Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी



लौकिकविषयतावादः
श्रीकुलदेवतायै नमः 
घटं साक्षात्करोमीत्याद्यनु व्यवसायविषयतया लौकिकविषयता अतिरिक्तायाः सिद्धिरिति नवीनाः । तत्र वदन्ति बहवः । तथाहि घटं साक्षात्करोमीत्याद्यनु व्यवसायातिरिक्त लौकिकविषयवत्वं न विषयः । किन्तु घटविषयकप्रत्यक्षत्वमेव घटाद्यनुमित्यानन्तरं तथाविधानुव्यवसायवारण संभवात् । तथा किमप्रमाणिकातिरिक्त लौकिकविषयताङ्कीकारेणेति । 
ननु घटं साक्षात्करोमीत्याद्यनुव्यसायस्य घटविषयकप्रत्यक्षविषयत्व घटाद्युपनीतभानानन्तरमपि तथाविधानुव्यवसायापत्तिः । 
तदानीमुपनीत भानात्मकघट प्रत्यक्षरूपविषयसत्त्वादिति । न च तथाविधानुव्यवसायां प्रति घटादिनिष्ठ लौकिकसन्निकर्षादि घटितप्रत्यक्षसामग्रीजन्य घटविशेष्यकघटत्वप्रकारक प्रत्यक्षस्य हेतुत्वान्नोपदर्शितापत्तिरिति वाच्यम् । 
तथा सत्यपि गगनाद्युपनीतभानागगनविषयक साक्षात्करोमीत्याद्यनुव्यवसायस्यापत्तेर्दुर्वारत्वात् । 
न च गगनं साक्षात्कारोमीत्याद्यनुव्यवसायस्याप्रसिद्ध्या न तदापत्तिसंभव इति वाच्यम् । साक्षात्कारो न घटीय इति बाधबुद्धिदशायां घटं साक्षात्करोमीत्याद्यनुव्यवसायवरणार्थं तथाविधानुव्यवसायं प्रति तथाविधबाधबुद्ध्यादेर्घटत्वादिना घटादिरूपविषयविशेषमन्तर्भाव्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने विषयभेदेनानन्त प्रतिबध्यप्रतिबन्धक भावकल्पनामपेक्षया लाघवात् । 
स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितप्रकारता सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासंबन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्नं प्रति स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपिताभाव निष्ठप्रकारतानिरूपितप्रकारता संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता संबन्धावच्छिन्नप्रकारता संबन्धेन निर्णयस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनस्यैवोचिततया गगनत्वादौ तथाविधसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिक बाधाभाव रूपकारणबलाल्लौकिक मानसत्वावच्छिन्नस्यापत्तौ जायमानायां फलतो गगनं साक्षात्कारोमीत्याद्यापत्तिसंभवात् । 
न चानुव्यवसायं प्रति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीजन्य व्यवसायस्य विषयविशेषमन्तर्भाव्य कार्यकारणभावकल्पने विषयभेदेन कार्यकारणभाव बुद्ध्या गौरवात् । तदपेक्षया स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न  विशेषतानिरूपकप्रकारता संबन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदक तासंबन्धेन मानसं प्रति लौकिकप्रत्यक्षसामग्र्याः स्वातन्त्र्येण स्वाश्रयवृत्तित्वसंबन्ध कारणत्वकल्पनस्यैव लाघवेनोचितत्वात् । 
वृत्तित्वं च स्वरूपसमवायान्यतरसंबन्धेन बोध्यम् । गगने च लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीरूप क्लृप्तकारणाभावात् । तादृशसंबन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्नोत्पत्त्यसंभवे न गगनं साक्षात्कारोमीत्याद्यनुव्यवसायस्यासंभव इति वाच्यम् । 
विनश्यदवस्थ लौकिकप्रत्यक्ष सामग्रीजन्यव्यवसायोत्तरमप्यनुव्यवसायोत्पत्त्या तत्र व्यभिचारेणोपदर्शित रीत्या कार्यकारणभावकल्पनासंभवेन विषयविशेषं निवेश्यैव व्यवसायानुव्यवसाययोः कार्यभावकल्पनस्यावश्यकत्वात् । 
क्लृप्तकारणाभावेन गगनं साक्षात्करोमीत्यापत्ति वारणासंभवात् । लौकिकविषयताङ्गीकारे तु स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितलौकिक विषयतासंबन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासंबन्धेन लौकिकमानसं प्रति लौकिकविषयतावच्छेदकतासंबन्धेन व्यवसायस्य हेतुत्वात् । गगनत्वादौ तथाविधकारणाभावेनोपदर्शितसंबन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्नापत्त्यसंभवात् । 
गगनं साक्षात्करोमीत्याकारकप्रत्यक्षापत्तिरिति लौकिकविषयताभ्युपगमावश्यकः । यदि स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितप्रकारता संबन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासम्बन्धेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्नं प्रति स्वीयप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताभावप्रकारता निरूपितप्रकारतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासंबन्धावच्छिन्नप्रकारता वच्छेदकतासंबन्धेनोपदर्शितबाधनिर्णयस्य प्रतिबन्धकत्वे 
सत्येव प्रतिबन्धका भावरूपकारणबलाद् गगनत्वेन लौकिकमानसत्वावच्छिन्नापत्त्यैव फलतो गगनं साक्षात्कारोमीत्यापत्तिः संभवति । तदेव न गौरवात् । तथाहि आहार्यतथाविध निर्णयोत्तरोत्पन्नोपदर्शित विशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणायानाहार्यत्वमवश्यं तत्र प्रतिबध्यतावच्छेदककोटौ निवेश्यम् । 
आहार्यत्वं नैव वक्तुं शक्यते तद्दूषणस्यान्यत्रोपदर्शितत्वात् । किन्तु तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदकूटवत्वम् । तथा च साक्षात्कारो घटीयो न पटीय इत्याद्याकारक विषयभेदभिन्नानन्ताहार्य ज्ञानव्यक्तिभेदकूटानामेकत्र 
प्रतिबंधकतावच्छेदककोटौ निवेशे तेषां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेणानन्त 
प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावबुद्ध्या गौरवस्य दुष्परिहारत्वात् । 
प्रकारतावच्छेदकानां 
विशेष्यनिवेशेनैवोपदर्शितानुव्यवसायबाधानां 
प्रतिबध्यप्रतिबंधकभाव कल्पनमावश्यकमिति । गगनं साक्षात्करोमीत्यनु व्यवसायस्यावश्यकतया 
आपादकाभावेनापत्तिर्गीर्वाणगुरोरप्यशक्या । 
एवं घटप्रत्यक्षविषयकमानसं प्रति लौकिकप्रत्यक्ष सामग्रीजन्यघटादि प्रत्यक्षस्यहेतुत्वकल्पने नैव घटाद्युपनीतभानानन्तरं घटं साक्षात्करोमीत्यापत्तिरप्याशक्या तथा च लौकिकविषयतास्वीकारो निरर्थक इति विभाव्यते । 
तथापि घटाद्युपनीत भानानन्तरोत्पन्नं घटं न साक्षत्करोमीति प्रतीतिविषयतया लौकिकविषयता अवश्यं स्वीकार्या । 
अन्यथा तादृशप्रतीतेर्घट विषयक प्रत्यक्षाभावविषयत्वेन घटाद्युपनीतभानोत्तमपि तदनुत्पत्त्यापत्तेः । 
तदानीं घटप्रत्यक्षसत्त्वे न तदभावरूपविषयसत्त्वात् । न च लौकिकप्रत्यक्षसामग्री जन्यत्वाभावविशिष्टप्रत्यक्षत्वमेव तस्य विषय इति वाच्यम् । तस्य संबन्धत्वे प्रमाणाभावादिति ।
केचित्तु घटादिप्रत्यक्षविषयक लौकिकमानसं प्रति लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीजन्य घटादिव्यवसायस्य हेतुत्वे जन्यत्वादिघटितधर्मस्य कारणतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवात्तदपेक्षया अतिरिक्तां लौकिकविषयतां स्वीकृत्य तथाविधानुव्यवसायं प्रति घटत्वनिष्ठप्रकारता निरूपितघटनिष्ठलौकिकविषयताशालिनिश्चयत्वेन हेतुत्वकल्पनालाघवस्यातिस्फुटत्वादिति लाघवेनातिरिक्तविषयतासिद्धिरित्याहुः । तदसत् । 
लाघवेनातिरिक्त विषयतासिद्धेः । प्रतिबंदिसहस्रकवलितत्वात् तदेवावधेहि । तथा सति पर्वते वह्निमानित्यनुमितिं प्रति वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतो वह्निव्याप्य आलोकवान् पर्वत इत्याद्यनन्तपरामर्शाणां तत्तद्रूपेणापि हेतुताविलोपप्रसङ्गः । 
तत्रापि तावत्स्वेकां वह्न्यादिनिष्ठातिरिक्त विषयतामभायुपेत्य 
विलक्षणविषयताशालित्वेन हेतुत्वकल्पनस्योचितत्वात् । 
न चेष्टापत्तिः । तथा सति तद्घटकीभूतव्याप्तिर्निर्वचनस्य ग्रन्थकृतामुन्मत्त प्रलपितत्वापत्तेरिति । एतेन चक्षुः संयोगादि जन्यतावच्छेदकतया लौकिकविषयतासिद्धिः । अन्यथा तत्रोपनीतभानादौ व्यभिचारस्य दुर्वारत्वादिति निरस्तम् । 
स्वाव्यवहितक्षणोत्पत्तिकत्व संबन्धेन चक्षुःसंयोगादिवैश्ष्ट्यस्य तत्तत्कार्यतावच्छेदककोटौ निवेशनेनैव व्यभिचारवारणसंभवे व्यर्थमतिरिक्तलौकिकविषयतायाः कल्पनम् । 
चक्षुः संयोगादिकार्यतावच्छेदक कोटावुपदर्शितसंबन्धेन तद्वैशिष्ट्यस्य निवेशनमावश्यकम् । 
अन्यथा मण्डूकवशांजनरूपजन्योरगभ्रमे व्यभिचारस्य तत्कार्यतावच्छेदककोटौ लौकिकविषयताया निवेशेsपि वारणासंभवात् ।
 तदुत्तरमुरगं साक्षात्कारोमीत्यनुव्यवसायस्योत्पत्त्या तत्रापि लौकिकविषयता स्वीकारस्यावश्यकत्वात् । 
न चोपर्शितसंबन्धेन चक्षुःसंयोगादिवैशिष्ट्यस्य चक्षुःसंयोगादिजन्यता वच्छेदककोटौ निवेशेsपि तद्धर्मावच्छिन्नस्य विषयतासंबन्धेन द्रव्यवृत्तिरूपादावुत्पत्त्या तत्र चक्षुःसंयोगाभावेन व्यभिचारस्य दुर्वारत्वादिति वाच्यम् । 
तथा सति स्वाव्यवहितपूर्वक्षण वृत्तित्वविशिष्ट चक्षुः संयोगवत्वस्वविषयत्वोभयसंबन्धेन चाक्षुषत्वाच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगस्य हेतुत्वकल्पनानुपपत्ति गन्धलेशोsपीति चेन्मैवम् । 
लौकिकसन्निकर्षजन्य घटादिप्रत्यक्षे प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नघटादि विषयतानिरूपकत्वमङ्गीक्रियते । 
घटाद्युपनीतभाने तु ज्ञानत्वावच्छिन्नघटादि विषयतानिरूपकत्वं तथा च घटाद्युपनीत भानोत्तरोत्पन्नघटं न साक्षात्कारोमीत्यादिप्रत्यक्षस्य साक्षात्कारे 
प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नघटादि विषयता निरूपकत्वाभावस्यात्मनि प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नघटादि विषयता निरूपकताविशेषविशिष्ट प्रत्यक्षत्वाभावस्याविषयत्वेनैवोपपतौ 
न तदन्यथानुपपत्त्या लौकिकविषयतासिद्धिः । न च लौकिकसन्निकर्षनजन्यप्रत्यक्षे विलक्षणप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपकत्वमङ्गीक्रियते 
किं वा विलक्षणलौकिकविषयत्वमित्यत्र विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । 
विलक्षणलौकिकविषयताङ्गीकारेsपि विलक्षणनिरूपकत्वमवश्यमङ्गीकार्यम् । 
अन्यथोपनीतभानसाधारणविषयता निरूपकत्वसामान्यलौकिक विषयतानिरूपकत्वे ( घटाद्युपनीतभानानन्तरं घटं न साक्षात्करेमीत्यनुपपत्तेः । घटाद्युपनीतभाने घटादिविषयतानिरूपकत्वापत्तेस्तथाविधनिरूपकत्वरूपलौकिकविषयतानिरूपकस्यापि सत्त्वात् । ) घटादिलौकिकविषयता निरूपकत्वाभावविशिष्टप्रत्यक्षस्य तथाविधनिरूपकताविशिष्टप्रत्यक्षाभावस्य च तथाविधप्रतीतिविषयस्य तदानीमसत्त्वादिति विलक्षणनिरूपकत्वस्वीकारस्यावश्यकत्वस्यैव विनिगमकत्वात् ।
अत्राहु: तथाविधविलक्षण निरूपकत्वस्वीकारेsपि घटाद्युपनीतभानोत्तरं घटो न साक्षात्क्रियत इति प्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या लौकिकविषयतास्वीकारावश्यकः । तथाहि तादृशप्रतीतेर्यदि  प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नतथाविध विलक्षणनिरूपकत्वाभाव प्रकारिकाप्रत्यक्षमुख्यविशेष्यका तदा तस्य घटमुख्यविशेष्यकशाब्दबोध जनकप्रथमान्तघटपद घटितवाक्य नोल्लेखोsनुपपन्न इति अन्यथानुपपत्त्या घटमुख्यविशेष्यका साक्षत्कार्यलौकिक विषयत्वाभावप्रकारिका वाच्या । तथा च तत्तद्विषयतया लौकिकविषयतासिद्धिरावश्यकी । 
ननु लौकिकसन्निकर्षादि घटितसामग्रीजन्यघटप्रत्यक्षे घटघटत्वविषयक निर्विकल्पकीय निरवच्छिन्नविषयतात्वमेवाङ्गीक्रियते । 
न तु घटाद्युपनीतभाने सति तदुत्तरं न घटो साक्षात्क्रियत इति प्रतीतिर्नानुपपन्ना । 
तस्या घटे साक्षात्कारीयनिरवच्छिन्न विषयत्वाभानेनैवोपपत्तिरिति लौकिकसामग्रीजन्यघटत्व विशिष्टप्रत्यक्षे लौकिकविषयताभ्युपगमो निरर्थकः । 
अतिरिक्तलौकिक विषयताभ्युपगमेsपि निर्विकल्पकविलक्षण निरवच्छिन्नविषयताभ्युपगमस्यावश्यकतया तस्यैव सर्वानुपपत्तिवारणसंभवात् । 
न च निर्विकल्पकीय विलक्षणनिरवच्छिन्न विषयताभ्युपगमस्याविशेषताया लौकिकविशिष्टबुद्धिसामान्ये स्वीकारे जातिमानित्यादि लौकिकप्रत्यक्षेsपि सावश्यमङ्गीकार्या । तथा च तदुत्तरं स्वरूपतो 
घटत्वविशिष्टबुद्ध्यापत्ति स्वरूपतो घटत्वविशिष्टबुद्धिं प्रति विशेष्यताभिन्नघटत्व निष्ठविषयताशालिज्ञानत्वेनावश्यक्लृप्तहेतुत्वस्य तदानीमपि सत्त्वादिति वाच्यम् । स्वरूपस्तद्विशिष्ट बुद्धिं प्रति विशेष्यताभिन्नतन्निष्ठ प्रकारताकान्यत्वविशिष्ठ विषयत्वाभावविशिष्टं तन्निष्ठवज्ज्ञानत्वेन हेतुत्वकल्पनान्नोपदर्शितानुपपत्तिः । 
तन्निष्ठविशेष्यताकत्वेन तथाविधतन्निष्ठप्रकारताकान्यत्व वैशिष्ट्यनिवेशेन जातिमान् घटवांश्चेति समूहालम्बनसंग्रहः । अनेन रूपेण कारणत्वकल्पने गौरवमिति तु नाशङ्कनीयम् । 
लाघवेनातिरिक्त विषयतासिद्धिः । पूर्वोपदर्शित प्रतिबंदिसहस्रकवलितत्वेन निरस्तादिति चेन्न । तथापि लौकिकसन्निकर्षजन्यायं घट इति प्रत्यक्षोत्तरं घटत्वेनेमं जानामीत्याकारकस्य तथाविधोपननीतभानानन्तरं घटत्वेन नेमं जानामीति साक्षात्करोमीत्याकारप्रत्यक्षस्य न विषयतातिरिक्तलौकिकविषयता सिद्धिः ।
 तथाहि घटत्वप्रकारतानिरूपित घटनिष्ठनिर्विकल्पकीय निरवच्छिन्नविषयत्व तदभावादिकं न तयोर्विषयः निर्विकल्पकीयविषयतायाः किञ्चिद्विषयत्वा निरूपकत्वान् । तथा चानन्यगतिकतया घटत्वनिष्ठप्रकारता निरूपितघटनिष्ठलौकिक विषयत्वतदभावादिकं तयोर्विषयो भविष्यतीति तद्विषयतया अतिरिक्तलौकिक विषयतासिद्धिरप्रत्यूहैव यत्तूपदर्शितप्रतीयोर्घट निष्ठप्रकारतानिरूपितेदं 
त्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्व सामानाधिकरण्येन नेदं पदार्थवृत्तिनिर्विकल्पकीय विषयत्वतदभावादिकमेव विषयः । 
तथा च निर्युक्तिकं लौकिकविषयत्वमेवेति । तन्न । घटत्वादिलौकिक प्रत्यक्षोत्पादकसंस्थान विशेषावच्छिन्नलौकिक संन्निकर्षशून्यदशायां एतद्घटादौ यथा कथञ्चिच्चक्षुः संयोगसत्त्वे घटत्वेनैतद्घटादिज्ञानसत्त्व उत्पद्यमानं यदेतद्व्यक्तित्वेनैतद्व्यक्ति विषयकलौकिकप्रत्यक्षात्मकं घटत्वेन रूपेण एतद्व्यक्तेरूपनीतभानात्मकं ज्ञानं तदनन्तरं घटत्वेन इमं साक्षात्करोमीति प्रतीत्यानुपपत्तेश्च । तदानीं घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेदं त्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्व समानाधिकरणेदं पदार्थवृत्तिनिर्विकल्पकीय विषयताशालिप्रत्यक्षसत्त्वात् । 
भवन्मते लौकिकसन्निकर्षजन्यज्ञानस्य तथाविधविषयताशालित्वम् । न च घटत्वनिष्ठनिर्विकल्पकीय विषयताकत्वविशिष्ट घटत्वनिष्ठप्रकारता निरूपितेदं त्वावच्छिन्नविशेष्यताव सामानाधिकरणेदं वृत्तिनिर्विकल्पकीय विषयत्वतदभावादिकमेव तयोर्विषयः । 
तथा चोपदर्शितप्रत्यक्षे घटत्वलौकिकप्रत्यक्षजनक संस्थानावच्छिन्नलौकिक सन्नकर्षविरहेण घटत्वनिष्ठनिर्विकल्पकीय विषयत्वाभावान्नोपदर्शितापत्त्यनुपपत्तीति वाच्यम् । 
तत्रैव प्रत्यक्षे यत्र व्यक्त्यन्तरवृत्तिघटत्वनिष्ठलौकिकप्रत्यक्षोत्पादकसन्निकर्षबलाद् व्यवहितोत्तरमपि घटत्वेन भानम् । तत्र तथाविधापत्त्यनुपपत्तिर्ब्रह्मणा वारयितुं न शक्यते इत्यतिरिक्त लौकिकविषयतास्वीकारस्यावश्यकत्वादिति । सा च लौकिकविषयता न प्रकारताविशेष्यस्वरूपा तथा सतीदं घटवत्, अत्र घट इत्यादि प्रत्यक्षभेदात्तस्याभिन्नत्वापत्ते अनन्तलौकिकविषयता स्वीकारापत्तेः । 
किन्तु प्रकारताविशेष्यताभिन्ने नानुपपत्तिगंधलेशोsपीति । केचित्तु लौकिकविषयतामवश्यमङ्गीकर्त्तव्यम् । अन्यथा लौकिकविषयतानुगमकाभाव न च लौकिक विषयतानुगमकरूपाभावे क्षतिविरहादिति वाच्यम् |
तदनुगमकरुपाभावे लौकिकविषयत्वाभाव लौकिकविषयताशालि प्रत्यक्षाभावयोरनु गमासंभवात् । 
साक्षात्करोमीत्यनुगत प्रतीत्यनुपपत्तेरित्याहुः | तदसत् | प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न लौकिकविषयता 
रुपत्वेनैवोपपत्तौ अतिरिक्तलौकिक विषयत्वोपगमे मानाभावात् । न च तथा सति घटसाक्षात्कारित्व विषयकप्रत्यक्षं प्रति घटनिष्ठप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न विषयतात्वस्वरूपतन्निष्ठ लौकिकविषयतावत्वेन हेतुत्वकल्पने गौरवम् । 
अतिरिक्तलौकिक विषयताभ्युपगमे तु तत्र तेन रूपेण हेतुत्वकल्पने कारणतावच्छेदकलाघवमतिस्फुटमेवेति वाच्यम् । 
लाघवेनातिरिक्तविषयतास्वीकारे धूमपरामर्शघटकीभूतयत्किञ्चिद्विषयतायामतिरिक्त विलक्षणविषयतावत्वं स्वीकृत्यानुमितिं प्रति तादृशविलक्षणविषयतात्व विशिष्टविषयतायामतिरिक्तनिरूपकज्ञानत्वेनैव 
हेतुत्वस्योचितत्वेनानु मितिजनकतावच्छेदककोटौ व्याप्त्यादिविषयतानिवेशस्य निरर्थक्यापत्तिरित्यस्यासकृदावेदितत्वात् । 
यत्तु प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न निरूपितातिरिक्तलौकिक विषयतातिरिक्ता चाक्षुषत्वावच्छिन्नविषयतातिरिक्ता स्वीक्रियते । अन्यथा पशयामि न पश्यामीत्यादिप्रत्यक्षानुपपत्तिरिति । तन्न । पश्यामीत्यादिप्रत्ययानां प्रत्यक्षसामान्यनिरूपित लौकिकविषयताशालि चाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नाद्यवलंबनत्वेनैवोपपत्तौ 
प्रत्यक्षसामन्यनिरूपितलौकिक विषयतातिरिक्तलौकिक 
विषयताभ्युपगमस्य निष्प्रयोजकत्वं तथाविधातिरिक्तं लौकिकविषयताभ्युपगमे कार्यकारण लाघवस्योपदर्शित प्रतिबंदिसहस्रकवलितत्वेनानुपादेयत्वादित्यलमतिविस्तरेणेति । 
इति लौकिकविषयतावादः समाप्तः ।sandhi matching completed