<2. Name of the book : “Bhasa-Nataka-Chakram”>





पञ्चरात्रम्

पञ्चरात्रस्य नाटकीय-भूमिका

दूर्योधनः---कुरुराजः।
भीष्मः---दुर्योधनादीनाम्+ पितामहः।
द्रोणः---दुर्योधनादीनाम्+ धनुराचार्यः।
कर्णः---अङ्गेश्वरः+ दुर्योधनस्य सखा।
शकुनिः---दुर्योधनस्य मातुलः।
भटः---दुर्योधनस्य भृत्यः।
वृद्धगोपालकः---विराटस्य गोकुलाध्यक्षः।
गोमित्रकः---कश्चित्+ गोपालः।
राजा---मत्स्यदेशाधिपतिः+विराटनामा।
भगवान्---ब्राह्मणव्यञ्जनः+ युधिष्ठिरः।
भीमसेनः---धर्मपुत्रस्य+अनुजः।
अर्जुनः---तथा
बृहन्नला---अर्जुनः स्त्रीरूपधरः।
अभिमन्युः---अर्जुनस्य पुत्रः।
उत्तरः---विराटस्य पुत्रः।
सूतः---विराटस्य+अभिमन्योः+च सारथिः।
काञ्चुकीयः, सूतः, भटः---विराटस्य परिजनः

पञ्चरात्रम्
(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः।)
सूत्रधारः---
द्रोणः पृथिव्यर्जुनभीमदूतः+
यः कर्णधारः शकुनीश्वरस्य।
दुर्योधनः+ भीष्मयुधिष्ठिरः सः+
पायात्+ विराट्+उत्तरगः+अभिमन्युः ॥ 1 ॥ 
(परिक्रम्य) एवम्+आर्यमिश्रान् विज्ञापयामि। अये किम्+नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्दः+ इव श्रूयते। अङ्ग! पश्यामि। 
(नेपथ्ये)
अहो कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः।
सर्वैः+अन्तःपुरैः सार्धम्+ प्रीत्या प्राप्तेषु राजसु।
यज्ञः+ दुर्योधनस्य+एषः+ कुरुराजस्य वर्तते ॥ 2 ॥
(निष्क्रान्तः।)
इति स्थापना।
 
अथ विष्कम्भकः
(ततः प्रविशन्ति ब्राह्मणाः+त्रयः।)
सर्वे---अहो! कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः।
प्रथमः---इह हि,
द्विजोच्छिष्टैः+अन्नैः प्रकुसुमितकाशाः+ इव दिशः+
हविः+धूमैः सर्वे हृतकुसुमगन्धाः+तरुगणाः।
मृगैः+तुल्याः+ व्याघ्राः+ वधनिभृतसिंहाः+च गिरयः+
नृपे दीक्षाम्+ प्राप्ते जगत्+अपि समम्+ दीक्षितम्+इव ॥ 3 ॥
द्वितीयः---सम्यक्+ भवान्+आह।
तृप्तः+अग्निः+हविषा+अमरोत्तममुखम्+ तृप्ताः+ द्विजेन्द्राः+ धनैः+तृप्ताः पक्षिगणाः+च गोगणयुताः+ते ते नराः सर्वशः।
हृष्टम्+ सम्प्रति सर्वतः+ जगत्+इदम्+ गर्जत्+नृपे सद्गुणैः+एवम्+ लोकम्+उदारुरोह सकलम्+ देवालयम्+ तद्गुणैः ॥ 4 ॥
तृतीयः---इमे+अत्रभवन्तः+ द्विजातयः,
राज्ञाम्+ वेष्टनपट्टघृष्टचरणाः श्लाघ्यप्रभूतश्रवाः+ 
वार्द्धक्ये+अपि+अभिवर्धमाननियमाः स्वाध्यायशूरैः+मुखैः।
विप्राः+ यान्ति वयः प्रकर्षशिथिलाः+ यष्टित्रिपादक्रमाः
शिष्यस्कन्धनिवेशिताञ्चितकराः+ जीर्णाः+ गजेन्द्राः+ इव ॥ 5 ॥
सर्वे---भो भो माणवकाः! भो भो माणवकाः! अनवसिते+अवभृथस्नाने न खलु तावत्+अग्निः+उत्स्रष्टव्यः+ भवद्भिः।
प्रथमः---हा धिक्+, दर्शितम्+एव तावत्+ वटुचापलम्।
एषा दीप्तैकयूपा कनकमयभुजा+इव+आभाति वसुधा
चैत्याग्निः+लौकिकाग्निम्+ द्विजः+ इव वृषलम्+ पार्श्वे न सहते।
न+अत्यर्थम्+ प्लुष्टपृष्ठा हरितकुशतया वेदी परिवृता
प्राग्वंशम्+ च+एषः+ धूमः+ गजः+ इव नलिनीम्+ फुल्लाम्+ प्रविशति ॥ 6 ॥
द्वितीयः---एवम्+एतत्+,
अग्निः+अग्निभयात्+एषः+ भीतैः+निर्वास्यते द्विजैः।
कुले व्युत्क्रान्तचारित्रे ज्ञातिः+ज्ञातिभयात्+इव ॥ 7 ॥
तृतीयः---
शकटी च घृतापूर्णा सिच्यमाना+अपि वारिणा।
नारी+इव+उपरतापत्या बालस्नेहेन दह्यते ॥ 8 ॥
प्रथमः---सम्यक्+ भवान्+आह।
एताम्+ चक्रधरस्य धर्मशकटीम्+ दग्धुम्+ समभ्युद्यतः+
दर्भे शुष्यति नीलशाद्वलतया वह्निः शनैः+वामनः।
वातेन+आकुलितः शिखापरिगतः+चक्रम्+ क्रमेण+आगतः+
नेमीमण्डलमण्डलीकृतवपुः सूर्यायते पावकः ॥ 9 ॥
द्वितायः--- इदम्+अपरम्+ पश्य
वल्मीकमूलात्+ दहनेन भीताः+तत्कोटरैः पञ्च समम्+ भुजङ्गाः।
समम्+ विपन्नस्य नरस्य देहात्+ विनिःसृताः पञ्च यथा+इन्द्रियाणि ॥ 10 ॥
तृतीयः---इदम्+अपरम्+ पश्येताम्+ भवन्तौ,
दह्यमानस्य वृक्षस्य सानिलेन मखाग्निना।
कोटरान्तरदेहस्थाः खगाः प्राणाः+ इव+उद्गताः ॥ 11 ॥
प्रथमः---एवम्+एतत्,
शुष्केण+एकेन वृक्षेण वनम्+ पुष्पितपादपम्।
कुलम्+ चारित्रहीनेन पुरुषेण+इव दह्यते ॥ 12 ॥
द्वितीयः---एषः एषः,
वनम्+ सवृक्षक्षुपगुल्मम्+एतत् प्रकामम्+आहारम्+इव+उपभुज्य।
कुशानुसारेण हुताशनः+असौ नदीम्+उपस्प्रष्टुम्+इव+अवतीर्णः ॥ 13 ॥
गतः+ वृक्षात्+ वृक्षम्+ विततकुशचीरेण दहनः
कदल्याः+ विप्लुष्टम्+ पतति परिणामात्+इव फलम्।
असौ च+अग्रे तालः+ मधुपटलचक्रेण महता
चिरम्+ मूले दग्धः परशुः+इव रुद्रस्य पतति ॥ 14 ॥
तृतीयः---हन्त सत्पुरुषरोषः+ इव प्रशान्तः+ भगवान् हुताशनः।
एतत्+अग्नेः+बलम्+ नष्टम्+इन्धनानाम्+ परिक्षयात्।
दानशक्तिः+इव+आर्यस्य विभवानाम्+ परिक्षयात् ॥ 15 ॥
प्रथमः---
स्रुग्भाण्डम्+अरणीम्+ दर्भान्+उपभुङ्क्ते हुताशनः।
व्यसनित्वात्+नरः क्षीणः परिच्छदम्+इव+आत्मनः ॥ 16 ॥
द्वितीयः---
अवनतविटपः+ नदीपलाशः पवनवशात्+चलितैकपर्णहस्तः।
दवदहनविपन्नजीवितानाम्+उदकम्+इव+एषः+ करोति पादपानाम् ॥ 17 ॥ 
तृतीयः---तत्+आगम्यताम्। वयम्+अपि तावत्+उपस्पृशामः।
उभौ---बाढम्।
(सर्वे उपस्पृश्य)
प्रथमः---अये। अयम्+अत्रभवता कुरुराजः+ दुर्योधनः+ भीष्मद्रोणपुरःसरः सर्वराजमण्डलेन+अनुगम्यमानः+ इतः+ एव+अभिवर्तते इमे हि,
यज्ञेन भोजय महीम्+ जय विक्रमेण रोषम्+ परित्यज, भव स्वजने दयावान्।
इत्येवम्+आगतकथामधुरम्+ ब्रुवन्तः कुर्वन्ति पाण्डवपरिग्रहम्+एव पौराः ॥ 18 ॥
तत्+आगम्यताम्। वयम्+अपि तावत् कुरुराजम्+ सम्भावयामः।
उभौ---बाढम्।
सर्वे---जयतु भवान् जयतु।
(निष्क्रान्ताः सर्वे।)
इति विष्कम्भकः।
अथ प्रथमः+अङ्कः
(ततः प्रविशतः+ भीष्मद्रोणौ।)
द्रोणः---धर्मम्+आलम्बमानेन दुर्योधनेन+अहम्+एव+अनुगृहीतः+ नाम। कुतः,
अतीत्य बन्धून्+अवलंघ्य मित्राणि+आचार्यम्+आगच्छति शिष्यदोषः।
बालम्+ हि+अपत्यम्+ गुरवे प्रदातुः+न+एव+अपराधः+अस्ति पितुः+न मातुः ॥ 19 ॥
भीष्मः---एषः+ दुर्योधनः,
अवाप्य रूप्यग्रहणात् समुच्छ्रयम्+ रणप्रियत्वात्+अयशः+ निपीतवान्।
निषेव्य धर्मम्+ सुकृतस्य भाजनम्+ सः+ एव रुपेण चिरस्य शोभते ॥ 20 ॥
(ततः प्रविशति दुर्योधनः कर्णः शकुनिः+च।)
दुर्योधनः---
कृतश्रद्धः+ हि+आत्मा वहति परितोषम्+ गुरुजनः+
जगत्+ विश्वस्तम्+ मे निवसति गुणः+ नष्टम्+अयशः।
मृतैः प्राप्यः स्वर्गः+ यदि कथयति+एतत्+अनृतं
परोक्षः+ न स्वर्गः+ बहुगुणम्+इह+एव+एषः फलति ॥ 21 ॥
कर्णः---गान्धारीमातः! न्यायेन+आगतम्+अर्थम्+अतिसृजता न्याय्यम्+एव भवता कृतम्।
कुतः, 
बाणाधीना क्षत्रियाणाम्+ समृद्धिः पुत्रापेक्षी वञ्चते सन्निधाता।
विप्रोत्सङ्गे वित्तम्+आवर्ज्य सर्वम्+ राज्ञा देयम्+ चापमात्रम्+ सुतेभ्यः ॥ 22 ॥
शकुनिः---सम्यक्+आह गङ्गोपस्पर्शनात्+ धौतकल्मषाङ्गः+अङ्गराजः।
कर्णः---
इक्ष्वाकुशर्य्यातिययातिराममान्धातृनाभागनृगाम्बरीषाः।
एते सकोशाः पुरुषाः सराष्ट्राः+ नष्टाः शरीरैः क्रतुभिः+धरन्ते ॥ 23 ॥
सर्वे---गान्धारीमातः! यज्ञसमाप्त्या दिष्ट्या भवान् वर्धते।
दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। भो आचार्य! अभिवादये।
द्रोणः---एहि+एहि पुत्र! अयम्+अक्रमः।
दुर्योधनः---अथ कः क्रमः?।
द्रोणः---किम्+ न पश्यति भवान्,
दैवतम्+ मानुषीभूतम्+एषः+ तावत्+नमस्यताम्।
अन्यायाचरणम्+ मन्ये भीष्मम्+उत्क्रम्य वन्दितुम् ॥ 24 ॥
भीष्मः---मा मा भवान्+एवम्। बहुभिः कारणैः+अपकृष्टः+अहम्+ भवतः। कुतः,
अहम्+ हि मात्रा जनितः+ भवान् स्वयम्+ मम+आयुधम्+ वृत्तिः+अपह्नवः+तव।
द्विजः+ भवान् क्षत्रियवंशजाः+ वयम्+ गुरुः+भवान् शिष्यमहत्तराः+ वयम् ॥ 25 ॥
द्रोणः---न+उत्सहन्ते महात्मानः+ हि+आत्मानम्+अपस्तोतुम्। एहि पुत्र! अभिवादयस्व माम्।
दुर्योधनः---आचार्य! अभिवादये।
द्रोणः---एहि+एहि पुत्र! एवम्+एव+अवभृथस्नानेषु खेदम्+अवाप्नुहि।
दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। पितामह! अभिवादये।
भीष्मः---एहि+एहि पौत्र! एवम्+एव ते बुद्धिप्रशमनम्+ भवतु।
दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। मातुल! अभिवादये।
शकुनिः---वत्स! 
एवम्+एव क्रतून् सर्वान् समानीय+आप्तदक्षिणान्।
राजसूये नृपान् जित्वा जरासन्धः+ इव+आनय ॥ 26 ॥
द्रोणः---अहो! आशीर्वचने+अपि शकुनिः+उद्योगम्+ जनयति। अहो! प्रियविरोधः खलु+अयम्+ क्षत्रियकुमारः।
दुर्योधनः---वयस्य कर्ण! गुरुजनप्रणामावसाने प्राप्तक्रमम्+उपभुज्यताम्+ वयस्यविस्रम्भः। 
कर्णः---गान्धारीमातः!
क्रतुव्रतैः+ते तनुगात्रम्+एतत् सोढुम्+ बलम्+ शक्ष्यसि पीडयानि।
अन्तः+तु+अनामन्त्र्य न घर्षयामि राजर्षिधीरात्+ वचनात्+ भयम्+ मे ॥ 27 ॥
दुर्योधनः---एवम्+एव ते बुद्धिः+अस्तु।
द्रोणः---पुत्र दुर्योधन! एषः+ महेन्द्रप्रियसखः+ भीष्मकः+ नाम भवन्तम्+ सभाजयति।
दुर्योधनः---स्वागतम्+आर्याय। अभिवादये।
भीष्मः---पौत्र दुर्योधन! एषः+ दक्षिणापथपरिघभूतः+ भूरिश्रवाः+ नाम भवन्तम्+ सभाजयिष्यति।
दुर्योधनः---स्वागतम्+आर्याय।
द्रोणः---पुत्र दुर्योधन! भवतः+ यज्ञम्+ सभाजयता वासुभद्रेण प्रेषितः+अभिमन्युः+भवन्तम्+ सभाजयति।
शकुनिः---वत्स दुर्योधन! एषः+ जरासन्धपुत्रः सहदेवः+ भवन्तम्+अभिवादयति।
दुर्योधनः---एहि+एहि वत्स! पितृसदृशपराक्रमः+ भव।
सर्वे---एतत् सर्वम्+ राजमण्डलम्+ भवन्तम्+ सभाजयति।
दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। भोः! किम्+नु खलु समागते सर्वराजमण्डले विराटः+ न+आगच्छति।
शकुनिः---प्रेषितः+अस्य मया दूतः, शङ्के पथि वर्तते+ इति।
दुर्योधनः---भो आचार्य! धर्मे धनुषि च+आचार्य! प्रतिगृह्यताम्+ दक्षिणा।
द्रोणः---दक्षिणा+इति। भवतु भवतु। व्यपश्रयिष्ये तावत् भवन्तम्।
दुर्योधनः---कथम्+आचार्यः+अपि व्यपश्रयिष्यते।
भीष्मः---भोः! किम्+नु खलु प्रयोजनं, यदा
पीतः सोमः+ बाल्यदत्तः+ नियोगात्+छत्रच्छाया सेव्यते ख्यातिः+अस्ति।
किम्+ तत्+ द्रव्यम्+ किम्+ फलम्+ कः+ विशेषः क्षत्राचार्यः+ यत्र विप्रः+ दरिद्रः ॥ 28 ॥
दुर्योधनः---आज्ञापयतु भवान् किम्+इच्छति। किम्+अनुतिष्ठामि
द्रोणः---पुत्र दुर्योधन! कथयामि।
दुर्योधनः---किम्+इदानीम्+ भवता विचार्यते,
प्राणाधिकः+अस्मि भवता च कृतोपदेशः
शूरेषु यामि गणनाम्+ कृतसाहसः+अस्मि।
स्वच्छन्दतः+ वद किम्+इच्छसि किम्+ ददानि
हस्ते स्थिता मम गदा भवतः+च सर्वम् ॥ 29 ॥
द्रोणः---पुत्र! ब्रवीमि खलु तावत्। बाष्पवेगः+तु माम्+ बाधते।
सर्वे---कथम्+आचार्यः+अपि बाष्पम्+उत्सृजति।
भीष्मः---पौत्र दुर्योधन! अफलः+ते परिश्रमः।
दुर्योधनः---कः+अत्र।
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः।
दुर्योधनः---आपः+तावत्।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः। (निष्क्राम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः। इमाः+ आपः।
दूर्योधनः---आनय।(कलशम्+ गृहीत्वा) भो आचार्य! अश्रुपातोच्छिष्टस्य क्रियताम्+ शौचम्।
द्रोणः---भवतु भवतु। मम कार्यक्रिया+एव मुखोदकम्+अस्तु।
दुर्योधनः---हा धिक्,
यदि विमृशसि पूर्वजिह्मताम्+ मे यदि च समर्थयसे न दास्यति+इति।
शरशतकठिनम्+ प्रयच्छ हस्तम्+ सलिलम्+इदम्+ करणम्+ प्रतिग्रहाणाम् ॥ 30 ॥
द्रोणः---हन्त लब्धः+ मे हृदयविश्वासः। पुत्र! श्रूयतां,
येषाम्+ गतिः क्व+अपि निराश्रयाणाम्+ संवत्सरैः+द्वादशभिः+न दृष्टा।
त्वम्+ पाण्डवानाम्+ कुरु संविभागम्+एषा च भिक्षा मम दक्षिणा च ॥ 31 ॥     
शकुनिः---(सोद्वेगम्) मा तावत्+ भोः!
उपन्यस्तस्य शिष्यस्य विश्वस्तस्य च गौरवे।
यत्+अप्रस्तुतम्+उत्पाद्य युक्ता+इयम्+ धर्मवञ्चना ॥ 32 ॥
द्रोणः---कथम्+ धर्मवञ्चना+इति। मा तावत्। भो गान्धारविषयविस्मित! शकुने!
त्वत्+अनार्यभावात् सर्वलोकम्+अनार्यम्+इति मन्यसे। हन्त भोः
भ्रातॄणाम्+ पैतृकम्+ राज्यम्+ दीयताम्+इति वञ्चना।
किम्+ वरम्+ याचितैः+दत्तम्+ बलात्कारेण तैः+हृतम् ॥ 33 ॥
सर्वे---कथम्+ बलात्कारेण नाम.
भीष्मः---पौत्र दुर्योधन! अवभृथस्नानमात्रम्+एव खलु तावत्। मित्रमुखस्य शत्रोः शकुनेः+वचनम्+ न श्रोतव्यम्। पश्य पौत्र!
यत् पाण्डवाः+ द्रुपदराजसुतासहायाः
कान्ताररेणुपरुषाः पृथिवीम्+ भ्रमन्ति।
यत् त्वम्+ च तेषु विमुखः+त्वयि ते च वामाः+तत्+ सर्वम्+एव शकुनेः परुषावलेपः ॥ 34 ॥
दुर्योधन---भवतु, एवम्+ तावत्+आचार्य! पृच्छामि।
द्रोणः---पुत्र! कथय।
दुर्योधनः---
यत् पुरा ते सभामध्ये राज्ये माने च धर्षिताः।
बलात्कारसमर्थैः+तैः किम्+ रोषः+ धारितः+तदा ॥ 35 ॥
द्रोणः---अत्र+इदानीम्+ धर्मच्छलेन वञ्चितः+ द्यूताश्रयवृत्तिः+युधिष्टिरः प्रष्टव्यः,
येन भीमः सभास्तम्भम्+ तुलयन्+एव वारितः।
यदि+एकस्मिन् विमुक्तः स्यात्+न+अस्मान्+शकुनिः+आक्षिपेत् ॥ 36 ॥
भीष्मः---अन्यत् प्रस्तुतम्+अन्यत्+आपतितम्। भो आचार्य! कार्यम्+अत्र गुरुतरं, न कलहः।
द्रोणः---मा+अत्र कर्दनम्+ कार्यम्, कलहः+ एव भवतु।
भीष्मः---प्रसीदतु+आचार्यः। पश्य पौत्र!
ये दुर्बलाः+च कृपणाः+च निराश्रयाः+च
त्वत्तः+च साम मृगयन्ति न गर्वयन्ति।
ज्येष्ठः+ भवान् प्रणयिनः+त्वयि ते कुटुम्बे
तान् धारयिष्यसि मृगैः सह वर्तयन्तु ॥ 37 ॥
शकुनिः---वर्तयन्तु वर्तयन्तु।
कर्णः---भो आचार्य! अलम्+अमर्षेण। दुर्योधनः+ हि नाम,
हितम्+अपि परुषार्थम्+ रुष्यति श्राव्यमाणः+
वरपुरुषविशेषम्+ न+इच्छति स्तूयमानम्।
गतम्+इदम्+अवसानम्+ रक्ष्यताम्+ शिष्यकार्यं
गजः+ इव बहुदोषः+ मार्दवेन+एव वाह्यः ॥ 38 ॥
द्रोणः---वत्स कर्ण! तेजस्वि ब्राह्मण्यम्। काले सम्बोधितः+अस्मि। एषः+अहम्+ भवतच्छन्दम्+अनुवर्ते। पुत्र दुर्योधन! अहम्+ तव प्रभावी ननु।
भीष्मः---एषः+ इदानीम्+ मार्गेण+आरब्धः। सान्त्वम्+ हि नाम दुर्विनीतानाम्+औषधम्।
दुर्योधनः---न मम+एव, कुलस्य+अपि मे भवान् प्रभुः।
द्रोणः---एतत् तव+एव युक्तम्। तत् पुत्र! 
त्वम्+ वञ्च्यसे यदि मया न तव+अत्र दोषः+त्वाम्+ पीडयामि यदि वा+अस्तु तव+एव लाभः।
भेदाः परस्परगताः+ हि महाकुलानां
धर्माधिकारवचनेषु शमीभवन्ति ॥ 39 ॥
दुर्योधनः---तेन हि समर्थयितुम्+इच्छामि।
द्रोणः---पुत्र! केन समर्थयितुम्+इच्छसि।
भीष्मेण कर्णेन कृपेण केन किम्+ सिन्धुराजेन जयद्रथेन।
किम्+ द्रौणिना+अहो विदुरेण सार्धम्+ पित्रा स्वमात्रा वद पुत्र! केन ॥ 40 ॥
दुर्योधनः---नहि नहि, मातुलेन।
द्रोणः---किम्+ शकुनिना?। (स्वगतम्)।हन्त विपन्नम्+ कार्यम्।
दुर्योधनः---मातुल! इतः+तावत्। वयस्य कर्ण! इतः+तावत्।
द्रोणः---(आत्मगतम्) भवतु, एवम्+ तावत् करिष्ये।(प्रकाशम्) वत्स गान्धारराज! इतः+तावत्। 
शकुनिः---अयम्+अस्मि।
द्रोणः---वत्स!
क्रोधप्रायम्+ वयः+ जीर्णम्+ क्षन्तव्यम्+ वटुचापलम्।
अस्य रूक्षस्य वचसः परिष्वङ्गः शमीक्रिया ॥ 41 ॥
भीष्मः---(आत्मगतम्)
एषः+ शिष्यस्य वात्सल्यात्+शकुनिम्+ याचते गुरुः।
एवम्+ सान्त्वीकृतः+ हि+एषः+ न+एव मुञ्चति जिह्मताम् ॥ 42 ॥
शकुनिः---(आत्मगतम्) अहो शठः खलु+आचार्यः, स्वकार्यलोभात्+माम्+ सान्त्वयति।    
(सर्वे परिक्रम्य+उपविशन्ति।)
दुर्योधनः---मातुल! पाण्डवानाम्+ राज्यार्धम्+ प्रति कः+ निश्चयः?
शकुनिः---न दातव्यम्+इति मे निश्चयः।
दुर्योधनः---दातव्यम्+इति वक्तुम्+अर्हति मातुलः।
शकुनिः---यदि दातव्ये राज्ये किम्+अस्माभिः सह मन्त्रयसे। ननु सर्वम्+एव प्रदीयताम्।
दुर्योधनः---वयस्य अङ्गराज! भवान्+इदानीम्+ न किञ्चित्+आह।
कर्णः---इदानीम्+ किम्+अभिदास्यामि,
रामेण भुक्ताम्+ परिपालिताम्+ च सुभ्रातृताम्+ न प्रतिषेधयामि।
क्षमाक्षमत्वे तु भवान् प्रमाणम्+ सङ्ग्रामकालेषु वयम्+ सहायाः ॥ 43 ॥
दुर्योधनः---मातुल! बलवत्प्रत्यमित्रः+अनुपजीव्यः+च कश्चित् कुदेशः+चिन्त्यताम्! तत्र वसेयुः पाण्डवाः।
शकुनिः---हन्त भोः!
शून्यम्+इति+अभिधास्यामि कः पार्थात्+ बलवत्तरः।
ऊषरेषु+अपि सस्यम्+ स्यात् यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 44 ॥
दुर्योधनः---अथ+इदानीम्
गुरुकरतलमध्ये तोयम्+आवर्जितम्+ मे
श्रुतम्+इह कुलवृद्धैः+यत् प्रमाणम्+ पृथिव्याम्।
तत्+इदम्+अपनयः+ वा वञ्चना वा यथा वा
भवतु नृप! जलम्+ तत् सत्यम्+इच्छामि कर्तुम् ॥ 45 ॥
शकुनिः---अनृतवचनात्+मोचयितव्यः+ भवान् ननु।
दुर्योधनः---अथ किम्।
शकुनिः---तेन हि इतः+तावत्। (उपसृत्य) भो आचार्य! इह+अत्रभवान् कुरुराजः+ भवन्तम्+ विज्ञापयति।
द्रोणः---वत्स गान्धारराज! अभिधीयताम्।
शकुनिः---यदि पञ्चरात्रेण पाण्डवानाम्+ प्रवृत्तिः+उपनेतव्या, राज्यस्य+अर्धम्+ प्रदास्यति किल! समानयतु भवान्+इदानीम्।
द्रोणः---मा तावत्+ भोः!
ये कर्तुकामैः+छलनम्+ भवद्भिः संवत्सरैः+द्वादशभिः+न दृष्टाः।
ते पञ्चरात्रेण मया+उपनेया वरम्+ हि+अदत्तम्+ विशदाक्षरेण ॥ 46 ॥
भीष्मः---पौत्र दुर्योधन! अच्छलः+ धर्मः। वयम्+अपि तावत्+अस्मिन्+अर्थे प्रीताः स्मः। पश्य पौत्र!
वर्षेण वा वर्षशतेन तेषाम्+ त्वम्+ पाण्डवानाम्+ कुरु संविभागम्।
तस्मात् प्रतिज्ञाम्+ कुरु वीर! सत्याम्+ सत्या प्रतिज्ञा हि सदा कुरूणाम् ॥ 47 ॥
दुर्योधनः---एषः+ एव मे निश्चयः।
द्रोणः---(आत्मगतम्)
अद्य मे कार्यलोभेन हनूमत्त्वम्+ गता स्पृहा।
लङ्घयित्वा+अर्णवम्+ येन नष्टा सीता निवेदिता ॥ 48 ॥
तत् कुतः+ नु खलु पाण्डवानाम्+ प्रवृत्तिः+उपनेतव्या।
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः। विराटनगरात्+ दूतः प्राप्तः।
सर्वेः---शीघ्रम्+ प्रवेश्यताम्।
भटः---यत्+आज्ञापयथ। (निष्क्रान्तः)
(प्रविश्य)
दूतः---जयतु महाराजः।
सर्वे---किम्+आगतः+ विराटेश्वरः।
भटः----विषादेन+आवृतः+ न+उपगच्छति,
सर्वे---कः+तस्य विषादः?
दूतः---श्रोतुम्+अर्हति महाराजः । यत्+तत्सम्बन्धिसन्निकृष्टम्+ कीचकानाम्+ भ्रातृशतम्, 
रात्रौ छन्नेन केन+अपि बाहुभ्याम्+एव हिंसितम्।
दृश्यते हि शरीराणाम्+अशस्त्रजनितः+ वधः ॥ 49 ॥ 
सर्वे---कथम्+अशस्त्रजनितः+ वधः+ इति। 
भीष्मः---कथम्+अशस्त्रेण+इति।(अपवार्य) भो आचार्य! अभ्युपगम्यताम्+ पञ्चरात्रम्।
द्रोणः---(अपवार्य) किम्+अर्थम्।
भीष्मः---
भीमसेनस्य लीला+एषा+ सुव्यक्तम्+ बाहुशालिनः
यः+अस्मिन् भ्रातृशते रोषः सः तस्मिन् फलितः शते ॥ 50 ॥
द्रोणः---कथम्+ भवान् जानाति।
भीष्मः---
कथम्+ पण्डित! कूलेषु भ्रान्तानाम्+ बालचापलम्।
न+अभिजानन्ति वत्सानाम्+ श्रृङ्गस्थानानि गोवृषाः ॥ 51 ॥
द्रोणः---गोवृषाः+ इति। हन्त सिद्धम्+ कार्यम्।(प्रकाशम्) पुत्र दुर्योधन! अस्तु पञ्चरात्रम्। 
दुर्योधनः---अथ किम्। अस्तु पञ्चरात्रम्।
द्रोणः---भो भो यज्ञम्+अनुभवितुम्+आगताः+ राजानः! श्रृण्वन्तु श्रृण्वन्तु भवन्तः।
इह+अत्रभवान् कुरुराजः+ दुर्योधनः, न, न, मातुलसहितः यदि पाण्डवानाम्+ प्रवृत्तिः+उपनेतव्या, राज्यस्य+अर्धम्+ प्रदास्यति किल। ननु पुत्र!
दुर्योधनः---अथ किम्।
द्रोणः---एतत्+ द्विः+त्रिः सम्प्रधार्यताम्।
शकुनिः---काले ज्ञास्यामि।
द्रोणः---ननु गाङ्गेय!
भीष्मः---(आत्मगतम्)
आचार्यस्य यदा हर्षः+ धैर्यम्+उत्क्रम्य सूचितः।
शङ्के दुर्योधनेन+एषः+ वत्र्च्यमानेन वञ्चितः ॥ 52 ॥
(प्रकाशम्) पौत्र दुर्योधन! अस्ति मम विराटेन+अप्रकाशम्+ वैरम्, अथ भवतः+ यज्ञम्+अनुभवितुम्+अनागतः+ इति। तस्मात् क्रियताम्+ तस्य गोग्रहणम्।
द्रोणः---(अपवार्य) भो गाङ्गेय  प्रियशिष्यः खलु मे तत्रभवान् विराटेश्वरः । किम्+अर्थम्+ तस्य गोग्रहणम् ?
भीष्मः---ब्राह्मणार्जवबुद्धे!
धर्षिताः+ रथशब्देन रोषम्+एष्यन्ति पाण्डवाः।
अस्ति तेषाम्+ कृतज्ञत्वम्+इष्टम्+ गोग्रहणे स्थितम् ॥ 53 ॥
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः।सज्जाः खलु रथाः+ प्रवेशाभिमुखाय ।
दुर्योधनः---
एभिः+एव रथैः शीघ्रम्+ क्रियताम्+ तस्य गोग्रहः।
गदा यज्ञप्रशान्ता च पुनः+मे करम्+एष्यति ॥ 54 ॥
द्रोणः---तस्मात्+मे रथम्+आनयन्तु पुरुषाः,
शकुनिः---हस्ती मम+आनीयतां,
कर्णः---भारार्थम्+ भृशम्+उद्यतैः+इह हयैः+युक्तः+ रथः स्थाप्यताम्।
भीष्मः---बुद्धिः+मे त्वरते विराटनगरम्+ गन्तुम्+ धनुः+त्वर्यतां।
सर्वे---मुक्त्वा चापम्+इह+एव तिष्ठतु भवान्+आज्ञाविधेयाः+ वयम् ॥ 55 ॥
द्रोणः---पुत्र दुर्योधन! आवाम्+ तव युद्धे पराक्रमम्+ द्रष्टुम्+इच्छावः।
दुर्योधनः---यत्+अभिरुचितम्+ भवते।
द्रोणः---वत्स गान्धारराज! अस्मिन् गोग्रहणे तव खलु प्रथमरथः।
शकुनिः---बाढम्। प्रथमः कल्पः। 
(निष्क्रान्ताः सर्वे।)
इति प्रथमः+अङ्कः
(ततः प्रविशति वृद्धगोपालकः)
वृद्धगोपालकः---गावः+ मे अहीणवच्छा होन्तु। अविहवा अ गोवजुवदीओ होन्तु। णो लाआ विलाडः+ एक्कच्छत्तप्पुहुवीपदी होदु। महालाअष्ष विलाकडश्श वष्षवड्ढणगोप्पदाणिमित्तम्+
इमष्षिम्+ णअलोववणवीहीए आअन्तु गोधणम्+ षव्वो? च किदमङ्गलमोदआगोवदालआ दालिआ अ दाव। एषु ज्येट्ठम्+ गच्छिअ अणुभविष्षम्। (विलोक्य) किण्णु हु एषः+ वाअषो
षुक्खलुक्खम्+ आलुहिअ षुक्खषाखाणिघट्टिअतुण्डम्+ आदिच्चाहिमुहम्+ विष्षलम्+ विलवगदि। षन्ती होदु षन्ती होदु अम्हाणम्+ गोधणष्ष अ। जाव एषु ज्जेट्ठम्+ गच्छिअ गोवदालआणम्
 दालिआणम् वाहलामि। गोमित्तअ! गोमित्तअ!। [गावः+ मे+अहीनवत्साः+ भवन्तु। अविधवाः+च गोपयुवतयः+ भवन्तु। अस्माकम्+ राजा विराटः+  एकच्छत्रपृथिवीपतिः+भवतु।
महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तम्+अस्याम्+ नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ गोधनम्+ सर्वे च कृतमङ्गलमोदाकाः+ गोपदारकाः+ दारिकाः+च तावत्। एषु ज्यैष्ठ्यम्+ 
गत्वा+अनुभविष्यामि। किम्+नु खलु+एषः+ वायसः शुष्कवृक्षम्+आरुह्य शुष्कशाखानिघट्टिततुण्डम्+आदित्याभिमुखम्+ विस्वरम्+ विलपति। शान्तिः+भवतु शान्तिः+भवतु 
अस्माकम्+ गोधनस्य च। यावत्+एषु ज्यैष्ठ्यम्+ गत्वा गोपदारकान् दारिकाः+ व्याहरामि (परिक्रम्य) अरे गोमित्रक! गोमित्रक!
(प्रविश्य)
गोमित्रकः---मातुल! वन्दामि। [मातुल! वन्दे।]
वृद्धगोपालकः---षन्ती होदु षन्ती होदु अम्हाअम्+ गोधणष्ष अ। अलो गोमित्तअ! महालाअष्ष विलाडश्श वष्पवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तम्+ इमष्षिम्+ णअलोववणवीहीए आअन्तु गोधणम्+ षव्वे च किदमङ्गलमोदआ गोवदालिआ अ। अले गोमित्तअ! गोवदालआणम्+ दालिआणम्+ वाहल। [शान्तिः+भवतु शान्तिः+भवतु अस्माकम्+ गोधनस्य च। अरे गोमित्रक! महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तम्+अस्याम्+ नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ गोधनम्+ सर्वे च कृतमङ्गलमोदाकाः+ गोपदारकाः+ दारिकाः+च। अरे गोमित्रक! गोपदारकान् दारिकाः+च व्याहर।]
गोमित्रकः---जम्+ मादुलः+ आणवेदि। गोलक्खिणिए! घिदपिण्ड! षामिणि! वषभदत्त! कुम्भदत्त! महिषदत्त! आअच्छह आहच्छह शिग्घं। [यत्+मातुलः+ आज्ञापयति। गोरक्षिणिके! घृतपिण्ड! स्वामिनि! वृषभदत्त! कुम्भदत्त! महिषदत्त! आगच्छत+आगच्छत शीघ्रम्।]
(ततः प्रविशन्ति सर्वे।)
सर्वे---मादुल! वन्दामो। [मातुल वन्दामहे।]
वृद्धगोपालकः---षन्ती होदु षन्ती होदु अम्हाणम्+ गोवदालआणं। महालाअष्ष विलाडष्ष वष्षवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तम्+ इमष्षिम्+ णअलोववणवीहीए आअन्तु गोधणं। तत्तअम्+ वेलम्+ गाअन्तः+ णच्चन्तः+ होम। [शान्तिः+भवतु शान्तिः+भवतु अस्माकम्+ गोपदारकाणाम्+ दारिकाणाम्+ च। महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तम्+अस्याम्+ नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ गोधनम्। तावतीम्+ वेलाम्+ गायन्तः+ नृत्यन्तः+ भवामः।]
सर्वे---यत्+मातुलः+ आज्ञापयति ।(सर्वे नृत्यन्ति)
वृद्धगोपालकः---ही ही षुट्ठु णच्चिदम्, षुट्ठु गाइदं! जाव अहम् पि णच्चेमि। [ही ही सुष्ठु नर्तितं, सुष्ठु गीतं, यावत्+अहम्+अपि नृत्यामि।](नृत्यति)
सर्वे---हाहा मादुल! अदिमहन्तम्+ लेणुम्+ उप्पदिदो। [हा हा मातुल! अतिमहान् रेणुः+उत्पतितः]
वृद्धगोपालकः---ण हु लेणु एव्वं, षंखदुन्दुभिघोषम्+ उप्पदिदो। [न खलु रेणुः+एव, शङ्खदुन्दुभिघोषः+ उत्पतितः]
सर्वे---दिवाचन्दप्पभापम्ड़ुलजोणहावगुण्ठिदो षदमण्डलु षुय्यो अत्थि अ णत्थि अ। (दिवाचन्द्रप्रभापाण्डुरज्योत्स्नावगुण्ठितः शतमण्डलः सूर्यः+अस्ति च न+अस्ति च।
गोमित्रकः---हाहा मादुल! एदे के वि मणुष्षा दहिपिण्डपण्डहेहि छत्तेहि घोडअषअडिअम् आलुहिअ षव्वम् घोषम् विद्दवन्ति चोला। [हा हा मातुल मातुल! एते के+अपि मनुष्यादधिपिण्डपाण्डरैः+छत्रैः+गोटकशकटिकाम्+आरुह्य सर्वे घोषम्+ विद्रवन्ति चोराः]।
वृद्धगोपालकः---ही ही परषंपादा उट्ठिदा। दारआ! दालिआ! षिग्घम् षक्कणम् पविषह। [ही ही शंरसंपाताः+ उत्थिताः। दारकाः! दारिकाः! शीघ्रम्+ पक्कणम्+ प्रविशत।]
सर्वे---यत्+मातुलः+ आज्ञापयति।(निष्क्रान्ताः)
वृद्धगोपालकः---हाहा चिट्ठह चिट्ठह। पहरह पहरह। गण्हह गण्हह। इमम्+ वुत्तन्तम्+ महालाअविलाडश्स णिवेदइष्षामो। [हा हा तिष्ठत तिष्ठत। प्रहरत प्रहरत। गृह्णीत गृह्णीत। इमम्+ वृत्तान्तम्+ महाराजविराटाय निवेदयिष्यामः।]
(निष्क्रान्तः।)
प्रवेशकः
(ततः प्रविशति भटः)
भटः---भो भो निवेद्यताम्+ महाराजाय विराटेश्वराय एताः हि दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमैः+धार्तराष्ष्ट्रैः+ह्रियन्ते गावः+ इति। तत्र हि,
द्रुतैः+च वत्सैः+व्यथितैः+च गोगणैः+निरीक्षणत्रस्तमुखैः+च गोवृषैः।
कृतार्तनादाकुलितम्+ समन्ततः+ गवाम्+ कुलम्+ शोच्यम्+इह+आकुलाकुलम् ॥
(नेपथ्ये)
किम्+ धार्तराष्ट्रैः+इति।
भटः---आर्य! अथ किम्।
(प्रविश्य)
काञ्चुकीयः---सदृशम्+एतत् भ्रातृजनेषु+अपि द्रोहिणाम्।
सज्जैः+चापैः+बद्धगोधाङ्गुलित्राः+
वर्मच्छन्नाः कल्पितस्यन्दनस्थाः।
वीर्योत्सिक्ताः+ युद्धसज्जाः कृतास्त्राः+ 
राज्ञः+ वैरम्+ गोषु निर्यातयन्ति ॥ 2 ॥
जयसेन! जन्मनक्षत्रक्रियाव्यापृतस्य महाराजस्य तावत्+अकालनिवेदनम्+ मन्युम्+उत्पादयति। तस्मात् पुण्याहावसाने निवेदयिष्ये।
भटः---आर्य!अतिपाति कार्यम्+इदं, शीघ्रम्+ निवेद्यताम्।
काञ्चुकीयः---इदम्+ निवेद्यते।
इति विष्कम्भकः

अथ द्वितीयः+अङ्कः
(ततः प्रविशति राजा।)
राजा---
मा तावत्+ व्यथितविकीर्णबालवत्साः+ गावः+ मे रथरवशङ्कया ह्रियन्ते।
पीनांसः+चलवलयः सचन्दनार्द्रः+ निर्लज्जः+ मम च करः कराणि भुङ्क्ते ॥ 3 ॥
जयसेन! जयसेन!
(प्रविश्य)
भटः---जयतु जयतु महाराजः।
राजा---अलम्+ महाराजशब्देन। अवधूतम्+ मे क्षत्रियत्वम्। उच्यताम्+ रणविस्तरः।
भटः---न विस्तरार्हाणि विप्रियाणि। एषः+ समासः,
एकवर्णेषु गात्रेषु गवाम्+ स्यन्दनरेणुना।
कशापातेषु दृश्यन्ते नानावर्णविभक्तयः ॥ 4 ॥
राजा---तेन हि, 
धनुः+उपनय शीघ्रम्+ कल्प्यताम्+ स्यन्दनः+ मे
मम गतिम्+अनुयातु च्छन्दतः+ यस्य भक्तिः।
रणशिरसि गवार्थे न+अस्ति मोघः प्रयत्नः+
निघनम्+अपि यशः स्यात्+मोक्षयित्वा तु धर्मः ॥ 5 ॥
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रान्तः।)
राजा---भोः। किम्+नु खलु दुर्योधनस्य माम्+अन्तरेण वैरम्। आ यज्ञम्+अनुभवितुम्+अनागतः+ इति। कथम्+अनुभवामि। कीचकानाम्+ विनाशेन वयम्+उन्नीतसन्तापाः संवृत्ताः। अथवा परोक्षम्+अपि पाण्डवानाम्+ स्निग्धः+ इति। सर्वथा योद्धव्यम्। हस्तिनापुरनिवासात्+शीलज्ञः+ भगवान् दुर्योधनस्य। अथवा,
कामम्+ दुर्योधनस्य+एषः+ न दोषम्+अभिधास्यति।
अर्थित्वात्+अपरिश्रान्तः पृच्छति+एव हि कार्यवान् ॥ 6 ॥
कः+अत्र।(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः।
राजा---भगवान्+तावत्+आहूयताम्।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रान्तः।)
(ततः प्रविशति भगवान्।)
भगवान्---(सर्वतः+ विलोक्य) भोः! किम्+नु खलु+इदम्।
गजेन्द्राः कल्प्यन्ते तुरगपतयः+ वर्मरचिताः
रथाः सानूकर्षाः कृतपरिकराः+ योधपुरुषाः।
समुद्योगम्+ दृष्टवा भयम्+अननुभूतम्+ स्पृशति मां
न खलु+आत्मन्यस्तम्+ कृतमतिः+अहम्+ ते तु चपलाः ॥ 7 ॥
राजा---जयतु भगवान् जयतु। विराटः+ भगवन्! अभिवादये।
भगवान्---स्वस्ति।
विराटः---भगवन्! एतत्+आसनम्+आस्यताम्।
भगवान्---(उपविश्य) भो राजन्!
उद्योगः प्रस्तुतः कस्मात्+श्रीः+न सन्तोषम्+इच्छति।
पीडयिष्यति सोत्सेकान् पीडितान् मोक्षयिष्यति ॥ 8 ॥
राजा---भगवन्! गोग्रहणात्+अवमानितः+अस्मि।
भगवान्---केन ?
राजा---धार्तराष्ट्रैः।
भगवान्---(आत्मगतम्) भोः कष्टम्,
एकोदकत्वम्+ खलु नाम लोके मनस्विनाम्+ कम्पयते मनांसि।
वैरप्रियैः+तैः+हि कृते+अपराधे यत्सत्यम्+अस्माभिः+इव+अपराद्धम् ॥ 9 ॥
विराटः---भगवान्! किम्+इदानीम्+ विचार्यते।
भगवान्---न खलु किञ्जित्। तेषाम्+उत्सुकः।
राजा---अद्यप्रभृति निभृताः+ भविष्यन्ति। यदि शक्तः+अपि युधिष्ठरः+ मर्षयति, अहम्+ न मर्षयामि।
भगवान्---(आत्मगतम्)
अद्य+इदानीम्+ पर्णशय्या च भूमौ राज्यभ्रंशः+ द्रौपदीधर्षणम्+ वा।
वेषान्यत्वम्+ संश्रितानाम्+ निवासः सर्वम्+ श्लाघ्यम्+ यत्क्षमा ज्ञायते मे ॥ 10 ॥
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः।
राजा---अथ किम्+ चेष्टते दुर्योधनः।
भटः---न खलु दुर्योधनः+ एव, पृथिव्याम्+ राजानः सर्वे प्राप्तः।
द्रोणः+च भीष्मः+च जयद्रथः+च शल्यः+अङ्गराजः शकुनिः कृपः+च।
तेषाम्+ रथोत्कम्पचलत्पताकैः+भग्नाः+ ध्वजैः+एव वयम्+ न बाणैः ॥ 11 ॥
राजा---(उत्थाय कृताञ्जलिः) कथम्+ तत्रभवान् गाङ्गेयः+अपि प्राप्तः।
भगवान्---(आत्मगतं) साधु धर्षितेन+अपि न+अतिक्रान्तः समुदाचारः।  भोः,
किम्+अर्थम्+ खलु सम्प्राप्तः कुरूणाम्+ गुरुः+उत्तमः।
शङ्के तीर्णा प्रतिज्ञा+इति स्मारणम्+ क्रियते मम ॥ 12 ॥
(प्रकाशम्)
राजा---कः+अत्र।
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः।
विराटः---सूतः+तावत्+आहूयताम्।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रान्तः।)
(प्रविश्य)
सूतः---जयतु+आयुष्मान्।
विराटः---
रथम्+आनय शीघ्रम्+ मे श्लाघ्यः प्राप्तः+ रणातिथिः।
तोषयिष्ये शरैः+भीष्मम्+ जेष्याम्+इति+अमनोरथः ॥॥ 13 ॥
सूतः---यत्+आज्ञापयति+आयुष्मान्। आयुष्मन्!
रिपूणाम्+ सैन्यभेदेषु यः+ते परिचितः+ रथः।
रथचर्याम्+ बहिष्कर्तुम्+ तम्+आस्थाय+उत्तरः+ गतः ॥ 14 ॥
विराटः---कथम्+ निर्यातः कुमारः 
भगवान्---भो राजन्! संवार्यताम्+ संवार्यताम्+ कुमारः।
अगणितगुणदोषः+ युद्धतीक्ष्णः+च बाल्यात्+न च दहति न कश्चित् सन्निकृष्टः+ रणाग्निः।
अथ च परिहरन्ते धार्तराष्ट्राः+ न किञ्चित्+
न खलु परिभवात् ते युद्धदोषान् ब्रवीमि ॥ 15 ॥
राजा---तेन हि शीघ्रम्+अन्यः+ रथः कल्प्यताम्।
सूतः---यत्+आज्ञापयति+आयुष्मान्।
राजा---अथवा एहि तावत्।
सूतः---आयुष्मन्! अयम्+अस्मि।
राजा---त्वम्+इदानीम्+ कुमारस्य किम्+ न वाहितवान् रथम्।
अनुज्ञातः+असि किम्+ तेन न राज्ञाम्+ सारथिः+भवान् ॥ 16 ॥
सूतः---प्रसीदतु+आयुष्मान्। रथम्+ कल्पयित्वा तु सूतसमुदाचारेण+उपस्थितः खलु+अहम्। कुमारेण,
किम्+नु तत्परिहासार्थम्+ किम्+नु तत्र+अस्ति कौशलम्।
माम्+अतिक्रम्य सारथ्ये विनियुक्ता बृहन्नला ॥ 17 ॥
राजा---कथम्+ बृहन्नला+इति।
भगवान्---राजन्! अलम्+अलम्+ सम्भ्रमेण।
यदि स्वचक्रोद्धतरेणुदुर्दिनम्+ रथम्+ समास्थाय गता बृहन्नला।
परान् क्षणैः+नेमिरवैः+निवारयन् विना+अपि बाणान् रथः+ एव जेष्यति ॥ 18 ॥
राजा---तेन हि शीघ्रम्+अन्यः+ रथः कल्प्यताम्।
सूतः---यत्+आज्ञापयति+आयुष्मान् (निष्क्रान्तः)
(प्रविश्य)
भटः---भग्नः खलु कुमारस्य रथः।
राजा---कथम्+ भग्नः+ नाम।
भटः---श्रोतुम्+अर्हति महाराजः।
बहुभिः समराभिज्ञैः+आच्छन्नाश्वपथः परैः।
भग्नः+ वाहनलोभेन श्मशानाभिमुखः+ रथः ॥ 19 ॥
भगवान्---(आत्मगतम्) आ अत्र खलु गाण्डीवम्। (प्रकाशम्) भो राजन्!
निमित्तम्+ किञ्चित्+उत्पन्नम्+ श्मशानाभिमुखे रथे।
धार्तरास्ट्राः स्थिताः+ यत्र श्मशानम्+ तत्+ भविष्यति ॥ 20 ॥
राजा---भगवन्! अकाले स्वस्थवाक्यम्+ मन्युम्+उत्पादयति।
भगवान्---अलम्+ मन्युना। कदाचित्+अनृतम्+ न+उक्तपूर्वम्।
राजा---आ अस्ति+एतत्। गच्छ भूयः+ ज्ञायताम्+ वृत्तान्तः।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रान्तः।)
राजा---कः+ नु खलु+एषः+ सहसा कम्पयन्+इव मेदिनीम्।
नदीस्रोतः+ इव+अविद्धः क्षणात् संवर्तते ध्वनिः ॥ 21 ॥ 
ज्ञायताम्+ शब्दः।
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः। श्मशानात्+मुहूर्तविश्रान्ततुरगेण कुमारेण तु-
भगवान्---एषः+ माम्+अनृतवादिनम्+ न कुर्यात्।
राजा---किम्+ कृतम्+ कुमारेण ?
भटः---कृताः+ नीलाः+ नागाः शरशतनिपातेन कपिलाः+
हयः+ वा योधः+ वा न कश्चित्+शरशतम्।
शरैः स्तम्भीभूताः शरपरिकराः स्यन्दनवराः
शरैः+छन्नाः+ मार्गाः स्रवति धनुः+उग्राम्+ शरनदीम् ॥ 22 ॥
भगवान्---(आत्मगतम्)
एतत्+अक्षयतूणीत्वम्+ येन शक्रस्य खाण्डवे।
यावत्यः पतिताः+ धाराः+तावन्तः प्रेषिताः शराः ॥ 23 ॥
राजा---अथ परेषु+इदानीम्+ कः+ वृत्तान्तः।
भटः---अप्रत्यक्षम्+ हि तत्र मे। प्रवृत्तिपुरुषाः कथयन्ति
धनुः+घोषम्+ द्रोणः+तत्+इदम्+इति बुद्ध्वा प्रतिगतः
ध्वजे बाणम्+ दृष्ट्वा कृतम्+इति न भीष्मः प्रहरति।
शरैः+भग्नः कर्णः किम्+इदम्+इति च+अन्ये नृपतयः+
भये+अपि+एकः+ बाल्यात्+न भयम्+अभिमन्युः+गणयति ॥ 24 ॥
भगवान्---कथम्+अभिमन्युः प्राप्तः। भो राजन्!
युध्यते यदि सौभद्रः+तेजोग्निः+वंशयोः+द्वयोः।
सारथिः प्रेष्यताम्+अन्यः+ विक्लवा+अत्र बृहन्नला ॥ 25 ॥
राजा---मा मा भवान्+एवम्।
भीष्मम्+ रामशरैः+अभिन्नकवचम्+ द्रोणम्+ च मन्त्रायुधं
कृत्वा कर्णजयद्रथौ च विमुखौ शेषान्+च तान्+तान् नृपान्।
सौभद्रम्+ स्वशरैः+न धर्षयति किम्+ भीतः पितुः प्रत्ययात्
संसृष्टः+अपि वयस्यभावसदृशम्+ तुल्यम्+ वयः+ रक्षति ॥ 26 ॥
भटः---एषः+ खलु कुमारस्य रथः,
आलम्बितः+ भ्रमति धावति तेन मुक्तः+ न प्राप्य धर्षयति न+इच्छति विप्रकर्तुम्।
आसन्नभूमिचपलः परिवर्तमानः+ योग्योपदेशम्+इव तस्य रथः करोति ॥ 27 ॥
राजा---गच्छ। भूयः+ ज्ञायताम्+ वृत्तान्तः।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः। जयतु विराटेश्वरः। प्रियम्+ निवेदये महाराजाय। अवजितम्+ गोग्रहणम्। अपयाताः+ धार्तराष्ट्राः।
भगवान्---दिष्ट्या भवान् वर्धते।
राजा---न न। भगवतः+ वृद्धिः+एषा। अथ कुमारः+ इदानीम्+ क्व।
भटः---दृष्टपरिस्पन्दानाम्+ योधपुरुषाणाम्+ कर्माणि पुस्तकम्+आरोपयति कुमारः
राजाः---अहो श्लाघनीयव्यापारः खलु+अयम्+ कुमारः।
ताडितस्य हि योधस्य श्लाघनीयेन कर्मणा।
अकालान्तरिता पूजा नाशयति+एव वेदनाम् ॥ 28 ॥
अथ बृहन्नला+इदानीम्+ क्व।
भटः---प्रियनिवेदनार्थम्+अभ्यन्तरम्+ प्रविष्टा।
राजा---बृहन्नला तावत्+आहूयताम्।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः।(निष्क्रान्तः)
(ततः प्रविशति बृहन्नला।)
बृहन्नला---(निरूप्य सविमर्शम्)
गाण्डीवेन मुहूर्तम्+आततगुणेन+आसीत् प्रतिस्पर्धितम्+ 
बाणानाम्+ परिवर्तनेषु+अविशदा मुष्टिः+न मे संहता। 
गोधास्थानगता न च+अस्ति पटुता स्थाने हृतम्+ सौष्ठवम्+ 
स्त्रीभावात्+शिथिलाकृतः परिचयात्+आत्मा तु पश्चात् स्मृतः ॥ 29 ॥
मया हि, 
अनेन वेषेण नरेन्द्रमध्ये लज्जायमानेन धनुः+विकृष्टम्।
यात्रा तु तावत्+शरदुर्दिनेषु शीघ्रम्+ निमग्नः कलुषः+च रेणुः ॥ 30 ॥
भो!
जित्वा+अपि गाम्+ विजयम्+अपि+उपलभ्य राज्ञः+ न+एव+अस्ति मे जयगतः+ मनसि प्रहर्षः।
दुःशासनम्+ समरमूर्धनि सन्निगृह्य बद्ध्वा यत्+अद्य न विराटपुरम्+ प्रविष्टः ॥ 31 ॥
उत्तराप्रीतिदत्तालङ्कारेण+अलङ्कृतः+ व्रीडितः+ इव+अस्मि राजानम्+ द्रष्टुम्। तस्मात्+ विराटेश्वरम्+ पश्यामि। अये! अयम्+आर्यः+ युधिष्ठिरः,
सयौवनः श्रेष्ठतपोवने रतः+ नरेश्वरः+ ब्राह्मणवृत्तिम्+आश्रितः।
विमुक्तराज्यः+अपि+अभिवर्धितः श्रिया त्रिदण्डधारी न च दण्डधारकः ॥ 32 ॥
(उपगम्य) भगवन्! अभिवादये।
भगवान्---स्वस्ति।
बृहन्नला---जेदु भट्टा। [जयतु भर्ता।]
राजा---अकारणम्+ रूपम्+अकारणम्+ कुलम्+ महत्सु नीचेषु च कर्म शोभते।
इदम्+ हि रूपम्+ परिभूतपूर्वकम्+ तत्+एव भूयः+ बहुमानम्+आगतम् ॥ 33 ॥
बृहन्नले! परिश्रान्ताम्+अपि भवतीम्+ भूयः परिश्रमयिष्ये। उच्यताम्+ रणविस्तरः।
बृहन्नला---सुणादु भट्टा। [शूणोतु भर्ता।]
राजा---ऊर्जितम्+ कर्म। संस्कृतम्+अभिदीयताम्।
बृहन्नला---श्रोतुम्+अर्हति महाराजः।
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः।
राजा---अपूर्वः+ इव ते हर्षः+ केन+असि+ ब्रूहि विस्मितः।
भटः---अश्रद्धा+इयम्+ प्रियम्+ प्राप्तम्+ सौभद्रः+ ग्रहणम्+ गतः ॥ 34 ।
बृहन्नला---कथम्+ गृहीतः। (आत्मगतम्।)
तुलितबलम्+इदम्+ मया+अद्य सैन्यम्+ परिगणितम्+ च रणे+अद्य मे सः+ दृष्टः।
सदृशः+ इह तु तेन न+अस्ति कश्चित् कः+ इह भवेत्+निहतेषु कीचकेषु ॥ 35 ॥ 
भगवान्---बृहन्नले! किम्+एतत्।
बृहन्नला---भगवान्!
न जाने तस्य जेतारम्+ बलवान्+शिक्षितः+तु सः।
पितृणाम्+ भाग्यदोषेण प्राप्नुयात्+अपि धर्षणम् ॥ 36 ॥
राजा---कथम्+इदानीम्+ गृहीतः।
भटः---रथम्+आसाद्य निःशङ्कम्+ बाहुभ्याम्+अवतारितः।
राजाः---केन।
भटः---यः किल+एषः+ नरेन्द्रेण विनियुक्तः+ महानसे ॥ 37 ॥  
बृहन्नला---(अपवार्य) एवम्+आर्यभीमेन परिष्वक्तः, न गृहीतः।
दूरस्था दर्शनात्+एव वयम्+ सन्तोषम्+आगताः।
पुत्रस्नेहः+तु निर्विष्टः+ तेन सुव्यक्तकारिणा ॥ 38 ॥
राजा---तेन सत्कृत्य प्रवेश्यताम्+अभिमन्युः।
भगवान्---भो राजन्! वृष्णिपाण्डवनाथस्य+अभिमन्योः पूजाम्+ भूयात्+इति लोकः+ ज्ञास्यति। तत्+अवधीरणम्+अस्य न्याय्यम्।
राजा---न+अवधीरणम्+अर्हति यादवीपुत्रः। कुतः,
पुत्रः+ हि+एषः+ युधिष्ठिरस्य तु वयः+तुल्यम्+ हि नः सूनुना 
सम्बन्धः+ द्रुपदेन नः कुलगतः+ नप्ता हि तस्मात् भवेत्।
जामातृत्वम्+अदूरतः+अपि च भवेत् कन्यापितृत्वम्+ हि नः
पूजार्हः+अपि+अतिथिः+भवेत् स्वविभवैः+इष्टाः+ हि नः पाण्डवाः ॥ 39 ॥
भगवान्---एवम्+एतत्। वक्तव्यम्+ परिहर्तव्यम्+ च।
राजा---अथ केन+अयम्+ प्रवेशयितव्यः।
भगवान्---बृहन्नलया प्रवेशयितव्यः।
राजा---बृहन्नले! प्रवेश्यताम्+अभिमन्युः।
बृहन्नला---यत्+आज्ञापयति महाराजः (आत्मगतम्) चिरस्य खलु+आकाङ्क्षितः+अयम्+ नियोगः+ लब्धः।(निष्क्रान्ता)
भगवान्---(आत्मगतम्)
अद्य+इदानीम्+ यातु सन्दर्शनम्+ वा शून्ये दृष्ट्वा गाढम्+आलिङ्गनम्+ वा।
स्वैरम्+ तावत्+ यातुम्+उद्बाष्पताम्+ वा मत्प्रत्यक्षम्+ लज्जते हि+एषः+ पुत्रम् ॥ 40 ॥
राजा---पश्यतु भवान् कुमारस्य कर्म।
नृपाः+ भीष्मादयः+ भग्नाः सौभद्रः+ ग्रहणम्+ गतः।
उत्तरेण+अद्य संक्षेपात्+अर्थतः पृथिवी जिता ॥ 41 ॥
(ततः प्रविशति भीमसेनः।)
भीमसेनः---
आदीपिते जतुगृहे स्वभुजावसक्ताः+ मद्भ्रातरः+च जननी च मया+उपनीताः।
सौभद्रम्+एकम्+अवतार्य रथात्+तु बालम्+ तम्+ च श्रमम्+ प्रथमम्+अद्य समम्+ हि मन्ये ॥ 42 ॥
इतः+ इतः कुमारः।
(ततः प्रविशतः+अभिमन्युः+बृहन्नला च।)
अभिमन्युः---भोः! कः+ नु खलु+एषः,
विशालवक्षाः+तनिमार्जितोदरः स्थिरोन्नतांसोरुमहान् कटीकृशः।
इह+आहृतः+ येन भुजैकयन्त्रितः+ बलाधिकेन+अपि न च+अस्मि पीडितः ॥ 43 ॥
बृहन्नला---इतः+ इतः कुमारः.
अभिमन्युः---अये अयम्+अपरः कः,
अयुज्यमानैः प्रमदाविभूषणैः करेणुशोभाभिः+इव+अर्पितः+ गजः।
लघुः+च वेषेण महान्+इव+ओजसा विभाति+उमावेषम्+इव+अश्रितः+ हरः ॥ 44 ॥
बृहन्नला---(अपवार्य) इमम्+इह+आनयता किम्+इदानीम्+आर्येण कृतम्।
अवजितः+ इति तावत्+ दूषितः पूर्वयुद्धे
दयितसुतवियुक्ता शोचनीया सुभद्रा।
जितः+ इति पुनः+एनम्+ रुष्यते वा सुभद्रः+
भवतु बहु किम्+उक्त्वा दूषितः+ हस्तसारः ॥ 45 ॥
भीमसेनः---अर्जुन!
बृहन्नला---अथ किम्+!अथ किम्+! अर्जुनपुत्रः+अयम्।
भीमसेनः---(अपवार्य)
जानामि+एतान् निग्रहात्+अस्य दोषान् कः+ वा पुत्रम्+ मर्षयेत्+शत्रुहस्ते।
इष्टापत्त्या किन्तु दुःखे हि मग्ना पश्यतु+एनम्+ द्रौपदी+इति+आहृतः+अयम् ॥ 46 ॥
बृहन्नला---(अपवार्य) आर्य! अभिभाषणकौतूहलम्+ मे महत्। वाचालयतु+एनम्+आर्यः।
भीमसेनः---(अपवार्य) बाढम्। अमिमन्यो!
अभिमन्युः---अभिमन्युः+नाम।
भीमसेनः---रुष्यति+एषः+ मया। त्वम्+एव+एनम्+अभिभाषय।
बृहन्नला---अभिमन्यो!
अभिमन्युः---कथम्+ कथम्। अभिमन्युः+नाम+अहम्। भोः!
नीचैः+अपि+अभिभाष्यन्ते नामभिः क्षत्रियान्वयाः।
इह+अयम्+ समुदाचारः+ ग्रहणम्+ परिभूयते ॥ 47 ॥
बृहन्नला---अभिमन्यो! सुखम्+आस्ते ते जननी।
अभिमन्युः---कथम्+ कथम्। जननी नाम।
किम्+ भवान् धर्मराजः+ मे भीमसेनः+ धनञ्जयः।
यत्+माम्+ पितृवत्+आक्रम्य स्त्रीगताम्+ पृच्छसे कथाम् ॥ 48 ॥
बृहन्नला---अभिमन्यो! अपि कुशली देवकीपुत्रः केशवः।
अभिमन्युः---कथम्+ तत्रभवन्तम्+अपि नाम्ना। अथ किम्, अथ किम्। कुशली भवता संसृष्टः।
(उभौ परस्परम्+अवलोकयतः)
अभिमन्युः---कथम्+इदानीम्+ सावज्ञम्+इव माम्+ हससि।
बृहन्नला---न खलु किञ्चित्।
पार्थम्+ पितरम्+उद्दिश्य मातुलम्+ च जनार्दनम्।
तरुणस्य कृतास्त्रस्य युक्तः+ युद्धपराजयः ॥ 49 ॥
अभिमन्युः---अलम्+ स्वच्छन्दप्रलापेन
अलम्+आत्मस्तवम्+ कर्तुम्+ न+अस्माकम्+उचितम्+ कुले।
हतेषु हि शरान् पश्य नाम न+अन्यत्+ भविष्यति ॥ 50 ॥
बृहन्नला---(आत्मगतम्) सम्यक्+आह कुमारः।
सरथतुरगदृप्तनागयौधे शरनिपुणेन न कश्चित्+अपि+अविद्धः।
अहम्+अपि च परिक्षतः+ भवेयम्+ यदि न मया परिवर्तितः+ रथः स्यात् ॥ 51 ॥
(प्रकाशम्) एवम्+ वाक्यशौण्डीर्यम्। किम्+अर्थम्+ तेन पदातिना गृहीतः।
अभिमन्युः---अशस्त्रः+ माम्+अभिगतः+ततः+अस्मि ग्रहणम्+ गतः।
न्यस्तशस्त्रम्+ हि कः+ हन्यात्+अर्जुनम्+ पितरम्+ स्मरन् ॥ 52 ॥
भीमसेनः---(आत्मगतम्)
धन्यः खलु+अर्जुनः+ येन प्रत्यक्षम्+उभयम्+ श्रुतम्।
पुत्रस्य च पितुः श्लाध्यम्+ सङ्ग्रामेषु पराक्रमः ॥ 53 ॥
राजा---त्वर्यताम्+ त्वर्यताम्+अभिमन्युः।
बृहन्नला---इतः+ इतः कुमारः। एषः+ महाराजः। उपसर्पतु कुमारः।
अभिमन्युः---आः कस्य महाराजः।
बृहन्नला---न न। ब्राह्मणेन सह+आस्ते।
अभिमन्युः ब्राह्मणेन+इति।(उपगम्य) भगवन्! अभिवादये।
भगवान्---एहि+एहि वत्स!
शौण्डीर्यम्+ धृतिविनयम्+ दयाम्+ स्वपक्षे माधुर्यम्+ धनुषि जयम्+ पराक्रमम्+ च।
एकस्मिन् पितरि गुणान्+अवाप्नुहि त्वम्+ शेषाणाम्+ यत्+अपि च रोचते चतुर्णाम् ॥ 54 ॥
अभिमन्युः---अनुग्रहीतः+अस्मि ।
राजा---एहि+एहि पुत्र! कथम्+ न माम्+अभिवादयसि। अहो अहो उत्सिक्तः खलु+अयम्+ क्षत्रियकुमारः। अहम्+अस्य दर्पशमनम्+ करोमि। अथ केन+अयम्+ गृहीतः।
भीमसेनः---महाराज! मया।
अभिमन्युः---अशस्त्रेण+इति+अभिधीयताम्।
भीमसेनः---शान्तम्+ शान्तम्+ पापम्।
सहजौ मे प्रहरणम्+ भुजौ पीनांसकोमलौ।
तौ+आश्रित्य प्रयुध्येयम्+ दुर्बलैः+गृह्यते धनुः ॥ 55 ॥  
अभिमन्युः---मा तावत्+ भोः!
बाहुः+अक्षौहिणी यस्य निर्व्याजः+ यस्य विक्रमः।
किम्+ भवान् मध्यमः+तातः+तस्य+एतत् सदृशम्+ वचः ॥ 56 ॥
भगवान्---पुत्र! कः+अयम्+ मध्यमः+ नाम।
अभिमन्युः---श्रूयताम्। ननु+अनुत्तराः+ वयम्+ ब्राह्मणेषु। साधु+अन्यः+ ब्रूयात्। 
राजा---भवतु भवतु। मद्वचनात् पुत्र! कः+अयम्+ मध्यमः+ नाम।
अभिमन्युः---श्रूयताम्। येन,
योक्त्रयित्वा जरासन्धम्+ कण्ठश्लिष्ठेन बाहुना।
असह्यम्+ कर्म तत् कृत्वा नीतः कृष्णः+अतदर्हताम् ॥ 57 ॥
राजा---
न ते क्षेपेण रुष्यामि रुष्यता भवता रमे।
किम्+उक्त्वा न+अपराद्धः+अहम्+ कथम्+ तिष्ठति यातु+इति ॥ 58 ॥
अभिमन्युः---यदि+अहम्+अनुग्राह्यः,
पादयोः समुदाचारः क्रियताम्+ निग्रहोचितः।
बाहुभ्याम्+आहृतम्+ भीमः+ बाहुभ्याम्+एव नेष्यति ॥ 59 ॥
(ततः प्रविशति+उत्तरः।)
उत्तरः---
मिथ्याप्रशंसा खलु नाम कष्टा येषाम्+ तु मिथ्यावचनेषु भक्तिः।
अहम्+ हि युद्धाश्रयम्+उच्यमानः+ वाचानुवर्ती हृदयेन लज्जे ॥ 60 ॥
(उपसृत्य) भगवन्! अभिवादये।
भगवान्---स्वस्ति।
उत्तरः---तात! अभिवादये।
राजा---एहि+एहि पुत्र! आयुष्मान् भव। पुत्र पूजिताः कृतकर्माणः+ योधपुरुषाः।
उत्तरः---पूजिताः। पूज्यतमस्य क्रियताम्+ पूजा।
राजा---पुत्र! कस्मै।
उत्तरः---इह+अत्रभवते धनञ्जयाय।
राजा---कथम्+ धनञ्जयाय+इति।
उत्तरः---अथ किम्। अत्रभवता,
श्मशानात्+धनुः+आदाय तूणी च+अक्षयसायके।
नृपाः+ भीष्मादयः+ भग्नाः+ वयम्+ च परिरक्षिताः ॥ 61 ॥
राजा---एवम्+एतत् 
बृहन्नला---प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः।
अयम्+ बाल्यात्+तु सम्भ्रान्तः+ न वा+इति प्रहरन्+अपि।
कृत्स्नम्+ कर्म स्वयम्+ कृत्वा परस्य+इति+अवगच्छति ॥ 62 ॥
उत्तरः---व्यपनयतु भवान्+शङ्काम्। इदम्+आख्यास्यते,
प्रकोष्ठान्तरसंगूढम्+ गाण्डीवज्याहतम्+ किणम्।
यत्+तत्+ द्वादशवर्षान्ते न+एव याति सवर्णताम् ॥ 63 ॥
बृहन्नला---
एतत्+मे पारिहार्याणाम्+ व्यावर्तनकृतम्+ किणम्।
सन्निरोधविवर्णत्वात्+ गोधास्थानम्+इह+आगतम् ॥ 64 ॥ 
राजा---पश्यामः+तावत्।
बृहन्नला---
रुद्रबाणावलीढाङ्गः+ यदि+अहम्+ भारतः+अर्जुनः।
सुव्यक्तम्+ भीमसेनः+अयम्+अयम्+ राजा युधिष्ठिरः ॥ 65 ॥
राजा---धर्मराज! वृकोदर! धनञ्जय कथम्+ न माम्+ विश्वसिथ। भवतु भवतु प्राप्तकाले । बृहन्नले! प्रविश त्वम्+अभ्यन्तरम्।
बृहन्नला---यत्+आज्ञापयति महाराजः।
भगवान्---अर्जुन! न खलु न खलु प्रवेष्टव्यम्। तीर्णप्रतिज्ञाः+ वयम्।
अर्जनः---यत्+आज्ञापयति+आर्यः।
राजा---शूराणाम्+ सत्यसन्धानाम्+ प्रतिज्ञाम्+ परिरक्षताम्।
पाण्डवानाम्+ निवासेन कुलम्+ मे नष्टकल्मषम् ॥ 66 ॥
अभिमन्युः---इह+अत्रभवन्तः+ मे पितरः। तेन खलु,
न रुष्यन्ति मया क्षिप्ताः+ हसन्तः+च क्षिपन्ति माम्।
दिष्ट्या गोग्रहणम्+ स्वन्तम्+ पितरः+ येन दर्शिताः ॥ 67 ॥
(भीमसेनम्+उद्धिश्य) भोः+तात!
अज्ञानात्+तु मया पूर्वम्+ यत्+ भवान् न+अभिवादितः।
तस्य पुत्रापराधस्य प्रसादम्+ कर्तुम्+अर्हसि ॥ 68 ॥(इति प्रणमति)
भीमसेनः---एहि+एहि पुत्र! पितृसदृशपराक्रमः+ भव।
अभिमन्युः---अनुग्रहीतः+अस्मि ।
भीमसेनः---पुत्र! अभिवादयस्व पितरम्।
अभिमन्युः---भोः+तात! अभिवादये।
अर्जुनः---एहि+एहि पुत्र!(आलिङ्ग्य)
अयम्+ सः+ हृदयाह्लादी पुत्रगात्रसमागमः।
यत्+तत्+ द्वादशवर्षान्ते प्रोषितः पुनः+आगतः ॥ 69 ॥
पुत्र! अभिवाद्यताम्+ विराटेश्वरः।
अभिमन्युः---अभिवादये।
राजा---एहि+एहि वत्स! 
यौधिष्ठिरम्+ धैर्यम्+अवाप्नुहि त्वम्+ भीमम्+ बलम्+ नैपुणम्+अर्जुनस्य।
माद्रीसुतात् कान्तिम्+अथ+अभिरूप्यम्+ कीर्तिम्+ च कृष्णस्य जगत्प्रियस्य ॥ 70 ॥
(आत्मगतम्) उत्तरासन्निकर्षः+तु माम्+ बाधते। किम्+इदानीम्+ करिष्ये। भवतु दृष्टम्। कः+अत्र।
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः।
राजा---आपः+तावत्।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रम्य, प्रविश्य) इमाः+ आपः।
राजा---(परिगृह्य) अर्जुन! गोग्रहणविजयशुल्कार्थम्+ प्रतिगृह्यताम्+उत्तरा।
युधिष्ठिरः---एतत्+अवनतम्+ शिरः।
अर्जुनः---(आत्मगतं) कथम्+ चारित्रम्+ मे तुलयसि ।(प्रकाशं) भोः राजन् 
इष्टम्+अन्तःपुरम्+ सर्वम्+ मातृवत् पूजितम्+ मया।
उत्तरा+एषा+ त्वया दत्ता पुत्रार्थे प्रतिगृह्यते ॥ 71 ॥
युधिष्ठिरः---एतत्+उन्नतम्+ शिरः।
राजा---इदानीम्+ युद्धशूराणाम्+ चारित्रेषु व्यवस्थितः । 
अन्तःपुरनिवासस्य सदृशीम्+ कृतवान् क्रियाम् ॥ 72 ॥
अद्य+एव गुणवत्+नक्षत्रम् । अद्य+एव विवाहः+अस्य प्रवर्तताम् ।
युधिष्ठिरः---भवतु भवतु पितामहसकाशम्+उत्तरम्+ प्रेषयामः। 
राजा---यत्+अभिरुचितम्+ भवद्भ्यः । धर्मराजवृकोदरधनञ्जयाः ! इतः+ इतः+ भवन्तः।
अनेन+एव प्रहर्षेण+अभ्यन्तरम्+ प्रविशामः ।
सर्वे---बाढम् ।(निष्क्रान्ताः सर्वे)
इति द्वितीयः+अङ्कः 

अथ तृतीयः+अङ्कः।
(ततः प्रविशति सूतः)
सूतः---भोः+ भोः! निवेद्यताम्+ निवेद्यताम्+ सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणाम्+ क्षत्रियाणाम्। एषः+ हि,
अपास्य नारायणचक्रजम्+ भयम्+ चिरप्रनष्टान् परिभूय पाण्डवान्।
धनुः सहायैः कुरुभिः+न रक्षितः+ हृतः+अभिमन्युः क्रियताम्+ व्यपत्रपा ।इति॥ 1 ॥
(ततः प्रविशतः+ भीष्मद्रोणौ।)
द्रोणः---सूत! कथय कथय।
रणपटुः+अपनीतः केन मे शिष्यपुत्रः कः+ इह मम शरैः+तैः+दैवतैः+योद्धुकामः।
कथय पुरुषसारम्+ यावत्+अस्रम्+ बलम्+ वा बलवतः+ इव दूतान्+तत्र सम्प्रेषयामि ॥ 2 ॥
भीष्मः---सूत! कथय कथय।
भग्नापयानेषु+अनभिज्ञदोषः+तारुण्यभावेन विलम्बमानः।
केन+एषः+ हस्तिग्रहणोद्यतेन यूथे प्रयाते कलभः+ गृहीतः ॥ 3 ॥
(ततः प्रविशति दुर्योधनः कर्णः शकुनिः+च।)
दुर्योधनः---सूत! कथय कथय। केन+अपनीतः+अभिमुन्युः। अहम्+एव+एनम्+ मोक्षयामि। कुतः,
मम हि पितृभिः+अस्य प्रस्तुतः+ ज्ञातिभेदः+तत्+इह मयि तु दोषः+ वक्तृभिः पातनीयः।
अथ च मम सः+ पुत्रः पाण्डवानाम्+ तु पश्चात्
सति च कुलविरोधे न+अपराध्यन्ति बालाः ॥ 4 ॥
कर्णः---अतिस्निग्धम्+अनुरूपम्+ च+अभिहितम्+ भवता। गान्धारीमातः!
मा तावत् स्वजनभयात्+तु बालभावात्+ व्यापन्नः समरमुखे तव प्रियार्थम्।
अस्माभिः+न च परिरक्षितः+अभिमन्युः+गृह्यन्ताम्+ धनुः+अपनीय वल्कलानि ॥ 5 ॥
शकुनिः---बहुनाथः खलु सौभद्रः। मुक्तः+ एव+इति सम्प्रधार्यताम्। कुतः,
मुञ्चेत्+अर्जुनपुत्रः+ इति+अवगतः+ राजा विराटः स्वयं
स्मृत्वा च+अद्य रणाजिरात्+अपगतम्+ मुञ्चेत् सः+ दामोदरम्।
क्रोदोद्धूतहलात् प्रलम्बमथनाद् भीतेन मुच्येत वा
भीमः+तु+एनम्+इह+आनयेत्+ बलमहान् हत्वा रिपून्+ऊर्जितान् ॥ 6 ॥
द्रोणः---सूत! कथय कथय। कथम्+इदानीम्+ गृहीतः।
पर्यस्तः+अस्य रथः+ हया तु चपलाः+चक्राक्षमा मेदिनी
तूणी क्षीणशरे त्वम्+अस्य विगुणः+ ज्याच्छेदवन्ध्यम्+ धनुः।
एताः+ दैवकृताः+ भवन्ति रथिनाम्+ युद्धाश्रयाः+ व्यापदः
बाणैः+अपि+अवकृष्यते खलु परैः स्वाधीनशिक्षः+तु सः ॥ 7 ॥
सूतः---आयुष्मन्! परुषमयः+ धनुर्वेदः। किम्+आयुष्मता न ज्ञायते।
न च+अपि दोषाः+ भवताभिभाषिताः सः+ च+अपि बाणौघमयः+ महारथः।
अलातचक्रप्रतिमः+तु मे रथः+ गृहीतः+ एव+आपतता पदातिना ॥ 8 ॥
सर्वेः---कथम्+ पदातिना+इति। 
द्रोणः---अथ कीदृशः सः+ पदातिः।
सर्वेः---कथम्+ पदातिना+इति। अथ कीदृशः सः+ पदातिः।
सूतः---किम्+अभिधास्यामि रूपम्+ वा पराक्रमम्+ वा।
भीष्मः---रूपेण स्त्रियः कथ्यन्ते। पराक्रमेण तु पुरुषाः। तत् पराक्रमः+अस्य+अभिधीयताम्।
सूतः---आयुष्मन्!
दुर्योधनः---किम्+अर्थम्+ स्तूयते कः+अपि भवता गर्विताक्षरैः।
कथ्यताम्+ न+अस्ति मे त्रासः+ यदि+एषः+ पवनः+ जवे ॥ 9 ॥
सूतः---श्रोतुम्+अर्हति महाराजः। तेन खलु,
लङ्घयित्वा जवेन+अश्वान् न्यस्तः+ आपस्करे करः।
प्रसारितहयग्रीवः+ निष्कम्पः+च रथः स्थितः ॥ 10 ॥
भीष्मः---तेन हि न्यस्यान्ताम्+आयुधानि।
सर्वे---किम्+अर्थम्।
भीष्मः---हृतप्रवेगः+ यदि वा न वा रथः+ वृकोदरस्य+अङ्कगतः सः+ चिन्त्यताम्। 
पुरा हि तेन द्रुपदात्मजाम्+ हरन् पदातिना+एव+अवजितः+ जयद्रथः ॥ 11 ॥
द्रोणः---सम्यक्+आह गाङ्गेयः। बाल्योपदेशात्प्रभृति+अहम्+ तस्य जवम्+अवगच्छामि । इष्वस्त्रशालायाम्+ हि,
कर्णायते तेन शरे विमुक्ते विकम्पितम्+ तस्य शिरः+ मया+उक्तम्।
गत्वा तदा तेन च बाणतुल्यम्+अप्राप्तलक्षः सः+ शरः+ गृहीतः ॥ 12 ॥
शकुनिः---अहो हास्यम्+अभिधानम्। भोः पृच्छामि तावत्+ भवन्तम् ।
न+अस्ति+अन्यः+ बलवान्+लोके सर्वम्+इष्टेषु कथ्यते।
जगद्व्याप्तान् भवन्तः किम्+ सर्वे पश्यन्ति पाण्डवान् ॥ 13 ॥
भीष्मः---गान्धारराज! सर्वम्+अनुमानात् कथ्यते।
वयम्+ व्यपाश्रित्य रणम्+ प्रयामः शस्त्राणि चापानि रथाधिरूढाः।
द्वौ+एव दोर्भ्याम्+ समरे प्रयातौ हलायुधः+च+एव वृकोदरः+च ॥ 14 ॥
शकुनिः---एकैन+एव वयम्+ भग्नाः सहसा साहसप्रियाः।
उत्तरम्+ च तम्+अपि+एके कथयिष्यन्ति फल्गुनम् ॥ 15 ॥
द्रोणः---भो गान्धारराज! अत्र+अपि तावत्+ भवतः सन्देहः॥
कम्+उत्तरेण+अपि रणे विकृष्यते निसृष्टशुष्काशनिगर्जितम्+ धनुः।
किम्+उत्तरस्य+अपि शरैः+हृतातपः कृतः+ मुहुर्तास्तमितः+ दिवाकरः ॥ 16 ॥
भीष्मः---गान्धारीमातः! विस्पष्टम्+ खलु कथ्यते। ननु जानीते भवान्।
बाणपुङ्खाक्षरैः+वाक्यैः+ज्याजिह्वापरिवर्तिभिः।
विकृष्टम्+ खलु पार्थेन न च श्रोत्रम्+ प्रयच्छति ॥ 17 ॥
(प्रविश्य)
सूतः---जयतु+आयुष्मान्। शान्तिकर्म+अनुष्ठीयताम्।
भीष्मः---किम्+अर्थम्।
सूतः---उचितम् ते पुरा कर्तुम्+ ध्वजे बाणप्रधर्षिते।
अयम्+ हि बाणः कस्य+अपि पुङ्खे नाम+अभिधीयते ॥ 18 ॥
भीष्मः---आनय।
(सूतः+ उपनयति)
भीष्मः---(गृहीत्वा निरीक्ष्य) वत्स! गान्धारराज! जराशिथिलम्+ मे चक्षुः।
वाच्यताम्+अयम्+ शरः।
शकुनिः---(गृहीत्वा+अनुवाच्य) अर्जुनस्य । (इति क्षिपति। द्रोणस्य पादयोः पतति।)
द्रोणः---(शरम्+ गृहीत्वा) एहि+एहि वत्स!
एषः+ शिष्येण मे क्षिप्तः+ गाङ्गेयम्+ वन्दितुम्+ शरः।
पादयोः पतितः+ भूमौ माम्+ क्रमेण+अभिवन्दितुम् ॥ 19 ॥
शकुनिः---मा तावत्+ भोः । शरप्रत्ययः+ इदानीम्+ श्रद्धातव्यम्।
यौधः स्यात्+अर्जुनः+ नाम तेन+अयम्+ च+उज्झितः शरः।
लिखितम्+ च+उत्तरेण+अपि प्रकाशम्+उपनीयताम् ॥ 20 ॥
दुर्योधनः---तेषाम्+ राज्यप्रदानार्थम्+अनृतम्+ कथ्यते यदि।
राज्यस्य+अर्धम्+ प्रदास्यामि यावत्+ दृष्टे युधिष्ठिरे ॥ 21 ॥
(प्रविश्य)
भटः---जयतु महाराजः। विराटनगरात् दूतः प्राप्तः।
दुर्योधनः---प्रवेश्यताम्।
भटः---यत्+आज्ञापयति महाराजः॥ (निष्कान्तः)
(ततः प्रविशति+उत्तरः)
उत्तरः---अध्वानम्+अल्पम्+अतिमुक्तजवैः+तुरङ्गैः+आगच्छता पथि रथेन विलम्वितम्+ मे।
कौन्तेयबाणनिहतैः+द्विरदैः समन्तात्+ दुःखेन यान्ति तुरगाः+ विषमा हि भूमिः ॥ 22 ॥
(प्रविश्य कृताञ्जलिः) भो भो! आचार्यपितामहपुरोगम्+ सर्वराजमण्डलम्+अभिवादये।
सर्वे---आयुष्मान् भव।
द्रोणः---किम्+आह तत्रभवान् विराटेश्वरः।
उत्तरः---न+अहम्+ तत्रभवता प्रेंषितः।
द्रोणः---अथ केन त्वम्+ प्रेषितः।
उत्तरः---तत्रभवता युधिष्ठिरेण।
द्रोणः---किम्+आह धर्मराजः।
उत्तरः---श्रूयताम्,
उत्तरा मे स्नुषा लब्धा प्रतीक्षे राजमण्डलम्।
तत्र+एव किम्+इह+एव+अस्तु विवाहः क्व प्रवर्तताम् ॥ 23 ॥
शकुनिः---तत्र+एव तत्र+एव।
द्रोणः---इति+अर्थम्+ वयम्+आनीताः पञ्चरात्रः+अपि वर्तते।
धर्मेण+अवर्जिता भिक्षा धर्मेण+एव प्रदीयताम् ॥ 24 ।
दुर्योधनः---बाढम्+ दत्तम्+ मया राज्यम्+ पाण्डवेभ्यः+ यथापुरम्।
मृते+अपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥ 25 ॥
द्रोणः---हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसंग्रहाः।
इमाम्+अपि महीम्+ कृत्स्नाम्+ राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ 26 ॥
(निष्क्रान्ताः सर्वे।)
तृतीयः+अङ्कः।
अवसितम्+ पञ्चरात्रम्।