Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी

प्रागभाववादः
श्रीसरस्वत्यै नमः ।
अथ प्रागभावे किं प्रमाणम्। न तावदध्यक्षम्। 
इहेदानीं घटप्रागभाव इति प्रत्यक्षासिद्धेः। घटो भविष्यतीति प्रत्यक्षस्य च वर्तमानकालेत्तर कालोत्पत्तिकत्वस्यात्रावलम्बनत्वेनैवोपपत्तेः प्रागभावासाधकत्वात् । न चाभावत्वं विनाशि वृत्तिपदार्थविभाजकोपाधित्वाद् 
भावत्ववदित्यनुमानात्तत्सिद्धिरिति वाच्यम् । तादृशानुमानस्याप्रयोजकत्वादिति ।
अथ प्रागभावानङ्गीकार उत्पन्नस्य पुनरूत्पादापत्तिः । सामग्रीसत्त्वात् । तदङ्गीकारे तु तस्य प्रतियोग्युत्पत्तिकाले एव विनाशात्तद्धिघटत सामग्र्यभावेन नापत्तिः । न चोत्पन्नस्य पुनरूत्पादस्तदुत्पादोत्तर कालीनस्तदुत्पादः । स च नापादयितुं 
शक्यतेsप्रसिद्धत्वादिति वाच्यम् । 
तद्घटोत्पत्युत्तरक्षणादिकं पक्षीकृत्य तत्सामग्र्य 
व्यवहितोत्तरत्वेनापादकेन प्रथमक्षणे प्रसिद्धस्यैव 
तदुत्पादस्यैवापादनीयत्वात्तदाकारश्चैतद्घटोत्पत्तिद्वितीयक्षणो यद्येतद्घटसामग्र्य व्यवहितोत्तरः स्यादेतद्घटोत्पत्तिमान् स्यादिति चेन्न । 
यो यद्घर्मावच्छिन्न सामग्र्यव्यवहितोत्तरक्षणस्तद्घर्मावच्छिन्नोत्पत्तिमानिति, एतादृश सामग्री ( व्याप्तिरेव नाभ्युपेयते । येन 
तद्घलादुत्पत्तिरापादनीया । परन्तु यो यद्घर्मावच्छिन्न सामग्र्यव्यवहितोत्तरः स तद्धर्मावच्छिन्नवानित्येव सामग्री व्याप्तेः एतादृश व्याप्ति 
बलादाद्यक्षणस्य तद्धर्मावच्छिन्नत्वे सिद्धेsर्थत एवाद्यक्षणसंबन्ध रूपोत्पत्तेर्निर्वाहादुत्पत्त्यन्तर्भावेन व्याप्त्यभ्युपगमेsपि क्षतिविरहात् । एवञ्च तद्घटोत्पत्तिद्वितीयक्षणे तद्वत्त्वमेवापादनीयम् । तच्चेष्टमेवेति । 
यदि चोत्पत्त्यन्तर्भावेन सामग्रीव्यप्तिस्तथापि न घटोत्पत्तिद्वितीयक्षणादौ तदापत्तिः, जन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वेन प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमात् । तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्प्रागभावत्वेनानन्तकारणतानमनन्तप्रागभावानाञ्च कल्पनापेक्षया एतादृशैकप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् । एतेनैतद्घटनाशोत्पत्तिक्षण एतद्घटोत्पत्तिरपि निरस्ता । तत्पूर्वं तद्घटस्य प्रतिबन्धकस्य सत्त्वात् एतद्घटनाशानन्तरं खण्डघटोत्पत्तिकाल एतद्घटोत्पत्तिवारणाय प्रागभावस्य हेतुत्वकल्पनमावश्यकमित्यर्पि नाशङ्कनीयम् । तत्र यादृशसंयोगनाशत्पूर्वं घटनाशस्तत्संयोगव्यक्तेरेव हेतुत्वोपगमेन तदभावादेव खण्डघटोत्पत्तिकाले तदापत्तिवारणात् ।
न च यत्र शतसंयोगारब्धघटस्य दशासंयोगनाशनन्तरं घटनाशस्तत्र खण्डघटोत्पत्ति कालेsखण्ड घटोत्पत्तिवारणाय विनिगमनाविरहेण दशसंयोगहेतुत्वकल्पनापेक्षया तत्प्रागभावस्यैकस्य हेतुत्वकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् । 
तत्र तद्घटनाशस्यैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनात् । न च तद्घटं प्रति तद्घटनाशाभावस्य जन्यन्द्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वावच्छिन्नाभावस्य च हेतुद्वय कल्पनापेक्षया तद्घटं प्रति तद्घटप्रागभावत्वेनैक हेतुत्वकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् । 
यत्र महाघटनाशनन्तरं खण्डघटो ( नोत्पद्यत आरम्भकसंयोगविरहात्तत्र प्रागभावहेतुत्वकल्पनापेक्षया द्रव्यभावादिहेतुताया एव द्वितीयादिक्षणे तदापत्तिवारणाय क्लृप्तत्वात्तत्रैव तदुत्पत्तेः । 
एतादृशस्थले तद्घेतुताया अनाधिक्यात् । प्रागभावादेर्हेतुत्वेsपि खण्डघटादेरेव तद्घटोत्पत्तिद्वितीयक्षण आपत्तिवारणाय द्रव्यभावादेर्हेतुताया आवश्यकत्वात् । 
न च भाविखण्डगटादीनां महाघटोत्पादक्षण आपत्तिवारणाय तत्र महाघटनाशस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् । तत एव द्वितीयक्षणे तदापत्तिवारणसंभवात् किं द्रव्याभावहेतुतयेति वाच्यम् । यदा महाघटसत्त्व एव तदारम्भककपाले कपालान्तरसंयोगस्तदनन्तरं घटनाशे अन्तरा संयुक्त कपालसहितमहाघटारम्भक कपालैः खण्डघटारम्भस्तत्र महाघटोत्पत्तिकाले खण्डघटहेत्वन्तरोत्पन्नसंयोग विरहेणापत्तिविरहात् । महाघटनाशस्य हेतुताया अनावश्यकत्वात् द्वितीयादिक्षण आपत्तेर्वारणाय द्रव्याभावहेतुताया आवश्यकत्वात् । न चास्य द्रव्याभावहेतुत्वमुभय वादिसिद्धान्तस्थलेsपि तद्घटं प्रति घटनाशाभावहेतुत्वापेक्षया प्रागभावहेतुत्वमेवोचितमिति । तद्घटनाशाभावहेतुत्वे तद्घटनाशकालोत्पन्न पदार्थान्तरभावमादाय विनिगमनाविरहादिति वाच्यम् । 
एतन्मतेsपि तद्घटसमानकालोत्पन्न पदार्थान्तरप्रागभावमादाय विनिगमनाविरहसंभवात् । एतेन ज्ञानादिस्थलेप्युत्पन्न पुनरूत्पादो निरस्तः । स्वोत्पत्तिद्वितीयतृतीयक्षणे तदुत्पत्तेः । तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तद्व्यक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेन वारणीयत्वात् । चतुर्थादिक्षणे तदुत्पादस्य तत्तद्व्याक्तित्वावच्छिन्न जनकतावच्छेदकीभूत तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्न विशेषणज्ञानादि विरहेणपादानासंभवात् । प्रागभावहेतुत्वेsपि तत्तद्व्यक्तेः पूर्वमुत्पाद वारणाय विशेषणज्ञानादीनां तत्त्वेन हेतुताया आवश्यकत्वात् । न च धारावाहिस्थले निर्विकल्पकस्यैव चतुर्थादिक्षण आपत्तिवारणाय प्रागभावहेतुत्वमावश्यकम् । 
तत्रविशेषण ज्ञानादीनामहेतुत्वात् । 
चक्षुःसंयोगादीनां तृतीयादि क्षणेsपि सत्त्वादिति वाच्यम् । 
तत्र तन्नाशाभावस्यापि हेतुत्वोपगमात् । न च तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नाभावस्य नाशत्वावच्छिन्नाभावास्य 
चोभयस्य कारणत्व कल्पनापेक्षया तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तद्व्यक्तिप्रागभावत्वेनैकैक   हेतुताकल्पनमेवोचितमिति वाच्यम् ।
प्रागभावहेतुत्वेsप्यति रिक्तप्रागभावस्तदनन्यथा सिद्धत्वनियतपूर्ववृत्तित्वयोः कल्पनीयतया एतदपेक्षया क्लृप्तयोः क्लृप्त नियतपूर्ववर्तितयोरन्यथा सिद्धत्वकल्पनाया उचितत्वात् । अथवा कालिकसंबन्धेन तज्ज्ञानाधिकरणसमय ध्वंसस्यैकमेव प्रतिबन्धकत्वं कल्पते । तत एव तृतीयक्षणादौ न तदापत्तिः । 
न च द्वितीयक्षणे तदापत्तिरिति वाच्यम् । उत्पत्त्यन्तर्भावेन सामग्रीव्याप्तेरनभ्युपगमात् । तद्वत्त्वस्य तदानीमिष्टत्वात् । अस्तु वा तादृशर्ध्वस्वाभावस्य कार्यसहभावेन हेतुता । अत उत्पत्त्यन्तर्भावेन सामग्रीव्याप्त्यभ्युपगमेsपि द्वितीयादिक्षणे न तदुत्पादापत्तिः । तदधिकरणसमयध्वंसस्य तदानीं सत्त्वात् । वस्तुतस्तु सामान्यतो निष्प्रकारकं  तद्विषयकज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति तद्विषयकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वोपगमाद् विशिष्टबुद्ध्यादिक्षणे न तदापत्तिः संभवतीति ध्येयम् । 
यत्तूत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य धर्माधर्मोत्पादवारणायादृष्टत्वावच्छिन्नं 
प्रत्याद्यतत्त्वज्ञान प्रागभावत्वेन हेतुतया प्रागभावसिद्धः । आद्यतत्त्वज्ञानत्वं च स्वसमानाधिकरणतत्त्व ज्ञानाधिकरणसमयध्वंसा समानकालीनत्वं स्वत्वाननुगमात् । भेदकूटनिवेशे चात्यन्ता गौरवात् । किन्तु स्वसामानाधिकरण्य स्वाधिकरण समयध्वंसवत्वोभयसंबन्धेन तत्त्वज्ञानवद्भिन्नत्वम् । वस्तुतस्तु स्वसामानाधिकरण्य कालिकविशेषणता वच्छिन्नस्ववृत्तित्वोभयसंबन्धेन तत्त्वज्ञानवदन्यत्वं प्रागभाव एव विशेषणीयम् । तदप्यसत् । तत्त्वज्ञानध्वंस प्रतिबन्धकतामभ्युपगम्य तत्त्वज्ञानवतोsदृष्ट वारणसंभवात् । अथैवं  तत्त्वज्ञानोत्पादक्षणे तद् द्वितीयक्षणे चादृष्टोत्पत्त्यापत्तेः । न च तत्त्वज्ञानोत्पत्तिकाले भवन्मतेsपि तदुत्पादप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तादृशप्रागभावस्य कार्यसहभावेन हेतुत्वोपगमादिति चेन्न । तत्त्वज्ञानध्वंसस्येव तत्त्वज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकत्वोपगमात् । एवमपि पूर्वोक्तरीत्या कल्पनालाघवसंभवात् । तादृशतत्त्वज्ञानवदन्यतत्त्वज्ञान प्रागभावत्वादिना हेतुत्वे तत्त्वज्ञानवदन्यत्वप्रागभावत्वयोरेव विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारणताद्वयस्य भवतोsप्यावश्यकत्वाच्च ।
वस्तुतस्त्वदृष्टत्वावच्छिन्नं प्रति वासनात्वेनैव हेतुत्वं कल्प्यते । अतो न तत्त्वज्ञानवतो धर्माद्युत्पत्तिः । तत्त्वज्ञानेन वासनानाशात् । वासनात्वं च मिथ्याज्ञानजन्यसंस्कारगतो जातिविशेषः । न च यदुत्तरत्वजात्या संकर्यमिति वाच्यम् । तादृशजातौ मानाभावात् । एवं तत्त्वज्ञानाभावहेतुतापि न स्वीक्रियते । वासनायाः कार्यसहभावेनैव हेतुत्वोपगमात् । तत्त्वज्ञानोत्पत्तिद्वितीयक्षण एव च तन्नाशेन द्वितीयादिक्षणेsदृष्टोत्पत्त्यसंभवात् । प्रथमक्षणेsदृष्टोत्पादाभायुपगमे क्षतिविरहात् । न च तत्त्वज्ञानिनां वासनोत्पादवारणाय वासनां प्रत्यवाद्यत्त्वज्ञानप्रागभावत्वेन हेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । मिथ्याज्ञानरूपकारणविरहेणैव तत्त्वज्ञानिनां वासनानुत्पादात् । मिथ्याज्ञानं प्रत्यापि वासनान्तरस्य हेतुतया उत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य मिथ्याज्ञानानुत्पादादिति ।
यत्त्वात्मविशेष सगुणानां क्षणिकतावारणाय विभुसमवेतयोग्यविशेष गुणनाशत्वावच्छिन्नं प्रति स्वानन्तरोत्पन्नविशेषणगुस्य हेतुत्वं वाच्यम् । तत्र तादृशविशेषगुणत्वेन हेतुत्वं न संभवति स्वत्वाननुगमात् । अतः स्वपूर्वत्वसंबन्धेन सत्त्वेन गुणत्वेन वा हेतुता वाच्या । स्वपूर्वत्वं च न स्वोत्पत्तिक्षणध्वंसप्रतियोगिसमय वृत्तित्वम् । उत्पत्त्यादेरननुगमात् । किन्तु कालिकविशेषणतया स्व प्रागभाववत्वमित्येव युक्त्या प्रागभावसिद्ध्यतीति । तदसत् । प्रतियोगितासंबन्धेन नाशत्वावच्छिन्नं प्रति स्वप्रतियोगिमत्वसंबन्धेन नाशत्वेन हेतुताकल्पनात् । पदार्थमात्रस्यैव क्षणिकतावारणसंभवात् । ज्ञानान्तरोत्पन्न स्वविशेषगुणस्य योग्यविभुविशेषगुणनाश कत्वानभ्युपगमात् । 
यत्तु प्रागभावानभ्युपगमे पाकजरूपरसगन्धस्पर्शानां सामग्रीभेदाभावादभेदापत्तिः, सामग्रीभेदस्य कार्यभेद प्रयोजकत्वात् । प्रागभावहेतुत्वे प्रागभावस्य स्वसामग्रीघटकतया तद्भेदादेव सामग्रीभेद इति । तदप्यसत् । रूपरसादिकं प्रति रूपरसात्यन्ताभावस्य हेतुत्वात् । तद्भेदेन सामग्रीभेदात् । न च रसात्यन्ताभावस्य रूपरसादिहेतुत्वमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । तेजःप्रभृतौ रसाद्यभावसत्त्वे न रूपाद्युत्पादानन्तरं रसाद्युत्पत्तिवारणाय तत्र रूपाद्यभावहेतुताया आवश्यकत्वात् ।
यत्तु जन्यसत्वे न द्रव्यत्वेन कार्यकारणभावे जन्यत्वानिवेशे नित्यसाधारण्यपतात्तन्नि वेशनमावश्यकमिति । 
तच्च नोत्पत्तिमत्त्वमुत्पत्तेरननुगतत्वात् । किन्तु प्रागभावप्रतियोगित्वं प्रतियोगितासंबन्धेन प्रागभाववत्त्वं वेत्युभयथापि प्रागभावस्वीकार आवश्यक इति । तदप्यसत् । 
प्रतियोगितासंबन्धेन ध्वंसवत्त्वनिवेशेनैवोपपत्तौ प्रागभावनिवेशानर्थक्यात् । न च प्रतियोगितासंबन्धेन ध्वंसवत्त्वं कालिकसंबन्धेन घटत्वादिमत्त्वं वा निवेश्यत इत्यत्र विनिगमनाविरहेणानन्त कार्यकारणभावप्रसङ्गात् । प्रागभाववत्वादेस्तथात्वेन कालिकसंबन्धेन 
घटत्वादिमत्त्वनिवेशनमादाय विनिगमनाविरहो नाशङ्कनीयः । अवच्छेदकत्वेनैव प्रागभावसिद्धेस्तदीया वच्छेदकतया धर्मिग्राहकमानसिद्धित्वादिति वाच्यम् । कालिकसंबन्धेन घटत्वादिमत्त्वस्य महाकालसाधारणतया नित्यव्यावृतत्वविरहेण तन्निवेशनमादाय विनिगमनाविरहस्य ध्वंसवत्त्वनिवेशनमतेsप्यप्रसक्तेः । अत्राहुः स्वानधिकरणतन्त्वादौ पटाद्युत्पत्तिवारणाय तत्तत्पटत्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्पटप्रागभावत्वादिना हेतुता स्वीकरणीयेति प्रागभावसिद्धिः । न च तन्त्वतरे पटोत्पत्ताविष्टापत्तिः । पटान्तरस्यैवात्रोत्पत्तेः । तत्तत्पटत्वावच्छिन्नस्यापि नापत्तिः संभवति । तादृशधर्मस्य कस्यचिज्जन्यतावच्छेदकतयाssपादकाभावात् । तन्त्वादेशस्तु पटत्वावच्छिन्नं प्रत्येव जनकत्वादिति वाच्यम् । तत्तद्व्यक्तित्वस्य कार्यमात्रवृत्तितया कस्यचिज्जन्यतावच्छेदकत्वस्यावश्यमेव स्वीकरणीयत्वात् । अन्यथा पटत्वादावप्यतन्त्वापत्तिः । न चैवमपि तत्तत्पटत्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्तन्तुत्वेन तत्तत्तन्तुसंयोगत्वेन वा हेतुत्वमभ्युपेयते । तत एव तन्तूत्पादौ तदापत्तिवारणसंभवात् किं प्रागभावेनेति वाच्यम् । एकैकपटं प्रति सहस्रतन्तूनां तत्तत्तन्तुसंयोगानां वा तत्तद्व्याक्तित्वेन हेतुत्वं कल्पनीयम् । तदपेक्षया एकस्य प्रागभावस्य हेतुत्वकल्पने लाघवात् । न च तन्तुद्वये त्रये वा सत्त्वे तत्र कथं सहस्रतन्त्वारब्धपटोत्पत्तिः । तत्रापि तादृशप्रागभावसत्त्वादिति तत्र तन्तूनां तत्तत्तन्तुसेयोगानां वा हेतुत्वकल्पनं प्रागभावस्वीकारेsप्यावश्यकमिति वाच्यम् । चरमोत्पन्नसंयोगव्यक्तेस्तत्र व्यक्तित्वेन हेतुत्वकल्पनेनैव त्रिचतुरादितन्तुमात्रोत्पत्तौ तत्पाटोत्पत्तिवारणसंभवेन तावतां तन्तुनां संयोगानां च हेतुताया निष्फलत्वात् । न चैवमपि पटानारम्भकतन्तौ तत्पटहेतुभूतचरम तन्तुसंयोगाभावादेव न तत्पटोत्पत्तिरिति वाच्यम् । तत्संयोगव्यक्त्यनधिकरणीभूतन्तुष्वपि तत्पटोत्पादात्तदनधिकरणतन्तौ तत्संयोगव्यक्तिविरहस्याकिञ्चित्करत्वात् । चरमसंयोगहेतुता न समवायेन तदनधिकरणीभूततन्तावपि तत्पटोतपादेन व्यभिचारात् । किन्तु कालिकप्रत्यासत्त्या तत्पटत्वावच्छिन्नं प्रति कालिकप्रत्यासत्या तद्धेतुता । न चैवमपि कालिकप्रत्यासत्या तत्पटादेः स्वोत्पत्तिक्षणेsप्युत्पत्तेः । तत्र च पूर्वकालावच्छेदेन ( कारणसत्त्ववत्कारणाभावस्यासत्त्वे न व्यभिचारानवकाशात्  । ) न तत्तत्पटसम नियतसंख्याव्यक्तेर्हेतुत्वोपगमेनैव देशनियमोपत्तेः किं प्रागभावहेतुतयैवति वाच्यम् । नानापुरूषीयापेक्षाबुद्धिजन्य संख्याव्यक्तीनां प्रत्येक ( हेतुत्वे विनिगमनाविरहप्रसङ्गात् । न च नानापुरूषीयापेक्षबुद्धिजन्ययुगपदभिन्नसमनियतसंख्याया भेदे मानाभावान्नैष दोष इति वाच्यम् । ) 
एवमपि क्रमोत्पन्नानां संख्यानां हेतुत्वे विनिगमनाविरहात् । एवं गगनादिसाधारणव्यापक संख्याव्यक्तीनां हेतुत्वमादाय विनिगमनाविरहो बोध्यः . गगनादौ च तादात्म्यप्रत्यासत्त्या तन्त्वादिरूपकारणविरहेण तत्र पटोत्पत्त्यसंभवात् । 
एतेन यावत्तन्तुभिन्नस्य  तावत्तन्तुवृत्तेरखण्डस्य हेतुत्वान्नैष दोष इति परास्तम् । 
गगनादिसाधारणभेदमादाय विनिगमनाविरहापत्तेः । ननु तादृशभेदवत्त्वेन तावत्तन्तूनामेव हेतुत्वमुपेयते । 
न च व्यापकभेदे हेतुत्वमादाय विनिगमनाविरहः । व्याप्यधर्मस्य जनकतावच्छेदकत्वस्य  संभवे व्यापकधर्मस्यान्यथा सिद्धिनिरूपकत्वादिति चेन्न । तत्पटसमनियतभेद व्यक्तिमत्त्वेन तन्तूनां गगनादिसाधारणभेदस्य तत्त्वेन वा हेतुत्वे तादृशविनिगमनाविरहस्य तावतापि वारणसंभवात् । 
न च तावत्तन्तु वृत्तिजातिविशेषं स्वीकृत्य तावद्विजातीयतन्तुत्वेन हेतुत्वोपगमान्नैष दोष इति वाच्यम् । 
तादृशतन्तूनां कतिपयैस्तन्तु सहकृतैर्यत्र पटान्तरमारब्धं तत्र पटान्तरजनकतावच्छेदक 
जात्योभयपटारम्भकतन्तुषु सांकर्येण जातिकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । तस्मात्ताद्दशनियमबलात् प्रागभावस्वीकार आवश्यकः । अथैवमपि द्वितन्तुकपटादिस्थले प्रागभावस्वीकारो निरर्थकः । 
तत्र तदारम्भकसंयोगव्यक्तेरहेतुतयैव देशनियमोपपत्तेः । न च तत्संयोगस्य तन्तोरेव हेतुत्वे विनिगमनाविरहप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तन्तुद्वयहेतुत्वापेक्षया एकसंयोगस्य हेतुत्वकल्पने लाघवस्यैव विनिगमकत्वात् । 
न च हेतुतामादाय विन्गमनाविरह इति वाच्यम् । प्रत्येकहेतुत्वे तदितरतन्ताविव तदनधिकरणतन्तावपि तत्पटोत्पादापत्तेः । 
एवं बहुतरतन्त्वारब्धे पटेsपि यत्र प्रथममेकसंयोगस्तदनन्तरं च तदितरतत्पटारम्भक यावत्संयोगोत्पत्तिरयुगपत्तत्र प्रथमसंयोगनाशानन्तरमेव तत्पटोत्पत्तिवारणाय तदुत्तरोत्पन्ननिखिल संयोगानां विनिगमनाविरहेण हेतुताया आवश्यकत्वात् । प्रथमसंयोगव्यक्तेरपि हेतुत्व कल्पनयैव देशनियमोपपत्तेः प्रागभावस्वीकारो निर्युक्तिकः । 
न च तत्तत्संयोगानधिकरणतन्तावपि तत्पटोत्पादेन व्यभिचारात् । 
कालिकप्रत्यासत्त्यैव हेतुताया स्वीकरणीयतया न तत्तद्देशनियमोपपत्तिरिति वाच्यम् । 
क्रियासंयोगस्थलवत् कार्यतावच्छेदकावच्छिन्न यत्किञ्चिद्व्यक्त्यधिकरण यावद्व्यक्तिवृत्त्यन्ताभाव प्रतियोगितानवच्छेदक धर्मत्वरूपव्यापकताया एव कारणताशरीरे निवेशनीयतया तत्पटाधिकरण यत्किञ्चिद्व्यक्तौ तत्संयोगत्वावच्छिनन्नाभावसत्त्वेsपि क्षतिविरहात् । 
अथवा तत्संयोगाधिकरण वृत्तित्वविशिष्टसमवायस्यैव तत्संयोगनिरूपितकार्यतावच्छेदक संबन्धत्वाभ्युपगमात्र भेदानुपपत्तिः । न च पटविशेषादौ प्रागभावहेतुत्वसिद्धेर्यद्विशेषयोरित्यादि नियमेन जन्यत्वावच्छिन्नं प्रति प्रागभावत्वेनापि 
हेतुत्वमावश्यकमिति द्वितन्तुकेsपि तत्सिद्धिरिति वाच्यम् । तादृशनियमे मानाभावादिति चेन्नेष्यत एव तादृशस्थले प्रागभावविशेषस्यैवेति । अत्र चैतादृशयुक्त्या सिद्धस्य पदार्थस्य सप्रतियोगिकत्वादौ मानाभाव इति चिन्तनीयम् ।
वस्तुतस्त्वन्योन्य ज्ञानादिव्याप्यवृत्त्यात्म मनोयोगादि निरूपितकार्यतायां प्रतियोगितासंबन्धेन प्रागभावत्वरूप जन्यत्वस्यावच्छेदकताया आवश्यकतया प्रागभावः संभवति । तत्र प्रतियोगतासंबन्धेन ध्वंसवत्त्वनिवेशेsपि कालिकादिसंबन्धेन घटत्ववत्त्वनिवेशमादाय विनिगमनाविरहप्रसङ्गात् । 
तत्र ज्ञानत्वादिनिवेशस्यावश्यकतया महाकालसाधारण्याभावात् ( तत्र प्रागभावकालिकविशेषणतोभय संबन्धेन ज्ञानत्वमेव ) जन्यतावच्छेदकं तथा च जन्यतावच्छेदकस्य नित्यसाधारण्याभावात् प्रागभावनिवेशो नास्ति कथं कार्यतावच्छेदकत्वमुभयत्वेन प्रत्येकरूपेण वा ? नाद्यः । उभयत्वस्य दुर्वचत्वात् । संख्यात्मकस्य तस्य समयाव्यावृत्तेः । न  चापेक्षाबुद्धिविशेष विषयत्वं तन्तुबुद्धिविशेषविषयत्वस्यैव दुर्वचत्वात् । तान्त्यः । अननुगमात् ।
यत्तु कालिकविशेषण ताज्ञानत्वस्यावच्छेदकत्वान्नैष दोष इति । तन्न । कालिकविशेषणतया वैशिष्ट्यं समवायैकेन संबन्धेन वक्तव्यम् । सामानाधिकरण्य संबन्धेनेति चेत्तार्हि घटत्वादिविशिष्टसमवायस्य तथात्वमादाय विनिगमनाविरहः । न च सामानाधिकरण्यसंबन्धेन कालिकविशेषणताविशिष्टज्ञानत्वमेव कार्यतावच्छेदकं वक्तव्यमिति वाच्यम् । 
ज्ञानस्य ज्ञानत्वादिनिष्ठकालिक संबन्धघटितघटत्वादि सामानाधिकरण्यनिरूपकतया तस्य घटत्वविशिष्टज्ञानत्ववत्त्वेन घटत्वादिविशिष्टज्ञानत्वमादाय विनिगमनाविरहसंभवात् । न च विषयता संबन्धघटितसामानाधिकरण्य संबन्धेन घटत्वादिविशिष्टज्ञानत्वं नित्यज्ञानेsपि वर्तत इति । 
सानानाधिकरण्यसंबन्धेन घटत्वादिविशिष्टज्ञानत्वस्य न नित्यव्यावृतत्वमिति वाच्यम् । कालिकसंबन्धावच्छिन्नस्वाधिकरणता तावद्वृत्तित्वरूपसामानाधि-करण्यस्यैव निवेशनीयत्वात् । विषयितासंबन्धघटितसामानाधिकरण्येन कालिकविशेषणता - विशिष्टज्ञानत्वस्यापि नित्यसाधारणतया संबन्धविशेषनिवेशस्य भवतोsप्यावश्यकत्वात् ।
	केचित्तु केवलनीलाद्यवयवारब्धस्थले चित्ररूपापत्ति वारणाय चित्ररूप त्वावच्छिन्नं प्रति षड् भावहेतुताकल्पनापेक्षया चित्रप्रागभावहेतुतायाः कल्पयितुमुचितत्वात् प्रागभावसिद्धिः । न च तत्र पाकादिना नीलादिनाशानन्तरमवयवेषु नानाविजातीयरू पोत्पत्त्या चित्रमुत्पद्यते । तत्र चित्रप्रागभावस्यावश्यं स्वीकरणीयत्वाद्रक्ताद्युत्पत्ति दशायामपि चित्रापत्तिः । तद्वारणाय षड्भावहेतुत्वस्या वश्यकत्वे किं प्रागभावहेतुतयेति वाच्यम् । तत्र पाकादिना आवश्यवान्तरारब्धावयविनि चित्ररूपस्यैवेत्पादाभ्युपगमेन नीलघटे चित्रप्रागभावनङ्गीकारादित्याहुः ।
	परे तु धूमलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति धूमपरामर्शत्वादिना हेतुत्वे sपि स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगिकत्वस्ववृत्तिमत्त्वो भयसंबन्धेन धूमपरामर्शवत्वादिरूपं धूमलिङ्गकत्वस्य कार्यतावच्छेदककूटौ निवेशादन्यविधस्यानुगतधूमालोकादि (लिङ्गकत्वस्य दुर्वचत्वात् ) प्रागभावस्वीकार आवश्यकः । एतेन प्रागभावस्य प्रतियोग्युत्पत्तिक्षण विनाशत्वमप्रमाणिकमिति निरस्तम् । प्रतियोग्युत्पत्तिक्षणे प्रागभावसत्त्वे वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वतो वह्निमाश्चेत्याकारकसमूहालम्बनात्म - कान्यलिङ्गकानुमितेरपि तादृशोभयसंबन्धेन धूमपरामर्शोभयप्रसङ्गात् । एवं प्रागभावनङ्गीकारेsनुमितिसामग्र्यादीनां सिद्ध्यभावबाधाभावादिविशिष्ट - परमर्शत्वादिना प्रतिबन्धकता वाच्या । तत्र च तादृशस्तोमस्य विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबन्धकतानन्त्यापत्तेः । तदभ्युपगमे च बाधाभावसिद्ध्यभावपरामर्शादिकमनिवेश्य स्ववृत्तिप्रतियोगिकत्वसंबन्धेन कृतिविशिष्टानुमितिप्रागभावत्वेनैव प्रतिबन्धकता कल्प्यत इति लाघवः (लाघवम्) । तादृशसंबन्धेन कृतिविशिष्टः सन् प्रागभावप्रतियोग्यव्यवहितपूर्वक्षण एव वर्तत इति नानुपपत्तिः ।
	यत्तु तत्त्वज्ञानस्य चरमदुःखध्वंसत्वरूपमुक्तत्वं जन्यतावच्छेदकं चरमत्वं च न दुःकनिष्ठा जातिर्गोवधजन्यतावच्छेदकजातिभिः संकर्यप्रसङ्गात् । किन्तु स्वसामानाधिकरण्यावच्छिन्नकालिकविशेषणतासंबन्धेन दुःखप्रागभाववदन्यत्वं तदिति प्रागभावस्वीकारावश्यक इति । तदसत् । स्वसामनाधिकरण्या - वच्छिन्नाकालिकविशेषणतासंबन्धेन दुःखवदन्यत्वस्य ध्वंसत्वे निवेशादेवेदानी - न्तनदुःखध्वसे व्यभिचारवारणसंभवात् । तद्वारणाय दुःखे चरमत्वनिवेशस्य वेकल्यादिति ।

			इति श्रीरघुदेवभट्टाचार्यकृतप्रागभावविचारः समाप्तः  ।

							***