Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः
श्रीनृसिंहाय नमः 
विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयशून्यकाले विशिष्टवैशिष्ट्यबोधपत्तिवारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुता कल्प्यते । 
तद्धेतुता च न सामान्यतो विशिष्ट्यवैशिष्ट्य बोधत्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन सर्वसाधारणविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधसत्वस्य विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वस्य चैकस्याभावात् । 
एकविशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानादपरविशिष्टवैशिष्ट्यवोधापत्तेश्च किं तु रक्तत्वादिविशिष्टदण्डादिवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यता वा रक्तत्वप्रकारकनिर्णयत्वेन विशिष्यैव हेतुता । 
न च विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमितिरीत्या जायमानबोधस्य रक्तत्वविशिष्टो दण्डस्तन्निरूपित संयोगादिरूपवैशिष्ट्यावगाहितया तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । रक्तत्वदण्डत्वोभयावच्छिन्न प्रकारताकत्वस्यैव तदर्थत्वात् । विशेष्ये विशेषणमित्यादिक्रमेण रक्तत्वादिविषयकज्ञानीय दण्डादिप्रकारतायाः रक्तत्वाद्यनवच्छिन्नतया तत्र व्यभिचाराभावात् । 
केचित्तु रक्तत्वविशिष्टदण्डादौ पुरूषादिविशेष्यतानिरूपित प्रकारतायाः पर्याप्तिर्विशिष्ट वैशिष्ट्यबोधस्थले स्वीक्रियते । तथा च तादृशविशिष्टपर्याप्त प्रकारताकत्वमेव रक्तो दण्ड इत्यादि निर्णयजन्यतावच्छेदकमित्यभ्युपेयते । विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या रक्तादिविषयकज्ञाने पुरूषादिविशेष्यता निरूपितप्रकारताया शुद्धदण्ड एव पर्याप्ततया न तत्र व्यभिचार इत्याहुः । तदसत् । 
तथा सति दण्डांशे रक्तत्वभ्रमात्मकस्य रक्तदण्डवानिति ज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वात्तत्र रक्तत्वविशिष्टदण्डाभावात् । एवं लोहितवह्निमानिति ज्ञाने विशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वात्तत्र लौहित्यविशिष्टवह्नेरप्रसिद्ध्यागतिरेव । न च विशिष्टाप्रसिद्धावपि खण्डशः प्रसिद्धयोर्वह्निर्लौहित्ययोरेव प्रकारतायाः पर्याप्तिः स्वीक्रियते । 
कार्यतावच्छेदकमपि लौहित्यवह्न्युभयपर्याप्त प्रकारताकत्वमेवेति नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पर्वतादिविशेष्यतानिरूपित प्रकारताया लौहित्यांशे स्वीकारे लौहित्याभाववान्पर्वत इत्याकारकबाध बुद्धिदशायां लोहितवह्निमान्पर्वत इत्येतादृशविशिष्ट वैशिष्ट्यबुद्ध्यनुपपत्यापत्तेः । तन्मते लोहितवह्निमानित्येतादृश विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धेरपि लौहित्यनिष्ठप्रकारतानिरूपित पर्वतविशेष्यताशालित्वेन तत्र तादृशबाधबुद्धिर्विरोधित्वात् । तथा च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्थले विशेषणतावच्छेदकविशेषणयोर्नैकप्रकारतापर्याप्ता । 
किं तु विशेषणनिष्ठप्रकारता विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नेवेति विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणानन्तरमित्यत्र तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारता निरूपितैव विशेषणप्रकारता न तु विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नेति तयोर्भेदः । अथ रक्तत्वदण्डत्वोभयधर्मावच्छिन्न प्रकारताकत्वस्य रक्तो दण्ड इति निर्णयजन्यतावच्छेदकत्वेsपि रक्तत्वधर्मितावच्छेदक दण्डत्वप्रकारकनिर्णयजन्य दण्डरक्तवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे व्यभिचारो दुर्वारः । 
तत्रापि दण्डनिष्ठप्रकारताया दण्डत्वरक्तत्वोभयावच्छिन्नत्वात् । न च रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यता शालित्वस्य तादृशनिर्णयजन्यतावच्छेदकस्य प्रवेशान्नव्यभिचार इति वाच्यम् । तादृशबोधनैव यत्र विशेष्ये विशेषणमिति न्याये दण्डत्वावच्छिन्ने रक्तत्वं विषयीकृतम् । तत्र तादृशसमूहालम्बने व्यभिचारस्य तावतापि दुर्वारत्वादिति चेन्न | 
रक्त दण्डवानित्येतादृशज्ञानीय तादृशोभय धर्मावच्छिन्नदण्डप्रकारताया एव रक्तत्वप्रकारतानिरूपितदण्डत्वावच्छिन्न विशेष्यतास्वरूपत्वाभ्युपगमात् रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वा भिन्नरक्तत्वावच्छिन्नप्रकारताया एव दण्डो रक्त इत्येतादृश निर्णयजन्यतावच्छेदकाभ्युपगमे न तत्र व्यभिचारानवकाशात् । 
तादृशसमूहालम्बनबोधीयोभय धर्मावच्छिन्नविषयताया दण्डत्वप्रकारतानिरूपित रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतारूपाया रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नत्वात् । न च रक्तत्वावच्छिन्नप्रकारतायाः रक्तत्वप्रकारतानिरूपित विशेष्यतारूपत्वे रक्तदण्डवानिति बोधस्य रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितरक्तत्वप्रकारता शालित्वप्रसङ्गः । तथा चौतादृशज्ञानाद्रक्तत्वावच्छिन्न विशेष्यकरक्तत्वप्रकारकरक्तो रक्त इत्याकारकस्मरणप्रसङ्गः । 
तत्र तथाविधनिर्णयस्य हेतुत्वादिति वाच्यम् । रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतायास्तत्र रक्तत्वप्रकारतानिरूपितत्वेsपि रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्वेन तादृशप्रकारतानिरूपितत्वानभ्युपगमात् । तेन रूपेण रक्तत्वप्रकारतानिरूपित विशेष्यताशालिज्ञानस्यैव च रक्तो रक्त इत्याकारक स्मृतिजनकतया ततस्तादृश स्मरणापत्यसंभवादेकसंबंधेन रक्तत्वप्रकारकनिर्णयसत्वे संबंधान्तरेण रक्तत्वविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञान वारणाय विशेषणतावच्छेदकीय संबंधविषयतां निवेश्य तद्भेदेन भिन्नकारणत्वं कल्प्यम् । 
एवं रक्तदण्डवत्पुरूषवानयमित्याकारक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे रक्तदण्डवान्पुरूष इत्यादि निर्णयत्वेन हेतुता तत्र च दण्डांशे रक्तांशे च निर्णयत्वं निवेश्यम् । एवमन्यत्राप्यूह्माम् । दण्डवानित्याकारकविशेषणतावच्छेदकांशे निर्धर्मितावच्छेदक दण्डत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति निर्णयत्वमनिवेश्य दण्डत्वप्रकारकज्ञानत्वेनैव हेतुता| निर्धर्मितावच्छेदक संशयाभावेन तत्र निर्णयत्वनिवेशे प्रयोजनविरहात् । 
तद्धेतुता च दण्डत्वादिनिर्विकल्पकदशायां तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणाय । एवं रक्तो दण्डो न वेति संशयानन्तरं एव विशेषणाविशिष्टे अपरविशेषणस्य वैशिष्ट्यमितिरीत्या रक्त दण्डः प्रमेय इत्यादि बोधवारणाय तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयस्य हेतुता स्वीकार्या । तद्धेतुतापि दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितरक्तत्वप्रकारता शालिनिर्णयत्वेन जन्यतावच्छेदकं च रक्तत्वविशिष्टदण्डत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वम् । 
तेन मेयत्वादिकमवगाह मानस्यैकत्र द्वयमितिरीत्या च तथाविधज्ञानस्य दण्डत्वविशिष्टविशेष्यता न रक्तत्वाद्यवच्छिन्नेति न तत्र व्यभिचारः । 
न च मेयत्वप्रकारतानिरूपित दण्डनिष्ठ:wqविशेष्यताया रक्तत्वाद्यनवच्छिन्नत्वे न रक्तत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य प्रमेयत्वादिबाधकाले तयाविधज्ञानापत्तिरिति तादृशविशेष्यतायां रक्तत्वावच्छिन्नत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । एवमपि प्रमेयत्वादिप्रकारता निरूपितदण्डत्वाद्यवच्छिन्न विशेष्यताभिन्नाया एव रक्तत्वावच्छिन्नविशेष्यताया अभ्युपगमात् । एकस्यापि विशेष्यतायाः रक्तत्वदण्डत्वोभयानवच्छिन्ने न व्यभिचारानवकाशात् । तत्रापि रक्तत्वधर्मितावच्छेदक दण्डत्वप्रकारकनिर्णयजन्ये दण्डो रक्तप्रमेय इत्येतादृशबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशविशेष्यतायां रक्तत्वप्रकारतानिरूपित दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न भिन्नत्वं निवेशनीयम् । इदं त्ववधेयम् । रक्तदण्डवान् रक्तो दण्डः प्रमेय इत्याकारकोभय विशिष्टवैशिष्ट्यबोध साधारणरक्तत्वविशिष्टदण्डत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति दण्डो रक्त इत्येतादृशनिर्णयत्वादिनैकमेव हेतुत्वं कल्प्यते । 
कदाचित्तादृश विशिष्टधर्मावच्छिन्न प्रकारताशालिज्ञानं कदाचित्तादृशविशेष्यताशालिज्ञानमुत्पद्यत इत्यत्र विनिगमकगवेषणाचोभय मतवादिनापीति ।
अथ दण्डो रक्तो न वेत्याकारकसंशयानन्तरं रक्तदण्डं संदेहमीत्याकारक रक्तत्वविशिष्ट वैशिष्ट्यावगाह्यनुव्यवसायाद्विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वकल्पनं न संभवति । न च तत्र विशेष्ये विशेषणमितिरीत्यैवानुव्यवसायो भवति न त्वसौ विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालीतिनानुपपत्तिरिति वाच्यम् । 
विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता शून्यानुव्यवसायाभ्युपगमे रक्तः पटो दण्डो द्रव्यमित्यादिव्यवसायानन्तरमपि विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या रक्तदण्डं जानामीत्याकारकानुव्यवसायापत्तेरिति चेन्न । 
रक्ते दण्डो न वेत्यादिसंशयानुव्यवसायो न ज्ञानांशे रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारकः । किं तु प्रकारितासंबधेन ज्ञानंशे रक्तत्वप्रकारकः दण्डे रक्तत्वं संदेहमीत्याकारक एव । यदि च तत्र ज्ञानांशे रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारकस्तदंशे च रक्तत्वप्रकारकेप्यनुव्यवसायः स्वीक्रियते । 
तथाप्यसौ विशेष्ये विशेषणमितिरीत्यैव जायते । ननु विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशाली । न च पूर्वोक्तातिप्रसङ्गः । रक्तत्वविशिष्टदण्डप्रकारता निरूपितविषयिसांसर्गिक विषयतानिरूपितविशेष्यतासंबंधे नानुव्यवसायं प्रति रक्तत्वप्रकारता निरूपितदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताकज्ञानत्वेन हेतुताया आवश्यकत्वात् । पूर्वोक्तसमूहालंबनान्तरं च तथाविधानुव्यसायासंभवात् । 
आवश्यकत्वं च तादृशहेतुतायाः । रक्तो दण्ड इत्याद्याकारक प्रत्यक्षानन्तरं यत्र तादृशसमूहालम्बनं स्मरणादिकं तत्र रक्तदण्डं स्मरामीत्यनुव्यवसायापत्तिवारणायेति । अथ रक्तो दण्डो इत्येतादृश ज्ञानोत्तरत्वेपि रक्तदण्डं करोमीत्याकारक वृत्तिसाक्षात्कारोत्पत्त्या व्यभिचारः । 
न च तत्र ज्ञानत्वमनिवेश्य दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यताक रक्तत्वप्रकारकत्वेनैव हेतुत्वान्न व्यभिचार इति वाच्यम् । तथा सति दण्डो रक्त इत्याकारकानु द्बुद्धसंस्कारसत्वे रक्तत्वनिर्विकल्पकदशायामपि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तेः । 
न च संस्कारजन्यविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे उद्बोधकानां हेतुत्वे न तदभावान्नापत्तिरिति वाच्यम् । उद्बोधकं विनापि सानान्यसामग्र्याफलजनने विशिष्टवैशिष्ट्यबोध सामान्यापादने उद्बोधकविरहस्य किंचित्करत्वादिति चेन्न । 
कृतिसाक्षात्कारपूर्वं नियमतो दण्डो रक्त इत्याकारक स्मरणाभ्युपगमे न व्यभिचारानवकाशात् । वस्तुतस्तु संस्कारव्यावृत्तज्ञानेच्छाकृतिवृत्तिजातिविशेषं कल्पयित्वा विशेषणतावच्छेदकप्रकारक विजातीयगुणत्वेनैव हेतुत्वं स्वीक्रियते । 
अनन्तस्मृतिव्यक्तिहेतुत्व कल्पनापेक्षया तादृशजातिकल्पनाया एवोचितत्वात् । न च कृतिसाक्षात्कारात्पूर्वं विषयस्मृतिकल्पनमावश्यकम् । 
अन्यथोपनायकज्ञानविरहेण विषयभानासंभवेन कृतिसाक्षात्कारानुदयप्रसंग इति वाच्यम् । ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तेरपि इच्छाकृतिसाधारणतद्विषयक  विजातीयगुणत्वेनैव हेतुत्वोपगमात् । आवश्यकं च गुणमानसज्जनकतावच्छेदकतया संस्कारदिव्यावृत्तजाति विशेषकल्पनम् । अन्यथा संस्कारादीनां मानसजनकत्वापत्तिरिति । 
ननु तथापि विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिस्मरणे व्यभिचार इति चेन्न । विशिष्टवैशिष्ट्यानुभवत्वमेव जन्यतावच्छेदकमास्थीयते । स्मरणे च तादृशसंस्कार एव तादृशविषयतानियामक इति बहवः । केचित्तु अनुभवत्वजातौ मानाभावेन ज्ञानत्वस्य नित्यसाधारणतया जन्यतानवच्छेदकत्वाज्जन्यप्रत्यक्ष वृत्तिजातिविशेष एव विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयजन्यतावच्छेदकम् । अनुमित्यादौ च परामर्शादिरेव तादृशविषयतानियामकः । 
एवं शाब्दबोधेsवान्तर वाक्यार्थबोध एव तथा । अथ विजातीयप्रत्यक्षत्वस्य तज्जन्यतावच्छेदकत्वं इतरत्वव्यापकीभूताभाव प्रतियोगि पृथिवीत्ववती पृथिवीत्याकारक परामर्शादितरभेदत्वप्रकारक ज्ञानदशायामिव तच्छून्य दशायामपि पृथिवीतरभेदवतीत्याकारक विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालिन्या अनुमितेरापत्तिः । 
तादृशानुमितावन्वयव्याप्तिज्ञानस्यैव हेतुत्वान्नपत्तिरित्युक्तौ च स्वातंत्र्येणेतरभेदत्वप्रकारकज्ञानस्य सत्वे तादृशानुमित्यनुदयापत्तिः । 
न च पृथिव्यामितरभेद इत्याकारिकानुमितिरेवोत्पद्यते इति वाच्यम् । साध्यविशेष्यकानुमितौ साध्यप्रसिद्धेर्विरोधितया तत्र तादृशानुमित्युत्पादासंभवात् । न च विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या पृथिवीतरभेदवती त्याकारिकानुमितिस्तत्र जायत एवेति वाच्यम् । 
तथा सति साध्यज्ञानशून्यकाले तादृशपरामर्शात्पृथिव्यामितरभेदः पृथिवीतरभेदवतीत्याकारक द्विविधविषयताशालिन्या अनुमितेरापत्तिः । न च विशिष्टबुद्धिं प्रति विशेषणज्ञानहेतुत्वान्नापत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि प्रमेयत्वादिना साध्यज्ञानकाले साध्यविशेष्यकानुमितिप्रतिबंधकीभूत साध्यप्रसिद्धिसत्वे तत्र तथाविधविषयताशाल्यनुमित्यापत्तिरिति  वाच्यम् । साध्यातावच्छेदकप्रकारकसिद्धेरेव साध्यविशेष्यकानु मितिविरोधत्वात् । अन्यथा इतरभेदत्वरूपेण भेदान्तरावगाहिपृथिव्यामितरभेद इत्याकारकसिद्धिकाले तादृशानुमितिवारणाय तादृशानुमितिं प्रति पक्षविषयतां निवेश्यसिद्धेः प्रतिबध्यप्रतिबंधक भावान्तरापत्तिरिति । 
तस्मादितरभेदत्वप्रकारक ज्ञानकालीनव्यतिरेकव्याप्ति ज्ञानजन्यानुमितौ विशिष्टवैशिष्ट्य विषयतास्वीकार आवश्यकः । तत्साधारण्यं च विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानजन्यतावच्छेदकस्यावश्यकम् । 
तथा सति नेतरभेदत्व प्रकारक ज्ञानशून्यकाले विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या इतरभेदत्वप्रकारक द्विविधविषयताशाल्यनुमित्यापत्तिः । विशिष्टवैशिष्ट्यामवगाहिन्या विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या जायमानाया अनुमितेरप्रसिद्धेः । 
विशिष्टवैषिष्ट्यावगाहिन्यां च तस्यां विशेष्यणतावच्छेदक प्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्वादिति चेत् । एवमप्यनुमितौ स्वातंत्र्येणैव हेतुत्वम् । अनुमितिसाधारणानुभवत्वस्य तथात्वे नित्यव्यावर्त्तनाय जन्यत्वनिवेशनस्यावश्यकतया मिथो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयस्यावश्यकत्वादवच्छेदक गौरवाच्चेत्याहुः । परे तु अनुभवत्वादिकमनिवेश्य विशिष्टवैशिष्ट्यविषयतावत्वमेव तदवच्छेदकमास्थीयते । 
विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानशून्यकालीनस्मरणे ईश्वरज्ञाने च विशेष्ये विशेषणमित्येतादृशविषयतामात्रमभ्युपेयते । अतो न व्यभिचारः । न वा नित्यसाधारण्यमिति वदन्ति । 
केचित्तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारक संशयकाले विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं स्वीकृत्य निर्णयत्वमनिवेश्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारज्ञानत्वेनैव हेतुतां कल्पयन्ति । तदसत् । संशयसाधारणज्ञानत्वेन ज्ञानस्य हेतुत्वे अप्रामाण्यनिर्णयाभावस्यैवोत्तेजकतया निर्णयस्य हेतुत्वे चाप्रामाण्य ज्ञानसामान्यभावस्यैव तथात्वे न निर्णयत्वेन हेतुत्वकल्पनस्योचितत्वात् ।  
अन्यथाविशेषणातावच्छेदक प्रकारज्ञानीयनिर्णयत्वापेक्षया गुरूशरीरस्याप्रामाण्य ज्ञाननिर्णयत्वस्यनिवेशे महागौरवप्रसङ्गात् । अथ विशेषणतावच्छेदकप्रकार संशयकाले तत्राप्रामाण्य शंकायां भवन्मत इव मयापि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधानङ्गीकारात् । 
अप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्नाभावो विशेषणतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानहेतुतायां निवेश्यते । न तु निर्णयत्वघटित गुरूशरीरावच्छिन्नाभाव इति चेत् । एवमपि संशयसाधारणज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्वे अनुमित्यादिकं प्रति परामर्शहेतुत्वे वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतः वह्निव्याप्य धूमवन्महानसमित्याद्यनेकविधज्ञाने व्याप्त्याद्यंशे निर्णयत्वनिवेशात् गौरवात् । 
अस्माकं तु तत्र व्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानत्वादिना हेतुत्वस्वीकारात् । विशेषणतावच्छेदकांशे संशयात्मकविशिष्ट वैशिष्ट्याबोधाप्रसिद्ध्या व्याप्त्याद्यंशे निर्णयनिवेशेपि क्षतिविरहात् । न चाहार्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयोत्तरोत्पन्नस्य विशेषणतावच्छेदकांशे संशयात्मकज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालित्वे बाधकाभावात् । तादृशज्ञानोत्तरमनुमितिवारणाय विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वे न विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्वादिनापि परामर्शहेतुतायां व्याप्त्यंशे निर्णयत्वमवश्यं निवेशनीयमिति न लाघवमिति वाच्यम् । 
अनाहार्यविशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेनैव विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्वाभ्युपगमात् । अत एव विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे अनुमितिलक्षणातिव्याप्तिः साधुसंगच्छते । अन्यथानुमितिजनकतावच्छेदक कोटावनाहार्यनिवेशे विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुतायां तदनिवेशे एकरूपेण हेतुत्वाभावात् । तत्रातिव्याप्तिशंकाया असंगत्यापत्तेः । 
न च विशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानहेतुतायामानाहार्यत्वस्य निर्णयत्वस्य च निवेशापेक्षया परामर्शहेतुतायां व्याप्त्यंशे निर्णयत्वनिवेशमेवोचितमिति वाच्यम् । वह्निव्याप्यधूमवान्पर्वतः वह्निव्याप्यधूमवन्महानसमित्याद्यनेकविद्ज्ञानहेतुतायां निर्णयत्वनिवेशनापेक्षया धूमो वह्निव्याप्य इत्याकारकस्य एकैकविधज्ञानस्य हेतुतायां तन्निवेशे लाघवात् । 
न च धूमो वह्निव्याप्य इत्याकारकसामानाधिकरण्यावगाहिव्याप्तिनिर्णयदशायां सामानाधिकरण्येन व्यप्त्यभावभाने बाधकाभावात्धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्त्यभावकोटिसंशयस्यापि विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता शालित्वात्तदुत्तरमनुमिति वारणाय व्याप्त्यंशे निर्णयत्वनिवेशनमावश्यकमिति वाच्यम् । 
विशेष्यतावच्छेदकसामानाधि करण्येनोभयकोट्यवगाहिज्ञाने संशयत्वाभावात्तादृशज्ञानानुमितिस्वीकारे क्षत्यभावात् । न च धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्तिप्रकारकनिर्णयोत्तरोत्पन्नात्धूमत्वावच्छेदेन व्याप्त्यवगाहिनो धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्त्यभावावगाहिनः संशयादनुमित्युत्पादो वारयितुमशक्यः । 
तेन तादृशज्ञानस्य व्यप्ति विशिष्टवैशिष्टयावगाहिस्वीकारादिति वाच्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन व्याप्तिप्रकारकविशिष्टं वैशिष्ट्यबोधावच्छेदकाबच्छेदेन व्याप्तिप्रकारक निर्णयस्यहेतुत्वात् | अवच्छेदकावच्छेदेन निर्णयसत्त्वे धूमत्वं विशेष्यतावच्छेदकीकृत्य व्याप्त्यभावज्ञानासंभवात् । न चैवमपि धूमो वह्निव्याप्य इत्येतादृशज्ञानस्यैव निर्णयत्वेन हेतुत्वमायातम् । रक्तदण्डवानिति  विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्थलीय हेतुतायां तु निर्णयत्वनिवेशे युक्तिविरह इति वाच्यम् । 
दण्डो रक्त इत्याकारक ज्ञानस्य निर्णयत्वेन हेतुत्वे रक्तत्वविशिष्टदण्डादिहेतुकानुमितौ तद्धेतुकपरामर्शहेतुतायां हेतुतावच्छेदकीभूतरक्तत्वांशे निर्णयत्वानिवेशेन लाघवाद्विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताया एव निवेशेन तदंशे संशयात्मक पररामर्शादनुमित्यापत्तेरसंभवात् । 
वस्तुतस्तु विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति विशेषणातावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुत्वे इच्छाविशिष्टतादृशविशिष्ट वैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्ष सामग्रीकाले दण्डो न रक्त इत्याकारकानुमिति शाब्दबोधादिवारणाय तादृशानुमित्यादौ तथाविधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्ववकल्पनगौरवम् । 
अस्माकं तु तादृशसामग्रीकाले रक्तो दण्ड इत्याकारकनिर्णयस्य नियमतः सत्त्वात्तादृश निर्णयबाधमुद्रया तथाविधानु मितिप्रतिबंधकतया तादृशसामग्रीप्रतिबंधकताया अकल्पनात् । न च तादृशसामग्रीकाले घटानु मितिवारणाय तत्र तादृशसामग्रीप्रतिबंधकत्वे कल्पनीये विषयमनिवेश्य तत्रैवानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव  तत्रातिरिक्त तथाकल्पनान्न प्रतिबंधकताकल्पनाधिक्यमिति वाच्यम् । 
इच्छाया उत्तेजकत्वानुरोधेन विशिष्टप्रतिबंधकताया आवश्यकत्वादिति । एतेन परामर्शहेतुतायां विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता निवेशेsपि निर्णयत्वनिवेश आवश्यकः । अन्यथा धूमो वह्निव्याप्य इति निर्णयानन्तरं व्याप्त्यभावप्रत्यक्षेच्छा बलाद्व्याप्त्यवगाहिनः संशयात्मकव्याप्यवत्ताज्ञानादनुमित्यापत्तिः । 
तादृशज्ञानस्य तथाविषयताशालित्वे बाधकाभावादिति न लाघवमिति परास्तम् । एतावताप्युक्तलाघवापरिहारादिति । अत्राहुः संशयोत्तरं विशिष्टवैशिष्ट्यबोधानभ्युपगमे विशिष्टवैशिष्टबोधत्वावच्छिन्नं प्रति विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वमनर्थकम् । रक्तो दण्डो न वेति संशानन्तरं रक्त दण्डवानिति विशिष्टवैशिषृयबोधवारणाय तादृशविशिष्टवैशिषृयबोधं प्रति दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्वाभावप्रकारक ज्ञानाभावत्वेन हेतुत्वं कल्प्यताम् । 
संशयानन्तरं निर्णये सति क्षणविलंबेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः । न च तादृशकारणताद्वयकल्पनापेक्षया लाघवाद्दण्डत्व धर्मितावच्छेदकरक्तत्व प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वकल्पनमुचितमिति वाच्यम् । 
दण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरक्तत्वाभावप्रकारताशून्यदण्डत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितरक्त प्रकारताशालिज्ञानत्वरूपनिर्णयत्वेन हेतुत्वे तादृशप्रकारताशून्यत्व तादृशप्रकारताशालित्वज्ञानत्वानां मिथो विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण षट्कार्यकारणभावापत्तेः । अवच्छेदकगौरवाच्च । मन्मते तादृशरक्तत्वाभावप्रकारक ज्ञानाभावस्य हेतुतायां तादृशरक्तत्वाभावप्रकारकत्व ज्ञानत्वयोर्विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयम् । 
रक्तत्वप्रकारकज्ञानहेतुतायां च रक्तत्वप्रकारकत्व ज्ञानत्वयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण द्वयमिति कार्यकारणभावचतुष्टयकल्पनात् । अवच्छेदकलाघवाच्च । एवं रक्तदण्डवद्भूतलवान् रक्तदण्डवत्पुरूषवानित्यादिविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे रक्तदण्डवद्भूतलमित्यादि बहुविधज्ञानस्य हेतुतायां दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्वाभावप्रकारताशून्यत्व रूपनिर्णयत्वस्य निवेशे गौरवम् । तदनिवेशे रक्तत्वांशे संशयात्मकज्ञानानन्तरं तादृशबोधापत्तेः । 
न च भवतां तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधेsपि तथाविधसंशयस्य प्रतिबंधकत्वं कल्प्यमिति वाच्यम् । मन्मते च रक्तत्वविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानं प्रति दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्य रक्तदण्डवानित्याकारकज्ञानस्थले प्रतिबंधकताकल्पनात् । 
तत्प्रतिबध्यतावच्छेदकीभूत विषयतायाश्च व्यापकतया तादृशसंशयकाले व्यापकधर्मावच्छिन्न सामान्यसामग्र्यभावादेव रक्तदण्डवद्भूतलवान्देश इत्यादि विशिष्टवैशिष्ट्यबोध वारणाद्रक्तत्वाभाव प्रकारकज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वान्तरा कल्पनात् । 
किं तु रक्तदण्डवद्भूतलवानित्यादिबोधे रक्तदण्डाभाव प्रकारकज्ञानमात्रस्य प्रतिबंधकत्वं कल्प्यते । न च मन्मतेsपि रक्तदण्डवद्भूतलवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुभूत दण्डत्वधर्मितावच्छेदक रक्तत्वप्रकारकनिर्णय जन्यतावच्छेदकीभूतविषयताया रक्तदण्डवद्भूतलमित्यादिनिर्णय जन्यतावच्छेदकीभूतविषयतायाः व्यापकतया रक्तंशे संशयकाले व्यापकधर्मावच्छिन्नसामग्री विरहादेव न रक्तदण्डवद्भूतलमित्यादिनिर्णय जन्यतावच्छेदकावच्छिन्नापत्तिरिति रक्तदण्डवद्भूतलमिति हेतुतायां न रक्तत्वाभावप्रकारकान्यत्वं निवेश्यत इति वाच्यम् । 
रक्तत्वांशे संशयात्मकरक्त दण्डवद्भूतलमिति ज्ञानानन्तरं दण्डो रक्त इति नर्णयोत्पत्तौ रक्तदण्डवद्भूतलवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तेः । तदानीं रक्तविशिष्टदण्डवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानहेतुभूतस्य रक्तो दण्ड इति निर्णयस्य दण्डांशे नर्णयात्मकस्य रक्तदण्डवद्भूतलमिति ज्ञानस्य च सत्त्वेन सकलकारणसमवधानात् । 
एतेन तादृशरक्तत्वाभावज्ञानस्य समवाये न विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति समवायेन प्रतिबंधकतायाः कायव्यूस्थले एकस्मिन्नेवात्मनि एकशरीरावच्छेदेन रक्तो न वा दण्ड इत्यादि संशयवति शरीरान्तरावच्छेदेन रक्तदण्डवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधोदये न व्यभिचारात् । 
नाप्यवच्छेदकतया संबंधेन तादृशविवशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति अवच्छेदकतया तथाविधाज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वं परपुरप्रवेशस्थले तच्छीरावच्छेदेन अभिभाव्यस्य तथाविधसंशयसत्त्वे तदवच्छेदेनैव भूतात्मनि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधोदयेन व्यभिचारादतोsनायत्याsवच्छेदकतासंबंधेन तदात्मसमवेततादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति अवच्छेदकतया तदात्मसमवेततादृशरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानत्वादिना प्रतिबंधकत्वं कल्प्यमिति पुरूषभेदेनानंप्रतिबध्य प्रतिबंधकभावकल्पनापत्तिः । 
अनन्तप्रतिबंधकत्वकल्पनापेक्षया लाघवात्समवायेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य समवायेन हेतुतायां संशयान्यत्वनिवेशः समुचित इति निरस्तम् । निश्चयत्वेन हेतुत्वे रक्तदण्डवद्भूतलवानित्यादि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकस्य ज्ञानस्य भूतलाद्यनंतविषयभेदेनान्तहेतुतायां रक्तत्वाभावाप्रकारकत्वादिरूपनिर्णयत्व निवेशेन विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेणानन्त कार्यकारणभावापत्तेः । 
न च भवन्मतेsपि रक्तदण्डवद्भूतलवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुतायां दण्डत्वधर्मितावच्छेदकरक्तत्वाभावप्रकारकान्यत्वरूपसंशयान्यत्वं न निवेश्यते । रक्तत्वविशिष्टवैशिष्ट्यबोधीया या विशयताया एव कारणातावच्छेदककोटिप्रवेशाद्रक्तत्वांशे संशये च तथाविधविषयताया अभावेनैवोत्पत्यसंभवादिति वाच्यम् । 
विशकलितोपस्थितिमूलकाद्रक्त दण्डवद्भूतलमित्येतादिज्ञानादपि रक्तदण्डद्भूतलवानित्यादि विशिष्टवैशिषृयबोधोदये न रक्तदण्डवद्भूतलमित्येतादृश विशिष्टवैशिष्ट्यबोधत्वादिना कारणतायाः कल्पयितुमशक्यत्वात् । तथा च तादृशसंशयाद्रक्तदण्डवद्भूतलवान्देश इत्याकारक विशिष्टवैशिष्टबोधवारणाय रक्तत्वांशे निर्णयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वम् । 
अथ विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकाभाव प्रकारकज्ञानस्य प्रतिबंधकत्वे भिन्नविषयकानुमित्यादिकं प्रतीच्छाघटितविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधसामग्र्याः प्रतिबंधकतायामिच्छा विशिष्टेतरकारणविशिष्टदण्डत्वधर्मितावच्छेदकरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानत्वादिना प्रतिबंधकत्वम् । तत्र च तादृशज्ञानाभावस्य सामानाधिकरण्ये न रक्तत्वप्रकारकज्ञानेच्छायामितरकारणे वा वैशिषृयं निवेश्यत इत्यत्र विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावबाहुल्यम् । 
मन्मते पुनरिच्छाविशिष्ट रक्तत्वाभावाप्रकारकदण्डत्व धर्मितावच्छेदकरक्तत्व प्रकारकज्ञानत्वेन प्रतिबंधकत्वं कल्प्यम् । तथा च रक्तत्वाभावाप्रकारकत्वस्य रक्तत्वप्रकारकज्ञानेतराविशेषणत्वेनापत्यसंभवेन विनिगमकमस्तीति लाघवम् । 
न च मन्मतेsपि सामग्र्याः प्रतिबंधकतायाः निर्णयत्वावच्छिन्नस्यैव निवेशोsभ्युपेयते । न तु रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानाभावस्येति वाच्यम् । दण्डो रक्तो न वेति संशयानन्तरं दण्डो रक्त इति निर्णयसत्त्वे विशिष्टवैशिष्ट्यबोधोत्यादेर्भवन्मते संशये न प्रतिबंधात् विशिष्टवैशिष्ट्यबोधानुदयादनुमित्यादेरेवोत्पत्त्या व्यभिचारादिति चेन्न । 
तथा च विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेनैव हेतुत्वकल्पनमेवोचितमिति चेन्न । तथा विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेनैव हेतुत्वकल्पनमेवोचितमिति चेन्न | तथा विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुत्वं परामर्शादिकारणतायां व्याप्त्यांद्यंशे निर्णयत्वनिवेशेनानुमितिसामग्र्यादेः प्रतिबंधकतायां तादृशसामग्रीघटक विशिष्टपरामर्शादौ व्याप्त्यभाव प्रकारकत्वादेः प्रवेशेन च गौरवात् । मन्मते तत्र विशिष्टवैशिष्ट्यविषयत्वाभावेनैवोपपत्तौ तदंशे निर्णयत्वानिवेशात् । 
भवन्मते पूर्वोक्तदिशासंशयेsपि तादृशविषयतासत्त्वे बाधकाभावेन तादृशविषयतानिवेशेsपि निर्णयत्वनिवेशं विनाsनुपपत्तेः । न च भवन्मतेsपि विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयकालीनेच्छा जन्यसंशयस्य विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वे बाधकाभाव इति वाच्यम् । मन्मते  विशेषणातावच्छेकाभावप्रकारकज्ञानाभावस्य कार्यकालवृत्तितया विशिष्टवैशिष्ट्यबोधहेतुत्वाभ्युपगमात्संशयोत्पत्तिकाले च तदभावासत्त्वादेव तस्य विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वानुपपत्तेः । अपरं च विशेषणतावच्छेदकसंशयस्याप्रतिबंधकत्वे दण्डो न रक्त इत्याकारकशाब्दबोधसाग्रीकाले तादृशबोधेच्छासत्त्वे रक्तदण्डवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि प्रत्यक्ष वारणाय तादृशसामग्र्यास्तथाविधप्रत्यक्षं प्रति प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम् । 
मन्मते तादृशशाब्दबोधसामग्रीकाले दण्डत्वादिधर्मितावच्छेदक रक्तत्वाभावप्रकारकयोग्यताज्ञानस्य नियमतः सत्त्वात्तत्प्रतिबंधकत्वे नैवोपपत्तेस्तथाविधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वाकल्पनात् । अथ मन्मतेsपि तदानीं विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयाभावादेव विशिष्टवैशिष्ट्यबोदानापत्तिः । 
विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयसत्वे च तादृशशाब्दबोधप्रतिबंधकबाधबुद्धेरेव सत्त्वाच्छाब्दबोधसामग्र्येव नास्ति । न च दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वनिर्णयस्य दण्डत्वसमानाधिकरण्येन रक्तत्वाभावशावब्दबोधाप्रतिबंधकत्वात् । दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वनिर्णयकाले रक्तत्वाभावज्ञानसत्त्वे च दण्डत्वसामानधिकरण्येनैव रक्तत्वाभावशाब्दबोधस्यैवोत्पत्तेः शाब्दसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । 
तदानीं भवन्मतेsपि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वभाने बाधकाभावात् । दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वावगाहिविशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धिं प्रति अवच्छेदकावच्छेदेन रक्तत्वाभावज्ञानस्यैव प्रतिबंधकतायाः भवतापि वाच्यत्वात् | 
दण्डत्वसामानाधिकरण्येन रक्तत्वाभावशाव्दबोधसामग्र्या दण्डत्वरक्तसामानाधिकरण्येन रक्तत्वाभावगाहिविशिष्टवैशिष्ट्यबोध प्रतिबंधकत्वकल्पनस्य भवतोप्यावश्यकत्वान् । 
दण्डत्वावच्छेदेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधजनकस्य दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वप्रकारकनिर्णयस्य सत्त्वे तु बाधाच्छाब्दबोध एव नोत्पद्यत इति चेन्न । शाब्दबोधे योग्यताज्ञानस्य हेतुतामते बाधबुद्धेः प्रतिबंधकत्वाकल्पनात् दण्डो रक्त इति ज्ञानकाले भिन्नेन्द्रियादिजन्ये कथंचिद्दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वाभावज्ञाने शाब्दसामग्रीसत्त्वकाले दण्डो न रक्त इति शाब्दबोधस्यैवोदयात्तत्र रक्तदण्डवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणाय दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वाभाव शाब्दसामग्र्यास्तादृशविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधे प्रतिबंधकताकल्पनस्य भवन्मते आवश्यकत्वात् । न च तदानीं बोधे न प्रतिबंधादेव न विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः स्यादिति वाच्यम् । 
लौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानस्य बाधसामान्याप्रतिबध्यतया आनुमानिकादियोग्यताज्ञान घटितशाब्दसामग्रीकाले लौकिकसन्निकर्षजन्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य संशयात्मकयोग्यताज्ञानानन्तरं रक्तो दण्ड इति निर्णये शाब्दबोधसकलकारणसमवधैने च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य चापत्तिवारणाय तादृशसामग्रीप्रतिबंधकतायाः आवश्यकत्वात् । 
न च तादृशसामग्रीकाले रक्तो दण्ड इत्याकारकप्रत्यक्षवारणाय विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या रक्तदण्डवानित्याकारकप्रत्यक्षवारणाय  शाब्दसामग्र्याः प्रतिबंधकतायावश्यकत्वे सर्वसाधारणदण्डत्व धर्मितावच्छेदकरक्तत्वप्रकारक प्रत्यक्षत्वस्यैव प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमाद्विशिष्ट वैशिष्ट्यबोधापत्त्यसंभवाद्विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति प्रतिबंधकत्वानन्तरं मयापि न कल्प्यत इति वाच्यम् । 
दण्डत्वावच्छिन्नमुख्यविशेष्यक रक्तत्वप्रकारकज्ञानं जायतामित्याकारकेच्छा या उत्तेजकत्वानुरोधेन रक्तत्वप्रकारकदण्डत्वावच्छिन्न मुख्यविशेष्यकज्ञानत्वस्यैव रक्तो दण्ड इत्याकारक ज्ञानापत्तिवारकप्रतिबंधकता निरूपितप्रतिबध्यतावच्छेदकत्व स्वीकारात् । तादृशप्रतिबध्यप्रतिबंधकभावेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्ति वारणासंभवात् । मुख्यविशेष्यताया अनिवेशे किंचिद्विशेष्यकं रक्तदण्डप्रकारकं ज्ञानं जायतामित्याकारकेच्छाधीनैस्तादृश शाब्दसामग्रीकालीने रक्तदण्डवानिति बोधे पूर्वोक्तेच्छाविरहविशिष्ट शाब्दसामग्र्यभावस्य व्यभिचारत् । एतादृशेच्छाया अपि तत्रोत्तेजकत्वे पुरूषादिभासकसामग्र्यसत्त्वे तादृशेच्छाबलाद्रक्तो दण्ड इति प्रत्यक्षप्रसङ्गात् । एवं विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या जायमानतादृशप्रत्यक्षस्थलीय प्रतिबंधकतयापि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तिवारणं न संभवति विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधो जायतामित्येतादृशेच्छायास्तत्रोत्तेजकताया आवश्यकत्वेन तादृशेच्छां विनापि विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वप्रकारकेच्छाधीनविशिष्टवैशिष्ट्यबोधोदयेन व्यभिचारात् । 
तद्वारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधीय विषविषयताशून्यतादृशावच्छेद्यावच्छेदकभावापन्न विषयताप्रत्यक्षत्वस्य तादृशेच्छा विरहविशिष्टसामग्रीप्रतिबध्यता वच्छेदकताया आवश्यकत्वात् । विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वप्रकारकेच्छाया अपि तत्रोत्तेजकत्वे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयशून्यकाले तादृशेच्छा बलाद्रक्तदण्डवानिति बोधापत्तिः । 
तथा च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्व प्रकारकेच्छामुत्तेजकीकृत्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे स्वतंत्रप्रतिबध्यप्रतिबंधक भावकल्पनमावश्यकमेव  । एवं तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधेच्छाघटित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मकप्रत्यक्ष समाग्रीकाले दण्डो न रक्त इति शाब्दबोधवारणाय तादृशशाब्दबोधं प्रति तथाविधसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम् । 
मन्मते तादृशशाब्दसामग्रीकाले रक्तत्वाभावज्ञानाभावघटित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्याः अभावे न तादृशविशिष्टवैशिष्ट्य बोधसामग्रीकाले च योग्यताज्ञानघटिततादृशशाब्द सामग्र्याद्यसत्त्वे न तादृशसामग्र्योर्मेलनासंभवात् । 
तथाविधप्रतिबध्यप्रतिबंधक भावकल्पनात् । अथ यदि बाधबुद्धे शाब्दसाधारणपरोक्षज्ञानात्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबंधकत्वं कल्प्यते तदा विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुतामतेsपि दण्डत्वावच्छेदेन रक्तत्वावगाहिरक्तदण्डवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्या दण्डो न रक्त इति शाब्दसामग्र्याश्च मिलनासंभवात्तादृश प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावकल्पनान्न गौरवावकाश इति चेत् । मास्त्वेव गौरवम् । 
तथापि रक्तत्वाभाववद्दण्डवानित्याकारक विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिमानसादिगोचरेच्छा विशिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मक मानससामग्रीकाले रक्तदण्डवत्पुरूष इत्याकारकचाक्षुषादि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणाय तदृशविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि चाक्षुषत्वप्रकारकेच्छाविरह विशिष्टतादृशविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि मानसत्त्वप्रकारकेच्छाविशिष्ट वैशिषृयतादृशमानससामग्र्यादेस्तादृशचाक्षुषं प्रति प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवं दुर्वारमेव । 
मन्मते तु रक्तत्वाभाववद्दण्डवान्पुरूष इत्याकारक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्याः रक्तत्वाभाववान्दण्ड इत्याकारकविशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानघटिततया तादृशसामग्रीकाले तदापत्त्यसंभवात्तस्यातस्तत्र प्रतिबंधकत्वाकल्पनात् । 
न च तादृशविशिष्टवैशिष्ट्य बोधस्तदाबाधेनैव प्रतिबध्यत इति न सामग्र्याःप्रतिबंधकत्वं कल्प्यत इति वाच्यम् । लौकिकसन्निकर्षजन्यतादृशज्ञानस्य बाधसामान्याप्रतिबध्यत्वात् । आनुमानिकादिरक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानकाले तदापत्तिरिति प्रागेवोक्तत्वात् । 
न च रक्तो दण्ड इत्याकारक निर्णयघटितायां रक्तदण्डवानित्याकारक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्यां रक्तवाभाववद्दण्डवानित्याकारकमानससामग्र्यैव नास्ति । तत्र रक्तो दण्ड इति ज्ञानस्य बाधमुद्रया प्रतिबंधकत्वादिति वाच्यम् । 
इच्छाकाले बाधसत्त्वेति आहार्यप्रत्यक्षोदयादिच्छाविरहविशिष्टबाधबुद्धेरेव मानसादिप्रतिबंधकत्वात् तदानीमिच्छासत्त्वं न बाधबुद्धेरकिंचित्करत्वात् । अथ चैवं संशयस्य प्रतिबंधकतावादिन ये रक्तदण्डवानिति चाक्षुषविशिष्टविशिष्ट्यबोधे रक्तत्वाभावहेतुकदण्डपक्षकानुमितिसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वं न कल्प्यते । तत्र तादृशसामग्रीकाले रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्यावश्यं सत्त्वेन तत एव तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोध वारणसंभवात् । 
अथ गूरूत्ववद्द्रव्यवान्देश इत्याद्यतीन्द्रियविशेषणता वच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबोधस्थले गुरूत्वाभाववद्द्रव्यवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मकमानसेच्छाविशिष्टमानसमाग्रीकाले बाधेन प्रतिबंधादेव तादृशविशिष्टवैशिष्ट्यबोधवारणे तादृशसामग्र्या प्रतिबंधकताया निर्णयत्वेन हेतुतावादिनाप्यकल्पनात् । 
उक्तगौरवानवकाशात्तत्र तथाविधनिर्णयत्वेन हेतुत्वमेवोचितम् । अन्यथा अनुमित्यादिकं प्रति विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभावघटित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्रीत्वेन प्रतिबंधकत्वकल्पनापत्त्या पूर्वोक्तगौरवादिति । 
न च भवन्मते विशिष्टवैशिष्ट्यबोध सामग्रीप्रतिबंधकतायां विशेषणतावच्छेदकाभाव प्रकारकज्ञानाभावनिवेशेन लाघवेsपि यत्र विशेषणतावच्छेदकसंशयोत्तरं विशेषणतावच्छेदकनिर्णयो जातस्तत्र तद्द्वितीयक्षणे अननुगतानुमित्यादिसत्त्वे तत्रानुमित्युत्पत्तये तत्कालीनानुगतानुमित्यादीनां प्रत्यक्षेच्छा विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्री प्रतिबंधकतायामुत्तेजकत्वं त्वया स्वीकरणीयमिति गौरवम् । 
मम तु विशेषणतावच्छेदकाभाव प्रकारकज्ञानाभाव घटितविशिष्टवैशिष्ट्य बोधसामग्र्यभावादवोपपत्तेः । तादृशेच्छानामुत्तेजकत्वानभ्युपगमात् । तत्रानुमित्योत्पत्तिक्षणे विशेषतावच्छेदकसंशयस्य तादृशात्तादृश संशयाभाव घटितविशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्या अपि सत्त्वेन तादृशेच्छानामुत्तेजकत्वमुभयवादिसिद्धमिति नाशङ्कनीयम् । 
अपेक्षाबुद्ध्यात्मकसंशयस्थले तादृशानुमित्योत्पत्तिक्षणे 
तत्सत्त्वात्तादृशानुमित्यादीनामुत्तेजकत्वा कल्पनेन मन्मते लाघवस्यापरिहारात् । 
ज्ञानेच्छा योगपद्याभ्युपगमे तादृशसंशयोत्पत्तिद्वितीयक्षणे अनुमित्यादिगोचरेच्छा विशेषणतावच्छेदक निर्णययोरूत्पत्तौ तदव्यवहितोत्तरक्षणे अनुमित्याद्युत्पत्तिस्तदनुरोधेन तादृशेच्छाया भवन्मते एवोत्तेजकत्वात् । 
मन्मते लाघवस्याति स्फुटत्वादिति वाच्यम् । यत्र विशेषणतावच्छेदकसंशयकाले विशेषणतावच्छेदकनिर्णय विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि चाक्षुषत्वादिगोचरेच्छायाः समवधानमननुगतघट मानसादिगोचरेच्छा तन्मानससामग्रीतदनुमिति सामग्रीसहिता तदा भवन्मते घटमानसोदयादनुमिति सामग्र्याः प्रतिबंधकतायां तत्तन्मानसेच्छानामुत्तेजकत्वे न भवन्मते गौरवम् । 
अस्मन्नये च तदानीं विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिचाक्षुषादेरेवोत्पत्त्या तादृशमानसानुदयेन तथाविधेच्छाया उत्तेजकत्वानभ्युपगमात् । एवं तदानीमनुमितिवारणाय तादृशमानसानुदयेन तथाविधेच्छाया उत्तेजकत्वानभ्युपगमात् । एवं तदानीमनुमितिवारणाय तादृशमानसेच्छा विशिष्टमानससामग्र्या   अनुमितिप्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवम् । 
अस्मन्मते तु विशिष्टवैशिष्यावगाहिचाक्षुषसामग्र्याः प्रतिबंधकत्वादेवानुमिति वारणादिति चेन्न । तादृशस्थले एतादृशलाघवविरहेsपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुत्वे पूर्वोक्त विनिगमनाविरह प्रत्युक्तगौरवेण विशेषणतावच्छेदकभाव प्रकारकज्ञाने प्रतिबंधकत्वस्योचितत्वात् । 
न च प्रागेवोक्तं संशयप्रतिबंधकत्वमते विशेषणतावच्छेदकाभाव प्रकारकज्ञानाभाव घटितविशिष्टवैशिष्ट्यबोध सामग्रायाः प्रतिबंधकत्वकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । तादृशसामग्रीप्रतिबंधकतायां विशिषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभावनिवेशे क्षतिविरहात् । 
न च विशेषणतावच्छेदक संशयकालीनानुमितौ व्यभिचार इति वाच्यम् । अनुमितिकाले अनुमित्युत्पत्त्या विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्रीरूप प्रतिबंधकाभावस्य व्यभिचारवारण्य इच्छाया उत्तेजकत्वक्लपनापेक्षया लाघवात्तादृशसामग्र्यभावस्य स्वोत्तरज्ञानत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमात् तादृशसंशयकालीनज्ञानेsव्यभिचारात् । 
न च तादृश विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभावेतरकारणसमुदायोत्तरोत्पन्नस्य तथाविधसंशयकालीनज्ञानस्य तादृशसामग्र्यभावजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तस्य प्रसिद्ध्या विशिष्टवैशिष्ट्यबोधसामग्र्युत्तरमपि तदापत्तिरिति वाच्यम् । अमुमित्साविशिष्टानुमित्यादावनुमित्सादीनामिव तादृशविशेषणतावच्छेदकाभाव प्रकारकज्ञानविशिष्टज्ञाने तादृशज्ञानस्य स्वतंत्रहेतुताकल्पनेनापत्यभावात् ।
 न च तादृशस्वतंत्रहेतुताकल्पनस्याधिक्याद्गौरवमित्याशङ्कनीयम् । भवन्मते गौरवस्यातिस्फुटत्वात् । तादृशसामग्रीप्रतिबंधकतायां नर्णयत्वनिवेशाद्विनिगमनाविरहेण सामग्रीप्रतिबंधकताया बाहुल्यादिति संशयानन्तरोत्पन्ननिर्णय द्वितीयक्षणे फलापलापे इष्टापत्तेः । निर्णयत्वेन हेतुत्वं निर्युक्तिकमेव । इदं पुनवधेयम् । 
वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतवानिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोध विशेषणतावच्छेदकविषयतामनिवेश्यज्ञानत्वेनैव वा हेतुता । न च घटादिज्ञानादपि तादृशविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधापत्तिः । धूमलिंगकानुमित्यादौ वह्निव्याप्यधूमवत्तानिर्णयत्वेन हेतुतायाः क्लृप्तत्वात्तत्र चान्यलिंगकानुमितावपि व्यभिचारवारणाय तादृशनिर्णयविशिष्टत्वस्यावश्यं निवेशनीयतया सर्वत्र व्यभिचारवारणसंभवे अनुमितित्वस्य वह्निविधेयकत्वपर्वतोद्देश्यकत्वादेश्च निवेशने प्रयोजनाभावात् । 
तादृशनिर्णयविशिष्टत्वं तज्जन्यतावच्छेदकमास्थीयते । तादृशनिर्णयस्य विशेषणसामग्रीत्वाद्रक्त दण्डवान्पुरूष इत्यस्यापि स्थानान्तरक्लृप्तहेतुतानिर्वाहः । यदि दण्डो रक्तत्वाभाववान् स्यादित्यापत्तिर्व्युत्पाद्यव्यतिरेकज्ञानं कारणं दण्डो रक्त इति दण्डत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य रक्तत्वाभावाभावानिति च तदाव्यभिचारभिया रक्तो दण्ड इति निर्णयविशिष्टत्वावच्छिन्नं प्रति निर्णयत्वेन हेतुता । 
इयं च तादृशविशिष्ट विशिष्ट्यबोधस्यापि तज्जन्यतावच्छेदकाक्रान्ततया स्वातंत्र्येण तत्र तादृशनिर्णयत्वेन हेतुताकल्पनविरहादिति । विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता च विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन विषयताव्याप्यविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधसामग्रीकाले विशेषणज्ञानासंसर्गग्रह घटिताया विशेष्ये विशेषणमित्येतादृश विषयताशालिज्ञानसामग्र्या अवश्यं संभवादिति बहवः । 
केचित्तु दण्ड़ो रक्तो न वेति संशयकाले रक्तदण्डवानिति बोधोविशेष्ये विशेषणमितिरीत्यापि न जायते । दीधितिकृतापि रक्तदण्डवानित्येतादृशज्ञानानुदयादित्येवोक्तम् । तथा च तादृशबोधे संशयस्य प्रतिबंधकत्वमुपेयम् । इत्थं च दण्डो रक्तो न वेति संशयद्वितीयक्षणे दण्डो रक्तो इति स्मरणसत्त्वे तृतीयक्षणे विशेष्ये विशेषणमित्येता दृशविषयताशून्य एव रक्तदण्डवानिति बोध उत्पद्यत इति न तादृशविषयतयोर्व्याप्य व्यापकभावः संभवति । 
न च तादृशसंशयस्य प्रतिबंधकतायां निर्णयस्योत्तेजकतया तादृशबोधस्य विशेष्ये विशेषणमित्येतादृशविषयताशालित्वे बाधकाभाव इति वाच्यम् । निर्णयस्योत्तेजकत्वे गौरवात् । न च विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन विषयताया व्यापकतानभ्युपगमे रक्तदण्डाभाववान्पुरूष इत्यादिबोधदशायां विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्तिवारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति बाधबुद्धिप्रतिबंधकत्वानन्तरकल्पने गौरवम् । 
तादृशविषयताया व्यापकत्वे तादृशविषयताशालिज्ञानं प्रति बाधबुद्धिः प्रतिबंधकताया क्लृप्तत्वात् । एवोपपत्तेः स्वतंत्रप्रतिबंधकताया अकल्पनादिति वाच्यम् । उभयसाधारणरक्तत्वप्रकारता निरूपितदण्डप्रकारताया अवच्छेदकत्वेनैवोपपत्तौ तदव्यापकत्वेsपि स्वतंत्रप्रतिबंधकतायाः अकल्पनात् । 
न च दण्डो रक्तो न वेति संशयानन्तरं विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या रक्तदण्डवानिति ज्ञानाभ्युपगमे क्षतिविरहात्संशयस्य प्रतिबंधकत्वमेव नास्तीति दीधितिस्थज्ञानपदं विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानपरमेवेति वाच्यम् । 
तादृशबोधं प्रति संशयास्याविरोधित्वे रक्तत्वाभाव विशिष्टदण्डपक्षकानुमिति सामग्र्याः विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधं प्रति प्रतिबंधकत्वकल्पनात् । तथाविधसंशयस्योभय प्रकारकत्वेन विरोधिता । किं तु रक्तत्वाभाव प्रकारकज्ञानत्वेन तथा च तादृशसामग्रीकाले 
रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्यावश्यकतया तत्प्रति बंधकतयैवोपपत्तौ सामग्रीप्रतिबंधकताया अकल्पनेsपि क्षतिविरह इति । 
न च तस्य रक्तत्वाभाव प्रकारकज्ञानत्वेन विरोधित्वे आनुमानिकादि रक्तत्वाभाव प्रकारकनिर्णयदशायां रक्तदण्डवानित्याकारक लौकिकप्रत्यक्षानुदयापत्तिरिति वाच्यम् । विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधे संशयप्रतिबंधकताया प्रामाणिकत्वे फलापलापस्यादोषत्वात् । 
न च विशिष्टवैशिष्ट्यबोध साधारणरक्तत्वप्रकारता निरूपितदण्डप्रकारताशालि ज्ञानत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकमस्तु । तथा च संशयानन्तरोत्पन्न निश्चयद्वितीयक्षणे विशिष्टवैशिष्ट्यबोधो न भवतीति तादृशविषयतयोर्व्याप्यव्यापकभावोsक्षत एवेति वाच्यम् । 
इदनीं रक्तदण्डवानित्येतादृशज्ञानस्य प्रामाणिकतया अपलापानहत्वात् । तदानीं फलानभ्युपगमे निर्ण्यत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधं प्रति हेतुताया निर्युक्तिकत्वेन विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे अनुमितिलक्षणातिव्याप्तिशंकाया असंगत्यापत्तेः । 
न च विशिष्टवैशिष्ट्यबोध साधारणतादृशज्ञानत्वस्य संशयप्रतिबध्यातावच्छेदकत्वे निर्णयत्वेन हेतुत्वं सयुक्तिकम् । अप्रमाण्यज्ञानास्कंदित संशयकाले विशेष्ये विशेषणमित्येतादृश विषयताशालिबोधोदये नाप्रामाण्यज्ञानास्कंदितसंशयस्यैव प्रतिबंधकतया अप्रामाण्यज्ञनास्कंदित संशयकाले विना निर्णयं विशिष्टवैशिष्ट्यबोधापत्ति वारणाय विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे निर्णयत्वेन हेतुत्वे ध्रुवे संशयस्य प्रतिबंधकताभ्युपगमे प्रयोजनविरहात् । 
अथ संशयानन्तरं निर्णयद्वितीयक्षणे फलापलाभ्युपगमे अप्रमाण्यज्ञानमुत्तेजकीकृत्य रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानस्य स्वातेत्र्येण प्रतिबंधकतायाः कल्पयितुमुचितत्वान्निर्णयत्वेन हेतुत्वस्याकिंचित्करत्वादिति चेन्न । संशयानन्तरं निर्णये सति फलापलापस्यानर्हत्वात् । 
तथा च विशिष्टवैशिष्ट्यबोधः प्रामाणिक एवेत्याहुः । केचित्तु तादृशबोधं प्रति संशयस्य रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेनैव विरोधितालाघवात् । रक्तत्वप्रकारकनिर्णयकाले च विशेष्ये विशेषणमित्येतादृशविषयताशून्य एव विशिष्टवैशिष्ट्यबोध उत्पद्यते । इयं च तादृशविषयताविरूद्धेव विशिष्टवैशिष्ट्यविषयता । 
न च रक्तत्वाभाववद्दण्डवानिति विरोधित्वस्य कल्पयितुमुचितत्वात् । रक्तत्वाभाववद्दण्डवानिति बोध उभयविषयताशालीस्यादिति कथं विरूद्धेति वाच्यम् । रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेन तथात्वे रक्तत्वाभावाभावत्वा वच्छिन्नकोटिकरक्तत्वाभावसंशयकाले विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या तादृशबोधवारणाय रक्तत्वाभावाभावत्वा वच्छिन्नप्रकारक ज्ञानत्वेनापि प्रतिबंधकत्वान्तरस्य कल्पनीयतया गौरवादुभय साधारणरक्तत्वाभाव प्रकारकज्ञानत्वेन विरोधिताया एव कल्पयितुमुचितत्वात् । 
तथा च संशयानन्तरं रक्तत्वाभाववान्दण्ड इति निर्णये सति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्तादृशोभयसत्त्वे विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या न भवति प्रतिबंधात् । अथ रक्तदण्डवानिति बोधे रक्तत्व प्रकारकज्ञानत्वेन विरोधित्वे रक्तत्वाभावांशे अप्रामाण्यज्ञानास्कंदित रक्तत्वप्रकारकसंदेहकाले तादृशबोधानुदयापत्तिः । 
तदुपपत्तये च तादृशाप्रामाण्यग्रहस्य तत्रोत्तेजकत्वे तादृशाप्रामाण्यग्रहकालीन रक्तत्वप्रकारकनिर्णयजन्य विशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य विशेष्ये विशेषणमित्येतादृश विषयताशालित्वे बाधकाभावात् । एवं रक्तत्वाभावातिरिक्तत्वप्रकारक प्रामाण्यग्रहविषयीभूतरक्तत्व निर्णयोत्तरोत्पन्न रक्तदण्डवानिति ज्ञानस्यापि विशिष्टवैशिष्ट्यबोध विषयताशालित्वाभावेन तत्र विशेष्ये विशेषणमित्येतादृश विषयतास्वीकारस्यावश्यकतया व्यभिचारः स्यात् ।
तद्वारणाय रक्तत्वांशेsप्रामाण्यज्ञानस्य रक्तत्वप्रकारकज्ञान प्रतिबंधकतायामुत्तेजकत्वस्यावश्यकत्वात् । दण्डो रक्तो न वेत्येतादृशसंशये रक्तत्वांशेsप्रामाण्यग्रहसत्त्वे विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या बोधो न संभवतीति सर्ववादिसिद्धम् । 
भवन्मते तदाsप्रामाण्य ग्रहाभावविशिष्टरक्तत्व प्रकारक ज्ञानाभावसत्त्वात्तदापत्तिः । एवं द्विविधाप्रामाण्य ग्रहस्योत्तेजकतया गौरवं च । रक्तत्वाभाव प्रकारकज्ञानप्रतिबंधकतायां तु रक्तत्वाभावांशे अप्रामाण्यज्ञानस्यैव तथात्वेन लाघवमिति चेन्न । रक्तत्वाभावांशे अप्रामाण्यज्ञानानास्कंदित रक्तत्वाभावप्रकारकज्ञानत्वेन रक्तत्वांशे अप्रामाण्यज्ञानानास्कंदित रक्तत्वप्रकारकज्ञानत्वेन च भिन्नं प्रतिबंधकत्वं कल्प्यते । 
रक्तत्वाभाव विशिष्टदण्डपक्षकानुमिति सामग्र्यादीनां रक्तत्वविशिष्टदण्डपक्षकानु मितिसामग्र्यादीनां च प्रतिबंधकत्वाकल्पनेन लाघवादिति । इत्थं च तादृशविषयताद्वय सामानाधिकरण्यं नोपपद्यत इति । 
अथ संशयस्य तादृशविषयताशालिज्ञान विरोधित्वे दण्डो रक्तो न वेत्यादिविशेषणसंशयाधीनस्य रक्तदण्डवान्नवेति विशिष्टसंदेहस्य सर्ववादिसिद्धस्यानुपपत्तिरिति चेन्न । 
एवमपि तादृशबोधं प्रति रक्तत्वप्रकारकनिर्णयत्वेनैव विरोधित्वमस्तु । उक्तसामग्रीप्रतिबंधकत्वाकल्पनेन लाघवात्तावतापि तादृशविषययोर्विरोधः स्यादेवेति प्राहुः । 
अथ संशयनिर्विकल्पकोत्तरोत्पन्नविशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयोत्तरोत्पन्नज्ञानस्य विलक्षणविषयतासत्त्वे अनुभवबाधाद्विशिष्टवैशिष्ट्यविषयतायां मानाभावः । अत्राहुः । विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताभ्युपगमे परामर्शादिजनकतायां तादृशविषयतानिवेशा द्व्याप्त्यंशे निर्णयत्वं न निवेश्यत इति लाघवेन तत्सिद्धिः । न च पूर्वोक्तरीत्या संशयात्मकविशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्यापि प्रसिद्ध्या निश्चयत्वनिवेश आवश्यक इति वाच्यम् । एवमपि यादृशविषये व्याप्तिनिर्णयोत्तरमिच्छाधीनव्याप्त्यभावावगाहिसंशयकाले अनुमितेरितरकारणसमवधानं नासीत्तत्र निर्णयत्वानिवेशेन लाघवसंभवा - त्संशयविरोधित्वाभ्युपगमेनैव नानुपपत्तिगंधोsपीति संक्षेपः । 
विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः
श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः । श्रीरस्तु ।
विकृतिसंवत्सरस्य पौषशुद्धदशमीगुरूवासरे
रघुदेवविरचित विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः संपूर्णः ।
इति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधविचारः समाप्तः ।  
एतेन न च तथापि तद्विशिष्ट वैशिष्ट्यावगाहि बुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तद्विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुतया विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे तथाविधप्रत्यक्षे चातिव्याप्तिरित्यनेन न वह्निव्याप्यधूमवान्पर्वत इत्याकारक विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन हेतुतामादाय 
वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतवान् देश इत्यादि विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे अतिव्याप्तिमुद्भावयते दीधितिकृत्तेस्तथाविध विशेष्यतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुतामादाय वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतो द्रव्यवानित्याकारके विशिष्टे वैशिष्ट्यमिति न्यायेन विषयताशालिबोधे अतिव्याप्तेरनुद्भावने न न्यूनता परिहृता । 
उपदर्शितरीत्या एव कार्यकारणभावकल्पने नैव निर्वाहे विशिष्टे वैशिष्ट्यमिति न्यायेन विषयताशालिबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक निर्णयत्वेन हेतुतामादायातिव्याप्त्यभिधानेन न्यूनताया अभावात् । केचित्तु । 
विशेष्यतावच्छेदकवद्भृत्तित्व विशिष्टसंबंधनिष्ठसांसर्गिक विषयताविशिष्टे वैशिष्ट्यमति न्यायेन विषयता एकप्रकारतानिरूपित विशेष्यतानिरूपितान्य प्रकारतानिरूपितशुद्धसांसर्गिक विषयता एकत्रद्वयमिति न्यायेन विषयता । अत एव दण्डेन गामभ्याजेति वक्यानि वैदिकानि वा तात्पर्यविषयीभूत स्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि आकांक्षादिमत्पदकदण्डत्वात् । घटमानयेत्यादि वदिति वैशेषिकनुमाने पदार्थतात्पर्यविषयत्व विशेषणत्वमङ्गीकर्तुरूपाध्ययस्य दूषणदानप्रस्तावे एवं विशिष्टवैशिष्ट्यमेकत्रद्वयमित्यादिकं संसर्गभेदेsपि द्रष्टव्यमित्यादिपक्षधरमिश्रोक्तमर्थान्तरदूषणमपि साधु संगच्छते । 
अन्यथा पूर्वोक्तरीत्या तथाविषयतयोर्वैलक्षण्यस्यानङ्गीकारे तथाविधविषयताशालिबोधद्वये एकसंबंधस्यैवभानेन 
विभिन्नसंबंध विषयकत्वाभावेनोपदर्शितपक्षधरमिश्रोक्तविरोधो वाक्यपरिहर इति । ननु तादृशविशिष्टसंबंधनिष्ठ सासंर्गिकविषयताया एव विशिष्टवैशिष्ट्यमिति । विषयतात्वे तथाविधविषयतयोरनुगमासंभवेन विभिन्नकार्यतावच्छेदकतया विशेष्यतावच्छेदकप्रकारक निर्णयविशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयविशेषणता वच्छेदकप्रकारकनिर्णयोरेक कारणत्वासंभवेनोप दर्शितदीधितिकारन्यूनतापि दुःसमाध्येयेति किं न वीक्षसे इति चेत् । 
भावानवबोधपूर्वकानुयोगेन निरनुयोज्यत्वम् । यतो विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतैव विशिष्टस्य वैशिष्टयमिति न्यायेन विशयतेति न ब्रूमः । 
अपितु विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितत्व विशिष्टसंबंधनिष्ठसांसर्गिकविषयतात्वमेव तत्त्वमिति । तत्र तादृशविषयतयोस्तत्तद्धर्मावच्छिन्न निरूपितत्वविशिष्टसांसर्गीक विषयतात्वेनानुगमेन कार्यतावच्छेदकैक्यसंभवाद्विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयविशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णययोः कारणताभेदाभावेपि न कुत्राप्यनुपपत्तेरभावात् । 
व्यधिकरणसंबंधविषयक विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे तत्तद्धर्मनिरूपितत्वविशिष्ट संबन्धाप्रसिद्ध्या नाऽयं प्रकारः संभवदुक्तिकमिति तु न शंकास्पदमिति तत्तद्धर्मनिष्ठावच्छेदकता निरूपिताधिकरणतानिष्ठावच्छेदकता निरुपितत्वनिष्ठाबच्छेदकतानिरुपित संबंधनिष्ठसांसर्गिकविषयताया एव तत्वादिति । 
अत एव विशेष्यतावच्छेदकांशे भ्रमात्मकविशिष्टवैशिष्ट्यबोधो यत्र तत्रापि नानुपपत्तिः । तत्रापि वैज्ञानिकावच्छेदकत्वमादाय तथाविधसांसर्गिकविषयता प्रसिद्धि संभवादित्याहुः । 

				***