Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

अनुमितिपरामर्शवचारः
श्रीगणेशाय नमः ।
परामर्शं विनानुमित्यनुदयादनुमितिं प्रति परामर्शो हेतुरिति सिद्धान्तः । तत्र धूमपरामर्शसत्वेपि घटानुमित्यनुदयात्पर्वतोद्देश्यक वह्न्यादिविधेयकानुमितिं प्रति पर्वतादिविशेष्यकवह्न्यादि व्याप्यधूमादिप्रकारकनिश्चयो हेतुरिति कार्यकारणभावो विशेष्यः कल्पनीयः । 
अथ वह्निव्याप्यालोकवान्पर्वत इत्यादि परामर्शादपि पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरूदयात्तत्र धूमपरामर्शहेतुतायां व्यभिचार इति चेन्न, तादृशव्यभिचारवारणाय धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ धूमलिङ्कत्वस्य निवेशात् । 
तत्र धूमलिङ्गकत्वं न धूमपरामर्शजन्यत्वम् । स्वजन्यतावच्छेदककोटौ स्वजन्यत्वनिवेशेनात्माश्रय प्रसङ्गात् । न च धूमलिङ्गकत्वं जातिविशेषः तादृशजातिसिद्धिश्च धूमलिङ्गकपरामर्शजन्यता वच्छेदककोटिप्रविष्टत्वेनेति वाच्यम् तुल्ययुक्तालोकपरामर्श जन्यतावच्छेदककोटिप्रविष्ट । लोकालिङ्गकत्वस्यापि जातित्वेन तयोः प्रत्येकपरामर्शजन्याsनुमितौ परस्परं व्यभिचारेण धूमालोकाद्युभय लिङ्गपरामर्शजन्यानुमितावेकत्र समावेशतया तदादाय धूमलिङ्गकत्वस्य सांकर्यप्रसङ्गात् । न चोभयलिङ्गकपरामर्शजन्यानुमितौ तादृशजातिद्वयास्वीकारेण नोक्तदोष इति वाच्यम् । 
तत्र तादृशजाति द्वयास्वीकारेsनुमितिरनुदयप्रसङ्गात् । 
न च तत्रोभय लिङ्गकत्वाख्यामेकां जातिं स्वीकृत्योभयलिङ्गकानुमितिं प्रत्युभय परामर्शत्वेन हेतुत्वस्यापि कल्पनीयतया तत्र तथाविधानुमित्युत्पत्तौ बाधाकाभाव इति वाच्यम् । 
तथापि तादृशोभय लिङ्गकाsनुमितौ तादृशजातिद्वयसत्वे बाधकाभावेनोपदर्शित सांकर्यवारणाशक्यत्वात् । 
न च तत्तज्जात्यावच्छिन्नं प्रति तथाविधोभय लिङ्गकपरामर्शत्वे न प्रतिबंधकत्वकल्पनात् । उभयलिङ्गकानुमितौ उभयो समवेतभावान्नोपदर्शित सांकर्यमिति वाच्यम् । 
तादृशप्रतिबंध्य प्रतिबंधकभावकल्पनेनोप दर्शित कार्यकारणभावकल्पनेन च गौरवादिः । न च धूमलिङ्गकत्वं धूमलिङ्गकानुमितौ विषयिताविशेषः । तादृशविषयतायां मानाभावात् । एवं तुल्ययुक्ता परामर्शादावपि वह्न्यादिनिरूपितविलक्षण विषयतां स्वीकृत्य तस्यापि वह्न्यादिनिरूपित विलक्षणविषयताशालिनिश्चयत्वे न हेतुत्वकल्पनस्योचिततयाsनुमितिजनकतावच्छेदककोटौ व्याप्त्यादिविषयितानिवेशे प्रयोजनाभावात् । 
केचित्तु धूमलिङ्गकत्वं धूमपरामर्शव्यहहितोत्तर क्षणोत्पत्तिकत्वम् । 
अव्यवहितोत्तरत्वं च स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरण क्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षणध्वसांधिकरणत्वं सत्यन्तनिवेशादतीत धूमपरामर्शानन्तरं दशक्षणोत्पन्नालोक लिङ्गकपरामर्शजन्याsनुमितौ न व्यभिचारः । 
विशेष्यदलनिवेशाद्धूमपरामर्श पूर्वक्षणोत्पन्नजन्याsनुमितौ धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वप्रसङ्गात् । तत्र तृतीयक्षणस्य स्वाधिकरणप्रथमक्षणध्वंसाधिकरणीभोतो यो द्वितीयक्षणः सति ध्वसाधिकरणत्वसत्वात् । 
न च स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरण क्षणध्वंसाधिकरण क्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणत्वोभयव्यवहितोत्तरत्वं वक्तव्यम् । तथा सति नोपदर्शितानुपपत्तिः ।
तत्र स्वाधिकरणः प्रथमलक्षणस्तद्ध्वंसाधिकरणीभूतो यो द्वितीयक्षणस्तद्ध्वंसाधिकरणीभूतो यस्तृतीक्षणस्तद्ध्वंसानधिकरणत्वस्य तृतीयक्षणे सत्वादिति वाच्यम् । 
तथाप्यपेक्षाबुध्यात्मक परामर्शस्य तृतीयक्षणावस्थायितया चतुर्थक्षणोत्पन्नाsनुमितेरसङ्ग्रहप्रसङ्गात् । 
न च स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधि करणक्षणध्वंसाधिकरण क्षणध्वंसाधिकरण क्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षणध्वंसाधि करणत्वमेव तद् वाच्यम् । तथा सति धूमपरामर्शचतुर्थक्षणोत्पन्नालोकपरामर्शजन्याsनुमितौ व्यभिचारस्य दूर्वारत्वादिति शिरोमणिभट्टाचार्यस्तु । 
ध्वंसाधिकरणक्षण ध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणक्षण ध्वंसाधिकरणत्वमव्यवहितोत्तरत्वं धूमपरामर्शतृतीय
क्षणोत्पन्नाsनुमितेः धूमपरामर्शध्वंसाधिकरणीभूत तृतीयक्षणध्वंसानधिकरणीभूत तृतीयक्षणोत्पन्नतया नासङ्ग्रहः 
एवमन्यत्रापीत्याहुः । तदप्यसत् । स्वपदं धूमपरामर्शसामान्यपरं तत्तद्धूम- परामर्शपरं वा । नाद्यः । सर्वस्यैवक्षणस्य स्वपूर्वोत्पन्नधूमपरामर्शध्वंसाधिकरणतया न तद्ध्वंसानधिकरणस्याप्रसिद्ध्या तादृशकार्यतावच्छेदकाप्रसिद्धेः । नान्त्यः । तद्व्यक्तिभेदेनानुमितिपरामर्शयोः कार्यकारणभावस्यावश्यकतया तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तद्व्यक्तित्वेनैव हेतुत्वमस्तु किमव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेनेति । न किञ्चिदेतत् केचित्तु स्वसमानाधिकरण्यस्य वृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वकालिकविशेषणता एतत्त्रितयसंबन्धेन धूमपरामर्शवत्वमेव धूमलिङ्गकत्वम् । अत्र तु स्वत्वं परिचायकमात्रम् । 
ननु कार्यतावच्छेदकता घटकसंबंधमध्यनिविष्टम् । एकवृत्तिप्रागभाव प्रतियोगित्वादेरन्यसंबंधत्वाभावात् । 
अतो नोपदर्शित विकल्पावकाशः । आलोकपरामर्शजन्यानुमितौ न कालिकविशेषणताघटित 
एतत्त्रितयसंबन्धेन धूमपरामर्शवत्वं भिन्नकालीनयोराधाराधेयभावानभ्युपगमात् । 
तथा च न तत्र धूमपरामर्शहेतुतायां व्यभिचार इत्याहुः । तदप्यशुद्धम् । धूमपरामर्श तृतीयक्षणोत्पन्नं तज्जन्याsनुमितेरसङ्ग्रह प्रसङ्गात् । 
तत्र धूमपरामर्शस्तृतीयक्षणे विनिष्टतया कालिकविशेषणतासंबन्धेन तृतीयक्षणोत्पन्नं 
तज्जन्यानुमितेस्तद्वत्वाभावात् । केचित्तु स्वसमानधिकरण्य स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वं स्ववृत्तिकृतिमत्वैतत्त्रिय संवन्धेन धूमपरामर्शवत्वमेव धूमलिङ्गकत्वम् । 
स्ववृत्तित्वं कृतिमत्वं च कालिकविशेषणतासंबन्धेन बोध्यम् । 
धूमपरामर्शवृत्तिकृतेरालोकपरामर्शकाले विनष्टतयालोकपरामर्शजन्याsनुमितौ कालिकसंबन्धेन तद्वत्वाभावेन धूमपरामर्शहेतुतायां व्यभिचाराभावादेकपुरूषीय धूमपरामर्शद्वितीय क्षणोत्पन्नाsन्यपुरूषीयालोक परामर्शजन्यानुमितौ व्यभिचारवारणाय स्ववृत्तिकृतिमत्वस्य निवेशः । 
अतीतधूमपरामर्शचतुर्थ पूर्वक्षणोत्पन्नालोक लिङ्गकपरामर्शजन्यानुमितौ व्यभिचारवारणाय स्ववृत्तिप्रागभाव प्रतियोगितानिवेशः।
च स्ववृत्तीच्छादिमत्वमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । इच्छादेः सार्वकालिकत्वे मानाभावेन यस्मिन्क्षणे इच्छादिकं नोत्पन्नं तत्क्षणवृत्ति परामर्शजन्यानुमितेरसङ्ग्रह प्रसङ्गात् । 
न च सर्वदा कृतिसत्वेsपि मानाभाव इति वाच्यम् । जीवनान्यथानुपपत्या अंततो जीवनयोनियत्नस्यैव सार्वकालिकत्वात् । 
न च तथापीश्वरकृतिमादायालोक परामर्श जन्यानुमितेरपि तादृशत्रितयसंबन्धेनातीत धूमपरामर्शवत्तया तत्र धूमपरामर्शहेतुतायां व्यभिचारो दुर्वार इति वाच्यम् । 
स्वाधीकरणीभूतकृतिमत्वस्य संबन्धत्वात् । स्वाधिकरणत्वं कृतिमत्वं च कालिकविशेषणविशेषसंबन्धेन ईश्वरकृतेर्नित्यतया कालिकसंबन्धभावेन न तदाचोपदर्शितरित्या धूमपरामर्शहेतुतायां व्यभिचार इत्याहुः । तदपि न समीचीनमाभाति । जीवनयोनियत्ने प्रमाणाभावात् । न च जीवनयोनियत्नास्वीकारे प्राणञ्चकसञ्चारानुपपत्तिरिति वाच्यम् । 
अदृष्टवदात्मसंयोगबलादेव प्राणपञ्चकसञ्चारोपपत्तेः । 
न च जीवनयोनियत्नास्वीकारे सर्वदात्मसमवेतोत्पत्तेरापत्तिवारणायात्मसमवेतत्वावच्छिन्नं प्रत्यात्मत्वे न 
हेतुतायामितरकारणस्य सहकारित्वं कल्पनीयम् । तत् स्वीकारे तु सर्वदेष्टापत्या तादृशायापत्यसंभवेन तत्रेतर 
सहकारित्वस्याकल्पनादिति वाच्यम् । सततपरिस्पंदमानपवन परमाणुसंयोगादेः सर्वदात्मनि स्वीकारेण मयोsपि तत्रेतरकारण सहकारित्वस्याकल्पनादिति । केचित्तु स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्व विशिष्टं च स्वसामानधिकरण्यं तद्विशिष्टस्ववृत्तिप्रागभाव प्रतियोगित्वसंबन्धावच्छिन्न धूमपरामर्शनाशनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदकताक भेदाधिकरणीभूतक्षणोत्पत्तिकत्वं तेन संबन्धेन तथाविधत्रितयसंबंन्धेन वा धूमपरामर्शवत्वमेव धूमालिङ्गकत्वम् ।
आलोकपरामर्शद्वितीयक्षणस्य स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्व संबन्धेनातीतधूम परामर्शनाशवत्तया तत्र तद्भेदाभावेन तत्क्षणोत्पन्नालोकपरामर्शजन्यानु मित्तेः  तादृशभेदाधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वादि घटितत्रितयसंबन्धेन धूमपरामर्शत्वाभावान्न तत्र धूमपरामर्शहेतुतायां व्यभिचारः । न चालोक परामर्शद्वितीयक्षणस्यापि स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्व संबन्धावच्छिन्नधूमपरामर्श नाशालोकपरामर्श द्वितीयक्षणोभयनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्तया तत्संबन्धावच्छिन्न धूमपरामर्शनाश निष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वेन तत्क्षणोत्पन्नानुमितौ धूमपरामर्शहेतुतयां व्यभिचारस्य दुरूद्धरत्वमिति वाच्यम् । तादृशभेदे स्वावच्छिन्नप्रतियोगिता वच्छेदकत्वस्वभिन्न धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वोभयसंबन्धेन प्रतियोगितावच्छेदक वद्भेदवत्वस्य विशेषणत्वान्नानुपपत्तिर्लेशोपीत्याहुः । तदपि न मनोहरम् । एतादृशधूमलिङ्गकत्वस्य धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ निवेशे गौरवात् । 
न चान्यथानुपपत्त्या तथाविधगौरवं न दोषायेति वाच्यम् । प्रकारान्तरस्यानु पदं वक्ष्यमाणत्वात् । 
अत्राहुः- हेतुतावच्छेदक विषयतामनिवेश्य लाघवात्साध्याभाववद्वृत्तित्व रूपव्याप्तिविशिष्टवत्तावगाहि निश्चयत्वरूपपरामर्शत्वेनानु मिति प्रतिं हेतुतया पर्वतोद्देश्यकवह्निविधेयकानु मितिं 
प्रत्यपि वह्न्यभाववदवृत्तित्व रूपव्याप्तिविशिष्टवत्तावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वकल्पनान्नालोक लिङ्गक परामर्शजन्यानुमितौ धूमलिङ्गकपरामर्शहेतुतायां व्यभिचारः । तत्राप्यनु मित्तेः पूर्ववह्न्यभाववद्वृत्तित्वविशिष्टावगाहि आलोकपरामर्शस्य सत्वात् । 
अथ साध्याभाववद्वृत्तित्व विशिष्टवत्तावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वमतेsपि पर्वते समवायादिसंबन्धेन संयोगसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवह्न्यभाववन्निरूपित संयोगसंबंधावच्छिन्नं 
यद्वृत्तित्वं तादृशवृत्तित्वत्वा वच्छिन्नाभावविशिष्टधूमस्य निर्णयसत्वे संयोगसंसर्गकपर्वतोद्देश्यकवह्निविधेयकानुमित्यापत्तिः । न चेष्टापत्तिः । यत्संबन्धावच्छिन्न साध्याभाववद्वृत्तित्वं हेतावगाहते यद् ज्ञानम् । 
पक्षे तेन संबन्धेन तद्वृत्तावगाहिततद्ज्ञानादनुमितेरानुभविकत्वादिति । 
संयोगसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक वह्न्यभाववद्वृत्तित्व विशिष्टनिष्ठाया संयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रकारता तच्छालिनिर्णयत्वेन संयोगसंसर्गकवह्निविधेयकानु मितिं प्रति 
हेतुत्वकल्पनस्यावश्यकतया यत्र समवायसंबन्धावच्छिन्न वह्न्यभाववद्वृत्तित्व विशिष्टनिष्ठसमवाय
संबन्धावच्छिन्नप्रकारताशालि निर्णयादनुमितिस्तत्र संयोगसंबन्धावगाहिपरामर्श हेतुतायां व्यभिचारस्य दुर्वारतया संबन्धावगाहि परामर्शजन्यानुमितावुपदर्शत त्रितयसंबन्धेन तत्संबन्धावगाहिपरामर्श निवेशस्यावश्यकत्वादिति चेन्न । 
तत्संबन्धावच्छिन्न तदभाववद्वृत्तित्वं तदभाववन्निरूपितं तत्संबन्धाभाव एव तथा च संयोगसंसर्गकवह्नि विधेयकानुमितिं प्रति वह्न्यभाववन्निरूपितसंयोगाभावविशिष्टनिष्ठाया 
संयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रकारता तच्छालिनिर्णयत्वेन हेतुत्वं चेत्कल्प्यते 
तदैवोपदर्शितस्थले व्यभिचारवारणाय तत्संबन्धावगाहिपरामर्शजन्यता वच्छेदककोटौ उपदर्शितत्रितयसंबंन्धेन तत्संबन्धावगाहिपरामर्शवत्वनिवेशः तदेव न किन्तु स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य निरूपितविषयतानिरूपिताभाव निष्ठविषयतानिरूपितत्वैतद्वितयसंबन्धेन पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित सांसर्गिकविषयताविशिष्टाया 
प्रतियोगितासंबन्धावच्छिन्न विषयता तन्निरूपिताधिकरणविषयता निरूपिताभावविषयतानिरूपित संयोगसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगितासंबन्धावच्छिन्न वह्निनिष्ठप्रकारताशालिनिर्णयत्वेन संयोगसंसर्गक वह्निविधेयकानुमितौ हेतुत्वस्य कल्पनीयतया व्यभिचाराभावेन परामर्शजन्यतावच्छेदककोटावुपदर्शीतत्रितयसंबन्धेन परामर्शनिवेशे प्रयोजनाभावात् । 
संबन्धाभाने संबन्धावच्छेदकमानानङ्गीकारे तु धूमपरामर्शवृत्तिसामानाधिकरण्य संबन्धेनवह्निविधेयकमनु मितिं प्रति तादात्म्यसंबन्धेन धूमपरामर्शस्य हेतुत्वं कल्पते । 
न चैवं सति व्यभिचारः । कार्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणे कारणतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताककारणाभाववत्वस्यैव व्यभिचारपदार्थत्वात् । 
प्रकृते तु तथाविधसंबन्धेनानुमित्यधिकरणे धूमपरामर्शे धूमपरामर्शभेदासत्वे न व्यभिचाराभावात् । एतेनालोकपरामर्शजन्यानुमितौ व्यभिचारवारणाय  धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटावुपदर्शित त्रितयसंबन्धेनधूमपरामर्शवत्व निवेशस्यावश्यकतया परामर्शजन्यतावच्छेदककोटावनुमितित्ववह्निविधेयकत्वादीनां प्रवेशे प्रयोजनाभावः ।
न च कार्यतावच्छेदककोटावनुमितित्वाद्यनिवेशे धूमपरामर्शाव्यवहितोत्तररक्षणोत्पन्नघटात्मसंयोगे व्यभिचारः । तादृशसंयोगस्याप्युपदर्शितत्रितय संबन्धेन धूमपरामर्शवत्तया तदधिकरणीभूतघटे धूमपरामर्शाभावादिति वाच्यम् । 
कार्यतावच्छेदकविशिष्ट कार्याधिकरणेsव्यवहितोत्तर पूर्वक्षणावच्छेदेन कारणासत्वस्यैव व्यभिचारपदार्थत्वात् । तत्रैव विशिष्टाधिकरणत्वं यत्र विशिष्टबुद्धिनियामक समानाधिकरण्यघटकीभूत विशेषणविशिष्ट संबन्धाभ्यां विशेष्यविशेषणोभयवत्वं यथा गुणकर्मान्यत्व विशिष्टसत्ताधिकरणत्वम् । 
द्रव्य एव तत्र सामानाधिकरण्यघटकी भूतविशेष्यविशेषण संबन्धाभ्यां विशेष्यविशेषणोभय सत्वात् । प्रकृते परामर्शवैशिष्ट्य नियामक सामानाधिकरण्यकघटकीभूत समवायसंबन्धाभ्यां परामर्शं तद्विशेष्य योरधि करणत्वं यत्र तत्रैव सामानाधिकरण्यसंबन्धेन धूमपरामर्शविशिष्टाधिकरणत्वम् । 
प्रकृते च समवायेन घटे धूमपरामर्शत्वात् । न तत्र धूमपरामर्शविशिष्टाधि करणत्वमिति न तदनन्तर्भावेनघटात्म संयोगमादाय व्यभिचारः | 
न च समवायाधिकरणसंबन्धेन धूमपरामर्शवैशिष्ट्यस्य धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदककोटौ निवेशे धूमपरामर्शतृतीयक्षणोत्पन्नानु मितौ तद्विशिष्टाभावादिति धूमपरामर्शोपलक्षितं प्रति धूमपरामर्शो हेतुः । 
तथा च व्यभिचारस्तदवस्थ एवेति वाच्यम् । धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदककोटौ ज्ञानत्वस्य नवेशात् । न च विनिगमनाविरहेणानु मितित्वादेर्निवेश आयास्याति इति वाच्यम् । 
अनुमितित्वादेर्निवेशे वह्न्याद्यापत्तिं प्रति वह्निव्याप्यवत्ता निर्णयस्य हेतुत्वान्तरकल्पने एव निर्वाहात् । मन्मते त्वेककार्यकारणभावकल्पनमेवोपपत्तेः । अथ वह्निविधेयकत्वादे परामर्शजन्यतावच्छेदककोटावनिवेशे यत्र धूमव्याप्यवान् वह्निव्याप्यवांश्चेति समूहालम्बनात्मकः परामर्शः । 
अथ चेदं ज्ञानं धूमाभाववति धूमप्रकारकमित्यप्रामाण्यज्ञानं तादृशपरामर्शद्वितीयक्षणोत्पन्नघटानुमितौ व्यभिचारवारणाय तादृशाप्रामाण्यज्ञानव्यक्तिनां तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावो धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ निवेशनीयः । तथा च तादृशाभावत्वकूटं निवेश्य कार्यकारणभावकल्पने गौरवम् । मन्मते तु तत्र वह्निविधेयकानुमितौरनुदयेन धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्य धूमपरामर्शं विनाsनुदयात् । 
व्यभिचाराभावेन तत्तद्प्रामाण्य ज्ञानव्यक्तीनामभावो । धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदक कोटावनिवेशनीयो इति लाघवमिति चेन्मैवम् । अप्रामण्यज्ञानव्यक्तीनामभावाः अनुगतधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताक एव अनुमितिजनकतावच्छेदककोटौ निवेशनीयाः । न तु तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावास्तदनुपदमेवोपपादयिष्यते । तथा च वह्निविधेयकत्वादेरनिवेशे क्व गौरवावकाश इत्यपि परास्तम् । 
धूमपरामर्शकार्यतावच्छेदककोटौ धूमपरामर्शवैशिष्ट्यमनिवेश्येवानुमिति परामर्शयोःकार्यकारणभाव प्रकारस्य दर्शितत्वात् |
तत्रानुमितित्वादेर्निवेशाप्रत्युक्त लाघवगौरवविचारोsसंगत इति ध्येयम् । धूमपरामर्शकाले इदं ज्ञानं धूमाभाववति धूमप्रकारकमित्यप्रामाण्यज्ञानसत्वे पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरनुदयात् । धूमपरामर्शादिजनकतावच्छेदककोटौ तथाविधाप्रामाण्यग्रहाभावा निवेशनीयाः । अथ किं धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाप्रामाण्यग्रहाभावस्तत्र निवेश्यते । न च समावायसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाप्रमाण्यग्रहाभावस्तथासत्यप्रामाण्यग्रहकालेsपि तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाप्रामाण्यग्रहाभावस्य परामर्शे सत्वात् । 
अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टपरामर्शस्याक्षततया वह्निविधेयकानुमित्यापर्त्तिदुर्वारेव । 
न च समवायघटितसामानाधिकरण्य संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाप्रामाण्यग्रहाभावो निवेशनीय इति वाच्यम् । तथा सति एकधूमपरामर्शे अप्रामाण्यग्रहसत्वे अपरधूमपरामर्शकाले पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरनुदयप्रसङ्गस्तदा सामानाधिकरण्योभय संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्ट धूमपरामर्शसत्वादिति चेन्न । 
स्वाविशेष्यत्वस्वसामानाधि करण्योभयसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाप्रमाण्य ग्रहाभावस्यैवानु मितिजनकतावच्छेदककोटौ निवेशात् । 
यत्रेकधूमपरामर्शेsप्रामाण्यज्ञानमपर धूमपरामर्शे नास्ति तत्रापरधूमपरामर्शस्याप्रामाण्यज्ञानाविशेष्यतया विशेषत्वादिघटितोभय संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक तथाविधाप्रामाण्यग्रहाभाव विशिष्टधूमपरामर्शस्याक्षततयाsनुमित्युत्पत्तौ बाधकाभावः । 
एकपुरूषस्याप्रामाण्यग्रहसत्वे पुरूषान्तरस्य धूमपरामर्शसत्वे पुरूषान्तरस्यानुमित्युत्त्पत्तये सामानाधिकरण्यप्रवेशः । अत्र यद्धर्मधार्मितावच्छेदकीकृत्याप्रामाण्यग्रहसत्वे धूमपरामर्शसत्वेsनुमित्यनुदयोsनुभवसिद्धः । 
तद्धर्मधर्मितावच्छेदकाप्रामाण्य ग्रहत्वाच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावानुगतरूपेण धूमपरामर्शजनकतावच्छेदक कोटौ निवेशनीयाः । न त्वननुगततत्तद्व्यक्तित्वा वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावागौरवात् । प्रयोजनाभावाच्चेति । 
एवं वह्निव्याप्यधूमवान्न वा पर्वत इत्यादिसंशयकाले पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरनुदयात् । 
अनुमितिजनकतावच्छेदककोटौ निश्चयत्वनिवेशः । तत्र निश्चयत्वं वह्निव्याप्यधूमाद्यभावप्रकारकत्वे सति  वह्निव्याप्यधूमप्रकारकज्ञानत्वं संशयकाले धूमाभावाप्रकारकवह्निव्याप्य धूमप्रकारकज्ञानासत्वान्नानुमितिः । 
अथ वह्निविधेयकानुमितिं प्रति धूमाद्यभावाप्रकारक वह्निव्याप्यधूमप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वे धूमाभावववान्वह्निव्याप्यवांश्च पर्वत इति समुच्चयोत्तरं 
पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यनुदयप्रसङ्गः । 
समुच्चये धूमाभावस्य प्रकारत्वेन धूमाभाव प्रकारकवह्निव्याप्य धूमप्रकारकज्ञानस्य समुच्चयकालेsसत्वात् । 
न च विरोधिसंबन्धावच्छिन्न धूमाभावप्रकारकशून्यत्वं कारणतावच्छेदककोटौ निवेशनीयम् । समुच्चये विरोधमानानङ्गीकारेण विधेयसंबन्धावच्छिन्न धूमाभावप्रकारताशून्यत्वस्य तत्र सत्वात्तदुत्तरमनुमित्युत्पत्तौ बाधकाभावादिति वाच्यम् । यत्र संशयेsभावकोटौ विरेधो न भातः किन्तु भावकोटौ विरोधो भातस्तदुत्तरं पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यत्वापत्तेः । 
तत्र विरोधसंबन्धावच्छिन्न धूमाभावप्रकारताशून्यवह्निव्याप्यधूमप्रकारकज्ञानसत्वात् । न च वह्निव्याप्यधूमप्रकारतायां विरोधसंबन्धेन व्याप्यवत्तानिर्णयस्तदुत्तरं पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यनुपपत्तेः । 
एवं यादृशसंशये कोटिद्वयमध्ये एककोटावपि विरोधो न भातस्तदुत्तरं पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्युत्पत्यापत्तेः । न च तादृशसंशये मानाभाव इति वाच्यम् । तादृशसंशयास्वीकारे क्वचिद्विरोधमानं तु इत्यादि सत्प्रतिपक्षग्रन्थीय दीधितिकारलेखनासंगतेरिति चेन्न । 
धर्मितावच्छेदक सामानाधिकरण्योभयकोट्यवगाहिज्ञानं समुच्चयः । अवच्छेदकावच्छेदेनान्यतर कोट्यवगाहिज्ञानं संशय इति नियमात्सामानाधिकरण्ये न वह्निव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन हेतुतायां धर्मितावच्छेदकव्यापकदैशिक विशेषणतासंबन्धावच्छिन्न धूमाभावप्रकारताशून्यत्वं निवेशनीयम् | 
अवच्छेदकावच्छेदेन वन्हिव्याप्यधूमवत्ताज्ञान हेतुतायां दैशिकविशेषणताविशेषसंबन्धावच्छिन्न धूमाभावप्रकारताशून्यत्वं निवेशनीयम् । तथा सामानाधिकरण्ये नोभयकोट्यवगाहिसमुच्चयस्य सामानाधिकरण्येन वह्निव्याप्यधूमपरामर्श कारणतावच्छेदकाक्रान्ततया तस्मादनु मित्युत्पत्तौ बाधाकाभावः ।
केचित्तु संशये उभयप्रकारतानिरूपिता एकैव विशेष्यतासमुच्चये चोभयप्रकारतानिरूपितोभय विशेष्यता । अयमेव संशयसमुच्चययोर्भेदः । तथा च प्रकृते अभावप्रकारत्वानिरूपित वह्निव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपित वह्नित्त्वावच्छिन्नविशेष्यताशालि ज्ञानत्वमेव निर्णयत्वम् ।
पर्वतो वह्निमानित्यनु मितिं प्रति च तेन रूपेण हेतुत्वान्न समुच्चयादनु मितेरनुपपत्तिरित्याहुः तदसत् । 
तथासति पर्वते एकत्र द्वयमितिरित्यालोकाभाव वह्निव्याप्यधूमोभय प्रकारकालोकाभाववान्पर्वतो 
ह्निव्याप्यधूमवानित्यादि ज्ञानादनुमितेरनुपपत्तिः । 
तत्र वह्निव्याप्यधूमप्रकारता निरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यताया एवालोकाभाव प्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वात् । तत्र विशेष्यताभेदस्वीकारे आलोकाभाववान्पर्वतो वह्निव्याप्यधूमवांश्चेति समूहालम्बनात् तादृशज्ञानस्यावैलक्षण्यप्रसङ्गात् । 
एवं संशयोत्पत्ति कालेsपि उभयप्रकारतानिरूपितोभय विशेष्यताशालिज्ञानोत्पादक सामग्रीसत्वात्तत्रोभय विशेष्यतासत्वे बाधकाभावासंशयादप्युनुमित्यात्तेश्च। 
न तथाविधोभय विशेष्यताशालिज्ञानं प्रति संशयसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनान्न संशयस्य तथाविधोभय विशेष्यताशालित्वमिति वाच्यम् । एतादृशप्रतिबध्य प्रतिबन्धकभावकल्पने गौरवात् । न च संशयसमुच्चयो भेदान्यथानुपपत्या तादृशगौरवं न दोषयेति वाच्यम् । 
तयोर्भेदापपत्तेः प्रकारान्तरेण दर्शितत्वात् । अथोपदर्शित रूपेणानुमितिहेतुत्वे नीलपर्वतो धूमाभाववान्पर्वतो वह्निव्याप्यधूमवानित्यादि नीलपर्वतत्वावच्छेदेन धूमाभावावगाहिज्ञानादनुमित्यनुपपत्तिः । नीलविशिष्टपर्वतत्वादेः पर्वतत्वानतिरिक्ततया तादृशज्ञानस्य पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता निरूपितधूमाभाव प्रकारकतया तथाविधधूमाभावनिष्ठप्रकारतानिरूपित शून्यत्वादिघटितानुमिति जनकतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादिति चेन्न । 
अभावनिष्ठप्रकारतानिरूपित पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतायां पर्वतत्वातिरिक्त धर्मावच्छिन्नत्वरूपशुद्धत्वस्य निवेशनीयत्वात् । न च तथापि नीलपर्वतो वह्निव्याप्यधूमवान्न वेति संशयादनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । 
वह्निव्याप्यधूमप्रकारता निरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यतायामपि पर्वतत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्नत्वरूपशुद्धत्वस्य निवेशनीयत्वात् । न च वह्निव्याप्यधूमवान्नीलपर्वत इत्यादिपरामर्शस्यासङ्ग्रहः । 
तस्य नीलपर्वतो वह्निमानित्याद्यनुमितौ स्वातन्त्र्येण हेतुत्वकल्पन्नकाप्यनुपपत्तिः । एवं पर्वतनिष्टावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वमपि निवेशनीयम् । 
नातो जातित्वरूपेण पर्वतत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य वह्निव्याप्यधूमाभाव प्ररकारकातस्वरूपतः पर्वतत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य वह्निव्याप्यधूमप्कारक निर्णयात्पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिश्चेति । 
न वा जातित्वेन रूपेण पर्वतत्वम् । धर्मितावच्छेदकीकृत्य धूमाभावप्रकारकात् जातित्वरूपेण पर्वतत्वधर्मीतावच्छेदकीकृत्य वह्निव्याप्यधूमप्रकारक संशयादनुमित्यापत्तिश्च । अथानुमितिं प्रति वह्निव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपित पर्वतत्वावच्छिन्न विशेष्यताशालिनिर्णयत्वे न हेतुतायां वह्निव्याप्यो धूमः पर्वते इत्याकारक व्याप्यमुख्यविशेष्यकाधेयतासंसर्गकपर्वत प्रकारकज्ञानादनुमित्यनुपपत्तिः । 
तत्र वह्निव्याप्यमुख्यविशेष्यक धूमप्रकारतानिरूपित पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताभावेन तादृशविशेष्यताशालिनिर्णयाभावात् । न च व्याप्यमुख्यविशेष्यक परामर्शादनुमिति नाभ्युपेयत इति वाच्यम् । तादृशज्ञानादनुमित्यनङ्गीकारे व्याप्यविशेष्यकात्पक्षविशेष्यकाश्चेत्यादि दीधितिकारलेखनासंगतिरिति चेन्न । 
व्याप्यविशेष्यकपरामर्शस्यापि अनुमितिं प्रति स्वातन्त्र्येण हेतुत्वकल्पनान्न दोषः । दीधितकृदनुयायिनस्तु वह्निव्याप्यधूमविषयता निरूपितपर्वतविषयता शालिनिश्चयत्वे न वह्निव्याप्यविशेष्यक परामर्शपक्षविशेष्यक परामर्शावनुम्यतेन रूपेण तयोरनुमितिं प्रति हेतुत्वमामनन्ति । तदपरे न क्षमन्ते । तथा सति वह्निव्याप्यधूमे पर्वत इत्याकारकाधेयता संसर्गकवह्निव्याप्य धूमप्रकारकज्ञानाद्ववह्निव्याप्यधूमः पर्वतानित्याकारकधिकरणता संसर्गकपर्वतप्रकारकज्ञानाच्च पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यापत्तिः । 
अथाधेयतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारताभिन्नाया वह्निव्याप्यधूमविषयता वन्निरूपिताधिकरणता संसर्गावच्छिन्नप्रकारताभिन्नाया पर्वतविषयता तच्छालि ज्ञानत्वेन हेतुत्वं वाच्यम् । उपदर्शीतज्ञानीय धूमविषयत्वपर्वतत्वावच्छिन्न विषयत्वयोराधेयता संसर्गावच्छिन्नप्रकारता भिन्नत्वाधिकरणताया संसर्गावच्छिन्नप्रकारता भिन्नत्वयोरभावान्नोपदर्शितज्ञानद्वयादनु मित्यापत्तिरिति चेन्न । 
तथा सति वह्निव्याव्य धूमवत्पर्वतवानयं देश इत्याकारकज्ञानादनुमित्यनुपपत्तेः । तादृशज्ञानीयपर्वत निष्ठविषयताया देशनिष्ठविशेष्यता निरूपिताधिकरणतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वेन तद्भिन्नत्वाभावादुपदर्शित ज्ञानस्योपदर्शितकारणता वच्छेदकानाक्रान्तत्वात् । 
केचित्तु आधेयतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वानवच्छिन्न वह्निव्याप्यधूमविषयता वृत्तिनिरूपितपर्वतत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितायोsधि करणता संसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वावच्छिन्न पर्वतविषयतावृत्ति निरूपकताक वह्निव्याप्यधूमविषयतातच्छालिज्ञानत्वेन हेतुत्वान्नोपदर्शितानुपपत्तिः ।  
वह्निव्याप्यधूमवत्पर्वतवानयं देश इत्याकारकज्ञानीय पर्वतविषयतावृत्ति धूमप्रकारतानिरूपकताया अधिकणतासंसर्गावच्छिन्न प्रकारतात्वानवच्छिन्नत्वेन तत् ज्ञानस्योक्तकारणता वच्छेदकाक्रान्तत्वात् । न च वह्निव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति ज्ञाने  ज्ञानं धूमाभाववति धूमप्रकारकमित्यप्रामाण्य ग्रहदशायामेवं वह्निव्याप्यधूमः पर्वत इति ज्ञाने इदं ज्ञानं पर्वताभाववति पर्वतप्रकारकमित्यप्रामाण्यग्रहदशायां पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यापत्तिः । 
न च तथाविधाप्रामाण्य ग्रहाभावद्वयस्य एकत्रोपदर्शितानुमिति जनकतावच्छेदककोटौ निवेशनीयत्वान्नानुप पत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति एकविधाप्रामाण्यग्रहसत्वेsन्य विधपरामर्शसत्वेsनुमित्यनुपपत्ते वज्रलेपत्वात् । 
एवं वह्निव्याप्यधूमवान्पर्वत इत्याकारक संशयत्वह्निव्याप्यधूमः पर्वते न चेत्याकारक संशयाच्च नानुमित्यापत्तिः । 
न च वह्निव्याप्यधूमाभाव प्रकारकत्वरूपनिश्चयत्व पर्वताभावाप्राकारकत्वरूप निश्चयत्वयोरेकत्रोपदर्शितानुमिति जनकतावच्छेदककोटौ निवेशनीयत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । 
तथा सति वह्निव्याप्यधूमवान्न वा पर्वतः पर्वते वह्निव्यप्यो धूमश्चेत्याकारक ज्ञानादेव वह्निव्याप्यो धूमः पर्वते न वा पर्वतो वह्निव्याप्य धूमवांश्चेत्याकारकज्ञानाञ्च अनुमित्यनुपपत्तेः । न च कार्यकाले बाधसंभवान्नोपदर्शितज्ञानद्वयसंभव इति वाच्यम् । 
समानप्रकारकसमानविशेष्यक बाधनिर्णयस्यैव विशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकतयोपदर्शीतज्ञानोत्पत्तौ बाधकाभावादिति चेन्न । धूमाभाववद्विशेष्यता निरूपितधूमप्रकारतानिरूपित विशेष्यतासंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाप्रामाण्य ग्रहभावस्य धूमविषयताया पर्वताभाववद्विशेष्यता निरूपितत्व प्रकारतानिरूपितपर्वत प्रकारतानिष्ठविशेष्यता संबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाप्रामाण्यज्ञानभावस्य च पर्वतविषयतायां निवेश्योक्तरूपेण कर्यकारणभावकल्पने नैकधाप्रामाण्यज्ञानकालेsन्यविध परामर्शसत्वेsनु मित्यनुपपत्तिः । 
एवं संशयसमुच्चययोर्वैलक्षण्यानुरोधे संशये भावाभावप्रकारता निरूपितैक विशेष्यत्वाङ्गीकारात् । पर्वतनिष्ठविषयतायां च पर्वताभाव प्रकारत्वानिरूपितत्वं निवेशनीयम् । अतो नोपदर्शितानेक संशयात्मकज्ञानाभ्यामनुमितिरित्याहुः । तदसत् । 
उपदर्शितोभयविधाप्रामाण्य ज्ञानाभावयोरूपदर्शितोभयनिश्चयत्वे याश्चैकत्वसमावेशे विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावबुद्धेः कारणतावच्छेदकगौरवाच्च । तथाविधाप्रामाण्यं ग्रहाभावतथाविधानिश्चयत्वे च पृथक् पृथक् निवेश्यकार्यकारण भावकल्पमेव समीचीनम् । न च कारणतावच्छेदकताया व्यासज्यवृत्तीत्वानङ्गीकारान् नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । 
नानासंबधावच्छिन्ने नानाधर्मावच्छिन्ने कारणतयावच्छेदकताया अङ्गीकारात् । अत एव नाभावादौ समवायसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताप्रतीत्यापत्तिरित्यलं सङ्ग्रहणेति । अथानुमित्युक्तोभयरूपेणोभय हेतुत्वे तयोः परस्परं व्यभिचार इति चेन्न । अव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन तयोर्जन्यतावच्छेदककोटौ निवेशात् । 
केचित्तु वह्निव्याप्यधूमः पर्वत इति ज्ञानात्पर्वते वह्निरिति साध्यविशेष्यकानु मितिरूत्पद्यते । तथा च वह्निव्याप्यधूमवान्पर्वत इति परामर्शाच्च पर्वतो वह्निमानिति साध्यविशेषणकानुमितिरूत्पद्यते । 
तथा च पर्वते वह्निरित्यनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति वह्निव्याप्यधूमः पर्वत इति परामर्शत्वेन हेतुत्वम् । पर्वतो वह्निमानित्यनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति वह्निव्याप्यधूमवान्पर्वत इति ज्ञानपरामर्शत्वेन हेतुत्वं कल्प्यत इति क्रमेण परस्परव्यावृत्तधर्मयोरेवोपदर्शितपरामर्शयोः कार्यतावच्छेदकत्वे व्यभिचाराभावात् । 
अव्यवहितोत्तरत्वेन तदुभयपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यत एवेत्याहुः । तदसत् । साध्यविशेष्यकानुमितिं प्रति साध्यप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाव्याप्य विशेष्यकपरामर्शात्साध्य विध्यविशेष्यकानुमिति स्वीकारोsनुचित एव । न च तथाविधप्रतिबध्य प्रतिबन्धकभावे मानाभाव इति वाच्यम् । तादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावानङ्गीकारे पृथिव्यामितरभेद इत्यनुमितिं पृथिव्यमितरभेदरतिसिद्धेः स्वातन्त्र्येण प्रतिबन्धकताकल्पनो लाघवादिति । 
एवं तादृशविशेष्यकार्यकारणभावे सिद्धे यद्विशेषयोः कार्यकारणभावो प्रतिबाधकं विना तत्सामान्ययोरपि तै न च परामर्शत्वस्यैवाभावात् । तथाविधकार्यकारणभावकल्पनासंभव इति वाच्यम् । 
अनुमितिजनकतावच्छेदक कोटिप्रविष्टतया परामर्शत्वस्य जातित्वस्वीकारात् । न च चाक्षुषत्वजातिमादाय तादृशजातेः संकार्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तादृशजातेर्मानसत्वव्याप्यत्वस्वीकारात् । 
न च तादृशजातेर्मानसत्व व्याप्यत्वस्वीकारे चाक्षुषवह्निव्याप्यवताज्ञानादनुमित्यनुदयापत्तिरिति वाच्यम् । 
तत्र चाक्षुषोत्तरं मानसपरामर्शो संभवात् । तत्र फलापलाप इति वाच्यम् । न च चाक्षुषसामग्रीकालीनतथाविध चाक्षुषोत्तरं मानसपरामर्शासंभवात् । तत्र फलबलेन चक्षुसंयोगादेरभावस्य कल्पनीयतया तदा चाक्षुषसामग्र्यभावेन तदुत्तरं मानसपरामर्शनियमादेव बाधकान्न फलानुपपत्तिः । 
अथ तथापि परामर्शत्वस्य स्मृतिव्याप्यत्वमादाय विनिगमनाविरहः । सर्वत्र स्मरणात्मक परामर्शादेवानुमिति संभवात् । न च परामर्शत्वस्य स्मृतित्वव्याप्यत्वमते मानसव्याप्यवताज्ञानस्थले स्मरणं कल्पयित्वा तदुत्तरमनुमित्यभ्यु पगमे क्षणविलंबस्वीकार एव विनिगमकमिति वाच्यम् । 
परामर्शत्वस्य स्मृतित्वव्याप्यत्वमते संशयाकारणस्मरणाभावेनानुमितिजनकतावच्छेदक कोटौ निश्चयत्वानिवेशप्रत्युक्त लाघवसंभवेन क्षणविलंबस्वीकारे क्षतिविरहात् । न च परामर्शत्वस्य मानसत्वव्याप्यत्वमतेsपि नानुमतितजनकतावच्छेदककोटौ निश्चयत्वनिवेश इति क्व भवन्मते लाघवावकाश इति वाच्यम् । 
तथा सति संभावात्मकपरामर्शादनु मित्युत्पादप्रसङ्गात् । न च तत्र व्याप्यवतानिश्चयरूपविशेष सामग्रीविरहादेव नानुमित्यत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम् । 
तथा सति अनंतरसंशये तादृशजातिसंबंन्धस्य स्वीकारे गौरवात् । न च संशयव्यावृत्तैव सा जातिरस्त्विति वाच्यम् । संशये तादृशजातिसत्वे बाधकाभावात् । तादृशजात्यवच्छिन्नं प्रति तथाविधं संशयसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनान्न दोष इति वाच्यम् । 
तादृशप्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावक्लपनेनैव मानसव्याप्यत्वमते गौरवप्रसङ्गात् । यत्तु परामर्शत्वस्य स्मृतित्वव्याप्यत्वमतेsपि स्मरणात्मकपरामर्शं प्रति तत्तक्षणादिरूपोद्वोधकानां तत्तद्व्यक्तित्वेन हेतुत्वकल्पने गौरवम् । 
मन्मते तु तदा मानसपरामर्शादनुमितेरेवोत्पत्या स्मरणानुदये न तथाविधकार्ये कारणाभावाकल्पनेन लाघवसंभवात् । एवं तथाविधस्मरणेच्छा विशिष्टस्मरणसागग्री 
कालेsनुमित्युत्पाद वारणायानुमितिं प्रति अनुमितिज्ञानविरहविशिष्ट स्मरेणेच्छा विशिष्टतथाविध लक्षणादिरूपोद्बोधक घटितसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वाकल्पने मन्मते लाघवसंभवाच्चेति । तदसत् । तत्तत्क्षणोत्पन्न संयोगविभागादेः पौर्वापर्यनिर्वाहाय तत्तत्संयोगत्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्क्षणत्वेन कारणत्वकल्पने गौरवात् ।  
लाघवेन तत्र तत्तद्व्यक्तित्वेन हेतुत्वक्लपनस्योचिततया तत एव तदानीं तथाविधस्मरणसंभवेन तत्र तादृशस्मरणं प्रति तत्तत्क्षणादिरूपोद्बोधकादेः स्वतन्त्र्येण हेतुत्वं स्मृतित्व व्याप्यत्ववादिनामपि न कल्प्यत इति मन्मते नाद्य दोषः । 
न वाप्यंत्यो दोषः । तत्क्ष्णादिरूपोद्बोधका घटितायाः तथाविधस्मृतिसामग्र्याः तथाविधोद्बोधकाघटित तथाविधस्मृतिसामग्र्यभाव विशिष्टतत्वावच्छिन्नं प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । न चैवं सति तथाविधोद्बोधकशून्यकालीनस्मृतीच्छाकालीनस्मृतितरकारणकाले यादृशसामग्री बलादनुमितिरूत्पद्यते । 
तथाविधोद्बोधकादि घटितस्मृतीच्छाकालीन स्मृतिसामग्रीकालेsपि यादृशसामग्रीकालेsपि तादृशसामग्रीबलादनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । तत्तक्षणाभाव विशिष्टत्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्क्षणाभावत्वेनापि हेतुत्वकल्पनात् । न चैतादृशातिरिक्त कार्यकारणभावकल्पने एव तन्मते गौरवमिति वाच्यम् । 
तत्क्षणादेरपि दोषविधयाविषयविशेष विषयकज्ञानादिकं प्रतिबन्धकतया तत्रैव 
तत्क्षणाभावविशिष्टत्वा वच्छिन्नं ततत्क्षणाभावत्वेन हेतुत्वस्य क्लृप्तत्वेनातिरिक्त कार्यकारणभावाकल्पनादिति चेन्नमैवम् । 
एतादृशविषयविशेषस्य निर्णयत्वात् । ननु तथापि परामर्शत्वारव्यामेकातिरिक्तां जातिस्वीकृत्य अनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति परामर्शत्वेन हेतुताकल्पनमपेक्ष्योपदर्शित व्याप्ति रक्षार्थमनुमितित्वा वच्छिन्नं प्रति ज्ञानत्वेन हेतुत्वमस्तु लाघवादिति चेत् । अत्र केचित् । 
परामर्शसामान्यशून्य दशायामनुमितित्वा वच्छिन्नानुदयप्रयोजकत्वं वह्निव्याप्यादिविषयक निश्चयत्वावच्छिन्ना भावकूटैः स्वीकर्तव्यम् । अनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति परामर्शत्वेन हेतुत्वकल्पने तु तत्कालेsनुमितित्वा वच्छिन्नानुत्पादप्रयोजकत्वमेकस्मिन्परामर्शत्वावच्छिन्नाभावे कल्प्यता इति लाघवात् । 
तथाविधसामान्यकार्य कारणभावसिद्धेः । न च सिद्ध्यादिकालीनपरामर्शकालेsनुमितित्वा 
वच्छिन्नानुत्पाद प्रयोजकत्वस्य तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावकूटे कल्पनीयतया गौरवान्नावकाश इति वाच्यम् । कार्याभावं प्रति कारणाभावप्रयोजकत्ववत् कार्याभावाधिकरणत्वं प्रति कारणाभावाधिकरणत्वं प्रति तत्तधर्मावच्छिन्नाभाव शून्यक्षणावच्छिन्नानुमितित्वा वच्छिन्नाभावाधिकरणत्वं प्रति तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावकूटाधिकरणत्वस्य प्रयोजकत्वकल्पनामपेक्ष्य तत्तत्क्षणावच्छिन्नानु मितित्वावच्छिन्नाभावाधिकरणत्वं प्रति परामर्शत्वावच्छिन्नाभावाधिकरणत्वस्यैक प्रयोजकजत्वाभ्युपगमे लाघवादित्याहुः । तदसत् । 
एतादृशप्रयोजकत्वकल्पनस्य कार्यकारणभाव कल्पकत्वेsनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति अनुमित्साविरह विशिष्टाप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टानुमित्यभावत्वेनापि हेतुतापत्तिः । 
तत्रापि परामर्शद्वितीय क्षणोत्पन्नानुमित्यव्य वहितक्षणावच्छिन्नानु मितित्वावच्छिन्नाभावाधिकरणत्वं प्रति सिसाधयिषाविरहविशिष्ट निश्चयत्वघटितसिद्धि विरहविशिष्टानुमित्यभावाभावाधिकरणत्व गुरोः प्रयोजककल्पनापेक्षया तादृशाभावाधिकरणत्वं प्रति अनुमित्साविरह विशिष्टानुमित्यभावाधिकरणस्य लघोः प्रयोजकत्वकल्पने लाघवादित्यलं संग्रहेणेति  ।। 
इति श्रीभट्टाचार्यरघुदेवकृतोsनुमितिपरामर्शविचारः समाप्तिमगमत् ।।
संवत् १९१३ श्रावणशुद्धतृतीयायां भानुवासरे लिखितोsयम् ग्रन्थः । यादृशमति न मे दोषः । अक्रूडपुरवास्तव्य औदीच्यज्ञातिसहस्र भगवानसूत दुर्गाशंकरेण लेखः ।। ***  
 sandhi matching completed