Book Name 		: नव्यन्यायवादग्रन्थाः
Author			: श्री रघुदेवभट्टाचार्य
Editor			: श्री श्वेता प्रजापती 
Publisher			: दिल्ली संस्कृत अकादमी
Year of Publishing	: 2008
Project Name		: Development of Tagged Corpora for Sanskrit (DTCS) CIIL Project
Center			: DEPARTMENT OF SANSKRIT STUDIES, SCHOOL OF HUMANITIES, UNIVERSITY OF HYDERABAD
Typed by			: कृष्णमोहन्
Proofcheck by		: श्रीमहालक्ष्मी
Sandhi Split by		: श्रीमहालक्ष्मी
 
मुक्तिवादः
आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्मुक्तिरित्याचार्याः । तत्र दुःखनिवृत्ति निष्ठात्यन्तिकत्वं स्वसमानाधिकरणदुःखप्रागभावासमानकालीनत्वम् । तथा च स्वसमानाधिकरणदुःखप्रागभावासमानकालीनदुःखध्वंसो मोक्ष इति निर्गलितलक्षणं वाक्यार्थः । अत्र स्वपदं स्वलक्ष्याभिमतमुक्त्यात्मकदुः खध्वंसपरम् । प्रलयपूर्वकालीनमुक्त्यात्मकदुःखध्वंसानां पुरूषान्तरीयदुःखप्रागभाव (वा) समानकालीनतया तत्राव्याप्तिवारणाय स्वसमानाधिकरणेति । इदानीन्तनदुःखध्वंसेsतिव्याप्तिवारणाय दुःखप्रागभावासमानकालीनेति । न च दुःखासमानकालीनत्वविशेषणोपादानेनैव तत्रातिव्याप्तिवारणसंभवे किं प्रागभावविशेशणेनेति वाच्यम् । यथासंनिवेशेन वैय्यर्थ्याभावात् । तथाप्यनतिप्रयोजकत्वं तस्येति चेत्तर्हि प्रागभावा(व) घटितोपदर्शितविशेषणस्यैव शरणी (?) करणीयत्वात् ।
ननु स्वसमानाधिकरण दुःखासमानकालीनदुःख ध्वंसत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वे तस्य तत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वा नुपपत्तिः । 
तथाहि तत्र स्वपदं दुःखध्वंससामान्यपरम् । दुःखीयतत्तत्+ध्वंसपरं वा । 
नाद्यः मुक्त्यात्मक दुःखध्वंसस्यापि दुःखध्वंससामान्यान्तर्गत पुरूषान्तरीयदुःख ध्वंससामानाधिकरणदुःख समानकालीनतया तद्घटितोपदर्शितधर्माप्रसिद्धेः ।
नान्त्यः । तथाविधकार्यकारणभावस्य तत्तद्व्यक्तिविश्रान्ततया आवश्यकत्वे 
तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पने 
लाघवसंभवेनालं तादृशगुरू धर्मस्य 
तज्जन्यतावच्छेदकत्वाङ्गीकारेणेति चेत् 
संभवत्येवमुपदर्शितधर्मस्य कार्यतावच्छेदकत्वे, तदेव न । 
वयं तु स्वसामानाधिकरण्यकालिक
विशेषणतोभयसंबंधेन दुःख (स्य) वा भूयस्तद्भिन्नदुःख ध्वंसत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्व मुररीकुर्महे । अत्र स्वत्वस्य परिचायकतया कार्यतावच्छेदककोटा विनिवेशेन नोपदर्शितविकल्पावसर इति । 
न च तादृशधर्मस्य निरूक्तिर्मुक्तिभिन्नत्वे मुक्तित्वच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानहेतुतानुपपत्तिर्जागरूकैवेति वाच्यम् । मुक्तित्वरूपत्वस्यापि लाघवेन तत्रैवाङ्गीकारात् ।
केचित्तु स्वसमानाधिकपरणदुःख
प्रागभावासमानकालीनदुःखध्वंसत्वस्य मुक्तितत्वरूपत्वे तत्र तत्त्वाज्ञानजन्यता वच्छेदकत्वस्योपदर्शि तानुपपत्तिग्रस्ततया चरमदुःखध्वंसो मुक्तिरिति मुक्तिलक्षणम् । 
दुःखनिष्ठचरमत्वं जातिविशेषः । विजातीयं यद् दुःखं तद्ध्वंसत्वं तत्त्वज्ञानजन्यता
वच्छेदकमित्यामनन्ति । 
तत्रेयमनुपपत्तिरूद्भाव्यते । 
चरमत्वस्य दुःखवृत्तिजातित्वं न संभवति प्रमाणाभावात् । 
न च तत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदक कोटि प्रविष्टतया तादृशजातिसिद्धिरिति वाच्यम् । गोवधादिजन्यतावच्छेकदुःख वृत्तिजातिविशेषेण तस्याः (सां) कर्यात् । तथाहि गोवधजन्यतावच्छेदिका 
जातिरिदानीन्तन गोवधजन्यदुःखे तत्र न चरमत्वम् । चरमत्वेsपि क्वचिद्गोवधजन्यचरमदुःखे तत्र च न सा । 
यत्र च गोवधजन्युदुःखमेव चरमं तत्र 
तदुभयोः समावेशात् न च चरमत्वव्याप्यवरूद्भभेदेन 
गोवधजन्यतावच्छेदकजातेर्नानात्वान्न सांकर्यावकाश इति वाच्यम् । 
वैपरीत्येsपि सांकर्यवारणसंभवात् ।
ननु गोवधजन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यविरूद्धभेदेन चरमत्वस्य नानात्वस्वीकारे तुल्ययुक्त्या ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यविरूद्धभेदेनापि चरमत्वस्य नानात्वं स्वीकार्यम् । तथाचैका गोवधजन्यतावच्छेदिका जातिस्तद्व्याप्यविरूद्धभेदेन चरमत्वं द्विविधम् । एवमेका ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदिका जातिस्तद्व्याप्यविरूद्धभेदेनापि चरमत्वं द्विविधमिति षड्जातयः । गोवधजन्यतावच्छेदकजातेर्नात्वे तु चरमत्वस्य व्याप्यविरूद्भभेदेन गोवधजन्यतावच्छेदिका जातिर्द्विविधा । एवं ब्रह्मवध जन्यतावच्छेदक जातेरपि तद् व्याप्य विरुद्धभेदेन द्वैविध्यम् |एकं च चरमत्वमिति पञ्चजातय इति लाघवात्  गोवधादिजन्यतावच्छेदकजातेरेव नानात्वस्वीकार उचित इति चेन्न । चरमत्वस्य नानात्वकल्पने गोवधजन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यचरमत्वस्यैव ब्रह्मवधजन्यता वच्छेदकजातिविरूद्धत्वम् । एवं ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यचरमत्वस्य गोवधजन्यतावच्छेदक जातिविरूद्धत्वमिति चरमत्वस्य द्विविधमात्रातया जातिचतुष्टयकल्पनेन विपरीतलाघवसंभवात् । एवं चररमत्वस्य गोवधन्यतावच्छेदक जातिव्याप्यविरूद्धभेदेन नानात्वे कार्यकारणभावलाघवमपि संभवति । तथाहि एका विजातीयदुःखत्वावच्छिन्नं प्रति गोवधत्वेन कारणता । अपरा च विजातीयदुःखत्वावछिन्नं प्रति ब्रह्मवधत्वेन । चरमत्वद्वैविध्येन च मुक्तिं प्रति तत्त्वज्ञानस्यापि कार्यकारणबभावद्वयमिति कार्यकारणभाव चतुष्टयकल्पनम् । गोवधादिजन्यतावच्छेदकजातेर्नानात्वे तु गोवधजन्यतावच्छेदक जातिद्वैविध्येन विजातीयदुःखं प्रति गोवधस्य कारणताद्वयम् । एवं ब्रह्मवधजन्यतावच्छेदक जातिद्वैविध्येन विजातीयदुःखं प्रति ब्रह्मवधस्यापि कारणताद्वयम् । चरमत्वस्यैक्येनैकं (कां) मुक्तिं प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वमिति पञ्चकार्यकारणभावकल्पनम् । तथा च पञ्चकार्यकारणभावापेक्षया कार्यकारणभावचतुष्टयकल्पनम् । तथा च पञ्चकार्यकारणभावापेक्षया कार्यकारणभावचतुष्टयकल्पने लाघवमतिस्फुटमित्यतो चरमत्वस्य नानात्वकल्पो बलीयानिति ।
ननु भवतु तथापि चरमदुःखध्वंसस्य मुक्तित्ववादिमते को दोष इति चेन्न स्वसामानाधिकरण्य कालिकविशेषणत्वोभयसंबन्धेन दुःखवान् यस्तद्भिन्नो यो दुःखध्वंसस्तस्य मुक्तित्वादिमतापेक्षया चरमदुःखध्वंसस्य मुक्तित्वमते उपदर्शितानन्तकार्य कारणभावकल्पने नोपदर्शितानन्तजाति कल्पनेन च महागौरवग्रासदोषसंभवात् । तन्मतेsपि स्वत्वाननुगम इति तु न शंकास्पदमपि तत्र स्वत्वस्य परिचायकत्वेनानिवेशादिति । 
ननु दुःदखवद्भिन्नदुःखध्वंसस्य मुक्तित्वे तदवाच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वानुपपत्तिः । विभुसमवेतयोग्यविशेषगुण नाशत्वावछिन्नहेतुत्वेनावश्यं क्लृप्तेन स्वोत्तरोत्पन्नाविशेषगुणेनान्यथासिद्धत्वात् ।
न च तादृशकार्यकारणभावसत्वेsपि श्रुतिसिद्धमुक्तितत्त्वज्ञान कार्यकारणभावः केन वारणीय इति वाच्यम् । 
बाधितमर्थं वेदोsपि न बोधयतीति न्यायेन श्रुत्या तथाविधकार्यकारणभाव प्रतिपादनासंभवात् । तर्हि व का गतिर्मुक्तितत्त्वज्ञान 
कार्यकारणभावबोधकवेदस्येति 
चेदात्मानमेवोपालंभस्व 
यतो दुःखवद्भिन्न दुःखध्वंसत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वमङ्गीक्रियते भवतेति चेन्मैवम् । 
उपदर्शितानुपपत्तिभिया दुःखवद्भिन्नदुःखध्वंसत्वं मुक्तित्वमिति नोच्यते अपितु दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्वं तत्तत्र तु नोक्तानुपपत्तिः । दुरितस्य विभुसमवेतयोग्यविशेष गुणत्वाभावेन तदवच्छिन्ननाशहेतु स्वोत्तरोत्पन्नविशेषगुणेन दुरितवद्भिन्नदुरितनाशासंभवात् । एवं सति मुक्तितत्त्वज्ञानकार्यकारणभावबोधक वेदोsपि न कुप्यत । तत्त्वज्ञानं विना दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्वावच्छिन्नस्य प्रकारान्तरेणोत्पादनासंभवात् ।
न चैवं सति आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्मुक्तिरित्याचार्यीय मुक्तिलक्षणं विरूध्यतेति वाच्यम् । " 
आयुर्वे घृतम् " इत्यत्रैवात्रापि दुःखपदस्य दुःखजनकदुरितलक्षणीयतया विरोधाभावात् ।
दुःखेनात्यन्तविमुक्तश्ररतीति" श्रुतेर्मुक्तिदशायां दुःखात्यन्तनिवृत्ति प्रतिपादकतया अविरोधात् । 
न चानुत्पत्त्स्यमानदुरितोत्तरक्षणिकदुरितस्थले दुरितध्वंसे जायमाने 
दुरितबद्भिन्नदुरितध्वसत्वा वच्छिन्नस्यार्थ 
देशसंपन्नोत्पत्तिकतया दुरितवद्भिन्नदुरित 
ध्वंसत्वस्यार्थसमाजग्रस्तत्वे न तत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वासंभव इति वाच्यम् । अर्थसमाजग्रस्तधर्मस्य कार्यतानवच्छेदकत्वे प्रमाणाभावस्य बीजतया प्रवृत्ते तु मुक्तितत्त्वज्ञानकार्यकारणभाव बोधकश्रुतिरूपप्रमाण
संभवेनानुत्पत्यभावात् । न च तथापि सुखदुःखाभावान्यतरस्य पुरूषार्थतया दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसस्यापुरूषार्थतया मुक्तेरपुरूषार्थप्रसङ्ग इति वाच्यम् । दुःखाभावस्यैव दुःखजनकाभावस्यापि पुरूषार्थत्वाङ्गीकारात् । अभावनिष्ठपुरूषार्थतायां बलवद्द्वेषविषयाभावत्वस्य नियामकत्वात् दुःखस्यैव तज्जनकेsपि तज्जनकतया द्वेषसंभवेन दुःखजनकाभावस्यापि द्वेषविषयाभावत्वात् । अत एव दुरितध्वंसमुद्दिश्य प्रायशिचत्तादौ प्रर्वतते लोकः । न च प्रायश्चित्तस्य दुरितध्वंसो न फलं किन्तु तदुत्तरकाले दुःखप्रागभावसम्बन्धस्तत्रप्रवृत्तिरपि तमुद्देश्यैवेति वाच्यम् । प्रायश्चित्तोत्तरकालवृत्तिदुःखप्रागभावसंबन्धस्यार्थपर्यालोचनक्रमेण प्रायश्चित्तफलत्वासंभवात् । तथा हि तादृशदुःखप्रागभावसंबंधो दुःखप्रागभावस्वरूपो वा प्रायश्रित्तोत्तरकालरूपो वा । नान्त्यः । क्रियात्मकतत्कालोपाधेः स्वसामान्याधि(धी)नात्यन्तिकतया तत्र प्रायश्रित्तस्यान्यथासिद्वत्वेन हेतुत्वासंभवात् । नाद्यः । प्रागभावस्याजन्यत्वेन प्रायश्रित्तफलत्वासंभवात् ।
न च तत्रापि योगक्षेमसाधारणं तज्जन्यत्वं संभवति । तादृशजन्यत्वस्य कारणसत्वेsग्रिमक्षणे फलसत्वं करणासत्वेsग्रिमक्षणे फलासत्वमित्येवं रूपम् । 
तथा च न दुःखप्रागभावस्य प्रायश्रित्तफलत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । 
तथा सति प्रायःपापं विजानीयाच्चित्तं तस्य विशोधनम् इति वाक्येन प्रायश्चित्तशब्दार्थ 
कथानस्यानुपपत्तेः । एवं कृतप्रायश्रित्तस्य दुःखानुपपत्या प्रायश्रित्तोत्तरं दुःखप्रागभावसत्वे मानाभावेन तत्र प्रायश्चित्तफलत्व 
कथनस्यासंभव उक्तिकतापत्तेश्च । 
तस्माद्दुरितध्वंसस्य पुरूषार्थत्वमङ्गीकृत्य 
प्रायश्चित्तफलत्वकथनमावश्यकमिति दुरितध्वंसस्यापि 
पुरूषार्थत्वेन दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसस्य मुक्तित्वेनानुपपत्तिर्लेशोsपीति पश्यामः ।
भाट्टास्तु दुरितवद्भिन्न दुरितध्वंसत्वस्य मुक्तित्वे गौरवात्तदपेक्ष्य नित्यसुखविषयक साक्षात्कारस्यैव मुक्तित्वौचित्यम् ।	
अत एव तदनुयायिभिर्नित्यसुखाभिव्यक्तिरिति लक्षणमङ्गीक्रियते । अभिव्यक्तिपदस्य साक्षात्कारार्थकतया तथाविधलक्षणवाक्यस्य नित्यसुखविषयक साक्षात्कारार्थतैव पर्यवसन्नेति । अथ तन्मते कीदृश नित्यसुखविषयकसाक्षातकारो नित्यसुखविषयक साक्षात्कारशब्देन व्यवह्नीयते । ईश्वरीयनित्यसुखविषयक साक्षात्कारो जीवीयनित्यसुखसाक्षात्कारो वा । 
नाद्यः । तन्मते ईश्वराभावे न सुतरां तदीयनित्य सुखस्यासंभवतया तथोक्त्यसंभवात् । 
नान्त्यः । जीवस्य नित्यसुखे प्रमाणाभावात् । न च ' आनंद ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठितम्  ' इति श्रुत्या नित्यसुखसाक्षात्कारत्वस्य मुक्तित्वे सिद्धे तदन्यथानुपपत्या नित्यसुखं जीवे कल्पनीयमिति वाच्यम् । 
तादृशश्रुतेस्तथाविधार्थ प्रतिपादनेन 
तथाकल्पनानुपपत्तेः । तथा हि तादृशश्रुतिघट कीभूतानन्दपदस्यानन्दाश्रये लक्षणाsवश्यकी  । 
अन्यथा सुखवाचकानन्दपदस्य पुल्लिङ्गतया नपुंसकतानुपपत्तेः । न च सुखवाचकानन्दपदस्य पुल्लिङ्गत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । आनन्दथुर् आनन्दः शर्मशांत सुखानि चेत् इत्यत्र आनन्दशब्दस्य पुल्लिङ्गेन निर्देशान्यथानुपपत्तेरेव मानत्वात् । 
एवं ब्रह्मणो रूपमित्यस्यापि ब्रह्मणः स्वरूपमित्यर्थः । तच्च ब्रह्मभिन्नम् । मोक्षे प्रतिष्ठित मित्यस्यापि मोक्षशब्दोत्तरनिमित्तसप्तमीप्रतिपादितमोक्ष-जनकत्वाश्रयप्रतिष्ठाविषयोsर्थः । प्रतिष्ठा च ज्ञानम् । तथाचानन्दाश्रय आत्मा मोक्षजनकीभूतज्ञानविषय इत्यर्थस्योपदर्शितश्रुत्या प्रतिपादितत्वेन नित्यसुखसाक्षात्कारस्य तादृशश्रुतिप्रतिपादितत्वसंभव इति । न च श्रुतौ लिङ्गव्यत्यासेनान्दपदस्य सुखमेवार्थः । ब्रह्मणो रूपमित्यस्य ब्रह्मणो धर्म इत्यर्थः । मोक्षे प्रतिष्ठित मित्यस्य च मोक्षभिन्नज्ञानविषय इत्यर्थः । सत्पम्या अभेदे लाक्षणिकत्वात् । तथा च आनन्दात्मक आत्मधर्मः मोक्षाभिन्नसाक्षात्कारविषय इत्यर्थकतया नित्यसुखसाक्षात्कारस्य चोपदर्शितश्रुत्या मुक्तित्वप्रतिपादनमिति वाच्यम् । प्रकारान्तरेणोपपत्तिसंभवे श्रुतौ लिङ्गव्यत्यासकल्पनानौचित्यात् । एवं नित्यसुखविषयकसाक्षात्कारत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वे तदवच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुत्वं कल्पनीयम् । तत्र नित्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगित्वं वा प्रागभावाप्रतियोगित्वं वा ? कालिकादिसंबन्धेन घटत्वादि तद्भिन्नत्वं वेत्यत्र विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावानन्त्यप्रयुक्तगौरवं भाट्टमते ।
नैयायिकमते तु तत्त्वज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकं दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्वं तत्तद्दुरितध्वंसत्व विशिष्टदुरितवद्भिन्नत्वं वेत्यत्र विनिगमनाविरहेण कतिपयकार्यकारणभाव कल्पनाधिक्येsपि लाघवमतिस्फुटमेव ।
यत्तु निरवच्छिन्नज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुता भाट्टमते । निरवच्छिन्नं ज्ञानं च नित्यसुखज्ञानादन्यदलीकमिति नानुपपत्तिः ।  
अत एव मुक्तिदशायां नित्यसुखविषयकज्ञानस्वीकारे ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति शरीरत्वेन हेतुतायां व्यभिचार इत्यपि निरस्तम् ।
अवच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रति शरीरत्वेन हेतुतया तदा च निरवच्छिन्नज्ञानाङ्गीकारेण व्यभिचाराभावात् । न च तथापि निरवच्छिन्नत्वज्ञानत्वयोर्विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारण-भावानन्त्यमिति वाच्यम् ।
नैयायिकमते तत्त्वज्ञानकार्यतावच्छेदक कोटिप्रविष्टदुरितवत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेददुरित प्रतियोगिकत्ववंध्वंसत्वादीनां 
परस्परं विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावकल्पनान्त्यात् कार्यकतावच्छेदकगौररवाश्रेति । न च तथापि नन्मते " अशरीरं वावसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः । " इति श्रुतिविरोध इति वाच्यम् ।
तत्र स्पृशधातोरूत्पत्तौ लक्षणया वावशब्दस्य एवकारप्रतिपादितार्थकतया अशरीरस्तद वच्छिन्नत्यत्याश्रयत्वायोगः सुखदृखयोः प्रतीयते । साम्यप्रतीतिर्न भाट्टमतेsनुपपन्ना । तैस्तदा नित्यसुखाङ्गीकारात् । स्पृशधातोः स्पार्शनार्थकतया प्रकृतेस्तद्बोधेन नैयायिकानामपि संबन्धलक्षणाया लक्षणायानुभयवादिसिद्धत्वादिति, तन्न ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरूतेsर्जुनेति स्मृत्या तत्त्वज्ञाने दुरितवदभिन्नदुरितनाश जनकत्वस्य प्रत्ययेन दुरितनाशत्वावच्छिन्नं प्रति 
तत्त्वज्ञानहेतुत्वस्यावश्य कत्वेन उभयमतसिद्धतया भाट्टमते नित्यसुखसाक्षात्कारत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वमङ्गीकृत्य 
तदविच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानहेतुत्व कल्पनागौरवस्य ब्रह्मणोsपि दुर्वारत्वात् । 
तादृशस्मृतेरस्वर सतस्तत्त्वज्ञाने सर्वदुरितनाशकत्व प्रतिपादकतया कथं तत्त्वज्ञानदुरितवद्भिन्न दुरितनाशत्वावच्छिन्न प्रतिपादकत्वमिति तु न शङ्कनीयम् । 
ना भुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि " इत्यादि वाक्यैर्भोगस्य दुरितनाशकत्व प्रतिपादनेन तत्र 
सर्वपदस्योपदर्शितार्थे संकोचकल्पनस्यावश्यकत्वात् । न च तादृशस्मृतिवाक्यस्यार्थवादत्वेनाप्रमाण्यमिति वाच्यम् । 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर इति श्रुतितोsपि तदर्थप्रतिपादनात् । तादृश-श्रुतेरप्यर्थवादत्वाङ्गीकारे मुक्तिसाधकश्रुतेरप्यर्थवादत्वापत्या मुक्तेरभावे  न तन्निर्वचनप्रयासस्य नैरर्थक्यापत्तेः । 
एवं भाट्टमते तत्त्वज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकं निरवच्छिन्नत्व विशिष्टज्ञानत्वमुतकालिक संबन्धेन यद् 
घटत्वादिमत्तद्भेद विशिष्टसुखत्वं वा विषयितासंबन्धेन तत्कार्यता वच्छेदकमिति विनिगमनाविरहात् कार्यकारणभावानन्त्यकल्पनमपि गौरवम् । 
न च तदा गुणत्वेनैव नित्यसुखसाक्षात्काराङ्गीकारात् नोपदर्शित विनिगमनाविरहसंभव इति वाच्यम् । तदा तत्र सुखत्वभाने बाधकाभावात् । तदर्थं प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावकल्पने तु तस्यैव गौरवसंपादकत्वादिति । एव भाट्टमते मनः संयुक्तसामवायरूपकारणबलात् संसारितादशायां  नित्यसुखसाक्षात्कारापत्तिः । 
न च तादृशसाक्षात्कारं प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुतया इदानीन्तनतत्वज्ञानरूप कारणाभावेन न नित्यसुखविषयक साक्षात्कारापत्तिरिति वाच्यम् । तत्त्वज्ञानं विनापि मनः संयुक्तसमवायेन ज्ञानादिसाक्षात्कारजनने संसारितादशायामपि तादृशकारण बलान्नित्यसुखविषयक साक्षात्कारापत्तेर्दुवारत्वात् । न च नित्यसुखभिन्नविषयता संबन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति नित्यसुखभेदस्यापि  हेतुत्वकल्पनीयम् । तथा च मनःसंयुक्तासमवायेन फलजनने कुत्र चिन्नित्यसुखभेदः सहकारी कुत्रचित्ततत्त्वज्ञानसहकारि संसारितादशायां तु नित्यसुखे तयोरन्यतराभावेन मनः संयुक्तसमवायरूपकारणबलान्नापत्तिरिति वाच्यम् । तथाविधातिरिक्त कार्यकारणभावकल्पनागौरवस्य भाट्टमते दुष्परिहारत्वाते ।
यत्तु दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसत्व रूपतत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदक कोटौ दुरिते प्रारब्धदुरितान्यत्वमवश्यं निवेशनीयम् । ' प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय ' इति श्रुतिविरोधेन 
तत्त्वज्ञानात्प्रारब्ध कर्मनाशसम्भवात् । एवञ्च दुरितवद्भिन्नदुरित ध्वंसत्वमपि न तत्त्वज्ञानकार्यतावच्छेदकम् । 
तत्त्वज्ञानजन्यदुरितनाशस्य प्रारब्धदुरितवत्तया तद्धर्मावच्छिन्नस्य तस्मादुत्पत्त्यसंभवात् । 
किन्तु प्रायाश्चित्ताघनाश्य भोगानाश्यदुरितनाशत्वमेव । 
तथा च दुरितवद्भिन्नदुरितनाशस्य मुक्तित्वामते 
मुक्तित्ववच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानहेतुत्वासंभवेन मुक्तितत्त्वज्ञानकार्यकारणाभाव बोधिका श्रुतिर्विरूध्येतेति । 
न च श्रुतिबलात्तादृश कार्यकारणभावोsपि  कल्पनीय इति वाच्यम् । भगजन्यदुरितस्य दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसरूपतया तत्र भोगे नान्यथासिद्धत्वेन श्रुतिबलादपि तत्वज्ञानहेतुत्व कल्पनासंभवात् । 
अत एवाहुः प्रामाणिकाः  न हि बाधितमर्थं  
वेदोsपि बोधयतीति नित्यसुखाभिव्यक्तेर्मुक्तित्व स्वीकारे तु तदवच्छिन्नं प्रति तत्वज्ञानहेतुतायां बाधकाभावात् 
तद्बोधकश्रुतेरखर्वगर्वता निर्वहतीति तदसत् । 
तत्त्वज्ञानबलान्न भवत्येव तावत् दुरितनाशे यावत् प्रारब्धकर्मणां न भोगान्नाश । 
किन्तु प्रारब्धकर्मणां भोगान्नाशे सति तदुत्तरं तत्त्वज्ञानबलात्प्रारब्धान्य दुरितनाश उपगम्यते । तथा च  दुरितवद्भिन्नदुरितनाशत्वस्य मुक्तित्वरूपत्वे तदवच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानहेतुत्वकल्पनं न विरूद्धम् । तज्जन्यदुरितनाशस्य भोगजन्यतयाsन्यथासिद्धेरभावात् । तस्माद्दर्शितबहुविधलाघव सत्वात् बाधकाभावाच्च दुरितवद्भिन्नदुरितध्वंसस्यैव मुक्तित्वे समुपपन्ने नित्यसुखाभिव्यक्तेर्मुक्तित्व मङ्गीकर्तृणां भट्टानुयायीनां तत्र मुक्तिचिन्ताव्यामोहः स्वान्तः करणमोहायैवेति सारम् ।
अत्राहुरद्वैतविद्याविदो धुरन्धराः । 
तत्त्वज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकं न दुरितवद्भिन्ननुदुरितध्वंसत्वम् । 
तस्य तत्त्वे पूर्वदर्शितविनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावानन्त्यप्रयुक्तगौरवस्य दुष्परिहारत्वात् । किन्त्वज्ञाननिवृत्तित्वमेव । तथा च तत्वज्ञानादविद्यानिवृत्तौ तत्त्वज्ञानकालीनो यो नित्यानन्दस्वरूपशुद्धबुद्धात्मकचैतन्यस्वरूपात्मतः प्रकाशः स एव मोक्षः । न च तथाविधप्रकाशस्य नित्यतया न तत्र मोक्षत्वसंभवः । मोक्षत्वस्य फलवृत्तित्वादिति वाच्यम् । पूर्वस्थितस्य तथाविधप्रकाशस्य कण्ठगतविस्मृतचामीकरन्यायेन तदप्राप्तं प्राप्तमिति मत्वा प्राप्तस्य फलत्वभ्रान्त्या मोक्षत्वस्य फलवृत्तित्वं मन्यते । न तु वास्तवं तदपेक्षितमित्यङ्गीकारात् । अथवाsज्ञाननिवृत्तिरेव मुक्तिः । यक्तुं चैतत् । अन्यथा तथाविधस्वप्रकाशस्य मुक्तित्वे मुक्तिं  प्रति तत्वज्ञानकारणताबोधकवेदस्य लक्षणापकल्पनापत्तेः ।
नन्वज्ञानपदस्य ज्ञानात्यन्ताभावार्थकतया तस्य च नित्यतया तन्नाशसंभवेन सर्वमिदं दुर्घटम् । 
यदि चाद्वैतवादिनां ब्रह्मातिरिक्तस्यानित्यतया अभावस्याप्यनित्यत्वसंभवे नोपदर्शितानुपपत्तिरिति विभाव्यते 
तथाप्यभावस्य हेतुत्वानङ्गीकर्तृणां 
तेषामज्ञानस्य मूलप्रकृत्यपरनामकस्य प्रपञ्चोपादान 
कारणत्वासंभवेनाज्ञाननाशात् प्रपञ्चनाशाभावादनर्थनिवृत्त्य संभवेनाज्ञाननाशस्य 
मुक्तित्वकथनं दुरूपवादमेवेति चेत्, सत्यमेतत् । 
अज्ञानस्य ज्ञानाभाव रूपत्वं, तदैव न । 
तैरज्ञानस्यातिरिक्त भावरूपत्वाङ्गीकारात् । न च तत्र मानाभावः । 
अहं ब्रह्म न जानामीत्यनुभव विषयान्यथानुपपत्तेरेव मानत्वात् । 
न च ब्रह्मज्ञानात्यन्ताभाव एव तादृशानुभवविषयः । विशिष्टबुद्धिं प्रति विशेषणज्ञानहेतुत्वस्य क्लृप्ततया पूर्वं ब्रह्मज्ञानस्यावश्यं भावे न विषयासत्वात् । 
तदा ब्रह्मज्ञानाभाव विषयकतथा विधानुभवस्यासंभवात् । न च ब्रह्मज्ञानप्रागभाव तादृशप्रतीतेर्विषयः । 
तत्र मानाभावात् । प्रमाणसद्भावेsपि 
लाघवादतिरिक्त भावरूपाज्ञानस्य तादृशप्रतीतेर्विषयत्वसत्वाच्च । 
एतेन ' ब्रह्म न जानामीत्येतादृशप्रतीतेः 
श्रवणमननादिप्रयोज्यमोक्षजनकब्रह्मज्ञानाभावो ब्रह्मनिर्विकल्पकाभावो वा विषय इत्यपि परास्तम् । 
श्रवणमननादि प्रयोज्यत्वादेरनुपस्थिति दशायामपि तथाविधानुभवस्य सर्वानुभवसाक्षिकत्वाच्च । न च स्वभिन्नश्रवणमननप्रयोज्यज्ञान  
विशिष्टसमवायसंबन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्तथा ज्ञानाभाव एव स्वभिन्ननिष्प्रकारक ज्ञानविशिष्टसमवाय संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक ज्ञानाभावो वा तादृशानुभवविषयः । संबन्धविषयताशालिबुद्धौ संबन्धज्ञानस्यानपेक्षिततया श्रवणमननादिप्रयोज्यत्व ज्ञानशून्यकालेsपि तथाविध सांसर्गिकविषयताशालि बोधोबाधकाभावादिति वाच्यम् |
तथाविधस्य संबन्धत्वे प्रमाणाभावात् । प्रमाणसत्वे वा 
तादृशानुभवस्यातिरिक्ता ज्ञानविषयत्वोपगमे लाघवस्योक्तत्वाच्च । 
तथा चाज्ञानपदार्थाभावः, ' अहं न जानामि ' इति प्रतीतिविषयत्वात् । 
अहं पदार्थ वदित्यनुमानादुपदर्शित 
लाघवतर्कसहकृताद्भावरूपाज्ञानसिद्धिः । 
तत्त्वविवेककृतस्तु समाधिकालीनं  कार्ये जडोपादानं 
कार्यत्वात् घटवदित्यनुमानाज्जडोपदानस्यैकत्ववत्वे लाघवमिति 
लाघवज्ञानसहितात्सर्गाद्यकालीन कार्योपादानमज्ञानरूपं सिद्ध्यति । 
एवमनादिभावत्वं ज्ञाननिर्वृत्त्यवृत्ति जडवृत्तित्वात् जडघटत्वादित्यनुमानाद्वाsतिरिक्ताभाव रूपाज्ञानसिद्धिरित्याहुः । 
तस्मादेतादृशयुक्त्या सिद्धे ब्रह्मज्ञाने नैयायिकमतमपेक्ष्य पूर्वदर्शितलाघवात्तादुशाज्ञाननिवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति तत्त्वज्ञानत्वेन हेतुत्वकल्पनम् । तस्यापि च मुक्तित्वं साधीय इति ( साधीयमिति ) ।
अथ तत्वज्ञानजन्याज्ञान निवृत्तिर्ब्रह्मस्वरूपा तस्मादतिरिक्ता वा । 
नाद्यः। प्रपञ्चस्य विद्यामानतादृशायामपि नित्यशुद्धबुद्धस्वभाव स्वप्रकाशानन्दात्मकब्रह्मसत्वे न तत्स्वरूपाज्ञाननिवृत्तेरपि तदा सत्वात्तदानीमपि जीवस्य मुक्तित्वप्रसङ्गात् । 
एवं ब्रह्मस्वरूप तादृशाज्ञाननिवृत्तेर्निवृत्यतया 
तत्र तत्त्वज्ञानजन्यतानुपपत्तेश्च । न द्वितीयः । 
अद्वैतवादिनां वेदान्तिनां द्वैतवादापत्तेरिति 
चेदत्र केचिदज्ञाननिवृत्तिरनिर्वचनीया ब्रह्मतोsतिरिक्ता न चाद्वैतवादापत्तिः । 
ब्रह्मातिरिक्तपारमार्थिका
भावस्याद्वैतपदार्थतया तथाविधद्वैतस्वीकारे वेदान्तिनां क्षतिविरहात् । 
न च ब्रह्मातिरिक्ताज्ञान निवृत्तिस्वीकारेनेह नानास्ति किञ्चन " इति श्रुतिविरोध इति वाच्यम् । तादृशश्रुतेः ब्रह्मातिरिक्तपारमार्थिक निषेधपरतयानुपपत्त्यभावात् ।
केचित्तु अद्वैतपदस्य ब्रह्मातिरिक्त पारमार्थिकभावनिषेधपरतया ब्रह्मातिरिक्त पारमार्थिका ज्ञाननिवृत्तिस्वीकारेsपि क्षतिविरह इत्याहुरित्यास्तां विस्तरेणेति प्राहुः ।
ननु कस्तावन्मुक्तिजनकस्तत्त्वज्ञानपदार्थः । न चात्मनि इतराभिन्नत्वज्ञानम् । 
तस्यानुमानादीनां इदानीमपि संभवादिति चेन्न । श्रवणमननादिप्रयोज्यात्म साक्षात्कारस्यैव तत्त्वज्ञानपदार्थत्वात् । तथा च श्रुतिः ' आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रेतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्चेति । ' 
ननु भवतु तादृशज्ञानं तत्त्वज्ञानपदार्थस्तथापि तज़्ज्ञानं नैयायिकमते ईश्वरविषयकं जीवात्मविषयकं वेति चेज्जीवात्मविषयकमेव तदिति ब्रूमः । ईश्वरात्मानि संन्निकर्षासंभवेन तस्य तद्भिन्नपुरूषप्रत्यक्षासंभवात् ।
यत्तु ईश्वराद्यात्मन्यपि मनःसंयोगरूपात्माग्राहक सन्निकर्षसंभवेन तत्रापि जीवानां 
प्रत्यक्षविषयत्वसंभवादीश्वरात्म विषयकसाक्षात्कार एव तत्त्वज्ञानपदार्थः । स एव च मुक्तिं प्रति हेतुः । ' वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ' इत्यादीना ईश्वरात्मानमुपक्रम्य ' तमेव 
विदित्वाsतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेsयनायेति श्रुत्या ईश्वरात्मविषयकसाक्षात्कारस्य मुक्तिहेतुत्वप्रतिपादनात् । 
तत्र तत्पदेन पूर्वोपस्थितेश्वरस्यैवोपस्थापनात् । 
जीवात्मनीतरभिन्नत्वज्ञानं तु वासनानाशे उपयुक्तम् । विरोधिज्ञानस्य संस्कारनाशकत्वे नान्यत्र  क्लृप्तत्वात् । 
न चावश्यक्लृप्तेश्वर साक्षात्कारस्यैव वासनानाशकत्वसंभवे जीवात्मनीतरभिन्नत्व ज्ञनस्य तन्नशकत्वाभ्युपगमो निरर्थक इति वाच्यम् । 
ईश्वरात्मसाक्षात्कारस्यैव वासनानाशकत्वाभ्युपगमेsतिरिक्त कार्यकारणभावकल्पनाप्रसङ्गात् । न च भवन्मते स दोषस्तदवस्थ इति वाच्यम् । 
मन्मते घटः शरीरादिभ्यो भिन्न इति ज्ञानस्य घटः शरीराद्यभिन्न इति संस्करनाशकत्वे कल्पनीये तत्र विशेष्यननिवेश्य प्रतियोगितासंबन्धेन शरीराद्यभिन्नत्वप्रकारकत्वे कल्पनीये तत्र विशेष्यननिवेश्य प्रतियोगितासंबन्धेन शरीराद्यभिन्नत्वप्रकारक संस्कारनाशकत्वावच्छिन्नं प्रति स्वसमानधर्मिकत्व स्वसामानाधिकरण्योभय संबन्धेन शरीरादिभिन्नत्वप्रकारक निर्णयहेतुतैव कल्प्यते लाघवात् । 
तथा च तादृशक्लुप्तकार्यकारणभावेनैव निर्वाहे आत्मशरीराद्यभिन्नत्व प्रकारमहं गौररहं स्थूल इत्याकारकं 
यन्मिथ्याज्ञानं तज्जन्यसंस्कारात्मक वासनानाशे ईश्वरात्मविषयक साक्षात्कारस्य स्वातन्त्र्येण हेतुत्वकल्पने च गौरवप्रसङ्गस्य दुष्परिहारत्वात् । न च जीवात्मविषयक साक्षात्कारस्य 
वासनानाशानुरोधेनावश्यं क्लृप्ततया तस्यैव मुक्तिजनकत्व स्वीकारलाघवमिति वाच्यम् श्रुतिप्रतिपादितमुक्तीश्वरात्म साक्षात्कारकार्यकारणभावस्य लाघवेनापाकर्तुमशक्यत्वात् । 
प्रामाणिकगौरवस्यादोषत्वादिति, तन्न । 
मनः संयोगादिरूपकारणबलादेकपुरूषस्य 
पुरूषान्तरात्मप्रत्यक्षापत्तिर्वारणाय विषयतासंबंधे नैतत्पुरूषीयात्मप्रत्यक्षं प्रति एतत्पुरुषीयात्मनस्तादात्म्यसंबन्धेन हेतुनाय । 
आवश्यकत्वादीश्वरात्मप्रत्यक्षं प्रति तादात्म्यसंबंधेनेश्वरात्मनो हि हेतुत्वे तत्तत्पुरूषीयात्मनां 
तादात्म्यसंबंधेनाभवात् तत्तत्पुरूषीयप्रत्यक्षानुपपत्तेः । तत्तत्पुरूषीयात्मानां तदात्म्यसंबंधेनैशवात्मनो हि हेतुत्वकल्पने गौरवप्रसङ्गात् । 
न च मुक्तीश्वरात्म साक्षात्कारयोर्हेतु हेतुमद्भावबोधक वेदान्यथानुपपत्त्या प्रामाणिकगौरवं न दोषयेति वाच्यम् । उक्तलाघवयुक्त्या तथाविधश्रुतीनां लक्षणया जीवात्मसाक्षात्कारस्य 
मुक्तिं प्रति हेतुत्वबोधकतया मुक्तीश्वरात्मसाक्षात्कारयोः कार्यकारणभाव बोधकत्वासंभवात् । मुक्तिं प्रति जीवात्ममात्रविषयक साक्षात्कारस्य हेतुत्वे का गतिः । ' तत्त्वमसि श्वेतकेतो ' इति श्रुतेरिति तु न शंकास्पदमपि तादृशवाक्यजन्यस्य जीवात्मपरमात्मनोरभेदभ्रमस्य मुक्तिप्रयोजकत्वोप दर्शितानुपपत्तेरभावात् ।
अथ कीदृशजीवात्मविषयक साक्षात्कारस्तत्त्वज्ञानपदार्थः जीवात्ममात्रविषयकोवा आत्मत्वविषयकस्तद्विषयकोवा । 
नाद्यः । तत्रात्मत्वभाने बाधकाभावात् । नान्त्यः । ' तमेतं ' 
चेत्यादि श्रुत्या तत्पदसमभिव्याहृतैव कारार्थपर्यालोचनेन आत्ममात्रविषयक साक्षत्कारस्यैव मुक्तिजनकत्वप्रतिपादनेन तद्विरोधादिति 
चोदन्तिमकल्पोपरिनिर्भरः । न च तथासति श्रुतिविरोधः । 
तादृशश्रुतिघटकीभूतैवकारस्य प्रयोजनतया ' तं विदित्वैवेति वाक्यकल्पनात् । अन्यथा तत्त्वज्ञाने आत्मत्वाभावसंपत्यर्थं तत्त्वज्ञानसामग्र्याः प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावकल्पनापत्तेरिति दिक् ।
वेदातन्तिनस्तु ' 
तत्त्वमसीत्यादि वेदान्ततिवाक्यादन्तः करणावच्छिन्नचैतन्यबोधकत्वं पदादेः श्रुतेर्ब्रह्मणि 
जहदजत्स्वार्थलक्षणयोत्पन्नो ब्रह्ममात्रविषयक 
शाब्दबोधस्तस्यैवापरोक्षत्वमङ्गीकृत्य तत्त्वज्ञानपदार्थत्वेन घण्टाघोषमारचयन्ति । 
तन्मते शाब्दात्मकज्ञानेsपरोक्षत्वं 
चानावृत्तापरोक्षविषयत्वम् । न चैवं सत्यनुमित्यादेरप्यपरोक्षत्वापत्तिः | 
अनुमित्यादिस्थले अंतःकरणस्य बहिर्गमनाभावेन अंतःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्य ब्रह्मावच्छिन्नचैतन्यासंबंधितया ब्रह्मावच्छिन्नचैतन्येन साक्षिचैतन्यस्य कल्लोलिभावाभावेन ब्रह्मवच्छिन्नचैतन्यस्यावृत्ततया  
ब्रह्मानुमित्यादेरपरोक्षत्वाभावात् यदा त्वन्तः 
करणवृत्तेर्वह्निसंबंधदशायां बह्न्यनुमितिस्तदा तादृशानुमितेरप्यपरोक्षत्वे इष्टापत्तेश्च । अथैवं सत्यनुमितित्वादेरपरोक्ष विरूद्धत्वसंवादो द्त्तजलाञ्जलिः प्रसज्येतेति 
चेष्टमेवैतदपरोक्षत्वस्वजातित्वमनभ्युपगच्छतामस्माकमिति । शाब्दबोधेsपरोक्षत्वस्वीकारे जन्यापरोक्षत्वावच्छिन्नं प्रति इन्द्रियत्वेन हेतुताय व्यभिचारः । 
न च तत्पूर्वमपि मनोरूपेन्द्रियसत्वेन व्यभिचाराभाव इति वाच्यम् । मनस इन्द्रियत्वाभावात् । तथा च ' इन्द्रियेभ्यो  परं मनः ' इति । 
यदि चेन्द्रियत्वं न जातिस्तेजस्त्वादिना संकर प्रसङ्गात् । 
किन्तु इन्द्रियैकत्व निष्ठवैजात्यम्भ्युपेत्य विजातीयैकत्ववत्वं तद्वक्तव्यम् । तादृशवैजात्यं च मनस एकत्वेsपि स्वीक्रियत इति न तत्र व्यभिचाराववकाश इति विभाव्यते । तथापि मनस एकत्वे तादृशवैजात्यं एवं तादृशवैजात्यसंबंधकल्पनेन गौरवं दृष्परिहमेव । एवं तादृशवैजात्यं मनस एकत्वे स्वीक्रियते उतब्रह्मविषयक शाब्दबोधाव्यवहितपूर्व कालीनपदार्थान्तरवृत्त्येकत्वे वा स्वीक्रियत इत्यत्र विनिगमनाविरहेणापि गौरवसंभवाच्चेति । न च तादृशकार्यकारणभावे सति उक्तदोषावकाशस्तदेव न प्रमाणाभावादिति वाच्यम् । 
चाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति चक्षुषत्वादिना 
हेतुत्वस्यावश्यं कल्पनीयतया 
यद्विशेषयोर्कार्य कारणभावयोर्बाधकं विना 
तत्सामान्ययोरपीति नियमबलेन 
तथाविधकार्यकारणभाव कल्पनाया आवश्यकत्वात् । तादृशनियम एवासिद्धइति तु नोद्भावनीयः । तादृशनियमाङ्गीकारे मूलयुक्तेरनुमिति परामर्शविचारे बहुधा प्रदर्शितत्वादित्यादि बहुविधदोषदृश्वानो भामतीनिबंधकारा अन्यथा वर्णयन्ति । 
वेदान्तवाक्यात् प्रथमतः शुद्धब्रह्मविषयक शाब्दबोधस्तदनन्तरं मननादितत्सहकृतमनसोत्पादितं शुद्धब्रह्मविषयकमेव तत्त्वज्ञानपदार्थः । वाचस्पतिमते श्ब्दसहकृतमनसा ब्रह्मज्ञानमुत्पद्यत इति प्राचीनवेदान्तिग्रंथस्यापि उपवर्णित एवार्थ इति ।
ननु भवतु तत्त्वज्ञानपदार्थो यथा तथा तस्य मुक्तिं प्रति हेतुत्वमसंभवपवादव युक्तिकमेव तथापि काशीमरणजन्यमोक्षे व्यभिचारात् । 
काशीमरणान्मुक्तिरिति श्रुत्या तत्त्वज्ञानं विनापि काशीमरणस्य साक्षान्मुक्तिहेतुत्वप्रतिपादनादिति चेन्मैवम् । तमेव विदित्वातिमृत्युमिति नान्यः पन्था विद्यतेsयनायेति श्रुत्या मुक्तिपूर्वं तत्त्वज्ञानस्यावश्यसत्वप्रतिपादनेन काशीमरणन्मुक्तिरिति वाक्यस्य काशीमरणे मुक्तिप्रयोजनकतया व्याख्यानात् । अन्यथा परस्परं व्यभिचारेण तयोस्तत्र हेतुत्वासंभवेन परस्परजन्यतावच्छेदककोटावव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे गौरवप्रसङ्गात् । 
यत्तु योगाभ्यासादिना तत्त्वज्ञानोत्पत्त्या व्यभिचारेण तत्त्वज्ञानं प्रत्यपि काशीमरणादेर्हेतुत्वा संभवेनाव्यवहितोत्तरत्त्वं निवेश्य काशीमरणादितत्त्वज्ञानयोः कार्यकारणभावकल्पनाया आवश्यत्वे न मुक्तिं प्रति काशीमरणहेतुत्वते गौरवावकाश इति, तन्न । विचारासहत्वात् । तथाहि गंगामरणादिनापि तत्त्वज्ञानोत्पत्त्या तत्र व्यभिचारवारणार्थं तत्त्वज्ञाननिष्ठयोगाभ्यास जन्यतावच्छेदक कोटावव्यवहितोत्तरत्व निवेशनमुभयमते सिद्धम् ।
तत्त्वज्ञानं प्रति काशीमरणहेतुत्ववादिमते पुनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठ काशीमरणजन्तावच्छेदक कोटावव्यवहितोत्तर निवेशनमुभयमतसिद्धम् । तत्त्वज्ञान प्रति काशीमरणहेतुत्वमते पुनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठकाशीमरणजन्यतावच्छेदक कोटावव्यवहितोत्तरत्व निवेशनमधिकम् । 
मुक्तिं प्रति काशीमरणहेतुत्ववादिमते तु तत्त्वज्ञानजन्यमोक्षे व्यभिचारवारणाय काशीमरणजन्यतावच्छेदक कोटावव्यवहितोत्तरत्वं निवेशनीयम् । एवं काशीमरणजन्यमोक्षे व्यभिचारवारणाय मोक्षनिष्ठतत्त्वज्ञानजन्यता वच्छेदककोटावप्यव्यवहितोत्तरत्वं निवेशनीयमित्युभयत्राव्यहितोत्तरत्वानिवेशप्रयुक्तगौरवं दुष्परिहरमेवेत्यधिकं सूक्ष्मार्थदर्शिभिः परिचिन्तनीयम् ।
ज्ञानकर्मसमुच्चयवादस्तु  तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेनेति श्रुति 
विरोधान्नादरणीयः। 
तथा श्रुत्या ज्ञानजनकत्वेन तदिच्छाजनकत्वेन वा कर्मणां प्रतिपादनात् । 
कर्मणां ज्ञानादिजनकत्वं त्वन्तः करणशुद्धिद्वारेति वेदान्तशास्त्रे 
वाचस्पत्यादौ महानुद्घोषः । 
इह तु ग्रन्थगौरवभिया मया तन्न प्रपञ्चितामिति ।
न शुद्धबुद्धिर्न च चित्तशुद्धिर्न शास्त्रसिद्धांतमितज्ञतापि ।
अस्मादृशः स्वल्पविलोलजल्पस्तथापि धीरैः कृपया न हेयम् ।।
इति श्रीरघुदेवकृतो मुक्तिवादः समाप्तः । Muktivadah sandhi matching completed