Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी
			
				ईश्वरवादः
			श्रीगणपतये नमः ।
			यद्यपीह न सन्देहो न वास्ति कल्पनान्यथा ।
			तथापि रघुदेवेन तारल्यात्किञ्चिदुच्यते ।।
ईश्वरसद्भावे न प्रत्यक्षं प्रमाणम् । आत्मप्रत्यक्षानुकूलस्यास्मदीय 
विजातीयमनः सन्निकर्षस्य तत्राभावात् । 
अन्यथा परमात्मनोsपि परप्रत्यक्षापत्तिः । 
नापि ' यः सर्वज्ञः सः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः । 
तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नञ्च जायते । ' इत्यादिश्रुतयस्तत्र प्रमाणम् । 
श्रुतीनामीश्वरोक्तत्वेनैव प्रामाण्येन तत्सन्देहे तासां संदिग्धप्रमाण्यकत्वात् । 
न च नित्यत्वेन यन्निर्दोषत्वं तेनैव तासां प्रमाण्यमिति वाच्यम् । वर्णनामनित्यत्ववादे नित्यत्वस्य तत्र दूषितत्वात् । किन्तु विवादाध्यासितकर्तृपक्षककार्यत्वहेतुसकर्तृक-त्वानुमानं तत्र प्रमाणम् । तत्र परार्थानुमाने विचाराङ्गविप्रतिपत्त्यावश्यकतया विप्रतिपत्तयोर्विवादाध्यासितकर्तुकं सकर्तृकं वा न वेत्यादयो बोध्याः ।
नन्वत्र किं पक्षतावच्छेदकम् । विवादविषयकर्तृकत्वं तदिति चेन्न । तस्य दुर्वचत्वात् । न च सकर्तृकत्वप्रकारकसंदेहविशेष्यतावच्छेदकत्वमेव तदिति वाच्यम् । घटस्यापि कदाचित् सकर्तृत्वप्रकारसंदेहे विशेष्यतावच्छेदकीभूतघटत्ववत्त्वेन सिद्धसाधनस्य दुर्वारत्वात् । न च पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेरूद्देश्यत्वादेशतः सिद्धसाधनस्यादोषत्वमिति वाच्यम् । तथापि यात्राङ्कुरविशेषेण सकर्तृकत्वस्य संदेहस्तत्र सकर्तृकत्वासिद्धेः । न च जन्यत्वमेवात्र पक्षतावच्छेदकं पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेरूद्देश्यतायामसतः सिद्धसाधनस्यादोषतया न कोsपि दोष इति वाच्यम् । 
प्रकृते कार्यत्वस्य हेतुतया पक्षातावच्छेदकस्य हेतुत्वप्रसङ्गादिति चेन्न । जन्यत्वस्यैवात्र पक्षतावच्छेदकत्वात् । न चोक्तदोषः । तस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपतया हेतुस्वरूपकार्यत्वस्य ( तु प्रागभावप्रतियोगित्वरूपतयोक्तानुपपत्तेभावात् । 
अथैवं सति जन्यं सकर्तृकं 
प्रागभावप्रतियोगित्वादित्यनुमानं पर्यवसन्नम् । 
तच्च न संभवति । ध्वंसस्यासमवेततया सकर्तृकत्वस्य स्वोपादान 
गोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षासमानाधिकरणकृतिजन्यत्वरूपस्य 
ध्वंसेsभावेन बाधादिति। न च तत्र स्वोपादानगोचरत्व विवक्षायां प्रयोजनाभाव इति वाच्यम् । 
तथा सत्यदृष्टजनकास्मदादितथाविधकृतिजन्यत्वमादाय सिद्धसाधनापत्तेः । 
न च दुष्टान्तपक्षसाधारणस्वत्वस्यैकस्याभावात् तथा निवेशो न संभवतीति वाच्यम् । 
समवायसम्बन्धेन कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति विषयताप्रत्यासत्त्यैव कृत्यादेर्हेतुतया ) 
विषयताप्रत्यासत्त्यवच्छिन्न तथाविधकृतिनिष्ठकारणता निरूपित समवायसंबन्धावच्छिन्न कार्यत्वस्य 
तदर्थत्वसंभवेनानुपपत्त्यभावादिति चेन्न । 
सत्त्वाविशिष्टजन्यत्वस्य ध्वंसप्रतियोगित्वविशिष्टजन्यत्वस्य वा पक्षतावच्छेदकत्वे
नानुपपत्त्यभावादिति। 
यत्तु सकर्तृकत्वमिह 
नोपदर्शितस्वोपादान 
गोचरत्वगर्भमपि तु स्वजननस्वरूपस्वो 
योग्यादृष्टजनकं 
यद्येतद्भेदकूटविशिष्टतथाविध
कृतिजन्यत्वं तथाप्युपदर्शितसिद्ध साधनवारणं संभवति । 
एवञ्च ध्वंसे तथाविधसाध्याभावनिर्णये न बाधासंभवाज्जन्यत्वस्य शुद्धस्य पक्षतावच्छेदकत्वेsपि न क्षतिः । अत एव कार्यसामान्यं प्रति ईश्वरकृतिः कारणमिति प्रवादोsपि संगच्छते । 
अन्यथा समवेतकार्यं प्रत्येव तस्याहेतुतयोपदर्शितप्रबादोsपि व्याहन्यतेति । तन्न । तथाविधभेदकूटस्य दुर्ज्ञेयतया तद्घटितधर्मेण साध्यत्वासंभवे 
नोपदर्शितरीतेरावश्य कत्वान्निर्युक्तिकप्रवादस्याश्रद्धे यतयोपदर्शित प्रवादस्य व्याघातोsपि 
कृत्यभावादिति।
यत्तु क्षितित्वमत्र पक्षतावच्छेदकमिति, तन्न । क्षितित्वस्य पृथिवीत्वापरपर्यायस्य सामनाधिकरण्येन पक्षतावच्छेदकत्वे घटादिकमादाय सिद्धसाधनात् । अवच्छेदकावच्छेदेन पक्षतावच्छेदकत्वे पार्थिवपरमाणौ कार्यत्वरूपहेतोर्भागासिद्धेरिति ।
	यत्त्वङ्कुरत्वं द्व्यणुकत्वं नित्यसमवेतत्वमात्रं वा पक्षतावच्छेदकमिति, तदपि मन्दम् । जन्यमात्रे सकर्तृकत्वासिद्धेः । तत्र तत्सिद्ध्यर्थमनुमानान्तरकल्पने गौरवाच्चेति ।
ननु किमत्र साध्यम् ? न तावत् ज्ञानचिकीर्षासमानाधिकरण कृतिनिष्ठविषयता प्रत्त्यासत्त्यावच्छिन्नकारणता निरूपितसमवायसंबन्धावच्छिन्न कार्यत्वं तत्साध्यता वच्छेदककोटौ समानाधिकरण्यान्तनिवेशे प्रयोजनाभावाद् व्यर्थविशेषणत्वाच्च । व्यापकेन व्यर्थविशेषणत्वमिति प्रवादस्य निर्युक्तिकत्वेनाश्रद्धेयत्वात् । न च मास्तु तन्निवेश इति वाच्यम् । तथा सतीश्वरस्य ज्ञानेच्छयोरसिद्धयापत्तेः । न च कृतेः साक्षाद्विषयता निरूपकत्वाभावेनेश्वकृतौ सविषयकज्ञान समानाधिकरणेच्छा सामानाधिकरण्यरूपं तत्र विषयसंपत्त्यर्थमीश्वर ज्ञानेच्छायोरङ्गीकारे आवश्यकमिति वाच्यम् । जीवनयोनियन्त्रवत्तादृश कृतेर्निविषयकत्वे क्षतिविरहात् । यदि चादृष्टवदात्मसंयोगस्यैव प्राणपञ्चकसञ्चारजनकत्वसंभवे जीवनयोनियत्ने मानाभावेन कृतेः सविषयकत्वनियमस्याक्षततया ईश्वरप्रयत्नस्यापि सविषयकत्वमिति विभाव्यते तथापि न क्षितिः । कृत्तौ साक्षादतिरिक्तविषयता निरूपकत्वाभ्युपगमेनैवोपपत्तौ तत्र 
ज्ञानेच्छयोरङ्गीकारस्य निःष्प्रयोजनत्वात् । न च कृते साक्षाद्विषयत्वस्वीकारे ज्ञानत्वापत्तिः। विषयतानिरूपकत्वरूप 
साक्षाद्विषयतावत्त्वस्य ज्ञानत्वव्याप्यत्वादिति वाच्यम् । तादृशनियमे मानाभावादिति । 
यत्तु ज्ञानादित्रितजन्यत्वस्य प्रकृतेः साध्यत्वादीश्वर ज्ञानादिसिद्धिरिति । 
तन्न अप्रयोजकत्वात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति कृतित्वेनैव हेतुत्वस्य क्लृप्तत्वात् । 
न च विनिगमनाविरहाज्ज्ञानत्वादिनापि हेतुत्वमायास्यतीति वाच्यम्, तथाविधकार्यकारणभाव ग्राहकान्वयव्यतिरेकानुविधानाभावात् । 
अत एव ज्ञानेच्छाकृतिविषयत्वमात्रं साध्यमित्यपि निरस्तम् । अप्रयोजकत्वादिति चेन्मैवम् । 
उपदर्शित कार्यकारणभावरूपानुकूल तर्कवत्त्वेन सकर्तृकत्वसाधकानुमानात् कार्यत्वावच्छेदेन कृतिजन्यत्वसिद्धौ कृतौ अन्वयव्यतिरेकानुविधानाभ्यां शरीरिसमवेतत्वातिरिक्त समवेतत्वबाधसहकृतादियं कृतिः 
समवेतानुगुणत्वादित्यनुमानादीश्वरसिद्धौ वेद 
उच्चरितशब्दत्वादित्यनुमानादति रिक्तबाध सहकृतात् 
तत्रेश्वरकर्तृत्व सिद्धावीश्वर कर्तृत्वेन वेदस्य प्रामाण्ये सिद्धे यः सर्वज्ञः सः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः इत्यादि, सोsकामयत बहु स्यां प्रजायेय 
इत्यादिवाक्येभ्य एव तस्य सर्वविषयकज्ञानेच्छा सिद्धेरप्रत्यूहत्वात् । 
ननु सर्वमिदं संभवित, कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति कृतित्वेन हेतुत्वे तदेव तु कुत इति चेत्, तदेव हि घटपटादिस्थले कुलालादिकृतीनामन्व यव्यतिरेकानुविधानबलात् घटपटादिकं प्रति कृतित्वेन हेतुत्वे कल्पनीयं लाघवात् कार्यत्वावच्छिन्नं प्रत्येव तत्कल्पने न तु घटत्वं घटत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति, तथा सत्यनन्तकार्यकारणभावकल्पने गौरवात् । न च भवन्मतेsपि कालिकसंबन्धेन घटात्वादिमत्त्वमादाय विनिगमनाविरहेण घटत्वादिभेदेन कार्यकारणभाव भेदस्यावश्यकताया मन्मते न गौरवावकाश इति वाच्यम् । समावायसंबन्धेन घटत्वादिविशिष्टं प्रति कृतित्वेन हेतुत्वादीनामपि विनिगमनाविरहेण तादृशकार्यकारणभावस्य दुर्वारतया गौरवस्य दुर्वारत्वादिति विशेषतोsन्वय व्यतिरेकानुविधानबलादपि सामान्यकारणभावसिद्धिः अन्यथा कार्यत्वावच्छिन्नं प्रत्युपादानत्वेनापि हेतुत्वासिद्ध्या निरूपादानकार्योत्पत्तिप्रसंगात् । अत एव आत्मतत्त्वविवेके ईश्वरानुमानविवेचनप्रस्तावे निरूपादनकार्योत्पत्तिप्रसङ्गादित्युक्तमाचार्यैः ।
अस्तु वा घटत्वपटत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति कृतित्वेन विशिष्टहेतुता तथापि सर्गादिकालीनघटादिकं पक्षीकृत्य घटत्वादिहेतुना सकर्तृकत्वसाधनेन ईश्वरसिद्धिरप्रत्यूहैवेति ।
यत्तु क्षित्यादिकमकर्तृकं शरीराजन्यत्वादित्यादिना सत्प्रतिपक्षसंभवान्नोपदर्शितानुमानज्जन्यमात्रे सकर्तृकत्वसिद्धिः । न चात्र शरीरविशेषणस्य व्यभिचारवारकत्वेन व्यर्थत्वान्न तुल्यबलेति वाच्यम् । तस्य व्यभिचारवारकत्वेsपि स्वरूपासिद्धिवारकत्वेनैव सार्थकत्वात् । न च व्यभिचारावारकत्वारूपव्यर्थत्वविशिष्टविशेषणवत्त्वज्ञानस्य व्याप्तिग्रहविघटकतया व्याप्यत्वासिद्धिस्वरूपस्य तथाविधव्यर्थविशेषणत्वस्य तत्र सत्वान्न तुल्यबलता । अत एवोक्तमाचार्यैरात्मतत्त्वविवेके ईश्वरवादेकामसिद्धिं परिहरतो द्वितीयापत्तिरिति वाच्यम् । अधिकतया व्यर्थविशेषणस्य निग्रहस्थानमात्रसंपादकतया तथाविधव्यर्थविशेषणत्वज्ञानस्य व्यप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वे न चैकात्मसिद्धिमित्याचार्य लिखनविरोध इति वाच्यम् । आचार्यैरभ्युपेत्य तथोक्तत्वात् ।
न च गरूधर्मस्य व्याप्यत्वावच्छेदकत्वाभावेन साध्यसंबन्धितावच्छेदक लक्षणव्याप्तेस्तस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावेन तु यद्धर्मविशिष्टाधिकरणवृत्त्य भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वा वच्छिन्नप्रतितियोगिताकाभाव घटितव्याप्तेरपि 
तत्राभावादतुल्यबलतया न तेन सत्प्रतिपक्षसंभव इति वाच्यम् । गुरूधर्मस्य व्याप्यत्वावच्छेदकत्वाभावेsभाव प्रतियोगिता वच्छेदकत्वाभावे वा प्रमाणाभावेन तत्रापि व्याप्तिसत्त्वादिति । 
तदपि न मनोरमम् । प्रतिस्थापनानुमान प्रयुक्तहेतोरनुकूल तर्काभावेनाप्रयोजकतया 
स्थापनानुमानप्रयुक्तहेतोस्तूपदर्शित कार्यकारण भावरूपानुकूलतर्कसत्त्वेन बलवत्तया सत्प्रति पक्षासंभवात् । अत एवात्र स्थापनानुमाने शारीरिकर्तृकत्वं शरीरजन्यत्वं 
वोपाधिरित्यपि परास्तम् । उपदर्शितकार्यकारण भावरूपानुकूलतर्केण कार्यत्वे सकर्तृकत्वव्याप्यत्वनिर्णये तद्व्याप्याव्यापकत्वेन शरीरिकर्तृकत्वादौ साध्यव्यापकतानुमानसंभवे साध्यव्यापकता निर्णयाभावेनोपदर्शितानुप पत्त्यभावादिति । 
न चोपदर्शितानुमानादीश्वरस्य कृतिसिद्धावपि तस्य नित्यत्वं न प्रमाणाभाव इति वाच्यम् । कृतेः नित्यत्वे लाघवमिति लाघवतर्कसकृतोपदर्शितानुमानस्यैव तस्याः प्रमाणत्वात् । एवमीश्वरज्ञानेच्छयोरपि नित्यत्वं लाघवादेव सिद्धम् । 
तयोर्जन्यत्वे ध्वंसप्रागभावादिकल्पने गौरवात् । एवं त्रयाणां प्रत्येकमपि लाघवात् सिद्धमिति । अत एव ईश्वरस्य शरीरे बाधकाभाव
तदीयज्ञानादित्रयमपि जन्यमिति परास्तम् । 
ईश्वरस्य भोगाभावे न सुखदुःखसाक्षात्काररूप भोगावच्छेदकस्य शरीरस्य कल्पनाया असंभवात् । न च शरीरत्वं जातिरिति वाच्यम्  तैजसशरीरादिवृत्तिशरीरत्वस्य घटपटादिवृत्तिपृथिवीत्वादिना सांकर्येण जातित्वाभावात् । न च पृथिवीत्वादिव्याप्यविरूद्धभेदेन शरीरत्वस्य 
नानात्वाङ्गीकारान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति चेष्टां प्रति शरीरस्य हेतुतयाननुगमने व्यभिचारात् । तथाविधनानाजातिकल्पने गौरवाच्च । अत एव शरीरैकत्वनिष्ठजातिविशेषं कल्पयित्वा चेष्टात्वावच्छिन्नं प्रति विजातीयैकवत्त्वेन हेतुत्वकल्पनान्नानुपपत्तिरित्यपि परास्तम् । तथाविधजातेः परिमाणादिनिष्ठतामादाय 
विनिगमनाविरहेणानन्त जातिकल्पनापत्तेरनन्त कार्यकारण भावकल्पनापत्तेश्च  । न च भोगावच्छेदकत्वं शरीरत्वमिति मतेsपि 
सुखदुःखाद्यवच्छेदकत्वमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । विजातीयैकत्ववत्त्वं शरीरत्वमिति मतेsपि अवच्छेदकतासम्बन्धेन भोगसुखादिमत्त्वमादाय विनिगमनाविरहस्य दुर्वारतया तथाविधातिरक्त जातिकल्पनाप्रयुक्तगौरवस्य पुनर्दुवारत्वादिति । अथानया दिशा ईश्वरस्य शरीराभावे 
अङ्गुरादिकार्योत्पत्तिपूर्वं चोष्टाया असंभवेन कार्यत्वावच्छिन्नं प्रति चेष्टात्वेन हेतुता अनुपपन्ना ।
तत्रैव व्यभिचारादिति चेन्न, तादृशकार्यकारणभावे क्षतिविरहात् । विशिष्टघटत्वपटत्वाद्यवच्छिनं प्रति चेष्टात्वेन हेतुत्वेनैव चेष्टातो घटपटादिरूपकार्यसंभवादिति। तस्मादीश्वरस्य शरीरसाधकयुक्त्यभावेन तच्छरीरास्वीकार एवोचित इति । अत एव ईश्वरस्य परमाणुरूपाणि नानाशरीराणि । न तु स्थूलशरीरमेकम् । तथा सतीश्वरे पाषाणमध्यवर्तिभेकशरीरकर्तृकत्वानुपपत्तेः । तत्र भग्नस्य स्थूलशरीरस्य प्रवेशासंभवात् । अत एवात्मवत्त्वविवेके ईश्वरवादे अदृश्यस्यापि सावयवतया मूर्ततया च निबिडितपाषाणमध्यवर्तिभेक शरीरादौ कार्ये कर्तव्येनाभग्नस्य प्रवेश इत्युक्तमाचार्यैः ।
न चेश्वरस्य परमाणुरूपशरीराङ्गीकारे तस्यान्तरालाभावेन निर्मनस्कतापत्तिरिति वाच्यम्; तस्य बहिर्वर्त्तिमनः संबन्धाङ्गीकरणान्तरालिक निर्मनस्कतायामिष्टापत्तेः । एवं गोलकाद्यभावेन तत्र बहिर्वृत्तिश्चक्षुरादीन्द्रियसंबन्धोsपि स्वीक्रियते । एवं चेश्वरस्य ज्ञानादिकमपि जन्यमेव तत्करणीभूतशरीरमनोयोगादेः संभवादित्यपि परास्तम् । प्रयत्नवदात्म संयोगासमवायिकारण क्रियाश्रयान्त्यावयवित्व रूपशरीर लक्षणस्य परमाणवसंभवेन शरीरत्वाभावात् । यदि चात्यन्तावयवित्वमनिवेश्यैव तल्लक्षणमिति विभाव्यते तथापि नेश्वरस्य परमाणुरूपनानाशरीरसिद्धिः तथाविधानन्तशरीररकल्पने तदज्ञाननादीनां जन्यत्वकल्पने च गौरवात् ।
वस्तुतस्तु लाघवादीश्वरस्य नित्यज्ञानादिसिद्धौ तत्र जन्यत्वकल्पनप्रसक्तिरपि नास्तीतीश्वरस्य शरीरकल्पनमनर्थकमेवेत्युक्तमिति ध्येयम् । एतेन ईश्वरस्यैकमेव परमाणपरूपं शरीरं तत्संबन्धादीश्वरो दूरस्थामपि कार्यं करोतीत्यादिकमपि परास्ताम् । शरीरप्रयत्नवदात्मसंयोगाद्यव्यवहितोत्तरोत्पन्नतत्तत्पदार्थक्रियां प्रति शरीरसंयुक्ततत्तत्पदार्थ वृत्तिप्रयत्नवदात्मसंयोगस्य हेतुताया एवान्वय व्यतिरेकानुविधानबलात् तत्क्लृप्ततया तस्याभावेन दूरवर्तिपदार्थे क्रियाया उत्पादसंभवाच्च ।  
अत एवोदयनाचार्यैः ' नन्वदविष्ट एव सूर्यादिस्तत्र कुर्यादिति  साम्प्रतमिति ग्रन्थे नेश्वरस्य परमाणुरूपं शरीरं दूरस्थापि कार्यं करोतीत्याशङ्क्य कारकताधिष्ठानादित्यनेन तथैव समाहितमिति । तस्मादुपदर्शितानुमानाच्छरीरानवच्छिन्नैव कृतिः सिद्ध्यतीति तदाश्रयत्वेनेश्वरोsपि साम्प्रदायिकाः ।
नवीनैस्तवीश्वरसिद्ध्यर्थं प्रकारान्तरेण युक्तिरूपन्यस्यते । तथाहि पटादौ चक्षुः संयोगदशायां घटदिचाक्षुषवारणाय घटदिवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानं प्रति ज्ञानत्वेन हेतुताया आवश्यकतया ईश्वरज्ञानमवश्यमङ्गीकर्त्तव्यम् । ( अन्यथा घटादिविषयकनिर्विकल्पकात्मकचक्षुषादि सर्वघटादि चाक्षुषा पूर्वात्पन्ने व्यभिचारेणोपदर्शितकार्यकारणभोवो दुर्घटः स्यात् ) । 
न च ( घटादिचाक्षुषत्वादेः कस्यचित्कार्य स्यानवच्छेदकतया घटादिचक्षुः संयोगोत्पत्तिकाले तदवच्छिन्नस्यापत्तित्यसंभवेन तादृशकार्यकारणभावो निर्युक्तिक इति वाच्यम् । ) घटादिचाक्षुषत्वस्य तथाविधचाक्षुषेच्छा विरहविशिष्टविभिन्न विषयकानुमिति सामग्र्यभावस्य कार्यतावच्छेदकतया तद्वलात्तदा तदवच्छिन्नस्यापत्ति संभवे तद्वारणायोपदर्शित कार्यकारण भावस्यावश्यकत्वात् । न च तद्वारणार्थं घटदिवृत्तिलौकिकविषयतासंबन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति घटत्वादिना विषयस्यैव हेतुतास्त्विति वाच्यम् । एवमपि पटत्वादौ त्वक्संयुक्तसमावायकाले घटत्वादिवृत्ति विषयतासंबन्धेन तज्ज्ञानं घटत्वादिवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानत्वेन कारणत्वकल्पनस्यावश्यकत्वात् । आश्रयाभाससामग्रीं विनापि तादृशकारणबलाद्वायुस्पर्शस्पार्शनोत्पत्त्या आश्रयभासकसामग्र्याः सहकारित्वकल्पनाया असंभवाच्च ।
न च स्पर्शवृत्ति विषयतासंबन्धेन स्पार्शनं प्रति स्पार्शत्वेन हेतुतामङ्गीकृत्य स्पर्शाश्रयभासक सामग्र्येश्वरान्यतरस्य तत्र सहकारिताभ्युपगमेनैव सर्वसामञ्जस्ये उपदर्शितकार्यकारणभावो निर्युक्तिक इति वाच्यम् । तथा सत्यपि पटत्ववान् पटत्वाभाववानित्यादि शाब्दबोधानुमित्यादिवारणाय पटत्वान्यवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानं प्रति पटत्वभेदत्वादिना हेतुताकल्पनेन गौरवप्रसङ्गात् । घटत्वादिवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानं प्रति घटत्ववृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानत्वेन तु हेतुताकल्पने नोक्तापत्तिः । धर्मितावच्छेदकतासंबन्धेन पटत्वप्रकारक योग्यताज्ञानेन पटत्वव्याप्यवृत्त्याज्ञानादिना च फले जननीये घटत्वादिवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानस्य सहकारित्वाभ्युपगमात् । न च घटत्वादिवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानं प्रति घटत्वादिनानाहेतुतयैव सर्वानुपपत्तिवारणसंभवात् किं घटत्वादिवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानत्वेन हेतुतयेति वाच्यम् । घटत्ववृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानं प्रति घटेतरावृत्तित्वविशिष्टसकल घटवृत्तित्वरूपघटत्वात्वादिना हेतुत्वकल्पनापेक्षया घटत्वादिवृत्तिविषयतासंबन्धेन ज्ञानं प्रति तेन संबन्धेन ज्ञानत्वेन लघुरूपेण हेतुताकल्पनाया एवान्याय्यत्वात् । एवञ्च तादृशकार्यकारणभावसहकृतात् सर्गादिकालीनघटत्वादि निर्विकल्पकज्ञानजन्यं निर्विकल्पकत्वाद् इदानीन्तननिर्विकल्पकत्वादित्यनुमानादेक नित्यज्ञानसिद्धौ तदाश्रयत्वेनेश्वरः कल्पनीय इति । 
	* ( ननुपदर्शितरीत्या सिद्धेsपीश्वरे दर्शितरीत्या शरीरसंभवेन कथं तस्य वेदकर्तृत्वम् । शरीरं विना कण्ठताल्वादिभेदाभावादतद्रूपशब्दकारणासंभवादिति चेन्न । वेदोच्चारणसमये तस्य परपुरूषन्यायेन संबन्धाङ्गीकारादुपदर्शितरीत्या स्वादृष्टकृष्टशरीरसंबन्धस्यैव तत्र निषेधादित्यलमतिविस्तरेण । )
	
			इति श्रीरघुदेवभट्टाचार्यकृत ईश्वरवादः समाप्तः ।
		संवत्  १८४९     आषाढ शुक्लप्रतिपदायां बुधे नीमचरणेन लिखितम्
			जयपुरे स्वपठनार्थम् । शुभं भूयात् । श्रीरस्तु ।


				***सस