Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

आकांक्षावादः
श्रीनृसिंहाय नमः ।
सिद्धायां शाब्दाख्य विलक्षणप्रमायां तत्कारणतया शब्दज्ञानस्य स्वतन्त्रप्रमाणता । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणनीति सूत्रो शब्दपदं शब्दज्ञानपरम् । अतीतानागत शब्दानुसंधानादपि शाब्दाबोधात् शब्दस्य तत्धेतुत्वासंभवात् । 
शब्दज्ञानस्य शाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति शाब्दज्ञानत्वेन वर्णज्ञानत्वेन वा हेतुता । वर्णत्वं च ध्वनिव्यावृत्तः शब्दनिष्ठो जातिविशेषः । सामान्यसामग्र्याश्य विशेषसामग्रीसहिताया एव कार्योत्पादकत्वात् । 
निराकाङ्क्षादिशब्दज्ञानान्न शाब्दत्वसामान्य धर्मावच्छिन्नापत्तिः तत्तदर्थविषयक शाब्दत्वावच्छिन्नहेतुभूत पदज्ञानजन्यतत्तदर्थोप स्थितिरूपायास्तत्तदर्थ विशेष्यकतत्तत्संसर्गकतत्तदर्थ प्रकारकशाब्दत्वाच्छिन्न हेतुभूत
तत्तदअर्थोपस्थापक पदनिरूपितपरस्पराकांक्षा ज्ञानादिरूपायाश्च विशेषसामग्र्याविरहात् अथैवं विशेषसामग्रीत एव निर्वाहे कृतं सामान्यकारणतया । 
विशेषसामग्रीजन्यतावच्छेदक कोटौ शाब्दत्वनिवेशस्यावश्यकतयैव कार्यमात्रवृत्तिधर्मस्य कार्यतावच्छेदकत्वोपपत्तेः । अस्तु वा लाघवज्ञानत्वैनात्मत्वेनैव वा शाब्दत्वावच्छिन्नहेतुतेति चेन्न । शब्दज्ञानशून्यकालीन शाब्दसामान्यानुत्पादेsनंत विशेषसाग्रीविरहकूटस्य प्रयोजकत्वापेक्षया शब्दज्ञानत्वाच्छिन्नाभावस्य वर्णज्ञानत्वावच्छिन्नाभावस्य वा एकस्य प्रयोजकत्वे लाघवेन कारणताया अपि सप्रमाणत्वात्, ईदृशलाघवानुरोधेन कारणत्वासिद्धौ स्मृतिस्वर्गादौ संस्करादृष्टविशेषादीनां हेतुताविलयप्रसंगात् । 
तादृशकारणसमवधानवतोपि पुंसः कदाचिदेव स्मृतिस्वर्गादिकार्यमुत्पाद्यते इत्येतादृशनियम निर्वाहायाननुगतानामुद्बोधकानां कालविवेषाणां च विशेषसामग्रीत्वकल्पनाया आवश्यकत्वात्तदेवोपपत्तेः । 
अत एव यदविशेषयोः कार्यकारणभावो बाधकं विना तत्सामान्ययोरपीति प्राचां प्रवादोsपि सयुक्तिकः । 
अथैवं पदज्ञानत्वेन शाब्दत्वावच्छिन्न हेतुताकल्पनमुचितम् । न तु वर्णज्ञानत्वेन । निरर्थक वर्णज्ञानदशायां वर्णज्ञानत्वाद्यवच्छिन्नाभावासत्त्वेन तत्कालीन शाब्दसामान्यानुत्पादे विशेषसामग्र्यभावानां प्रयोजकत्वकल्पने गौरवात् । 
न च वर्णानां निरर्थकत्वमेव न संभवति । एकाक्षरकोशे प्रत्येकं सकलवर्णानामेव शक्ति प्रतिपादनात् । तथा च पदज्ञानाभावोवर्णज्ञानाभावनियत एवेति नोक्तगौरवावकाश इति वाच्यं । 
वास्तवशक्तिमछाब्दज्ञानत्वादि रूपपदज्ञानत्वावच्छिन्नाभावस्य वर्णज्ञानत्वावच्छिन्नाभावनियत्वेपि । शक्तिविषयकज्ञानत्वा वच्छिन्नाभावस्य तथात्वात्तेन रूपेण हेतुत्वे लाघवस्यानपायात् । लक्षणाज्ञानाधीनशाब्दोबोध प्राकालालेsपि शक्तिज्ञानमावश्यकमेव । 
सर्वलाक्षणिकस्थलेsन्वय बोधस्य प्राचीनैरभ्युपगमात् । विशिष्टवाक्यार्थघटक यत्किंचित्पदार्थे शक्तिज्ञानस्यावश्यमपेक्षणीयत्वात् । शक्यसंबंधात्मिकाया लक्षणायाः शक्तिघटिततया लक्षणाज्ञानस्य शक्तिज्ञानात्मकत्वाच्चेति न व्यभिचार इति चेत् । 
इष्यत एव निरूक्तपदज्ञानत्वेनैव शाब्दबोधहेतुता । निरकांक्षाद्घटः कर्मत्वामानयनमित्यादिवाक्याद्घटमानयेत्यादाविव कर्मत्वानयनकृत्यादिषु घटकर्मत्वानयनादीनामाधेयत्व निरूपकत्वविषयत्वादि संबंधेनान्वयबोधानुत्पादादाकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वं स्वीक्रियते । 
तद्रूपावच्छिन्नपदविषयकोपस्थिति व्यतिरेकप्रयुक्तप्रकृतान्वयबोधाभाव प्रयोजकप्रतियोगित्वावच्छिन्न पदविषयकोपस्थितिको यो धर्मस्तद्वत्वमेव तद् रुपावच्छिन्नपदनिरूपिताकांक्षा । 
कर्मत्वादिविशेष्यकाधेयतासंसर्गक घटादिप्रकारताकान्वयबोधे चामादिपदेष्वेव घटपदादि निरूपिताकांक्षा । तादृशान्वयबोधे घटपदत्वावच्छिन्नविषयकोपस्थितेरमूपदत्वा वच्छिन्नविषयकोपस्थितेश्च हेतुतया तदभावयोः प्रवृतान्वयबोधाभावे कारणाभावमुद्रया प्रयोजकत्वात् । प्रयोज्यप्रयोजकभावश्च कार्यकारणाभावयोः स्वरूपसंबधविशेषः । 
पदार्थोत्तरमेव वा । न च तद्घटमानभावः । 
दण्डाभावाद्घटाभाव इत्यादिप्रतीतेरेव मानत्वात् । 
तत्र पंचम्यर्थस्यान्यस्य दुर्वचत्वात् कर्मत्वादिपदोपस्थितेश्च तादृशान्वयबोधहेतुताया अप्रामाणिकत्वात् । न तद्व्यतिरेकस्तादृशान्वय बोधाभावप्रयोजक इति न कर्मत्वादिपदे घटादिपदस्य तादृशान्वयबोधोपयोगि न्याकांक्षा ।
 अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरूषोपसार्यतामित्यादौ पुरूषविशेष्यकराजसंबंध प्रकारकबोधतात्पर्यस्थले तथाविधबोधोदयेन तत्र राज्ञः पुरूष इत्यादि पदोपस्थितीनां हेतुताया आवश्यकत्वात्तथाविधोपस्थितिव्यतिरेकाणां तादृशान्वयबोधाभाव प्रयोजकत्वात् । 
यत्र पुत्रादिपदार्थान्वितस्वार्थ प्रतीतिछयैव राज्ञ इत्यादिकमुच्चरितम् न तु पूरूषादिपदार्थान्वितस्वार्थप्रितीतीच्छया । तत्र तादृशपदयोः परस्परं साकांक्षतावारणाय द्वितीयपदे तद्रूपावच्छिन्नपद समभिव्याहृतत्वमपि निवेशनीयम् । 
तत्पद समभिव्यवहारश्च तत्पदोपस्थापितार्थान्वित स्वार्थविषयक प्रतीतिजनकत्वप्रकारकेच्छा विषयत्वं प्रवृतान्वयबोधाभावे तत्कालीनत्व तत्पुरूषीयत्वे निवेशनीये । 
अतो न जनितान्वयबोध तादृशायामतिप्रसंगः । वस्तुतस्तु परस्परसमभिव्याहृत तत्तद्रूपावच्छिन्न पदोपस्थितिव्यतिरेकप्रयुक्त प्रवृतान्वयबोधाभाव एव तत्पुरूषनिष्ठस्तदीय प्रवृतान्वयबोधे तत्तद्रूपा वच्छिन्नपदयोराकांक्षा । इत्थं च तत्तत्कालीनत्वा प्रवेशेsपि न क्षतिः । 
अत्रेदं इयमाकांक्षा न स्वरूपसती हेतुः । अयमिति पुत्रो राज्ञः पुरूषोsपसार्यतामित्यादौ समभिव्याहारभ्रमेण पुरूषे राजसंबंधबोधानुपपत्तेः । समभिव्याहारज्ञान घटितनिरूक्ताकांक्षायास्तत्रासत्त्वात् । 
एवं घटः कर्मत्वमित्यादावपि कर्मत्वादिपदेsमूपदत्वादिश्रमदशायां घटमानयेत्यादाविवान्यवबोधस्य सुर्वानुभवसिद्धत्वात्तदनुपपत्तिश्च । नापि तादृशाकांक्षाया ज्ञानं हेतुः । 
तथा सति कर्मत्वादिपदज्ञानघट पदज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तकर्मत्वादि विशेष्यकाधेयतासंसर्गकघट प्रकारकान्वयबोधाभाव प्रयोजकव्यतिरेक प्रतियोगीत्येतादृशश्रमाद्घट पदज्ञानाभावात्कर्मत्व पदज्ञानाभावाच्च तथाविधान्वयबोधाभाव इत्येतादृशभ्रमाद्वा घटः कर्मत्वमित्यादौ तथाविधान्वयबोधापत्तेः । 
अथ यत्वतत्वयोरैक्याभावाद्विशिष्यामूपदत्वावच्छिन्नविशेष्यकघट पदज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्त तथाविधान्वयबोधाभाव प्रयोजकव्यतिरेकप्रतियोगित्व प्रकारकज्ञानत्वादिना तथाविधान्वयबोधाभावविशेष्यक घट पदज्ञानव्यतिरेकामूपद ज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तत्व प्रकारकज्ञानत्वादिना तथाविधान्वयबोधहेतुता वाच्या । 
तथा च कर्मत्वादिप्रकारकज्ञानात्कदाचिदपि तादृशान्वय बोधानुदयेन कर्मत्वपदत्वावच्छिन्नविशेष्यक निरूक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्व प्रकारकारज्ञानस्यप्रवृत्तान्वय बोधाभावविशेषक कर्मत्वपदत्वाद्यवच्छिन्न ज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तत्व प्रकारकज्ञानस्य वा हेतुताया अकल्पनान्नोक्तभ्रमात्तथाविधान्वयबोधापत्तिरिति चेत् । 
तर्हि तादृशान्वयबोधे लाघवाद्घटपदत्व प्रकारकज्ञानत्वामू पदत्वप्रकारक ज्ञानत्वादिनैव हेतुतास्तु । तत एव घटः कर्मत्वमित्यादौ दर्शितान्वयबोधवारणसंभवात् । 
किंतु निरूक्तगुरूशरीराकांक्षा ज्ञानहेतुतया । 
न च कर्मत्वादिविशेष्यकाधेयतादि संसर्गकघटादिप्रकारकबोधे घटपदज्ञानत्वामूपद ज्ञानत्वादिना द्विविधहेतुत्वकल्पनापेक्षया निरूक्ताकांक्षाज्ञानत्वेनैक हेतुताकल्पने लाघवमिति वाच्यम् । 
तथासत्यमूपदविशेष्यकस्य पटपदाकांक्षादिप्रकारकज्ञानस्य घटपदविशेष्यकस्यामूपद प्रकारकज्ञानस्य वा हेतुताया विनिगमनाविरहेण कारणताद्वयस्यावश्यकत्वात् । 
द्वितीयकल्पेsपि घटपदज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तत्व प्रकारकत्वामूपदज्ञानव्यतिरेक प्रयुक्तत्वप्रकारकत्वयोः कारणतावच्छेदकयोर्मिथोविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारणताबुधेरावश्यकत्वात् । 
अथ कर्मत्वादिविशेष्यकाधेयत्वादि संसर्गकघटादिप्रकारकबोधेsमूपदत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वं कल्पयित्वा घटः कर्मत्वमित्यादौ तादृशान्वयबोधवारणासंभवेsपि घटमानयेत्यादावयमतिपुत्रो राज्ञः पुरूषोपसार्यदामित्यादौ च तत्तत्पदयोः समभिव्याहारसंशयव्यतिरेक निश्चये च 
तत्तत्पदार्थयोरन्वय बोधानुदयात्समभिव्याहार घटितनिरूक्ताकांक्षा ज्ञानहेतुत्वमावश्यकमिति चेत् तर्हि लाघवात्ततत्पदार्थान्वये तत्तत्पद समभिव्याहारज्ञानत्वेनैव हेतुत्वकल्पनमुचितम् । न चैवमन्वयानुभवे जाते पुनरन्वयबोधापत्तिः । 
अनुमितौ सिद्धेरिव शाब्दबोधेsन्वयानुभवस्य प्रतिबन्धकतोपगमात् । न चान्वयानुभवाभावस्य समभिव्याहारज्ञानस्य च कारकताद्वयकल्पनापेक्षया निरूक्ताकांक्षाज्ञानस्यैक हेतुताकल्पनमुचितमिति वाच्यम् । 
निरूक्ताकांक्षाज्ञानस्य हेतुत्वेsपि स्वरूपसतोsन्वयानु भवाभावस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् | अन्यथान्वयानुभवे जातेsपि शाब्दादिना तदभावघटिताकांक्षाज्ञानसंभवेन शाब्दबोधापत्तितादवस्थ्यात् । 
न च स्वविशेष्यकसमभिव्याहृत तत्तत्पदज्ञानव्यतिरेक 
प्रयुक्तान्वयानुभवाभाववत्ता ज्ञानस्यैव हेतुत्वं वाच्यम् । तादृशं च ज्ञानमन्वयानुभवकाले शाब्दादितोsपि न संभवति । 
आत्मविशेषगुणस्थले स्वरूपसत एव प्रतियोगिनो विपरीतज्ञानविरोधित्वादि वाच्यम् । 
स्वत्वाननुगमेन तत्तत्पुरूषीयान्वयबोधे तत्तत्पुरूष विशेष्यकनिरूक्तान्वयानु भवाभाववत्ताज्ञानत्वेनैव हेतताया वक्तव्यतयाsनंतपुरूषभेदेनान्तकारणताप्रंसङ्गात् । 
अस्मन्नयेsन्वयानुभवा भावस्यात्मनिष्ठ प्रत्यासत्याकारणत्वेनैवाति प्रसङ्गभङ्गात् । पुरूषभेदेन तद्धेतुता भेदाभावात् । न च मयापि तत्पुरूषीयत्वमर्न्त भाव्य समवायसंबंधेनान्वय बोधे प्रति समवायविशिष्टविशेष्यता प्रत्यासत्यैव निरूक्तान्वयानुभवाभावरूपाकांक्षाया ज्ञानस्य हेतुत्वं  कल्पनीयमिति नातिप्रसंगो न वा पुरूषभेदेन कारणताभेद इति वाच्यम् । 
विशेष्यताविशिष्टसमवायस्यापि प्रत्यासत्तितामादाय विनिगमनाविरहप्रसंगात् । एवमन्वयानुभवाभावज्ञानस्य हेतुतायां विनश्यदवस्थान्वयानुभवाभावज्ञानादन्वयबोधात् एकक्षणोत्पन्नद्वितीयक्षणे अन्वयबोधान्तरोत्पत्तिर्वज्रलेपायितैव । 
न च विषयिताविशिष्टसामानाधिकरण्य संबधेन निरूक्तान्वयानुभवा भावविशिष्टज्ञानत्वेनैवाकांक्षाज्ञानस्य हेतुता कल्प्यते । अन्वयाsनुभव दशायां न तादृशसंबधेनान्वयानुभवाभाव विशिष्टतज्ज्ञानमस्तीति नातिप्रसंग इति वाच्यम् । 
सामानधिकरण्यविशिष्टविषयिता संबधेनान्वयानुभवाभाव विशिष्टत्वनिवेशमादाय विनिगमनाविरहप्रसङ्गात् । एवं यत्र घटमानयेत्यानु पूर्वविशेषावच्छिन्नपदज्ञान पदार्थोपस्थित्यादिकमन्वयानुभवाभावश्च स्वरूपसन् विद्यते । 
न तु पदज्ञानान्वयानु भवाभावयोः ज्ञानम् ।न वा पदज्ञानविरहान्वयानु भवाभावयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावज्ञानम् । तत्रापि शाब्दबोधस्यानु भावकतया नोक्ताकांक्षा ज्ञानस्य शाब्दधीहेतुतासंभवः । 
यत्तु निरूक्ताकांक्षाज्ञानं साकांक्षत्वव्यवहार एवोपयुज्यते । शाब्दबोधे तु तद्वटकसमभिव्याहारंशमात्रस्य ज्ञानं स्वरूपान्वयानु भवाभावश्च हेतुः । न च समभिव्याहारज्ञानस्य हेतुतायां मानाभावः । अयमिति पुत्रो राज्ञः पुरूषोपसार्यतामित्यादौ विमलजलनद्याः महिषश्चरतीत्यादौ राजसंबंधपुरूषयोर्नदी संबंधकेच्छायान्वये वक्तुस्तात्पर्याभावात्तात्पर्य ज्ञानरूपकारणविलंबादेव तदन्वयबोधानुत्पादोपपत्तेः
तात्पर्यश्रमसत्त्वे च तथाविधान्वयबोधस्येष्टत्वादि वाच्यम् । तात्पर्यज्ञानं हि राजपदमितरान्वितराजपदमित्याकारकसामान्यत एकपदार्थं विशेषतश्चापर पदार्थमवगाहमानं शाब्दबोधे हेतुः । न तु राजपदं पुरूषान्वितराजपदमित्याकारकम् । विशेषतश्वपदर्थद्वयविषयकम् । तथासति राजादिरूपैकैकार्थमन्तर्भाव्यैव पुरूषादिरूपसहस्रार्थभेदेन राजपदधर्मिकतात्पर्यज्ञानस्य सहस्रकारणताकल्पनप्रसङ्गात् । 
मन्मते एकैकपदार्थ धर्मिकतात्पर्यज्ञानस्यैकैकं स्वार्थमन्तर्भाव्यैकैक कारणताकल्पने नैवोपपत्तेः । 
एवं च यत्र राज्ञः पुत्रेणैव पुरूषस्यापसरणेनैवान्वयबोधः । तत्राप्यावश्यकाभ्यां राजपदमितरान्वितराजपरम् । 
पुरूषपदमितरान्वितपुरूषपरमित्याकारक तात्पर्यज्ञानभ्यां राजपुरुषयोरन्वयबोधप्रसंगो दुर्वार एवेति राजपरुषपदार्थयोरन्वयबोधे राजपदं पुरुषपदोपस्थापितार्थान्वितस्वार्थ प्रतीतिजनकत्वाभिप्रायकमित्याद्याकारक समभिव्याहारज्ञास्य हेतुत्वमावश्यकमेव न चैवं राजाद्येकैकपदार्थ धार्मिकसमभिव्याहारज्ञानस्य पुरुषाद्यपरसहस्र पदार्थमन्तर्भाव्य सहस्रकारणताया अर्थतात्पर्यज्ञानकारणत्वांतरस्य च कल्पनापेक्षयाsर्थ तात्पर्यज्ञानस्यैव विशिष्यतत्पदार्थविषयकत्व मन्तर्भाव्यकारणताकल्पनमुचितमिति वाच्यम् । 
यतो विशिष्यपदार्थद्वय विषयकत्वमन्तर्भाव्यार्थ तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वोपगमे शक्त्या लक्षणया राजपदोपस्थापितनृप हिमकराद्यर्थसहस्रस्यैकमतं भाव्यपुरुषादिरुपसहस्रार्थ भेदेन कारणतानां कल्पनीयतया राजपदधर्मिकस्यैकतात्पर्यज्ञानस्य सहस्रगुणितसहस्रकारणताकल्पनम् ।  
अस्माकं तु राजपदस्य स्वार्थसहस्रभेदेन तत्धर्मिकार्य तात्पर्यज्ञानस्यकारणता सहस्रंसमभिव्याहारज्ञान हेतुतायां विशिष्यपदार्थान्तर्भावेन राजपदधर्मिकस्य तस्य सहस्रापदभेदेन कारणतासहस्रकल्पनीयमिति लाघवं स्फुटतरमिति । अथैवमप्यन्वयानुभवा भावरुपाकांक्षाघटकभागद्वयस्य शाब्दबोधहेतुत्वं विचारसहम्। 
तथा हि तद्विषयकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति शाद्वत्वेन तद्विषयकशाब्दज्ञानत्वेन वा प्रतिबंधकत्वे सैंधवमानयेत्यादौ लवणादिरुपैकार्थ विषयकशाब्दबोधसत्त्वे आवृत्यापि घोटकादिरूपार्थांतर विषयकान्वयबोधानुपपत्तेः । 
घटकर्मत्वादिरूपावांतर वाक्यार्थबोधानंतरं घटकर्मकानयनादिरूपमहावाक्यार्थ बोधानुदयप्रसंगाच्च । न च पदानुसंधानव्यक्तीस्तत्तद्व्यक्तित्वेनोपादाय तत्तदनुसंधानजन्यशाब्दत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्न दोषः । 
अवांतरवाक्यार्थबोधानंतरं पुनस्तदनुसंधानामतरभ्युपगम्यैव महावाक्यार्थबोधोपगमादिति वाच्यम् । 
एवं सति जनितान्वय बोधकपदानुसंधानादनु संधानामतरं विनैव शाब्दसामान्यापत्तेः । न च विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्र्याः फलोपधायकत्वात्ततदनुसंधान जन्यशाब्दबोधाभावरूप विशेषसामग्रीविरहानोक्तापत्तिः । 
अथ वा तत्तदर्थविषयक शाब्दबोधत्वावच्छिन्नं प्रति सामान्यतस्तदर्थ विषयकशाब्दत्वेनैव प्रतिबन्धकता अनुसन्धानान्तरव्यक्तिनामुत्तेजकत्वोपगमान्न महावाक्यार्थबोधादेः खंडंशो वाक्यार्थबोधानंतरमनुपपत्तिः । उदीच्यानुसन्धानव्यक्तीनां च स्वजन्यबोधप्रागभाव विशिष्टत्वेनैवोत्तेजकता वाच्या ।  
अतो न तादृशानुसंधानजन्यबोधानंतरं तादृशानुसंधानव्यक्तितोsनुसंधानान्तरं विनैवान्वयबोधप्रसङ्ग इति वाच्यम् । गौरवादयमिति पुत्रो राज्ञः पुरूषोपसार्यतामित्यादौ राजपुत्रान्वयबोधोत्पत्तिक्षण इव राजपुरूषान्वय बोधोत्पादप्रयोजकतात्पर्य ज्ञानाभावात्तथाविध समभिव्याहारज्ञानभावादेन वा तदुत्तरमपि तादृशान्वय बोधानुत्पादसंभवात् । अन्वयबोधं प्रत्यन्वय बोधस्य प्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् । 
न च समानाकारकधारावाहिक शाब्दबोधापत्तिवारणायान्वयानुभवाभावस्य हेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । प्रथमशाब्दबोधक्षणे वा तद्वितीयक्षणेज्जनकपदज्ञान जन्यपदार्थोपस्थित्यादीनां विनाशात्तादृशकारणविरहेणैवाविरलक्रमोत्पन्न शाब्दबोधधाराया अवश्यसंभवात् । 
उत्तरपदज्ञानतज्जन्य पदार्थोपस्थित्युत्पादस्थले पूर्वान्वयबोधस्य तादृशपदार्थोपस्थितिकाले विनाशात्तदृत्तरमन्वयबोधान्तरस्य भवतोन्तयावश्यकत्वात् । 
यत्र प्रथमशाब्दबोधजनक पदार्थोपस्थितिरेवाकांक्षा योग्यताआसत्तितात्पर्यविर्षायिणी तत्रविनश्यदवस्थतादृश समूहालंबनपदार्थोपस्थितिस्तादृश शाब्दबोधद्वितीयक्षणे पुनस्तादृशबोधस्त्विष्यत एवेति चेन्न । 
अन्वयानुभवस्य प्रतिबन्धकत्वे उक्तस्थले उत्पन्नाया एव शाब्दबोधव्यक्तेरनंतरक्षणे पुनरूत्पादवारणाय तत्र तत्तद्व्यक्तिप्रागभावस्य हेतुतानामनंताना कल्पनप्रसंङ्गात् । मन्मते सामान्यसामग्रीविरहादेव तादृशापत्तिवारण संभवात् । 
अन्वयानुभवस्य प्रतिबन्धकताकल्पनमावश्यकम् । न च तछाब्दबोधव्यक्तौ तज्जनकपदार्थोपिस्थितिजनकपदज्ञानव्यक्ते स्तत्वेन हेतुत्वम् । तत्समानविषयकं शाब्द बोधोत्पत्यधिकरणकालान्तरे तद् व्यक्तेरूत्पादवारणायोभयमत एव कल्पनीयम् । तथा च तादृशपदज्ञानव्यक्तेः प्रथमशाब्दबोधोत्पत्तिकाल विनाशान्न द्वितीयक्षणे तत्तत्द्वयकन्यापादनसंभव इति वाच्यम् । 
पदज्ञानस्य पदजन्यपदार्थोपस्थितिद्वारैव हेतुतया तन्निवेशेपि तज्जन्यपदर्थोप स्थितिसत्वेनापत्तिसंभवात् । कर्मत्वत्वाद्यवच्छिन्न विशेष्यकघटत्वाद्यवच्छिन्न प्रकारकशाब्दबोधस्य कर्मत्वाद्यवच्छिन्नमुख्यविशेष्यक घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रकारकशाब्दत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं वाच्यम् । 
अतो घटकर्मत्वादिरूपखंड वाक्यार्थबोधानन्तरं घटकर्मकानयनादिरूप महावाक्यार्थबोधस्य नानुपपत्तिः । एवं घटत्वाद्यवच्छिन्नविशष्यक नीलादिप्रकारकशाब्दबोधस्य घटत्वाद्यवच्छिन्न मुख्यविशेष्यतानिरूपित धर्मितावच्छेदकतान्य नीलादिप्रकारता शालिशाब्दत्वमतो घटो नील इत्याद्यवांतर वाक्यार्थज्ञानपूर्वकनीलो घटः सुंदरो नीलघटमानयेत्यादिवाक्यजन्ममहावाक्यार्थबोधस्यानानुपपत्तिः । 
एवमन्यत्राप्यूह्यमिति । अत्र यत्रबोधद्वयतात्पर्यज्ञानसत्वे क्रमिकान्वयबोधद्वयोत्पादात्तादृशज्ञानस्योत्तेजकत्वं स्वीकरणीयम् । 
तत्र प्राथमिकव्यक्तेर्द्वितीयक्षणे उत्पाद वारणायाsगत्या प्रकारान्तरमास्थेयमिति । तदप्यसत् । तथाहि राजपदं पुरुषान्वितराजपरमित्याकारकस्य विशेषतः पदार्थद्वयविषयकस्यैव तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वमावश्यकम् । 
सामान्यत इतरपदार्थविषयकस्य तस्य होतुत्वे यत्र लक्षणया पुरुषपदोपस्थापितेनार्थांतहरेण राज्ञोsन्वयबोधे राजपदोपस्थापिनार्थांतरे पुरुषस्यान्वयबोधे वा वक्तुस्तात्पर्यम् । न तु राजपुरुषयोरन्वयबोधे । तत्र राजपदं पुरुषपदोपस्थाप्यार्थान्वित स्वार्थप्रतीतिजनकत्वाभिप्राय विषय इत्येतादृश समभिव्याहारज्ञानस्य 
राजपदमितरान्वित राजपरपुरुषपदमितरान्वित पुरुषपरमित्याकारकार्थ तात्पर्यज्ञानयोश्च राज्ञा पुरुषपदोपस्यार्थांन्तरस्य पुरुषेण राजपदोपस्थाप्यार्थान्तरस्यान्वयबोधानुरोधेनावश्यकतया तद्बलाद्राजपुरुषयोरन्वय बोधप्रसंगात् । 
तथा चैकवाक्यताभिप्राय विषयत्वरुपसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावादुक्तस्थले तथाविधतात्पर्यज्ञानस्य विरहोदेवातिप्रसंगविरहात् । न च यत्र राजपदं पुरुषान्वितराजपरमित्याकारकतात्पर्यग्रहो वर्तते । 
अपि च राजपदं पुरुषपदसहकारेण यत्पदार्थान्वितबोधकं तदभिप्रायविषयो भवत्वित्याकारकसमभिव्याहारसंशयः तद्वयतिरेकनिश्चयो वा वर्तते । तत्र राजपुरुषपदाभ्यां राजपुरुषबोधापत्तिवारणाय तादृशपदद्वयजन्यशाब्दबोधे तादृशाभिप्रायविषयत्वज्ञानहेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । 
उक्ततात्पर्यज्ञानसत्वे तथाविधसंशयादिसत्वेsपि तादृशशाब्दबोधस्येष्टत्वात् । अस्तु वा राजपदं पुरुषसहकारेण यत्पुरुषान्वितराजबोधकत्वं तदभिपायविषय इत्याकारकमेवार्थतात्पर्यज्ञानं हेतुं तावतैवोक्ताति प्रसंगवारणसंभवात् । 
एवमन्वयानुभवाभावहेतुत्वेsपि मानाभावः । उक्तस्थले शाब्दबोधोत्पात्तिद्वितीयक्षणे तद्व्यक्तेः पुरनुत्पादस्यापादक विरहात् । यतः सामग्र्यव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्याधिकरणताव्यापकतैवोपगम्यते न तु कार्योत्पादप्याप्यतापीति स्वोत्पत्तिद्वितीयक्षणस्य स्वाधिकरणत्वं पुनरिष्टमेव । तृतीयक्षणे च न तदधिकरणत्वस्याप्यापत्तिसंभवः । 
द्वितीयक्षणे तद्व्यक्तिं प्रति तद्व्यक्तित्वेनावश्य कल्पनीयहेतुतानां तत्तत्पदार्थोपस्थिति व्यक्तीनामभावादिति । 
अत्र नव्याः प्रवृतिप्रत्ययादी नाम्+आनुपूर्व विशेषावच्छिन्न विशिष्टाकांक्षा तत्र प्रत्यनिनुपदत्वतिपूर्वपदत्वादि रूपाढामुपुर्व((((?????)))))))) विशेषावच्छिन्ननिष्ठप्रवृत्तिनिष्ठ घटपदत्वतिपूपदत्व रूपानु पूर्वविशेषावच्छिन्नाव्यवहितोत्तरत्वरूपानु पूर्वरनामार्थ 
धात्वर्थयोर्भेदान्वयबोधोपयोगिन्याकांक्षा । अतो घटः कर्मत्वमानयनं वृत्तिरित्यादौ कर्मत्वपदस्य भेदान्वयबोधे न घटादिपदसाकांक्षता अव्यवधानप्रवेशाद्घटस्य रूपं पश्येत्यादौ रूपादिपदोत्तरामूपदादेर्न घटादिपदसाकांक्षताप्रसंगः । न चैवं सति घटरूपं पश्येत्यादिद्वंद्वसमासस्थले अमादिपदस्य रूपादिप्रदव्यवहिततया घटादिपदसाकांक्षतानुपपत्त्यकर्मत्वादौ घटाद्यन्वयानुपपत्तिरितिवाच्यम् । 
अमूपदत्वावच्छिन्ननिष्ठस्य घटादिपदाव्यवहितोत्तर रूपादिपदाव्यवहितोत्तरत्वस्याप्याकंक्षात्वात् । तादृशनानाविधाकांक्षाज्ञानानामेकैक विधान्वयबोधत्वे प्रति हेतुत्वे मिथोव्यभिचारस्याग्रेवारणीयत्वात् । 
यत्तु घटादित्वप्रत्ययानुत्तरत्व रूपमव्यवधानमेवाकांक्षा घटकं वाच्यम् । घटरूपं पश्येत्यादावपि तादृशविशिष्टाभावात्मकव्यवधानमक्षतमेवेति । तदसत् । तथा सति प्रत्यत्वानुपस्थितिदशायां तादृशव्यवधानस्य दुर्ज्ञेयतया शाब्दबोधानुपपत्तेः । 
यावत्प्रत्ययसाधारण प्रत्ययत्वस्य दुर्वचत्वाच्च । अथ द्वंद्वस्थलानुरोधेन घटपदाव्यवहितोत्तररूपादि पदाव्यवहितोत्तरत्वस्यामादिपदस्य कर्मत्वादौ य((**)) घटाद्यन्वयबोधोपयिकाकांक्षात्वोपगमे घटस्य रूपं घटरूपमित्यादि तत्पुरूषस्थलेsपि कर्मत्वादौ घटाद्यन्वयबोधप्रसङ्ग इति चेन्न। 
तत्पुरुषस्थले पूर्वपदस्य विभक्तपदार्थविशिष्टपरतयोक्तस्थले घटपदस्य घटपरत्वाभावे न कर्मत्वे घटपदन्वयापत्तिविरहात् । न च घटपदार्थस्य घटसंबंधित्वावच्छिन्नस्यैव कर्मत्वान्वयबोधप्रसङ्गः । अभेदेन घटसंबंधित्वावच्छिन्नान्वितरूपत्वावच्छिन्नस्यैव तत्र कर्मत्वान्वयितया इष्टापत्यसंभवादिति वाच्यम् । 
तत्पुरुषस्थले तादृशान्वयबोधे तात्पर्यविरहेणैव तदापत्यसंभवादिति । यत्र रूपांशे कर्मत्वांशे च घटपदार्थस्य विशेषणतायाsन्वयबोधे तात्पर्येणैव घटरूपं पश्येत्याद्युच्चरितम् । 
तत्र तादृशतात्पर्यज्ञानवत्तांद्विविधबोध एवष्यति । अन्यथा पुनरगत्या घटरूपमित्याद्यानुपूर्वज्ञानजन्य कर्मत्वादिविशेष्यकघटादि संबंधप्रकारकान्वयबोधे घटादिपदधर्मिकस्य कर्मत्वे कर्मत्वेतरविशेषणतया स्वार्थान्वयबोधपरत्वग्रहस्य प्रतिबंधकत्वं वाच्यम् । 
अथवा घटपदं विशेषणतया कर्मत्वान्वितस्वार्थपरमित्येतादृशशतात्पर्यग्रहहेतुतायां धर्मिणिविशेषतया स्वार्थपरतयाsगृह्यमाणत्वं विशेषणं देयम् । किं वा विशेष्यतासंबंधावच्छिन्न तादृशस्वार्थपरत्वग्रहाभावस्य स्वाश्रयविशेष्यकत्वसंबंधेन वैशिषृय तादृशतात्पर्यग्रह एव निवेशनीयम् । 
अत एव द्वंद्वार्थतत्पुरुषार्थपरतादृशवाक्यद्व ज्ञानवतः पुंसः उभयतात्पर्य-ज्ञानाद्युगपदुभयबोधापत्तिः । अथ तात्पर्यज्ञाने तद्विशेष्यपदे वा निरुक्तविशेषणे न वा विशेषिते घटमित्याकारानुपूर्व घटकघटपदे यत्र विशेषणतया कर्मत्वे तरांन्वितस्वार्थपरत्वग्रहस्तत्र कर्मत्वविशेष्यकघटान्वयबोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । 
तत्र तादृशबोधस्यानुभाविकत्वे तथाविधविशेषणमन्तर्भाव्य तात्पर्यज्ञानहेतुत्वान्तरस्य कल्पनीयत्वात् । तादृशकारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्य च घटमित्यानुपूर्वीज्ञानसहकारि सहितस्यैव फलोपधायकत्वोपगमात् । 
तद्वंलाद्घटरूपं पश्येत्यादावतिप्रसंगः । उत्तरत्वनिवेशाद्रूपं घटस्य पश्येत्यादावादिपदस्य कर्मत्वादिविशेष्यक घटान्वयबोधेन साकांक्षता । 
एकघटपदाव्ययवधानस्यान्यघटपदोत्तरत्वस्य ज्ञानात्तथाविधशाब्दबोधापत्ति वारणाय विशिष्यतत्तत्पदाव्यवहितत्वे सति तत्तत्पदोत्तरत्वस्यैवज्ञानं शाब्दबोधजनकं वाच्यम् । 
वस्तुतः स्वाव्यहितत्वविशिष्टोत्तरत्वसंबन्धेन घटादिपदवत्वमेवाकांक्षादिघटकम् । रूपं घटस्येत्यादावमादिपदस्य न तादृशसंबन्धेन घटादिपदवत्वमेवाकांक्षादिघटकम् ।रूपं घटस्येत्यादावमादिपदस्य न तादृशसंबन्धेन घटपदवत्वम् । 
अन्यदीयाव्यवधानस्यान्यदीयोत्तरत्वस्य च संबन्धत्वाभावतादृशविशिष्टसंबन्धेन कस्यचिदपि घटादिपदस्य तत्रासत्वात् । अतः पदव्यक्तिभेदेन कार्यकारणभावविरहेsपि नातिप्रसंङ्गः । अथ यादृशानमतपदाद्यनन्तरं यादृशप्रत्ययपदं कदाचिदपि केनचिन्नोच्चरितम् । 
अथ च तादृशनामपदं लिखित्वाकेनचिन्मौनिना तादृशप्रत्ययपदमव्यवधानेन लिखितं तादृशलिप्यनुमिते तथाविधपदयोरव्यवधानघटिताकांक्षा विरहात्तदनुसंधानादन्वयबोधानुपपत्तिरिति चेन्न । 
तत्र व्यवहितोत्वरितयोस्तथा विधपदयोरव्यवधानघटिताकांक्षाभ्रमादेवशाब्दबोधोपगमात् | यश्च लेखकाभिप्रायविषय तथाविध पदार्थोर्ववधानमेव प्रतिसंधते । 
स तावदयं लेखक एतत्पदार्थान्वितैतत्पदार्थज्ञानवाने तत्पदव्यंजकाव्यवहितैतत्पदव्यंजकालिपिकर्तुत्वादित्यादिक्रमे वा वाक्यार्थमनुमिनोत्येव । न तु शाब्दयति । 
अस्तु वै तत्पदज्ञानानन्तरमैतत्पदज्ञानं भवत्वित्याकारकाभिप्रायविषयत्वरूपानुपूर्व्ये वाकांक्षा । इत्थं च शब्दस्यानित्यत्वं जानतो मीमांसकस्य शब्देsव्यवहित पूर्वत्वमपि विनिगमनाविरहेणाकांक्षा तदज्ञानयोश्च वै कल्पिकहेतुत्वं प्रत्येकज्ञानादपि शाब्दबोधस्यानुभाविकत्वात्समुचितस्यैवोभयविधाकांक्षाज्ञानस्य कलोपधायकत्वे सामग्रीप्रतिबंधकतयामुभय ज्ञानस्यैव निवेशनीय यत्याविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबंधकताबाहुल्यापत्तेः । 
परस्परजन्यबोधे परस्परव्यभिचारवारणं चाग्रे दर्शयिष्यते । आनयनाद्यंशेघटकर्मत्वाद्यन्वयबोधे चानयेत्यादिपदस्य घटमित्यादिपदोत्तरत्वं तादृशपदपूर्वत्वं चाकांक्षा । घटमानयनयघटमित्येतादृशं द्विविधानुपूर्वरज्ञानादेव घटकर्मकानयनबोधात् । 
न चावान्तरबोधक जनकाभ्यां घटमित्येताशानुपूर्वरज्ञानाभ्यां घटकर्मकानयनरूपविशिष्टवाक्यार्थ तात्पर्यज्ञानसहकृताभ्यामेव विशिष्टवाक्यार्थोपपत्तेः । 
तत्र घटमानयेत्याद्यानुपूर्वज्ञानस्य हेतुत्वमिति प्रमाणिकमिति वाच्यम् । 
आनय घटमित्याद्यानु पूर्वरसानाद्घटमानयेत्यत्रैव घटकर्मतोद्देश्यकानयनविधेयकबोधस्य वारणाय तादृशबोधं प्रत्यानयनपदे घटमिति पदोत्तरत्वज्ञानस्य घटमिति पदे वाsनयनपदपूर्व ज्ञानस्यैवं घटमानयेत्येतादृशानुपूर्व ज्ञानादायघटमित्यत्रेवानयनोद्देश्यक  घटकर्मत्वविधेयकबोधवारणार्थं तादृशान्वयबुद्धिं प्रति घटमिनादे आनयनपदोत्तरत्वज्ञानस्यानयनपदे वा घटमिति पदपूर्वत्वज्ञानस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् । 
शाब्दबोधे प्राङ्निर्दिष्टस्यैवोद्देशतया चरमनिर्दिष्टस्य विधेयतया तत्र तत्र तथाविधशाब्दबोधोत्पत्ताविष्टापत्यसंभवात् । अत एव न्यक्कारोत्पद्यवेत्यादौ विधये परस्य न्यक्कारदिपदस्यायमित्यादि पदोत्तरत्वाभावादभिमनोद्देश्य विधेयभावेन शाब्दबोधस्यानुपपत्तेरालंकारिका   विधेयाविमर्शदोषमुदाहरन्ति । 
एवमाक्षातांतोपस्थाप्य पाककृत्यादिप्रकारकबोधे प्रथमान्तनामपदनिष्ठानु पूर्वविशेषावच्छिन्नाख्यातांत धातुनिष्ठानुपूर्वविशेषा वच्छिन्नयोरव्यवधान घटितयोस्तात्पर्यमाकांक्षा । 
अत एव सत्यपि तात्पर्यविशेषादिज्ञाने काष्ठेन तण्डुलं पचतीत्यादौ काष्ठः तण्डुलाद्यंशने भावनाद्यन्वयः । अपि तु प्रथमान्तपदोपस्थाप्यंश एव । एवमाख्यातोपस्थाप्य संख्याप्रकारकबोधेsपि तादृशाकांक्षैव नियामिका । 
अत एव भावनाद्यन्वयस्थल एव संख्यान्वयः । एवं तत्तन्नामार्थयोरन्वयाबोधे समानविभक्तिकत्वं नामपदयोरानुपूर्वी विशेषकांक्षा । अयं घट इत्यादाविवास्य घट इत्यादाविदं घटादिपदार्थयोरन्वयबोधानुदयात् । 
धान्ये धनवानित्यादौ च अभेददसंबन्धेन धनादौ न साक्षादन्वयः । अपितु तत्र तृतीयार्थाभेदे धान्यादेस्तादृशाभेदस्य धानादावन्वयः ।
कर्मधारयानुरोधेनान्तरा विभक्तिरहितयोर्नाम्नेरव्य वधानघटितानुपूर्व्या आकांक्षात्वं स्वीकरणीयम्। एवं सर्वत्र यादृशयादृशवाक्यार्थबोधस्तत्र तादृशानुपूर्वविशेषस्यैवाकांक्षात्वमूहनीयम् ।  
अथ कर्मत्वादिविशेष्यक घटादिप्रकारकशाब्दबोधेsमूपदत्वावच्छिन्न विशेष्यकघटपदाव्यवहितोत्तरत्व प्रकारकज्ञानत्वेन हेतुता न संभवति । घटोवानय घटस्यानयनं कुंभमानयोत्याद्यानुपूर्व ज्ञानजन्यशाब्दबोधे व्यभिचारात् । 
न च कर्मत्वोपस्थापक विभक्तिविशेष्यक
घटोपस्थापक पदाव्यवहितोत्तरत्वज्ञानत्वेन दर्शितसकलानुपूर्वज्ञान साधारणेन हेतुत्वान्न व्यभिचार इति वाच्यम् । 
घटियकर्मपरतदादिपदघटित तदस्तीत्यादिवाक्य जन्यकर्मत्व विशेष्यकघटप्रकारकज्ञाने व्यभिचारस्यैतावताप्यनुद्धारात् । 
अथ घटोद्देश्यक कर्मताविधेयक शाब्दत्वं निरुक्ताकांक्षा विषयकज्ञानजन्यतावच्छेदकं वाच्यम् । तदादिपदोपस्थापित घटविशेषितकर्मत्वबोधस्तु घटांशेन कर्मताबोधः । 
पूर्वानुपस्थितपदार्थस्यैव विधेयतयैकपदोपस्थाप्ययोरुद्देश्यविधेयभावविरहादिति नायं व्यभिचार इति चेन्न । अस्त्वेवं तथाप्युक्तानुगतरूपेण हेतुत्वं न संभवति । 
तथा सति घटः कर्मत्वमित्यादौ कर्मत्वादिपदस्यैव घटादिपदाव्यवहितोत्तरापदत्वे न ज्ञानम् । तत्र कर्मत्वावाधेयत्वादिसंबंधेन घटादिप्रकारकबोधानुपपत्तेः । यत्र वा घटमित्यादावमादिपदे कर्मत्वादिपदत्वभ्रमः तत्र तेन रूपेण घटादिपदाव्यवहितोत्तरत्व ज्ञानादपि तादृशान्वयबोधापत्तेः । 
न च वास्तवविभक्तिविशेष्यक ज्ञानत्वेन हेतुत्वोपगमे दर्शितदोषद्वयस्य प्रसक्तिः । न तु विभक्तित्वावच्छिन्न विशेष्यताकज्ञानत्वेन हेतुत्वोपगमे कर्मत्वपदेsमू पदत्वभ्रमदशायां विभक्तित्वेन तत्र घटपदाव्यवहितोत्तरत्व ज्ञानसंभवात्तादृशबोधापत्तेः । 
अन्यत्र कर्मत्वपदत्वभ्रमदशायां विभक्तित्वेन तादृशज्ञानासंभवेन तादृशशाब्दबोधापत्यसंभवादिति वाच्यम् । विभक्तित्वाद्यनुपस्थितिदशायामप्यमूपदत्वादिप्रकारकज्ञानाच्छाब्दबोधोदयात् ।
अमादिपदस्य विभक्तित्वाद्यग्रहदशायामप्यमूपदत्वादि रूपानुपूर्वविशेषपुरस्कारेण ज्ञानं विना तथाविधशाब्दबोधानुदयाच्च । नानाविधानुपूर्वज्ञान जन्यतावच्छेदकजातीनां समूहालम्बनानुपूर्व विषयकज्ञानजन्यशाब्दबोधे संकरप्रसंगेन व्यभिचारवारणाय आनुपूर्वजन्यनावच्छेदकतया जातिकल्पनमप्यशक्यमिति मैवम् । 
तत्तल्लिङ्गकपरामर्शजन्यता वच्छेदककोटौ स्वसामानाधिकरण्यावच्छिन्न स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्व निवेशे न व्यभिचारवारणवदत्रापि तादृशसंबन्धेन तत्तादानुपूर्वज्ञानविशिष्टत्वं तत्तज्जन्यतावच्छेदककोटौ निवेश्य व्यभिचारस्य वारणीयत्वात् । 
अथ कर्मत्वादिविशेष्यकाधेयत्वादि संबंधसंसर्गघटादिप्रकारक शाब्दबोधे घटमित्यद्यानुपूर्वज्ञानस्येव घटः कर्मत्वामानयनं कृतिरित्याद्यानुपूर्वज्ञानस्यापि हेतुत्वं वक्तव्यम् । 
घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यादि प्रयोजकवाक्यं श्रुत्वा घटमानयेति वाक्यं स्मरतः प्रयोज्यवृद्धस्य घटकर्मकानयनप्रवृत्तिमुपलक्ष्य घटः कर्मत्वामित्यादि वाक्य एव व्युत्पन्नस्य पुंसस्तादृशवाक्यज्ञानादपि
घटकर्मकानयनादिबोधात् । तथा च तादृशवाक्यादतथाविधस्यापि पुंसस्तथाविध शाब्दबोधापत्तिर्दुर्वारैवेति चेन्न । 
विपरितव्युत्पन्नस्य पुंसस्तादृशवाक्याधीनपदार्थोपस्थितिमूलक मानसवाक्यार्थबोधस्यैवोपगमात् । यदि च तादृशवाक्याधीन विपरीतव्युत्पन्नपुरुषीयवाक्यार्थ बोधे शब्दित्वमनुभवसिद्धम् । 
अन्यथा घटमानयेत्यादि वाक्याधीनघट कर्मकानयनादिबोधेsपि मानसत्वोपगमसंभवे शब्दप्रामाण्यविलयापत्तिरिति विभाव्यते । 
तदा अस्तु तादृशानुपूर्वज्ञानस्यापि तथाविधशाब्दधीहेतुता । तथाविधानुपूर्व्यव्यवछिन्न धर्मिकतादृशवाक्यार्थबोध स्वरूपयोग्यत्वग्रहरूपव्युत्पत्तेरपि तत्सहकारित्वमुपगम्य दर्शितातिप्रस्ङ्गो वारणीयः । 
एवं तादृशव्युत्पन्नस्य पुंसो घटमानयेत्यादि वाक्यात्तादृशबोधस्य  तुल्ययुक्तानुत्पादेन घटमित्याद्यानुपूर्वज्ञानेsपि व्युत्पत्तिविशेषस्य सहकारित्वमुपगन्तव्यम् । 
अथ घटकर्मत्वादावगृहीत घटामादिपदशक्तिकस्यापि पुंसो घटमित्याद्यानु पूर्वज्ञानदशायां कुम्भः कर्मत्वमित्यादि निराकाङ्गा वाक्यघटकपदज्ञानाधीन पदार्थोपस्थितिसत्वे घटकर्मत्वाद्योर्भेदान्वयबोधवारणाय तादृशान्वयबोधे घटपदज्ञानजन्यघटोपिस्थितित्व अमूपदजन्यकर्मत्वोपस्थितित्वादिना हेतुत्वमवश्यमेव स्वीकरणीयम् । 
तथा च तादृशानुपूर्व ज्ञानस्य तादृशानुपूर्वघटक तत्तत्पदज्ञानजन्यतत्तत्पदार्थोपस्थितेश्च पृथक्कारणत्वकल्पनापेक्षया लाघवातादृशानुपूर्वप्रकारक ज्ञानजन्यतत्तत्पदार्थोपस्थितित्वादिनैकैक हेतुताकल्पनमुचितमिति शाब्दबोधे नाकांक्षाज्ञानं हेतुः । 
अपितु हेतुतावच्छेदकम् । न च विनिगमनाविरहादानुपूर्व ज्ञानविशेषजन्यतत्तन्पदार्थोपस्थितित्वेन तत्तत्पदार्थोपस्थापकानु पूर्वज्ञानत्वेन वा हेतुत्वं निःप्रत्यूहमिवेति वाच्यम् । 
तत्तत्+पदार्थोपस्थापकानुपूर्वज्ञानत्वेन हतुत्वोपगमे आनुपूर्वज्ञानजन्यपदार्थोपस्थित्युत्पादक्षणे एव शाब्दबोधापत्तिः । 
आनुपूर्वज्ञानरूपकारणस्य प्राक् सत्वात् । न च कारणतावच्छेदकविशिष्ट प्राक्सत्तायाः कार्योत्पादप्रयोजकतया पदोर्थोपस्थितेःप्राक्क्षणे आनुपूर्वज्ञानसत्वे तदुपधायकातासंंबन्धेनपदार्थोपस्थितिविशिष्टस्य तस्या सत्वान्नातिप्रसंग इति वाच्यम् । 
विशिष्टसत्तायाः कार्योत्पादप्रयोजकत्वोपगमे विशिष्टसत्ताया इव विशेषणांशसत्ताया अपि तथात्वकल्पनाधिक्येन गौरवात् ।
वस्तुतस्तु पदार्थोपस्थापकानुपूर्वज्ञानत्वेन शाब्दबोधहेतुत्वस्य पदार्थोपस्थितिपूर्ववर्त्तित्वमगृहीत्वा गृहीतुमशक्यत्वेन तादृशधर्मस्यान्यथासिद्धिनिरूपकत्वम् । 
अन्यकार्यं प्रति पूर्व वर्त्तित्वं गृहीत्वैव यद्घर्मावच्छिन्नस्य प्रकृतकार्यपूर्ववत्तित्वग्रहः तद्घर्मावच्छिन्नस्यान्यथा सिद्धत्वान् । अत एव परामर्शजनकत्वेन व्याप्तिज्ञानस्यानुमितौ हेतुत्वम् । 
भ्रमिजनकत्वेन च दण्डस्य घटहेतुत्वं प्रत्याख्यातं दीधितिकारेण । 
तथा च नोपदर्शितविनिगमना विरहावकाशः । एतेन विशिष्टस्य प्राक्सत्वं यदि पूर्वकाले विशेष्यविशेषणोभय सत्वस्यात्तदैवोक्तक्रमेण विशिष्टस्य प्राक्सत्तायाः कार्योत्पत्तिप्रयोजकत्वोपगमे गौरवम् । 
तदेव न विशेषणवैशिषृयावच्छिन्न निरूपितविलक्षणाधिकरणत्वम् । तच्च विशेष्यविशेषणोभयाधिकरणत्वनियतमात्रम् । 
तस्य कार्योत्पादप्रयोजकत्वे च न किंचिदपि गौरवमिति दुर्वार एवोक्तविनिगमनाविरह इति परास्तम् ।
न च यत्रानुपूर्वविशेषा वच्छिन्नपदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितिर्वर्तते । 
तादृशपदज्ञानं च विनष्टं तत्र शाब्दबोधापत्तिवारणायानुपूर्वविशेषप्रकारकज्ञानस्यापि शाब्दबोधहेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । 
तत्र शब्दबुद्धेरिष्टत्वात् । अस्तु वा कारणतावच्छेदकविशिष्टस्य प्राक् सत्वमेव कार्योपधाने तंत्रम् ।
यत्तु आनुपूर्वविशेषावच्छिन्न पदज्ञानजन्यपदार्थोप स्थितित्वापेक्षया 
लाघवात्पादार्थोपस्थितिद्वारा तादृशपदज्ञानत्वेनैव हेतुताकल्पनमुचितम् । 
आनुपूर्वविशेषघटकपदेषु व्युत्पन्नस्य पुंसो निराकांक्षपदज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितिसत्वेsपि न शाब्दबोधापत्तिः । 
साकांक्षपदज्ञानस्य व्यापारविरहात् । व्यापारस्त्वे आकांक्षाज्ञाननाशेsपि कार्योत्पत्तिरिष्टैव । 
न च पदार्थोपस्थितेर्व्यापारतानिर्वाहाय तस्या अपि स्वातेत्र्येण हेतुताया अवश्यकल्पनीयतया तदपेक्षया तथाविधगुरुधर्मपुरस्कारेण साकांक्षपदजन्यपदार्थोपस्थितेरेकहेतुताकल्पनमेव न्याय्यमिति वाच्यम् । 
घटकर्मत्वान्वयबोधे घटं कुम्भमित्याद्यानुपूर्व प्रकारकज्ञानजन्यघटोपस्थितित्वादिना हेतुत्वे पदभेदेनान्तकारणतायामवच्छेदकगौरवात्तदपेक्षया तत्ले तत्तत्पदानुपूर्वज्ञानत्वेन हेतुतानां पदार्थोपस्थितेश्च सामान्यतो घटोपस्थितिकत्वकर्मत्वोपस्थितित्वाभ्यां हेतुताद्वयस्य न्यायत्वात् । 
पदार्थोपस्थितिनिष्ठ जनकतायामानुपूर्वज्ञान जन्यत्वस्यावच्छेदकत्वे पदार्थोपस्थितित्वेन समंतस्य विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहाच्चेति । तदसत् । 
पदार्थोपस्थिते सामान्यतो घटोपतित्वादिना हेतुत्वे उक्तातिप्रसंगस्यैव वारणसंभवात् । तथाहि अव्यवहितप्राक्क्षणा वच्छिन्नसामग्र्या करणतायाः कार्योत्पत्तिव्याप्यत्वे किंचिद्वारककारणता वच्छेन्नोस्तोमसाग्रीशब्देन निवेशनीयः । 
यथा स्मृतिस्वर्गाद्यव्यवहित प्राक्क्षणे 
निश्चयत्वयागत्वाद्यवच्छि न्ना सत्वेन तद्घटित सामग्र्यसत्वात् । 
तदुत्पादस्य साग्र्यनियम्यत्वापत्तेः । 
एवं चोक्तस्थले साकांक्षपदज्ञानस्य सव्यापारस्यासत्वेsपि साक्षाज्जनकीभू 
तत्तत्+पदार्थोपस्थितित्वा वच्छिन्न घटितसामग्र्या अक्षतत्वमेवेति । न च सामग्रीव्याप्तौ         सक्षात्कारणता वच्छेदकावच्छिन्नानामिव व्यापारघटितकारणता वच्छेदकावच्छिन्नीय व्यापारस्यापि सामग्रीशरीरेsन्तर्भाव नीयतया प्रवृतस्थले निराकांक्षपदाधीनोपस्थितेराकांक्षा ज्ञानजन्यत्वभावान्न सामग्रीसमवधानवैकल्यमिति वाच्यम् । 
उक्तस्थले एव यत्र साकांक्षनिराकांक्षापदयोः समूहालंबनात्मकं ज्ञानं तत्रोपस्थितेर्वस्तुगत्याकांक्षा विशिष्टपदविषयकं यद्ज्ञानं तज्जन्यत्वेन व्यापारसंभवात् । 
न च सद्वारककारणतावच्छेदको यो धर्मस्तदवच्छिन्न जनकतानिरूपकव्यापारसत्वमेव कार्योत्पादप्रयोजकं वक्तव्यम् । प्रवृत्ते च समूहालंबनजन्योपस्थितेर्वास्तवाकांक्षा विशिष्टपदज्ञानजन्येsपि तां प्रत्याकांक्षा विशिष्टपदज्ञानत्वेनाहेतुत्वात् । 
प्रवृत्तस्थले तादृशव्यापारस्यैव दुर्लभत्वात् । न च तत्तदानुपूर्वविशेषज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वेन हेतुत्वमतेsपि उक्तसमूहालंबनानुपूर्व ज्ञानजन्यपदार्थोपस्थिति बलाद्घटकर्मत्वयोर्भेदान्वयबोधो दुर्वार इति वाच्यम् । 
घटमित्याद्यानुपूर्वज्ञानविशिष्टघट पदज्ञानत्वावच्छिन्न जनकताकोपस्थितित्वेन हेतुत्वाभ्युपगमात् । तादृशसमूहालंबनस्य च गृहीतवृत्तिककुंभादिपद ज्ञानत्वेनैवतादृशोपस्थिति हेतुत्वात् । 
यत्तु स्वजन्यपदार्थोपस्थिति संबंधेनाकांक्षाज्ञानस्य साक्षादेव शाब्दबोधहेतुत्वं स्वीकरणीयम् । जन्यता च तत्तदानुपूर्वज्ञान विशेषात्मकाकांक्षाघटक तत्तत्पदत्वावच्छिन्न निरूपिताग्राह्या । आकांक्षाविशिष्टपद ज्ञानजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्वेप्युक्तस्थलीय समूहालंबनजन्योपस्थितिवारणाय तादृशजन्यतानिवेशस्यावश्यकत्वात् । 
एवं दर्शितस्थले आकांक्षाज्ञानजनकतावच्छेदक संबंधात्मकतादृशोपस्थिति विरहान्न शाब्दबोधापत्तिरिति । 
तदपि न सम्यक् । स्वजन्यपदार्थोपस्थिति संबंधेन शाब्दबोधपूर्ववत्तित्वस्य स्वस्मिन्पदार्थोपस्थिति पूर्ववर्त्तत्वमगृहीत्वा गृहीतुमशक्यत्वात्तेन संबंधेनाकांक्षाज्ञानस्यान्यथा सिद्धत्वात् । 
तादृशोपस्थितित्वेन संबंधतायां मानाभावाच्च । अत्रोच्यते । घटमित्याद्यनुपूर्वज्ञानजन्यघटाद्युपस्थितित्वेन शाब्दबोधहेतुत्वे शक्यलक्ष्यघटपटानन्तार्थ भेदभिन्नासुघटपदजन्य पदार्थोपस्थितिहेतुता स्ववच्छेदककोटौ घटपटाद्यव्यवहितोत्तरत्वामूपदत्वा वच्छिन्नावगाहित्वस्य निवेशाधिक्येनानन्तस्थले कारणातावच्छेदकगौरवात् । 
तत्र तत्र घटपदत्वप्रकारकज्ञान जन्यतत्तत्पदार्थोपस्थितित्वेन हेतुताया घटमित्याद्यानुपूर्वज्ञानस्य चार्थविशेषमनिवेश्य तादृशानुपूर्वज्ञानविशिष्ट शाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति तादृशानुपूर्वज्ञानत्वेनैक हेतुतायाश्च कल्पने लाघवादाकांक्षाज्ञानहेतुतासिद्धिः । 
न चानुपूर्वविशेषज्ञान जन्यतावच्छेदककोटौ विषयतानिवेशे घटादिपदज्ञानजन्य 
घटाद्युपस्थितित्वा वच्छिन्नजन्यतावच्छेदक घटकरणत्वादिशाब्दबोध साधारणतादृशोपस्थितिविशिष्टशाब्दत्वेन समं लक्षणया घटपदार्थपटकर्मत्वबोध साधारणस्य घटमित्येतादृशानुपूर्वज्ञान जन्यतावच्छेदकस्य व्याप्यव्यापकभावासंभवेन तयोः परस्परं सहकारित्वं न संभवतीति वाच्यम् । 
कार्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रस्य परस्परसहकारितायां तत्रत्वात् । न चामूपदस्य सुविभक्तित्वेन लागक्षणिकत्वविरहात्कर्मत्वमेवार्थः । 
तथा चामूपदज्ञानजन्योपस्थितेर्नार्थभेदेन कारणताभेद इत्यामूपदत्वावच्छिन्न विषयकज्ञानजन्योपस्थितित्वेनावश्यकल्पनीयहेतुतायामेवावच्छेदककोटावमूपदज्ञानांशे घटपदाव्यवहितोत्तरत्वावगाहित्वेन निवेशनमुचितम् । 
अमूपदत्वावच्छिन्नविशेष्यक घटपदाव्यवहितोत्तरत्वज्ञानत्वेन हेतुत्वान्तरकल्पनापेक्षया क्लृप्तायामेक हेतुतायामवच्छेदक गौरवसहिष्णुताया 
अन्यायत्वादिति वाच्यम् । अमादिपदस्यापि शक्तिभ्रमेण कारणत्वादिबोधकत्वात्तद्ज्ञानस्याप्यर्थभेदेन कारणताबाहुल्यात् । एवं विभक्तेर्लक्ष्यार्थेsनादि तात्पर्यमात्रं न कल्प्यते । न तु तस्यार्थान्तरे लक्षणया आधुनिकतात्पर्यस्य च ज्ञानसत्वेsर्थान्तरशाब्दबोध एव न जायते । 
तथा च  लक्षणयाsमादेरर्थान्तरे बोधकत्वमस्त्येवेत्यवधेयम् । इदमत्र चिंतनीयम् । आकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुतामते यस्मिन् क्षणे घटमित्येतादृशानुपूर्व ज्ञानजन्यपदार्थोप स्थितिर्विद्यते तादृशज्ञानं तु विनष्टं तदुत्तरक्षणे शाब्दबोधानुदयात्तदानीं समानविषयकानुमित्याद्युपपत्तये तत्र शाब्दसामग्रीप्रतिबंधकतायां घटपदज्ञानजन्य घटोपस्थित्यमूपदज्ञानजन्य कर्मत्वोपस्थित्योरेव तादृशानुपूर्वज्ञानमपि निवेशनीयमिति तेषां त्रयाणामन्योन्यमन्येन च योग्यताज्ञानादिरूपकारणेन समं विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण सामग्रीप्रतिबंधकताबाहुल्य प्रसंगः । 
आकांक्षाज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वेनाहेतुत्वमते चोक्तस्थले आकांक्षाज्ञाननाशेsपि तज्जन्यपदार्थोपस्थितिसत्वे न शाब्दबोधस्यैवोत्पत्त्या समानविषयकानुमित्याद्युत्पादासंभवेन तथाविधानुपूर्वज्ञानजन्ये घटकर्मत्वोपस्थिती एव निवेशनीये तथा च तयोद्वयोरेव परस्परमन्येन च कारणेन समं विशेष्यविशेषणभाव विनिगमनाविरहेण प्रतिबंधकताबाहुल्यादेतन्मतापेक्षया तन्मते प्रतिबंधकताबाहुल्यं स्फुटम् । 
न चानुपूर्वविशेषज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुतामतेsमूपदं घटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभाववदित्यादिमानसं प्रति तादृशेच्छाविरहविशिष्ट घटपदज्ञानजन्यघटोपस्थित्यम् । 
पदज्ञानजन्यकर्मत्वोपस्थिति घटितशाब्दबोधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वाकल्पनेन लाघवम् । तादृशसामग्रीक्षणेsमूपद धर्मिकघटपदाव्यवहितोत्तरत्व निर्णयस्यावश्यकतया तथाविधविपरीतनिर्णयवशादेव तादृशमानसानुत्पादनिर्वाहादिति वाच्यम् । 
यादृशयादृशज्ञाने विपरीतनिश्चयविधया तथाविधानुपूर्वज्ञानं विरोधितथाविधकतिपयज्ञानेषु तादृशसामग्र्याः कतिपयप्रतिबंधतासृष्टावपि समानविषयकानुमितौ घटपदादिविषयकानन्त विधमानसादौ तथाविधसामग्रीप्रतिबंधकतायामुपदर्शितविनिगमनाविरहेण प्रतिबंधकाधिक्यप्रयुक्तगौरवस्याशक्यसमाधानत्वात्  । 
न चाकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुतामतेsपि नोक्तत्रयसामग्रीप्रतिबंधकतायां स्वातंत्र्येण निवेशनीयम् । किं तु जन्यताकसंबन्धेन घटमित्येतादृशानु पूर्वज्ञानविशिष्टे घटकर्मत्वोपस्थिति एव निवेशनीयः । तथा च नोक्त गौरवावकाशः । न वा तादृशानुपूर्वज्ञाननाशे तज्जन्यपदार्थोपस्थितिसत्वे समानविषयकानुमित्यनुपपत्तिः । 
विशेषणाभावेन विशिष्टघटितसामग्र्य भावस्याक्षतत्वादिति वाच्यम् । 
तथा सति यत्र घटपदत्वामू पदत्वप्रकारकज्ञानादर्थोपस्थितिं तदानीमेवानुपूर्वविशेषज्ञानं तत्रापि भवन्मते शाब्दबोधोदयेन तत्समानविषयकानुमित्याद्यापत्तेः । 
जन्यतासंबंधेनानुपूर्व विशेषज्ञानविशिष्टपदार्थोपस्थितेरभावात् । जनकतासंबन्धेन पदार्थोपस्थिति विशिष्टानुपूर्वविशेषज्ञानस्य निवेशमादाय विनिगमनाविरहस्य दुर्वारारच्च । उपस्थितौ  तद्विशेषणीभूततादृशज्ञाने वा कारणान्तरवैशिष्ट्यं निवेश्यत इत्यत्र विनिगमकदानस्यावश्यकत्वात् । अत्रेदं समाधीयते ।
आकांक्षाज्ञानस्य स्वातंत्र्येण हेतुतामतेsपि तन्नाशानान्तरं तज्जन्यपदार्थोपस्थितिबलाछाब्दबोधः स्वीक्रियते । पदार्थोप स्थितेः तद्व्यापारतोपगमाच्छाब्दबोधाव्यवहितप्राक्क्षणे तदसत्वेsपि न तस्य कारणत्वानुपपत्तिः । एवं च भवन्मते इव एवन्मतेप्यानुपूर्वविशेषज्ञानजन्यपदार्थोपस्थिति एव सामग्रीप्रतिबंधकतायां निवेशनीयो न तु स्वातन्त्र्येणानुपूर्वविशेषज्ञानमपीति नोक्तगौरवावकाशः । 
घटादिपदेषु व्युत्पन्नस्य घटं कुम्भः कर्मत्वमानयनमित्येतादृश नानापदविषयकसमूहालंबन जन्यघटकर्मत्वाद्युपस्थित्यन्तरं शाब्दबोधापत्तिश्च । 
घटपदज्ञानत्वावच्छिन्न जनकताकपदार्थोपस्थिति रूपकारणविरहेणैव न संभवति । यत्रामूपदघट इत्येतादृशविपरीतानुपूर्व ज्ञानजन्याघटकर्मत्वोपस्थितिर्वर्तते । तत्र घटमित्येतादृशानुपूर्वज्ञान व्यापारविरहादेव न शाब्दबोधापत्तिः । 
अव्यवहितप्राक्क्षणे कारणव्यापारसमवधानस्यापि कार्योत्पत्तावपेक्षितत्वात् । यत्र च तादृशस्थल एव घटमित्याद्यानुपूर्वज्ञानध्वंस संस्कारादिकं वर्तते । तत्रापि नातिप्रसङ्गः । 
ध्वंससंस्कारादेरानुपूर्व ज्ञानजन्यत्वेsपि घटकर्मत्वान्वयबोधजनकता विरहेण व्यापारताविरहात् । तज्जन्यत्वे सति प्रवृत्तकार्यासाधारणजनकस्यैव तद्व्यापारत्वात् । 
न च तादृशस्थल एव घटमित्याद्यनुपूर्वज्ञानजन्य तादृशानुपूर्वघटक यत्किंचिद्विषयिणी प्रवृत्तशाब्दबोधोपयोगि योग्यतादिविषयिणीस्मृतिर्दैववशेनोत्पन्न । 
तत्र तादृशस्मृतेः तथाविधानुपूर्वज्ञानजन्यत्वेन प्रवृत्तशाब्दबोधजनकत्वेन च व्यापारत्वसंभवाच्छाब्दबोधापत्तिर्दुर्वारैवेति वाच्यम् । 
कारणजन्यतावच्छेदकीभूतो यः प्रवृत्तकार्यजनकतावच्छेदको धर्मस्तदवच्छिन्नस्यैव प्रवृत्तव्यापारपदेन विवक्षणात् । 
प्रवृत्तशाब्दबोधजनकतावच्छेदक योग्यताज्ञानत्वदेर्घटमित्येतादृशानुपूर्व ज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वविरहेण तादृशस्मृतेरतथात्वात् । न चैवं घटाद्युपस्थितेरपि तद्व्यापारत्वासंभवः । 
घटपदज्ञानत्वावच्छिन्न जनकतानिरूपितजन्यता वच्छेदकघटोपस्थितित्वादेर्घटपद ज्ञानादिजन्यतानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । 
तादृशधर्मस्यात्माश्रयभिया पदज्ञानजन्यतानवच्छेदकत्वेsपि यादृशानतिप्रसक्तधर्मस्तज्जन्यतावच्छेदकस्तेन रूपेणैव शाब्दबोधहेतुतायाः स्वीकरणीयतयाsनुपपत्तिविरहात् । 
यत्र करणजन्यतावच्छेदकस्य फलजनकतावच्छेदकत्वं संभवति तत्रैवेयं रीतिः । 
अन्यत्र साक्षात्कारणतावच्छेदकता वच्छिन्नसमवधानमेव कार्योत्पत्तिप्रयोजकमुपेयम् । कलशमित्यानुपूर्व ज्ञानजन्यशाब्दबोधघटमित्याद्यनुपूर्वज्ञानस्य व्यभिचारवारणाय च स्वाव्यवहितोत्तरोत्पन्नोपस्थित्य व्यवहितोत्तरत्वसंबंधेन तत्तदानुपूर्वज्ञानविशिष्टत्वं तत्तदानुपूर्व ज्ञानजन्यतावच्छेदकमुपेयम् । 
अत आनुपूर्वज्ञाननाशानन्तरोत्पन्नतज्जन्योपस्थिति जन्यशाब्दबोधस्य नासंग्रह इति दिक् । 
यत्तु आकांक्षासंशयाच्छाब्द बोधानुपपत्या आकांक्षानिश्चयत्वेनैव शाब्दबोधहेतुता वाच्या । तथा च तदपेक्षया लाघवान्निराकांक्षत्वज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकत्वमुचितम् । न च कर्मत्वपदं घटपदनिराकांक्षमित्येतादृशज्ञानदशायां घटमित्याद्यानुपूर्वज्ञानादपि शाब्दबोधानुपपत्तिः । 
तत्पदद्वयज्ञानजन्यशाब्दबोधे तदेकतरधर्मिकापरपदाकांक्षाविरहज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वं च न संभवति । घटपदकर्मत्वपदज्ञानजन्य घटकर्मत्वयो भेदान्वयबोधरूप प्रतिबध्यस्याप्रसिद्धेः । 
घटपदामूपदज्ञानजन्ये घटकर्मत्वयोर्भेदान्वयबोधेsमूपदधर्मिकघटपदाकांक्षाविरहज्ञानस्य प्रतिबंधकतया च घटः कर्मत्वामित्यादिवाक्याच्छाब्दबोधापत्तिर्दुर्वारवेति वाच्यम् । 
यतो घटः कर्मत्वमित्यादि पदज्ञानान्न घटकर्मत्वयोर्भेदान्वयबोध वारणाय निराकांक्षात्वज्ञानस्य प्रतिबंधकता कल्प्यते । तत्र घटपदत्वामूपदत्वादि प्रकारकज्ञानजन्यकर्मत्वोपस्थितिरूपकारणविरहेणैव तादृशान्वयबोध वारणसंभवात् । भवन्मते पदार्थोपस्थितीनां तादृशरूपेण कारणताया आवश्यकत्वेन प्रागेवदर्शितत्वात् । 
अपितु अमूघट इत्येतादृश विपरीतानुपूर्वकपद ज्ञानात्तादृशशाब्दबोधापत्तिवारणयैव । 
तथा चामूपदत्वप्रकारकज्ञानजन्य शाब्दबोधअमूपदत्वावच्छिन्न धार्मिकघटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभावप्रकारकज्ञानत्वेनैव प्रतिबंधकत्वं कल्प्यते ।तत्र च नानुपपत्तिलेशोsपि । न च यत्रामूपदे घटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभावज्ञानं वर्तते । 
कलशमित्याद्याकारकानुपूर्वज्ञानं च तत्रत्य शाब्दबोधे व्यभिचारः । तथाविधनिराकांक्षत्व ज्ञानवदन्यत्वस्यैव तदभावजन्यतावच्छेदकत्वोपगमात् । 
तत्तत्पदत्व प्रकारेण साकांक्षत्वाभावज्ञानस्य तत्तत्पदत्वप्रकारकज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितीनां चान्योन्यसहकारेणैव फलोपधायकत्वोपगमान्नातिप्रसङ्गः । 
यत्र चामूपदत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य न घटपदाव्यवहितोत्तरत्वज्ञानं न वा तदभावज्ञानं तत्राप्यमूपदत्वादि प्रकारकज्ञानादित एवान्वयबोध इति । तदप्यसत् । संशयसाधारणस्याकांक्षाविरहग्रहस्य प्रतिबंधकत्वेsप्रमाण्य निश्चयत्वावच्छिन्नाभावस्यैव निवेशनीयतया गौरवात् । 
आकांक्षानिश्चयत्वावच्छिन्न हेतुतायां अप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्न भावस्यैव निवेशनीयत्वात् । 
एवं निराकांक्षात्वज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वे घटपदामूपद प्रकारकज्ञानजन्यपदार्थोप स्थितिसामग्री प्रतिबंधकतायामेकत्रैवामूपदत्वावच्छिन्न धर्मिकघटपदाकांक्षाभाव ग्रहाभावघटपदत्वावच्छिन्न धर्मिकामूपदत्वावच्छिन्नाकांक्षा भावग्रहाभावौ निवेशनीयौ । 
तथाविधैकतरज्ञानाभाव एव शाब्दबोधानुदयेन समानविषयकानुमित्युत्पत्तेरिति तयोर्मिथोविशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण गौरवम् । 
अस्मन्मते चामूपदत्वा वच्छिन्नधर्मिकघटपदसाकांक्षत्व ग्रहघटपदत्वावच्छिन्नधर्मिकामूपद साकांक्षत्वग्रहयोरेकतरसत्वे एव कार्योत्पत्त्या तादृशज्ञानयोरेकैकं निवेश्य पृथक्करणत्वयोः कल्पनया तयोर्मिथो विशेष्यविशेषभावे विनिगमनाविरहस्याप्रसक्तेः । 
एवं निराकांक्षत्वज्ञानस्य प्रतिबंधकतामतेsमू पदत्वादिसामानाधिकरण्ये न घटादिपदोत्तरामूपदे घटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभावग्रहे घटिमित्याद्यानुपूर्वज्ञानाच्छाब्दबोधानुदयप्रसङ्गः । 
न च तत्तदमूपदत्वा वच्छेदेन घटपदाव्यवहितोत्तरत्वाभाव ग्रहस्यैव प्रतिबंधकताया उपगन्तव्यतया नाsयं दोष इति वाच्यम् । 
तथा सति पदव्यक्ति भेदेनानन्तप्रतिबंधकतापातात् । न चाकांक्षाज्ञानस्यापि पदव्यक्तिभेदेन कारणताभेद आवश्यकः । 
एकधर्मिकाकांक्षाज्ञानदशायां समानानुपूर्वकपदव्यक्त्यन्तरमात्रधर्मिकतत्तदर्थपरत्वग्रहसत्वे शाब्दबोधापत्तिवारणाय तत्तत्पदधर्मिकाकांक्षाज्ञानत्व तथाविधतात्पर्यज्ञानत्वाभ्याम् शाब्दबोधहेतुतामभ्युपेत्य तादृश आकाङ्क्षाज्ञानतात्पर्यज्ञानयोः परस्परसहकारस्य आवश्यकत्वादिति वाच्यम् । 
घटपदाव्यवहितोत्तरामूपदं घटकर्मत्वपरमित्याकारकस्यानुपूर्व विशेषधर्मितावच्छेदकतात्पर्य ज्ञानस्यैव शाब्दबोधहेतुत्वोपगमेनोक्तातिप्रसङ्गनिरासात् । 
न चैवमाकांक्षाज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वमकिञ्चित्करणम् । घटः कर्मत्वमित्यादि तादृश तात्पर्यज्ञानविरहेणैव शाब्दबोधानुत्पादसंभवादिति वाच्यम् । 
तादृशतात्पर्यज्ञानस्यैवाकांक्षाज्ञानतया तद्धेतुतयैवाकांक्षाज्ञानहेतुतासिद्धेः । 
आनुपूर्वविशेषधर्मितावच्छेदक तात्पर्यग्रहस्य तात्पर्यधर्मितावच्छेदकानुपूर्वविशेषज्ञानस्य वा हेतुत्वमित्यत्र विनिगमनाविरहेण कारणताद्वयस्य प्रसक्तावपि पदव्यक्तिभेदेन कारणताभेदकल्पनापेक्षया लाघवस्याक्षतत्वात् । 
न च मन्मतेsपि विशेष्यतासंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकनिराकांक्षत्व ज्ञानाभावविशिष्टविशेष्यक तात्पर्यज्ञानत्वेन हेतुत्वोपगमान्नोक्तदोष इति वाच्यम् । 
निराकांक्षत्वज्ञाने तत्पुरूषीययत्वनिवेशेन गौरवादिति कृतं पल्लवितेन । 
सुभानुसंवत्सर माघकृष्णचतुर्दशीगुरूवासरे
रघुदेवरचिताकांक्षावादार्थः नृसिंहेन लिखितः ।