यतौद्दानद्दात्वेन+अनुमित्साया उत्तेजकत्वान्न दोषः । 
ननु घटप्रकारकानुमितिर्जायतामितीद्धासत्वेवह्नि प्रत्यक्षसामग्रीसत्वे वयनुमित्यापत्तिः तादृशेच्छाया उक्तधर्माक्रान्तत्वेन तदवच्छिन्नाभावविशिष्ट वह्निलौकिकप्रत्यक्षसामग्र्याभास्य तत्र सत्वादिति चेन्न । 
पर्वतविशेष्यकत्वप्रकारतानिरूपित वह्निप्रकारत्वप्रकारताभिन्न किञ्चित्प्रकारकत्वानिरूपितत्व प्रकारकत्वमपि इच्छायानुमितिनिष्ठ विशेष्यता देयां । तथा च पर्वतोद्देश्यक वह्निविधेयकानुमितिं प्रति पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यकत्व प्रकारतानिरूपितत्व वह्निविधेयकत्वप्रकारताभिन्न किञ्चिद्विधेयकत्व प्रकारत्वानिरूपिता सती या पर्वतविशेष्यकत्वप्रकारता निरूपित वह्निप्रकारकत्व प्रकारताभिन्नकिञ्चित्प्रकारत्वानिरूपिता अनुमितिनिष्टविशेष्यता भावविशिष्टवह्निलौकिक प्रकत्यक्षसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् । 
एवं यदि क्वचिदुक्त धर्माक्रान्तेच्छा सत्वेsनुमितिरनुभवसिद्धा तत्संग्रहाय इच्छायानुमितिनिष्ठविशेशष्यतायां विशेषणान्तरं विचिंत्य सुधीभिर्देयम् न च तथापि ज्ञानं ज्ञायतामितीच्छा सत्वे प्रत्यक्षसामग्री सत्वे अनुमितिसामग्रीतो अनुमित्यापत्तिर्दुर्वारेवेति वाच्यम् । 
अनुमितिनिष्ठविशेश्यतायां प्रत्यक्षावृत्तिधर्मप्रकारता निरूपितत्वमपि निवेशनीयम् । 
तथा च ताद्दशेच्छीय ज्ञाननिष्ठविशेश्यतायां प्रत्यक्षावृत्तिधर्मप्रकारता निरूपितत्वाभावान्न तत्संग्रहः । यत्तु उपदर्शितस्थले ज्ञानं जायतामितीच्छाबलात् अनुमित्यापत्तिवारणायेच्छायानुमितिनिष्ठविशेष्यतायां अनुमितिमात्रवृत्ति धर्मप्रकारतानिरूपितत्वं निवेशनीयः । 
तथा च नोक्तदोषावकाश इति । तन्न । तथासति प्रत्यक्षान्यज्ञान जायतामितीच्छासत्वे अनुमित्यनुपपत्तिर्दुर्वारेवेति । केचित्तु, समाने विषये प्रत्यक्षसामग्रीसत्वे 
अनुमितिसत्वेsनुमित्यापत्ति वारणायानुमितिं प्रति प्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वं न कल्प्यते किन्तु अनुमितिप्रतिकार्यकालवृत्तित्त्वे सति पूर्ववृत्तितयेत्यर्थेनातो विनश्यदवस्थसिद्ध्यन्तरमनुमित्यापत्तिः । 
उत्तयत्तितयाप्रत्यक्षाभावस्यैव हेतुत्वं कल्प्यते । लाघवात् लाघवं च एतादृशकार्यकारणाभावकल्पने पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिं प्रति पर्वतो वह्निमानितिनिर्णयत्वेन सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वं न कल्प्यते । किन्तु पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्युत्तरं पर्वते वह्निमानिति अनुमितिवारणाय पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिं प्रति पर्वतो वह्निमानिति अनुमितित्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते अनुमितिं प्रति प्रत्यक्षसामग्र्याभावस्य कारणत्वकल्पने तु विनश्यदवस्थप्रत्यक्ष सामग्रीजन्यप्रत्यक्षोत्तरमनुमित्यापत्तिवारणायानुमितिं प्रत्यनुमितिप्रत्यक्षादिसाधारणतथाविधनिर्णयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते इति । 
तदमावाप्रकारक तत्प्रकारत्वघटितनिर्णयत्व रूपगुरूधर्माविच्छिन्नेsनुमिति प्रतिबन्धकत्वं एवं प्रत्यक्षकारणकला इत्याकारक सामग्र्याभावत्वरूपगुरूधर्मे अनुमितिकारणतावच्छेदकत्व कल्पनापेक्षया चेति वदन्ति । तन्न पर्वतो वह्निमानिति अनुमितिं प्रति पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षभावकालवृत्तितया हेतुत्वकल्पने पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षसामग्रीकाले तदनुमितिसामग्रीकत्वे प्रत्यक्षसामग्रीकाले तदनुमितिसामग्रीकाले परस्परप्रतिबन्धवशात् कस्यापि फलस्यानुत्पादेन तदा प्रत्यक्षस्याप्यनुत्पादस्तत्र प्रत्यक्षाभावरूपकारणकबलात् अनुमित्यापत्तिदुर्वारेव । 
अन्यथानुपपत्या समानविषयानुमितिं प्रति प्रत्यक्षासामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनमेवोचितम् । एवं समानविषये प्रत्यक्षसामग्र्या अप्रतिबंधकत्वे प्रत्यक्षाभावस्य हेतुत्वे भाविवह्निप्रत्यक्षं अप्रमेत्यप्रामाण्यग्रहकालीन विनश्यदवस्थप्रत्यक्ष सामग्र्युत्पादितवह्निप्रत्यक्ष 
द्वितीयक्षणेsनुमितिसाग्रीतो अनुमित्यनुपपत्तेश्च तत्र पूर्वक्षणे वह्निप्रत्यक्षसत्वात् । न च एवानुमितिं प्रति तथाविधाप्रामाण्यग्रहाभाव विशिष्टवह्निप्रत्यक्षत्वेन प्रतिबन्धकतायां नानुपपत्तिरति वाच्यम् । 
तथा सति उपदशर्शितस्थले वा प्रत्यक्षोत्पादकाले अनुमित्यापत्तेर्दुर्वारत्वादिति । ननु समानविषयेsनुमिति सामग्रीकाले प्रत्यक्षसामग्रीसत्व अनुमित्यासत्वे सत्यां च पर्वतो वह्निमानिति  प्रत्यक्षजायतामितीच्छाया प्रर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यापत्तिः । 
न चेष्टापत्तिरिति वाच्यम्, स्वभावतो 
बलवतीयसामग्रीतद्विषयेच्छासत्वे 
तस्यैवोत्पादनियमादिति चेन्न । 
पर्वतोद्देश्यकवह्निविधेयकानु मितिं प्रति 
तथाविधप्रत्यक्षान्य ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति वा तथाविधप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टपर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षसामग्र्या अपि प्रतिबन्धकत्वान्तरमनन्यगतिकतया कल्पनीयम् । 
न च पूर्वोपदर्शितसामग्री प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ अनुमित्सायां प्रत्यक्षेच्छाया अप्युत्तेजकत्व स्वीकारेण क्लृप्तबध्यप्रतिबन्धक भावकल्पनोपपत्तौ उपदर्शितप्रतिबध्यप्रतिबन्धकतया प्रत्यक्षेच्छाभावानुमित्सयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेणानंत प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पना भावान्तरकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । 
बाहूल्यात् प्रतिबन्धकतावच्छेदकगौरवाच्च । तथाविधानुमितिं प्रति तथाविधप्रत्यक्षेच्छा विशिशष्टप्रत्यक्षसामग्र्यां प्रतिबन्धकत्वे कल्पनमेव समुचितमिति प्रत्यक्षसामग्र्यां प्रत्यक्षेच्छावैशिष्ट्यं च 
स्वसामानाधिकरण्यसंबन्धेन, सामानाधिकरण्यं च स्वसमवापिनिरूपितोपदर्शित परम्परासंबन्धावच्छिन्नवृत्तित्वरूपं । अतो नैकपुरूषीय प्रत्यक्षेच्छाकाले पुरूषांतरस्य प्रत्यक्षसामग्रीकाले अनुमित्सावशात् अनुमित्यनुपपत्तिः । प्रत्यक्षेच्छा विशिष्ट प्रत्यक्षसामग्री च चाक्षुषस्पार्शनादिभेदेन विशिष्यकर्तव्येति नानुपपत्तिलेशोपि, एवं प्रत्यक्षेच्छाभावकाले अनुमित्सादशायां अनुमितिसामग्रीसत्वे प्रत्यक्षसामग्रीबलात् प्रत्यक्षापत्तिवारणाय समानविषयकप्रत्यक्षं प्रति समानविषयकप्रत्यक्षेच्छा भावविशिष्टसमानविषयकानुमित्या विशिष्टानुमितिसामग्र्या स्वातन्त्र्येण प्रतिबन्धकत्वं स्वीकरणीयमिति नोक्तानुपपत्तिः । 
एवं समानविषयकानु मितिं प्रति समानविषयकप्रतिबन्धकत्वं बोध्यम् । भिन्नविषये प्रत्यक्षसामग्रीदशायां +अनुमितिसामग्रीकाले अनुमितिरेवोत्पद्यते न प्रत्यक्षं तदत्तरमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायादिति । तत्र प्रत्यक्षं प्रति अनुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् । 
न च तत्र तादृशानुव्यवसाय एवसिद्ध इति भिन्नविषये प्रत्यक्षं प्रति अनुमितिसामग्रीप्रतिबंधकत्वकल्पनं निर्युक्तिकमेवेति वाच्यम् बोध्यं । तथापि वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादि परामर्शादिघटितानु मितिसामग्रीकाले तदुत्तरं तादृशपरामर्शप्रत्यक्षमेव नानुमितिरित्यापत्तिभयात्तत्र प्रत्यक्षं प्रति अनुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनमावश्यकं तत्र सामान्यतः प्रत्यक्षत्वाच्छिन्नं प्रति अनुमितिसामग्नीत्वेन न प्रतिबन्धकता समाने विषये अनुमितिसामग्रीकाले प्रत्यक्षानुत्पत्तिप्रसंगात् । 
नापि वह्निभिन्नविषयकप्रत्यक्षं प्रति नुमितिसामग्रीसत्वेन प्रतिबन्धकताऽनुमिति सामग्रीकाले घटपटादि प्रत्यक्षसामग्रीसत्वे सत्पांचघटादिप्रत्यक्षेच्छायां घटपटादि समस्योत्पात्या तत्र व्यभिचारवारणाय तत्र वनुमितिसामग्रीप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ प्रत्यक्षेच्छाया उत्तेजकत्वं स्वीकरणीयम् । 
तत्र घटप्रत्यक्षेच्छा भावपटप्रत्यक्षेच्छा भावादिघटितकूटस्यैक तत्र निवेशे पटप्रत्यक्षसामग्र्याभावदशायां सत्पांचपटप्रत्यक्षेच्छायां विरोधिसामग्रीकालेघटादि प्रत्यक्षापत्तिस्तदा पटप्रत्यक्षेच्छाभावसत्वेन पटप्रत्यक्षेच्छाभावघटितकूट विशिष्टवनुमितिसामग्रीभावसत्वात् किन्तु घटप्रत्यक्षप्रतिघटप्रत्यक्षेच्छाविशिष्ट वनुमितिसाग्रीत्वादिना विशिष्यप्रतिबध्यप्रतिबन्धकाभावः कल्पनीयम् । 
न च तथापि अनुमितिसामग्रीकाले घटस्पार्शनजायतामिच्छासत्वे घटचाक्षुषसामग्रीबलात् घटचाक्षुषापत्तिरिति वाच्यम् । घटत्वप्रकारतानिरूपितघट विशेष्यताशालिचाक्षुषं प्रति घटत्वप्रकारकघटविशेष्यक चाक्षुषविषयकेच्छाभाव विशिष्टवनुमितिसामग्रीत्वादिना प्रतिबन्धकत्वस्य कल्पनीयत्वत् एवं घटस्पार्शनं प्रति घटस्पार्शनविषयकेच्छा विरहविशिष्टवनुमितिसामग्रीत्वदिनापि प्रतिबन्धकत्वान्त बोध्यं इति  नानुपपत्तिः । 
न च तथापि वनुमितिसामग्रीकाले यत् किञ्चित् ज्ञानं जायतामितीचछासत्वे घटादिचक्षुषापत्तिरिति वाच्यम्  । घटत्वप्रकारकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिताया घटविशेष्यकत्वनिष्ठप्रकारताद्भिन्न किञ्चित् विशेष्यकत्वनिष्ठ प्रकारत्वानिरूपितत्वे सति घटत्वप्रकारकत्वावच्छिन्न घटविशेष्यकत्वप्रकारतानिरूपिताया चक्षुषविशेष्यता तच्छालीच्छात्वेनैवोत्तेजकत्वं स्वीकरणीयम् । 
उपदर्शितेच्छायास्तथाविध विषयत्वाभावान्न दोषः । न च वनुमितिसामग्रीकाले चाक्षुषं जायतामितीच्छासत्त्वे sपि घटचाक्षुषानुपपत्तिः  । तादृशेच्छायास्तथाविध विषयकत्वाभावेन तादृशविषयताशालीच्छा विरहविशिष्टवनुमितिसामग्री सत्वादिति वाच्यम् । तादृशेच्छाया अप्यनुमित्य वृत्तिधर्मनिष्ठप्रकारतानिरूपिता सती किञ्चित् प्रकारकत्वप्रकारत्मानिरूपित चाक्षुषविशेष्यता तच्छाशालीच्छात्वेन स्वातन्त्र्येणोत्तेजकताभ्युपगमात् । 
एवमन्यादशेच्छायाsपि वारणीयत्वे इच्छाव्यावृत्तरूपेणोत्तेजकत्वं सुधीभिर्विभावनीयम् ।नत्वेवमपि वनुमित्या विशिष्टवनुमितिसामग्रीकाले घटादिचाक्षुषेच्छासत्त्वे घटचाक्षुषापत्तिः । न च प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ घटादिचाक्षुषेच्छाया वनुमितिविषयेच्छायां उत्तेजकत्वं स्वीकरणीयमिति वाच्यम् । 
तथा सति विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्य प्रतिबन्धकभावद्वयस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकगौरवस्य चापत्यामहागौरवप्रसंगात् इति चेन्न । वह्निभिन्नविषयकानुमित्यन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति अनुमित्सा विशिष्टानुमितिसामग्र्या अपि स्वातन्त्रेण प्रतिबन्धकत्वान्न प्रत्यक्षापत्तिरिति । 
अत्र च अनुमित्साविशिष्टानु मितिसामग्रीकालेपि वह्निप्रत्यक्षेच्छाविशिष्टवह्नि प्रत्यक्षसामग्रीबलात् प्रत्यक्षोपपत्तये प्रतिबन्ध्यतावच्छेदककोटौ वह्निभिन्नविषयकत्वस्य निवेशः ।
ननु पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षस्यापि वह्निभिन्नवदि विषयकत्वादनुमित्या विशिष्टानुमितिसामग्र्यभावस्य कार्यतावच्छेदकाक्रांततया तत्र व्यभिचारो दुर्वार इति चेन्न । वह्नित्वावछिन्नप्रकारता निरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यताभिन्नमुख्यविशेष्यताकत्वमत्र वह्निभिन्नविषयकत्वम् । 
तथा च पर्वतो वह्निमान् इति प्रत्यक्षो तादृशमुख्यविशेष्यत्वाभावान्न व्यभिचारः । मुख्यविशेष्यताकत्वं च प्रकारताभिन्नविषयतावत्वमतो न घट घटत्वादिनिर्विकल्पकासंग्रहः । 
अनुमित्याविशिष्टानुमिति सामग्रीकाले वह्निवह्नित्वापादिनिर्विकल्पकस्यानङ्गीकारेणानुपपत्यसंभवात् न च तथापि अनुमित्याविशिष्टानुमिति सामग्रीकाले पर्वतो वह्निमानिति उपनीतभानापत्तिः । 
वह्निनिष्ठलौकिकविषयता निरूपितपर्वतविशेष्यताभिन्न मुख्यविशेष्यतायाः निवेशे च पर्वतो वह्निमानित्यादि शाब्दबोधे व्यभिचारवारणस्याशक्यत्वादिति वाच्यम् । तथाविधोपनीतभानं प्रति अनुमित्याविशिष्टानुमिति सामग्र्याः स्वतन्त्रेण प्रतिबन्धकत्वात्रस्य कल्पनीयत्वादिति । यत्तु पर्वतो वह्निमानिति लौकिकप्रत्यक्षे व्यभिचारवारणायानुमित्याविशिष्टानुमिति सामग्रीप्रतिबन्ध्यतावच्छेदकं पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितवह्नित्वावच्छिन्न प्रकारताशून्यज्ञानत्वं वक्तव्यं एवं चानुमित्यन्यत्वमपि न प्रतिबन्ध्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यते अनुमित्याविशिष्टावनुमितिसामग्री काले घटानुमिति सामग्रीसत्वेतदुत्तरं वह्नि घटोभयविषयकसमूहालम्बनानुमित्युदयात्तस्याः तादृशसामग्र्यभावकार्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वेन व्यभिचारानवकाशात् । 
इयमेव च पूर्वमतापेक्षयास्मिन्मते लाघवमिति । न च तथा विधानुमिति सामग्रीकाले वह्निप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टवह्निप्रत्यक्षसामग्रीकाले घटप्रत्यक्षसामग्रीदशायां तदुत्तरं पर्वतो वह्निमान् घटवांश्चेति समूहालम्बनात्मकप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् । 
तदाsनुमित्यनुदये न ज्ञानद्वययौगपद्याभावत् तथाविधप्रत्यक्षोत्पत्ताविष्टापत्तेः । तदसत् । अनुमित्याविशिष्टानुमिति सामग्र्यभावपदशायां पर्वतो वह्निमान् घटवांश्चति समूहालंम्बनात्मक प्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वे तदुत्तरं विरोधिसामग्र्य भावरूपकारणबलात् पर्वतत्वावछिन्नविशेष्यता निरूपितवह्नित्वावछिन्नप्रकारता शून्यज्ञानत्वावच्छिन्नापत्तेर्दुर्वारत्वात् । 
न च तथाविधविषयताशून्य ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति आदिप्रत्यक्षसामग्र्या अपि प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयं इति वाच्यम् । तादृशानंत प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने महागौरवप्रसंगात् । 
केचित्तु पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यता निरूपितवह्नित्वावच्छिन्न विधेयताभिन्न विधेयताया एवानुमित्याविशिष्टानुमिति सामग्र्याः प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वमुपेयतां विधेयत्वं उद्देश्यताविधेयताव्यावृत्तादि वच्छेदक विलक्षणविषयत्वं प्रत्यक्षादि साधारणमतो नानुपपत्तिरित्याहः । तदसत् । 
प्रत्यक्षसाधारणादि विषयोताख्य विलक्षणविषयतायां प्रमाणाभावादिति । एवं अनुमितिसामग्रीकाले घटादिप्रत्यक्षेच्छाविशिष्ट घटादिप्रत्यक्षसामग्रीदशयां अनुमित्यनुदये न तादुशानुमितिं प्रति तथा विधानुमित्साविरहविशिष्टघटप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टघटप्रत्यक्षसामग्र्या अपि प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् । 
एवं भिन्नविषये शाब्दसामग्रीसत्वे प्रत्याक्षानुत्पादात् । प्रत्यक्षेच्छा भावविशिष्टशाब्दसामग्र्या अपि प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् । भिन्नविषयप्रत्यक्षं प्रति तथाविध एवमन्यत्रापि बोध्यं । 
केचित्तु समानविषयेsपि प्रत्यक्षसामग्र्यापेक्षया अनुमितिसामग्र्या बलवत्वमुपेयते । न च तथासतितदुत्तरंसाक्षात्कारित्व ग्रहानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तादृश सामग्र्याः द्वितीयक्षणेsनुमित्युत्पादे सिद्धिसत्वे तदुत्तरं अनुमित्यंतरोत्पादासंभवेन प्रत्यक्षोत्पादे तृतीयक्षणे साक्षात्कारित्वग्रहोपपत्तेः न चैवं क्षणापलापप्रसङ्ग इति वाच्यम्, लाघवसंभवेन क्षणापलापस्यन्याच्यत्वात् लाघवं च भिन्नविषयकस्थलीकृत्य प्रत्यक्षानुमितिसामग्री प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावेनैव निर्वाहेsनुमितिं प्रति प्रत्यक्षसामग्र्याsतिरिक्त प्रतिबध्यप्रतिबंधकत्वाकल्पनं ।
 ननु भिन्नविषयस्थलीयानुमितिसामग्री प्रतिबन्धकतायां इच्छाया उत्तेजकत्वानुरोधेन तत्र विषयविशेषं निवेश्यैव प्रतिबध्य प्रतिबन्धकभावः कल्पनीयः । अन्यथा पूर्वोपदर्शितानुपपत्तिः । तथा च पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षं प्रति तथाविधप्रत्यक्षेच्छाभावविशिष्टनुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वं भवाद्भिः कल्पनीयम् । 
सिद्धान्तमते तथाविधानु मित्सा विरहविशिष्टतादृशप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् ।
इति भवन्मते लाघवावकाश इति चेन्न । 
तं प्रति तथाविधानुमिति भिन्नविषये 
अनुमित्साविशिष्टानुमिति सामग्रीसत्वे घटप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टघटप्रत्यक्ष सामग्रीदशायां 
अनुमितिरेवोत्पत्या तत्र घटप्रत्यक्षत्वावछिन्नं प्रति वह्निभिन्नविषयकानुमित्यन्य ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति वा अनुमित्सा विशिष्टानुमिति सामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वम् । 
एवं समाने विषये वह्निप्रत्यक्षेच्छाविशिष्टसामग्रीकाले अनुमित्सा विशिष्टानुमिति सामग्रीदशायां अनुमित्यापत्तिवारणायानुमितिं प्रति वह्निप्रत्यक्षेच्छाविशिष्ट प्रत्यक्षसामग्रीप्रतिबन्धकत्वमपि सिद्धन्तिभिः कल्पनीयम्। मन्मते च प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति अनुमित्यन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति वानुमित्साविशिष्टानुमिति सामग्र्याः एकमेव प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति अनुमित्यन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति वानुमित्साविशिष्टानुमितिसामग्र्याः एकमेव प्रतिबन्धकत्वम् । 
एवं प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ वह्निभिन्नविषयकत्वानिवेशनं चेति लाघवं स्फ़ुहतरमेव । न च तत्र प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ वह्निभिन्नविषयकत्वानिवेशेनुमित्साविशिष्टानुमितिसामग्रीकाले  वह्निशाब्दबोधेच्छा विशिष्टविह्निशाब्दबोध सामग्रीदशायां वह्नि शाब्दबोधोत्पत्या तत्र व्यभिचारवारणमशक्यमेवेति वाच्यं । 
समाने विषये अनुमितिसामग्र्यपेक्षया प्रत्यक्षसामग्र्या इव शाब्दबोधसामग्र्या अपि दुर्बलत्वोपगमेनानुमित्सा विशिष्टानुमितिसामग्रीदशायां वह्निशाब्दबोधेच्छा विशिष्टवह्निशाब्दबोधसामग्रीतोपि न वह्निशाब्दबोध इति । 
न तत्र व्यभिचारवारणार्थं सामग्रीप्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ वह्निभिन्नविषयकत्वनिवेशनमावश्यकम् | अथ प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ वह्निभिन्न विषयकत्व वह्निनिवेशनप्रयुक्त लाघवसंभवेपि अनुमितिं प्रति वह्निप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टवह्निप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वाकल्पन प्रत्युक्तलाघवमसम्भवदुक्तिकमेव । 
समानविषये शाब्दबोधसामग्र्यपेक्षया प्रत्यक्षसामग्र्याबलत्वेन तादृशप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीकाले शाब्दबोधेच्छा विशिष्टशाब्दबोधसामग्रीबलात् शाब्दबोधापत्तिवारणाय पर्वतो वह्निमानिति शाब्दबुद्धि प्रति वह्निप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिवबन्धकत्वे कल्पनीये तत्रैवानुमित्यादि साधारणप्रत्यक्षान्य वह्निविधेयताशलिज्ञानत्वस्य प्रतिध्यतावच्छेदकत्वकल्पनेन सिद्धान्तिभिरपि नुमितिं प्रति वह्नि प्रत्यक्षेछा विशिष्टवह्निप्रत्यक्षसामग्र्याः न स्वतन्त्रेण प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यत इति क्व भवन्मते लाघवावकाश इति चेन्न । 
तत्र प्रत्यक्षान्यत्व विशिष्टज्ञानत्वस्य प्रत्यक्षेच्छा विशिष्टप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबध्यताबच्छेदकत्वे प्रत्यक्षान्वयज्ञानत्वयोर्विशेषणा विशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यताबाहुल्यत्, लाघवात्पर्वतोवह्निमानिति शाब्दत्वमेतादृशप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रविबध्यतावच्छेदकमुपेयते तथा च सिद्धान्तिमते पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिं प्रति पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षेच्छाविशिष्ट प्रत्यक्षमामग्र्यां स्वातन्त्रेण प्रतिबन्धकत्वकल्पनप्रत्युक्तं गौरवं दुष्परिहरमेव । 
वस्तुतस्तु समानविषये प्रत्यक्षसामग्र्यपेक्षया अनुमितिसामग्र्याः वकवत्स स्वीकतृर्णा समानविषये प्रत्यक्षसामग्र्यपेक्षया अनुमितिसामग्र्याः बलवत्स्वीकतृणां समानविषये प्रत्यक्षसामग्र्यपेक्षया शाब्दबोधसामग्र्या अपि बलवत्वस्वीकारात् नोपदर्शितरीत्या क्लृप्तेन निर्वाह इति सारं । 
एतेनोपदर्शित विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावबाहुल्यात् प्रत्यक्षान्यत्व विशिष्टज्ञानत्वस्य तादृशसामाग्र्याः प्रतिबध्यतावच्छेदकत्व कल्पनसंभवेsपि पर्वतविशेष्यकवह्निप्रकारक परोक्षत्वस्यैव तादृशसामग्र्याः प्रतिबध्यतावच्छेदकत्त्वोपगमेनैव सिद्धान्तिमते गौरवासंभवः । न च परोक्षत्वजातौ मानभावः । 
एतत्सामग्री प्रतिबध्यतावच्छेदक कोटिविवृतया तादृशजातिकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । पर्वतो वह्नयभाववानित्यादि बाधप्रतिबध्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेन क्लृप्त तादृशजातिविशेषस्य प्रकृते प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोपगमे बाधकाभावादित्यया मन्मते समानविषये प्रत्यक्षसामग्र्यपेक्षया शाब्दबोधसामग्र्या अपि बलवत्वेन प्रत्यक्षेच्छा विशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीकालीन शाव्देच्छाविशिष्ट शाब्दबोधसामग्रीकालेपि न तादृश शाब्दबोधोदयात् तथाविध जातिविशेषमन्तर्भाव्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनमपि सिद्धान्तिमते तु तत्वप्लने गौरवादिति वदन्ति  तदत्यंतानुपादेयमेव । 
तथाहि भिन्नविषये घटादिप्रत्यक्षेच्छाविशिष्ट तत्प्रत्यक्ष सामग्रीदशयां पर्वतविशेष्यकवह्निप्रकारक ज्ञानं जायतामित्यनु मितिविषयकेच्छा कालीनानुमितिसामग्रीसत्वे तदुत्तरं घटादिप्रत्यक्षानुपपत्तये वह्निभिन्नविषयक प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति तथाविधानुमित्यन्य ज्ञानत्वाच्छिन्न प्रतिवह्न्यनु मितिविषयेच्छाविशिष्टानु मितिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्व कल्पनस्य पूर्वपक्षे आवश्यकत्वात् । 
न च प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ पूर्वपाक्षिमते वह्निभिन्नविषयकत्वनिवेशे प्रयोजनविरह इति वाच्यम् । तत्र तदनिवेशे पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षेच्छा विशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीकाले पर्वते वह्निज्ञानं जायतामित्यनुमितिविषयकेच्छा विशिष्टतदनुमिति सामग्रीदशायां पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षानुत्पत्त्यापत्तिः । 
न चेष्टापत्तिः । यत्स सामग्रीमपेक्ष्य स्वाभावतो बलवत्तीयस्य सामग्री तद् भिन्न वृत्ति तद्वृत्तिधर्मप्रकारकताद्विषयेच्छासत्वे स्यैवोत्पादनियमेन तत्र तादृशेच्छाकालेsनुमितेरनुत्यत्याप्रत्यक्षोत्पादेन पर्वतो वह्निमानिति प्रत्यक्षानुत्पत्ताविष्टापत्यसंभवात् । 
एवं वह्निप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टतत्प्रत्यक्ष सामग्रीकालेsनुमितित्व प्रकारकवह्न्यनुमिति सामग्रीदशायां तदुत्तरं तत्प्रत्यक्षापत्तिवारणाय वह्निप्रत्यक्षं प्रति अनुमितित्वप्रकारकतदनुमित्साविशिष्टतदनुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वं पूर्वपक्षिणा कल्पनीयमिति सिद्धान्तिमतपेक्षया न लाघवावकाशः । 
ननु तथापि सिद्धान्तिमते वहन्यनुमित्साविशिष्टद्यनु मितिसामग्रीकाले वदिप्रत्यक्षापत्तिवारणाय पर्वतो वह्निमनिति प्रत्यक्षं प्रति पर्वतो वह्निमानित्याद्यनुमित्साविशिष्टवदि  प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टवद्यनुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वमवश्यं स्वीकरणीयं तथा च बाधाभावादि घटितत्वेन गुरूशरीरायाः अनुमितिसामग्र्याः अनुमित्साप्रत्यक्षेच्छा भावयोविशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रतिबन्धभावद्वयस्य तदुभयोरेकत्रविनिवेशेन प्रतिबन्धतावच्छेदक शरीरस्यचाधिक्यात् । पूर्वपक्षिमते तु प्रत्यक्षेच्छा भाववैशिष्टयं निवेश्य प्रत्यक्षं प्रति अनुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वमेकम् । प्रत्यक्षं प्रति अनुमित्साविशिष्टानुमिति सामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वमपरम् । 
एवं क्रमेण प्रतिबध्यप्रतिबंधकत्व साम्येपि प्रत्यक्षेच्छाभावानुमित्सयोरेकत्र निवेशप्रयुक्तगुरूभूतानुमिति सामग्रीप्रतिबन्धकतावच्छेदक शरीरगौरवस्याभावात् । मन्मते तयोर्विभिन्न प्रतिबंधकतावच्छेदककोटौ निवेशात् न च पूर्वपक्षिमतेsपि वदिप्रत्यक्षेच्छा विशिष्टवदिप्रत्यक्षसामग्रीकाले दिद्यनुमितिवारणाय वद्यनुमितिं प्रति वद्यनुमित्साविरहविशिष्टदि प्रत्यक्षेच्छा विशिष्टवदिप्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनेनानुमित्साभावा 
प्रत्यक्षेच्छायोर्विशेषण
विशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण प्रत्यक्षसामग्र्याः प्रतिबन्धकताद्वयस्य तयोरेकत्रनिवेशे प्रयुक्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकशरीरस्य चाधिक्यातुल्यगौरवमिति शेषः । 
प्रत्यक्षसामग्र्यापेक्षया अनुमितिसामग्र्याः बाधाभावात्ततद्भावव्याप्यवत्ता निर्णयाभावादिघटितत्वेन गुरूतया प्रत्यक्षेच्छा भावानुमित्सोभय विशिष्टायास्तस्याः प्रतिबन्धकतावच्छेदक शरीरस्यानुमित्सा भावप्रत्यक्षोभय विशिष्टप्रत्यक्षसामग्रीप्रतिबन्धकतावच्छेदकक्षया सुतरां गुरत्वेन तुल्यत्वाभावात् । 
न च लौकिकप्रत्यक्षं प्रत्यपि तदिन्द्रियजन्यबाधबुद्धेः प्रतिबन्धत्वे प्रत्यक्षसामग्र्यापि बाधाभावादिघटितत्वेन लाघवानवकाशः पूर्वपक्षिमते इति वाच्यम् । बाधकालीनलौकिक प्रत्यक्षसामग्रीकाले बाधबुद्धिरूपप्रतिबन्धकबलात् अनुमितेरपि अनुदयेन व्यभिचाराभावात् सर्वत्रानुमितिं प्रति प्रत्यक्षसामग्रीप्रतिबन्धकता वच्छेदककोटौ बाधाभावस्य निवेशे प्रयोजनाभावादिति चेन्न । 
समानविषये बदिप्रत्यक्षं प्रति बदिप्रत्यक्षेच्छाभावविशिष्टानुमितिसामग्र्याः अननुगतेच्छाभावकूटौनुगतेच्छा भावविशिष्टसिद्धभावघटितायां   
प्रतिबन्धकत्वमवश्यं पूर्वपक्षिणा वाच्यम् । अन्यथा सिद्धिकाले परामर्शदीतरानुमितिकारणसमूहसत्वे तन्मते वह्निप्रत्यक्षनुत्पत्त्यापत्तेः । तथा चाननुगतेच्छाभावकूटानुगतेच्छाभावसिद्धिनां परस्परविशेविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेणानंत सामग्रीप्रतिबध्या । प्रतिबन्धकभावबाहुल्य प्रयुक्तगौरवस्य पूर्वपक्षिमतेsरूच्छारत्वात् । 
सिद्धान्तिमते तु प्रत्यक्षेच्छा विरहविशिष्टानुमित्साविशिष्टानुमिति सामग्री प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ तथाविधसिद्धभावस्य निवेशे प्रयोजनविरहात् । अनुमित्साविशिष्टानुमिति सामग्रीदशायां सिद्धिकालेsनुमितेरेवोत्पत्त्या प्रत्यक्षानुदयेन व्यभिचाराभावान्नोपदर्शितरीत्या विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रतिबन्धक मात्रबाहुल्यमिति सिद्धान्तिमतमेव सर्वसम्मतं प्रतिभाति । 
एवं समानविषये भिन्नविषये वा स्पार्शनसामग्रीदशायां चाक्षुषसामग्रीदशायां चाक्षुषस्यैव उत्पत्ति तदुत्तरं पश्यामि इन्यनु व्यवसायात् तथाच तत्र स्पार्शनवारणाय स्पार्शनं प्रति स्पार्शनेच्छा विशिष्टविरहचाक्षुषसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् |
अथ केन रूपेण तयोः प्रतिबध्यप्रतिबन्धभावः न तावत्स्पार्शनत्वावच्छिन्नं प्रति स्पार्शनेच्छा विरहविशिष्टचाक्षुष सामग्रीत्वेन घटचाक्षुषसामग्रीकाले घटस्पार्शनसामग्रीकाले पटस्पर्शनेच्छासत्वेsस्त्यां च पटस्पार्शनिसामग्र्यां पटस्पार्शनापत्तेः । 
नापि घटादिस्पर्शनं प्रति घटादिस्पार्शनेच्छा विरहविशिष्टचाक्षुषसामग्रीत्वेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः घटचाक्षुषसामग्रीकाले घटस्पार्शनसामग्रीदशायां घटज्ञानं जायतामितीच्छासत्वे घटस्पर्शनापत्तिः । 
स्वभावतो बलवतीतयत्सामग्रीतद्विषयकेच्छासत्वे तस्यैवोत्पादनियमात् । न च तथाविधस्यान् न प्रति तथाविधस्पार्शनत्वप्रकारकेच्छा विरहविशिष्टचाक्षुषसामग्रीसत्वेन प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् नोक्तदोष इति वाच्यम् । 
तथा सति पटचाक्षुसामग्रीकाले घटस्पार्शनसामग्रीसत्वे घटज्ञानं जायतामितीच्छासत्वे घटस्पार्शनानुपपत्तिरितिचेन्मैवं । 
घटादिस्पर्शनं प्रति घटादिस्पार्शनत्वप्रकारकेच्छा विरहविशिष्ट घटादिचाक्षुषसमग्रीत्वेन घटादिस्पार्शनं प्रति घटादिस्पार्शनेच्छाविरह विशिष्टपटचाक्षुषसामग्रीत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वकल्पनीयं चाक्षुषसमग्री तु उद्भूतरूपादिविशिष्टविजातीयचक्षुः संयोगादिरूपावैशिष्ट्यं च स्वाश्रयसमवेतत्वरूप परम्परासम्बन्धेन एवं चाक्षुषसामग्र्यमपि स्वसमवापि निरूपितोपदर्शित परम्पपरासम्बन्धावच्छिन्न वृत्तित्वरूपपरम्परा संम्बंधावछिन्नप्रतियोगिताक स्पार्शनेच्छाभाववैशिष्ट्य दैशिकविशेषणताविशेषेण सम्बन्धेन निवेशनीयमिति तु नानुपपत्तिलेशोsपि । 
अथवा सामान्यतः स्पार्शनं प्रति स्वीय स्पार्शननिष्ठविशेष्यतानिरूपित विषयितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारताश्रय समवेतत्वरूपपरम्परासम्बन्धा वच्छिन्न प्रतियोगिताकस्पार्शनत्वप्रकारकैच्छाविरहविशिष्टचाक्षुषसामग्रीत्वेनैकं अपरं च स्पार्शनं प्रति चाक्षुषसामग्रीविशिष्टस्वीय स्पार्शननिष्ठविशेष्यतानिरूपित विषयितासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतारूपपरम्पराविधः सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकं स्पार्शनविषयकेच्छा भावत्वेनापि प्रतिबन्धकत्वकल्पनीयं नातो विषयभेदेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाव बाहुल्यापत्तिः स्पार्शनेच्छाभावे चाक्षुषसामग्रीवैशिष्ट्यं चैककालीनत्वसम्बन्धेन तत्पुरुषीयत्वादिकं निवेश्यकार्यकारणाभाव कल्पनान्नानुपपत्तिः । 
अत्र प्रथमप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावे प्रतिबध्यतावच्छेदकसंम्बन्धो विषयत्वं प्रतिबन्धकभावकल्पनाच्चानुपपत्तिः द्वितीयप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावे विषयत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदकः सम्बन्धः प्रतिन्धकतावच्छेदकं सम्बन्धो विशेषणताविशेषः एवं चाक्षुषेच्छा विशिष्टचाक्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनेविशिष्टस्पार्शनच्छादशायां स्पार्शनवारणाय घटादिस्पार्शनं प्रति घटादिचाक्षुषत्वप्रकारकेच्छाविशिष्टघटादिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वमेकम् । 
अपरं च घटादिस्पार्शनं प्रति घटादिचाक्षुषविषयकेच्छा विशिष्टया यदि चाक्षुषसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् । 
अथवा तत्रापि विषयमनिवेश्य स्पार्शनत्वावच्छिन्नं प्रति स्वीयचाक्षुषनिविशेष्यता निरूपितविषयिता सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताश्रय समवेतत्वं समवायनुरूपितोपदर्शित स्वाश्रयभूतचक्षुः संयुक्तत्वादिघटितपरंम्परा सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन चाक्षुषत्वप्रकारकेच्छा विशिष्टचाक्षुषसामग्रीप्रतिबंधिका । 
प्रतिबध्यतावच्छेदकसम्बन्धः समावयः प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बंन्ध स्वाश्रयीभूतचक्षुः संयुक्तमनःप्रतियोगिकविजातीय संयोगरूपपरम्परा नातो विषयभदेन पुरषभेदेन वा प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाव बाहुल्यं एवं स्पार्शनत्वावच्छिन्नं प्रति चाक्षुषविषयकेच्छा विशिष्टंचाक्षुषसामग्र्याsपि प्रतिबन्धकता बोध्या । 
नातो भिन्नविषयो चाक्षुषविषयकेच्छा विशिष्टंचाक्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनेच्छादशायां स्पार्शनापत्तिः । अत्र चाक्षुषसामग्र्यां चाक्षुषविशिष्टवैशिष्ट्यं च स्वीय चाक्षुषनिष्ठविशेष्यत । 
निरूपितविषयितासम्बन्धावछिन्न प्रकारताश्रयभूतत्वक्संयोगा स्वभावत्समवेतत्व समवायिनिरूपितोपदर्शित परम्परासम्बन्धावच्छिन्न वृत्तित्त्वोभय सम्बन्धेन निवेशनीयम् । 
नातः समाने विषये घटज्ञानं जायतां पटस्पार्शनं च जायतामितीच्छासत्वे घटचाक्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनानुपपत्तिः । नचैक पुरूषस्य चाक्षुषेच्छा सत्वे पुरूषान्तरस्य चाक्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनेच्छाविशिष्टस्पार्शन सामग्रीदशायां स्पार्शनानुपपत्तिः । 
अत्रापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्ध उपदर्शितपरम्परारूपः प्रतिबध्यताsवच्छेदक सम्बन्धः समवायः । नातोपि पुरूषभेदेन प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाववृद्धिरिति । 
एवं घटादिस्पार्शनेच्छा विशिष्ट घटादिस्पार्शनसामग्रीकाले घटादिचाक्षुषेच्छा भावदशायां घटादिचाक्षुषवारणाय घटादिचाक्षुषं प्रति घटादिचाक्षुषेच्छा विरहविशिष्टस्पार्शनेच्छा विशिष्टस्पार्शनसामग्र्याsपि प्रतिबन्धकत्वं बोध्यम् । 
अत्रापि समानविषयभिन्नविषयभेदेन विषयं निवेश्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावद्वयम् । विषयमनिवेश्य वा प्रतिबध्यप्रतिबन्धभावद्वयं सूक्ष्ममतिभिर्विभाव्य कल्पनीयमिति । 
केचित्तु चाक्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनसामग्रीदशायां सर्वत्र स्पार्शनमेवोप्तद्यते न चाक्षुषम् । चाक्षुषसामग्र्याः आलोकसंयोगचतुर संयोगघटियाताः त्वक्संयोगादिघटितस्पार्शन 
सामग्रीमपेक्ष्य गुरूत्वात् लघुभूतायां स्पार्शना सामग्र्याः चाक्षुषं प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनेन लाघवसम्भवात् इत्याहुः तदसत् । 
तथासति चाक्षुषेच्छा विशिष्टचाक्षुषसामग्रीकाले स्पार्शनेच्छाभावदशायां स्पार्शनापत्ति वारणाय स्पार्शनं प्रति 
स्पार्शनेच्छा विरहविशिष्टचाक्षुषेच्छा विशिष्टचाक्षुषसामग्र्याः आलोकादिकसंयोगचक्षुः संयोगादिघटितत्वेन गरूभूतायाः प्रतिबन्धकत्वकल्पने 
स्पार्शनेच्छाभावचाक्षुषेच्छयो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रतिबन्धक
भावाधिक्यं प्रतिबन्धकतावच्छेदक शरीरगौरवं च दुष्परिहरमेव । 
सिद्धान्तिमते तु स्पार्शनेच्छा भावचाक्षुष इच्छाविभिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ निवेशेनैकत्रानिवेशेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकशरीरगौरवं इति । 
न च सिद्धान्तिमतेsपि स्पार्शनेच्छा विशिष्टस्पार्शनसामग्रीकाले चाक्षुषेच्छाभावदशायां चाक्षुषापत्तिवारणाय चाक्षुषं प्रति चाक्षुषेच्छाविरह विशिष्टस्पार्शनेच्छा विशिष्टस्पार्शनसामग्र्यः प्रतिबन्धकत्वमवश्यं कल्पनीयम् । 
तथा च तत्र चाक्षुषेच्छाभावस्पार्शनेच्छयोरेकत्र निवेशे विशेषणविशेष्यभावे वनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावाधिक्यं प्रतिबन्धकतावच्छेदकशरीरगौरवं च तन्ममतेsपि समानमेवेति क्व लाघवावकाश इति वाच्यम् । 
उपदर्शितरीत्या स्पार्शनसामग्रीमपेक्ष्य चाक्षुषसामग्रीगुरूवेन स्पार्शनेच्छाभावचाक्षुषेच्छोभय विशिष्टगुरूसामग्रीप्रतिबन्धकता वच्छेदकशरीरस्य ( चाक्षुषेच्छाभाव ) स्पार्शनेच्छोभयविशिष्ट लघुस्पार्शनसामग्रीप्रतिबन्धकता वच्छेदकशरीरापेक्षया सुतारं गुरूत्वेन पूर्वपक्षिमतमेव गौरवादित्यलमतिविस्तरेण ।
केचित्तु विषयतासम्बन्धेन द्र्व्यस्पार्शनं प्रति त्वक्संयोगस्यैन्द्रियसंयोगविद्यया त्वङ्मनयोगस्यैन्द्रिय संयोगविधयावच्छेदकतासंबधेन हेतुत्वमवश्यं स्वीकरणीयं तथा च चाक्षुषसामग्रीकाले त्वक्संयोगादिघटित स्पार्शनसाग्रीदशायां विषयेsवच्छेदकतासंम्बन्धेन त्वमनोयोगानभ्युपगमात् । 
तस्यान्द्रियत्वेन फलबलकल्प्यत्वात् तथा च तदभावेन स्पार्शनाभावोपपत्तेः स्पार्शनं प्रतिचाक्षुषसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं नियुक्तिकमेवेत्याहुः । तदसत् । 
विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षं प्रति अवच्छेदकतासम्बन्धेन्द्रियमनोयोगस्य हेतुत्वे प्रत्यक्षं प्रति विषयेन्द्रियसन्नकर्षस्य हेतुतानापत्तिः विषयसन्निकर्षशून्यदशायां विषयेsवच्छेदकतासम्बन्धेन इन्द्रियमनोयोगरूप कारणाभावाभ्युपगमनैव तत् प्रत्यक्षापत्तिवारणसम्भव समवायसम्बन्धेन प्रत्यक्षं प्रति इन्द्रियमनयोगस्य स्वाश्रयीभूतमनःप्रतियोगिक विजातीयसंयोगवत्वरूप परम्परासम्बन्धेन कारणत्वं कल्पनीयम् । 
तथा च चाक्षुषसामग्रीदशायां स्पार्शनसामग्रीकाले चाक्षुषोत्पत्यर्थं अवश्यं त्वक्मनोयोगः स्वीकरणीयः । जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति त्वङ्मनोयोगस्य हेतुतायाः क्लृप्तत्वादिति तदा क्लृप्तप्रकारकाभावेन स्पार्शनानुत्पत्तेर्निवाहेsवश्यं स्पार्शनं प्रति चाक्षुषसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनमावश्यकमेवेति दिक् ।
इति श्रीरघुदेवभट्टाचार्यविरचितः सामग्रीवादः समाप्तः ।
भट्टाचार्यधुरिणेन हरिरामेण धीमता ।
सामग्रीवादरचना कृता कृतिमदावहा ।।
इत्यपि बहवः ।