जीवनस्‍य पाथेयम्
अङ्कुरोद्भेद:  
प्रलम्‍बाया: समुद्रयात्राया: पर्यन्‍ते गन्‍तव्‍यस्‍थलम् प्राप्‍य समग्रायाः यात्राया: सिंहावलोकनम् समीक्षणम् वा सर्वे यात्रिण: कुर्वन्‍ति+एव, किन्‍तु नाविका मध्‍येयात्रम्+अपि तादृशम् सिंहावलोकनम् विदधति।
मदीयायाः जीवनयात्राया: प्राय: पूर्वार्धः+अयम् समाप्‍यते इति+अहम्+अनुभवामि।
अस्‍याम् यात्रायाम् किम् मया लब्‍धम्, किम् वा हारितम्, किम् सोढम्, किम् वितीर्णम्, का+आसीत्+मे जीवनयात्रायाः नौका, किम्+आसीत्+पाथेयम्, सर्वम्+इदम्+अद्य यदा  विमृशामि, अपूर्वा काचन भावशबलता माम्+अभिभवति।
अनुवर्णयामि ताम् संस्‍कृतभाषया+एव।
मया संस्‍कृत-भाषा पठिता।
भवन्‍त: कथयिष्‍यन्ति, पठिता स्‍यात्-किम्+एतेन? बहव: खलु पठन्ति संस्‍कृतम्।
अस्मिन् कलियुगस्‍य कराले काले+अपि सन्‍ति+एव संस्‍कृतपाठशाला:, पठन्‍ति+एव छात्रा:, पाठयन्‍ति+एव पण्डिता:।
त्‍वया+अपि पठिता स्‍यात् संस्‍कृतभाषा? किम्+अत्र+आपतितम्? किन्‍तु न+एतावता विश्राम्‍यति मे कथा।
मया संस्‍कृतभाषा पठिता-इत्येव न, विप्रकुलस्‍य एकया बालिकया मया, न+एव-न+एव ‘‘बालया’’ मया, संस्‍कृतभाषा सश्रमम् चूडान्‍तम् पठिता।
‘बालिकया’ इत्यस्‍य स्‍थाने ‘बालया’ इति प्रयुंजाना+अहम् लक्षणया कम्+अर्थम्, व्‍यंग्‍यविधया च कम्+अभिप्रायम् प्रकटीकर्तुम्+इच्‍छामि इति बोधनाय कथनीयम् स्‍यात् यत् कैशोरे वयसि मया भाषा सा+इयम्+अधीता।
तदेव+आसीत्+मे आयुः+यदा मया संस्‍कृताध्‍ययनम्+आरब्‍धम्।
इत्‍थम् मया सा+इयम् भाषा कौमार्यात्+एव+अधीता।
अस्‍याम् विंश्‍याम् शताब्‍द्याम्, अस्मिन् भारते कथम्+इदम् संभाव्‍यते इति+आशंका सहजा भवताम्।
किन्‍तु नितान्‍तम् सत्‍यम्+इदम्।
मदीयः परिवारः लघीयान्+आसीत्, अधुना तु ‘‘मदीयः’‘परिवारः’’ इत्यस्‍य अभिधेयार्थः भवेत् मदीयस्‍य पत्‍यु: परिवारः यस्मिन् ‘ते’, अहम्, शिशु: ‘‘राजीव:’’, एक: परिचारकः+च+अस्ति, किन्‍तु तदा मदीय: परिवार: आसीत् पिता, माता, ज्‍यायान् भ्राता, कनीयसी स्‍वसा च।
परिवार: सः+अयम् प्रकामम्+आधुनिक: सुप्रतिष्ठितः+च+अपि+आसीत्।
पिता मे एकस्‍य+आंगलपद्धतेः+महाविद्यालयस्‍य+अध्‍यक्ष आसीत्।
भ्राता द्राक्‍तरविद्याम्+अपठत्।
एम.बी.बी.एस. परीक्षायाः अन्तिमे वर्षे+अनुत्तीर्णः भूत्‍वा तस्मिन् वर्षे परीक्षाम्+उत्तरितुम् तु बद्धपरिकरः+अभूत्।
मया मातृभाषा हिन्‍दी पठिता+अभूत्, आंग्‍लभाषा+अपि मया कौमारात्+एव शिक्षिता, किन्‍तु यदा+अहम् त्रयोदशे वर्षे पदम् निदधामि तथैव पितुः+एका+अभिलाषा+अभूत्।
जनकः उवाच - ‘‘कल्‍पने! अहम्+इच्‍छामि यत्+त्वम् अस्‍याम् परीक्षायाम्+एकम् विषयम् संस्‍कृतम् गृहाण।’’
‘किम्+इति?’
‘‘यतो हि सा+इयम्+अस्‍माकम् पुरातनी भाषा, न केवलम्+इदम्+एव, किन्‍तु प्रथमश्रेण्‍या: कृते संस्‍कृतम् सुमहत्‍सहायकम् भवति।’’
मया संस्‍कृतपठनम्+आरब्‍धम्।
कारणम् तु+अत्र+अभूत् प्रथमश्रेणिलोभ:।
किन्‍तु न+आसीत्+इदम् वास्‍तविकम् कारणम्+अपि तु हेत्वाभासः एव।
प्रथम-श्रेण्‍या लाभलोभाद् बह्वयः बालिका: पठन्ति संस्‍कृतम्।
किन्‍तु किम् ता: संस्‍कृतम् पठन्ति? ताः रटन्ति, मया तु पठितम्।
‘‘त्‍वन्‍ताथादि न पूर्वभाक्।’’
पूर्वम् सा+इयम् भाषा नितराम् जटिला, अमनोज्ञा च प्रतीता+अभूत्।
भगवत: पाणिनेः+आचार्यस्‍य डमरुः+अवनिर्गताम् प्रेरणाम् ‘‘अइउण् ऋलृक्’’ इत्यादि रटन्‍त्‍या मम गृहे परिहास: प्रायः मासद्वयम् व्‍याप्‍य प्राचलत्।
मदीया कनीयसी भगिनी या केवलम् दशवर्षदेश्‍या+अभूत्, रात्रौ स्‍वप्‍ने+अपि ‘जबगडदश्’ इत्यादि-उत्‍स्‍वप्‍नायमाना मया कतिशः निवारिता।
षाण्मासिक्‍याम् परीक्षायाम् मया शते त्रिशंत्+अंकाः एव लब्‍धा:।
एते अंकाः न+आसन् सन्‍तोषजनका: परन्‍तु न+अत्र+आश्‍चर्यम् मे बभूव।
भवभूतेः+उक्तिम्+अधुना+अहम् स्‍मरामि-
‘‘वितरति गुरु: प्राज्ञे विद्याम् यथैव, तथा जडे
न तु खलु तयोः+ज्ञाने शक्तिम् करोति+अपहन्ति वा।’’
मम मस्तिष्‍के भाषायाः अस्‍या: स्‍वरूपम् व्‍याकरणम् च द्वारम्+एव न+अलभत्।
अस्‍माकम्+आंग्लविद्यालये मदीयेषु विषयेषु आंग्‍लभाषा, आंग्‍लसाहित्‍यम् च+अपि+आसीत्।
आंग्‍लाध्‍यापिका यदा शेले-महाकवे: ‘क्‍लाउड’ नाम्‍नीम् कविताम् पाठयति स्‍म तदा हृदये नवीनस्‍य+एकस्‍य जगत: कल्‍पना+अंकुरिता भवति स्‍म।
वारिदानाम् वृष्टि:, सस्‍यमयी धरा, सर्वम् चित्रितम्+इव भवति स्‍म।
अतः+अहम् अन्‍यविषयेषु रुचिपूर्वकम्+अपठम् किन्‍तु संस्‍कृतस्‍य मनो विवर्णम्+इव भवति स्‍म।
संस्‍कृताध्‍यापिका न+आसीत्+सुलभा, अत: षष्टिवर्षकल्‍पा एके गुरव: संस्‍कृतम्+अपाठयन्।
स्‍वभावः+तेषाम्+उग्रः एव+आसीत् किन्‍तु बालिकानाम् श्रेण्‍याम् स्‍वकीयम् क्रोधम् संयम्‍य सस्‍नेहम् ते व्‍याख्‍यानम्+अदु:, खण्डिकोपाध्‍यायाः भूत्‍वा अपि ते शिष्‍येभ्‍यः+चपेटादानस्‍य साहसम् न+अकुर्वन्।
तथापि प्रथमे वर्षे मदीयम् मनः व्‍याकरणे न+अलगत्।
हितोपदेशम्, पंचतंत्रम् रघुवंशम् च ते न+अस्‍पृशन्।
एवम् स्थिते यदि मया शते त्रिंशत्+एव+अंकाः लब्‍धाः+तर्हि किम्+अपराद्धम्? गृहे चिन्‍ता+अभूत्।
अस्‍या: परिणामे स्‍वाभाविकतया गृहशिक्षकस्‍य (Tutor) कस्‍यचित्+नियुक्‍ते: प्रस्‍ताव: समागत:।
शिक्षिका न+आसीत्+सुलभा संस्‍कृते।
अत: शिक्षकस्‍य चर्चा+अभूत्।
अस्‍माकम् विद्यालयीयगुरव: प्रार्थिता: किन्‍तु ते प्रायः गो+यूतिः (4 मील) परिमितम् दूरस्‍थाः आसन्।
नानुमेनिरे।
मासम्+एकम् यावत्+प्रस्‍तावः+ विचारपतितः+अस्‍थात्।
पर्यन्‍ते च मद्गृहशिक्षायै संस्‍कृतविषयम्+आदाय एम.ए.परीक्षाम् दित्‍सुः+एकः+छात्रः राकेश-नामा नियुक्‍तः+अभूत्।
सुरुचिः+अदर्शनस्‍य गौरस्‍य युवकस्‍य+अस्‍य स्‍वभावम्+अस्‍मत्पिता सम्‍यक् पर्यचिनोत्।
अतीव सौम्‍य: सुभगः+च+अयम्++अभूत्, तथापि स्‍वभावसरला मदीया माता अध्‍ययन-समये मया सह+अतिष्‍ठत्।
युवकस्‍य वेशभूषा नितराम् सरला, मुखमुद्रा च सौम्‍या+अभूत्।
शिक्षणक्षेत्रे स्‍यात्+अयम् तस्‍य प्रथमः एव प्रयास: किन्‍तु तेन व्‍याकरणम् कौमुदीम्+आधारीकृत्‍य न पाठितम्।
व्‍याकरणस्‍य सरलान् नियमान्+असौ माम्+अलेखयत्।
अनुवादम्+अहम्+अकरवम्।
पाठावलीम्+अपठम्।
तस्मिन् वर्षे+अहम् द्विषष्टिप्रतिशतम्+अंकैः+उत्तीर्णा।
मदीया रुचिः+अधुना परिवर्तनम्+इयेष।
द्वितीये वर्षे+अहम् परीक्षायै प्रयत्‍नान्+आरब्‍धवती।
काव्‍यम् मया समारब्‍धम्।
भगवत्‍याः भारत्‍याः वरदपुत्र: कविकुलगुरु: कालिदास:।
तेन लिखितानि काव्‍यानि विश्‍वमूर्धन्‍यानि।
तानि+एव पाठ्यक्रमे  नियतानि सन्ति।
कविः+भूत्‍वा यदि रसराजम् श्रृङ्गारम् कश्‍चन न स्‍पृशति तर्हि धिक्+एव तस्‍य काव्‍यम्।
‘शृंगारी चेत्+कवि: काव्‍ये जातम् रसमयम् जगत्।’’
इति+अधुना+अहम् स्‍मरामि प्रशंसामि च।
किन्‍तु तदानीम् वराकेण कालिदासेन न कदापि चिन्तितम् स्‍याद्+यत्+मदीयानि काव्‍यानि बालपाठ्यानि परीक्षापाठ्यक्रमे नियतानि च करिष्‍यन्‍ते।
अहम् च+आसम् पंचदशवर्षकल्‍पा।
शृंगारकवीनाम्+आराध्‍यदेवः+अयम्+आसीत्+मे ‘वय:-संधि:’।
‘‘असंभृतम् मण्‍डनमंगयष्‍टेः+अनासवाख्‍यम् करणम् मदस्‍य’’
इति कुमारसंभवे मया+अधीतम्।
रघुवंशस्‍य द्वितीय: सर्गः+ भगवत्कृपया शृंगारकथारहित:।
तृतीये सर्गे च ‘‘तदा+आननम् मृत्‍सुरभि क्षितीश्‍वरः+ रहसि+उपाघ्राय न तृप्तिम्+आययौ’’ इत्यादि रसिकराजस्‍य महाकवे: किंचित्+इषत्+गूढम्+इङ्गितम् विद्यालयीयैः+अस्‍मद्गुरुभि: स्‍पृष्टम्+अपि न, यतः न+आसीत्+इदम्+आवश्‍यकम् परीक्षायै।
‘‘दिनेषु गच्‍छत्‍सु नितान्‍तपीवरम् तदीयम्+आनीलमुखम् स्‍तनद्वयम्’’ इत्यादि प्रौढासुलभानि लक्षणानि मदीयायाः मतेः+अगम्‍यानि+एव+आसन् किन्‍तु कुमारसम्‍भवे प्रथमसर्गस्‍थस्‍य पार्वतीवर्णनस्‍य क: किम् करोतु? अस्‍माकम् गुरवः+ जीवनस्‍य परे पारे स्थिता आसन्।
संस्‍कृतस्‍य ते विद्वांसः+अभूवन्।
अत: सरलैः+अनुग्रैः+च सामान्‍यपर्यायैः+ते सर्वम्+अपि+इदम्+अपाठयन्।
अहम् स्‍मरामि कुमारसंभवस्‍य तृतीये सर्गे -
‘बालेन्‍दुवक्राणि+अविकासभावाद् बभु: पलाशानि+अतिलोहितानि।
सद्यः वसन्‍तेन समागतानाम् नखक्षतानि+इव वनस्‍थलीनाम्।’’
इति श्‍लोक: पाठ्यमानः+अभूत्।
श्रेण्‍या: सर्वा अपि किशोर्य: आधुनिकजीवनस्‍य सामान्‍यानाम् कतिपयप्रवृत्तीनाम्+अभिज्ञा आसन्+तथापि श्‍लोकस्‍य+अस्‍य कम्+अपि+अर्थम् प्रयत्‍य+अपि न बोद्धुम्+अपारयन्।
स्‍वाभाविकम् च+इदम्+आसीत्।
अतः+ नितान्‍तम्+अकपटेन मनसा एकया पुन: पृष्टम् ‘‘महोदय! न+अवगतम्’’ प्रयत्‍नशतम्+अतिक्रम्‍य गुरुमहोदयस्‍य स्मितम्+अधरपुटाद् बहिः+अभूत्।
ततः+तैः+चातुर्येण भूयान्+अर्थः बोधित:, अस्‍माभिः+च+अवबुद्ध:।
किन्‍तु गृहशिक्षकस्‍य युवकस्‍य वराकस्‍य+उपरि सुमहती समस्‍या सा+इयम्+अभूत्।
भगवत्कृपया+अस्मिन् वर्षे जनन्‍या मम पाठसमयसाहचर्यम् परित्‍यक्तम्+आसीत्।
तथापि राकेश: कालिदासीयकाव्‍यानाम् पाठन-समये संकोचेन किम्+अभूत्+किम्+आकारः एव+अभूत्।
‘नागेन्‍द्रहस्‍ताः+त्वचि कर्कशत्‍वात्+एकान्‍त-शैत्‍यात्+कदलीविशेषा:’ इति श्‍लोकम् पाठयतः+तस्‍य कपोलौ गाढरक्तवर्णौ समभूताम्।
एतावता कालेन किंचित्+अवगतवत्‍या मम+अपि साहसम् मुखम्+उत्‍थाप्‍य तत्+मुखम् द्रष्टुम् न+अभवत्।
भगवान्+एव जानाति किम्+अस्‍य युवकस्‍य संस्‍फुरितम् भवेत्+तेषु तेषु समयेषु किन्‍तु इयत्+अवश्‍यम् स्‍मरामि यत्+मम वपुष: कणे कणे लज्‍जायाः अरुणिमा, अन्‍तरे च कैशोर्यसुलभा उत्‍सुकता जागरुका+अभूत्।
राकेशस्‍य गांभीर्यम्+अहम्+अधुना+अपि प्रशंसामि।
तस्‍य संस्‍कृतभारत्‍याम् भक्ति:, मयि च निश्‍छल: स्‍नेहः माम् संस्‍कृतम् प्रत्‍युन्‍मुखीम् सौत्‍सुक्‍याम् च+अकरोत्।
एतस्मिन् समये च तत्+इदम्  लिखन्‍ती अहम् न+अद्य संकोचम्+अनुभवामि यत्+मदीये हृदये अनुरागस्‍य प्रवेश: कविकुलगुरो: कालिदासस्‍य काव्‍यमाधुर्येण सह+एव+अभवत्।
राकेशः युवकः+अभूत्।
मदीय: शिक्षकः+अभूत्।
सुशील: कमनीयः+च+अभूत्।
किन्‍तु तस्‍य कस्मिन्+अपि वाक्‍ये, कस्‍याम्+अपि चेष्टायाम्, कस्मिन्+अपि भावे न+अनुरागस्‍य दर्शनम् मया कदापि कृतम्।
मया विचारितम्, पुरुषजातेः+एव+अयम् दोष:।
अयम्+आसीत्+प्रभाव: संस्‍कृतभारत्‍या अथवा मदीयस्‍य भाग्‍यस्‍य यत् तप्तांगारस्‍य साहचर्ये+अपि घृतकुम्‍भे न कापि विकृतिः+अवलोकिता।
अधुना+अहम् कतिश: कथयामि यद् ये संस्‍कृतसाहित्‍यस्‍य शृंगारम्+उग्रम् विभावयन्ति, अश्‍लीलताया: कृते संस्‍कृतसाहित्‍यम् च निन्‍दन्ति, ते संस्‍कृतभाषाया: स्‍वाभाविकीम् शुचिताम्, गंभीरताम् च न पश्‍यन्ति, न जानन्ति।
‘शृंगार: शुचिः+उज्‍ज्‍वल:’ इति साहित्‍यम् मन्‍यते।
अहम्+अधुना कल्‍पयामि यत्+ यदि राकेश: संस्‍कृतसाहित्‍यस्‍य स्‍थाने उर्दू साहित्‍यम्+अपाठयिष्‍यत्+तर्हि किम्+अहम् तथाविधा+अस्‍थास्‍यम्?
‘जाम, साकी, मैखाना,’ इत्यादिवातावरणे पुष्टस्‍य ‘इश्‍क’ देवताकस्‍य तत्‍साहित्‍यस्‍य हृदयम् यथा रसिकम् तथैव शुद्धस्‍नेहवत: संस्‍कृतसाहित्‍यस्‍य हृदयम् निसर्गत एव सात्त्विकम्।
मया द्वितीये एव वर्षे संस्‍कृतभारत्‍याम् भूयान् रसः गृहीत:।
सर्वाधिक: प्रियः मे विषयः+अयम्+एव+आसीत्।
‘अशेषशेमुषीमोषम् माषम्+अश्‍नामि’ इति कठिनजटिलम् वाक्‍यम् वार्तायाम्+अपि प्रयुक्तवतः नैषधीयकारस्‍य श्रीहर्षस्‍य कविता+अपि मया प्रारब्‍धा।
माघकिरातयो: काव्‍ययो:, तत्त्‍वबोधिनी-दीपिका-सहितस्‍य अन्‍नभट्टस्‍य (तर्कसंग्रहस्‍य), कादम्‍बर्याः अमररचयितुः+बाणभट्टस्‍य+अपि परिचयः मे+अभूत्।
तस्मिन् कैशोर्यकाले नूनम् कतिधा कालिदासीयकाव्‍यानि राकेशात् पठन्‍त्‍या मया लज्‍जा, अनुराग:, कम्‍प:, औत्‍सुक्‍यम्, तन्‍द्रा, सर्वम्+अपि मनसि+अनुभूतम्।
एक: प्रशान्‍तशीतल: शुद्धोज्‍वल: चन्द्रिकाधवल:, स्‍नेहपूरः मदीये हृदये सर्वदा प्रावहत्, उन्‍मादस्‍य+एव स्थिति: सर्वदा+अस्‍थात्।
किन्‍तु न+अहम् प्रकटीकृतवती किम्+अपि।
एकदा मया+अवश्‍यम् साहसम्+अनुष्ठितम्+आसीत्।
राकेश: पाठयन्+अभूत् कुमारसंभवम्।
मया नतनेत्रया पृष्टम्- ‘श्रीमन्-संस्‍कृतसाहित्‍ये इयती अश्‍लीलता किमिति+अस्ति?’’
राकेश: स्मित्‍वा नतनेत्रः एव+उदतरत्- ‘‘समुपायते समये भवती स्‍वयम्+एव ज्ञास्‍यति यत्+न+इयम्+अश्‍लीलता।
साहित्‍यसिद्धान्‍तेषु ‘अश्‍लीलता’ खलु का भवति+इति न+अद्य+अपि कुत्रचन व्‍याख्‍यातम्।
अश्‍लीलताया: सम्‍बन्‍ध: शब्‍दैः+न+अस्ति, प्रकरणेन, भावनया च+अस्ति।
पुनः+च काव्‍यानि+इमानि सहृदयै रसिकैः+च रसनीयान्+इति बुद्धया निबद्धानि न बालपाठ्यत्व+अबुद्धया।
आसन् बालपाठ्यान्+अपि पुस्‍तकानि बहूनि तत्+तत्+समयेषु, किन्‍तु+अधुना विलुप्तानि, यतः युगधारानुसारम् बालानाम् मनोवृत्तिनियन्‍त्रकम् साहित्‍यम् सृज्‍यते-तद्गच्‍छता कालेन स्‍वयम्+एव विलीयते च।
तथा च तत् ‘अस्‍थायि साहित्‍यम्’ इति अपदिश्‍यते।
एतेषाम् काव्‍यानाम्+आधार: न+आदिनिधना मानवभावना: सन्ति या न कदापि+अपक्षीयन्‍ते, न च विपरिणमन्‍ते।
अत एव कालिदासीयम् काव्‍यम्+अद्य+अपि+अमरम्।
बालपाठ्यानाम् ग्रन्‍थानाम् निर्माणस्‍य भारः+तत्तत्युगीयशिक्षाशास्त्रिणाम् स्‍कन्‍धयोः+उपरि भवति।
सर्वम्+इदम् सम्+उपयुक्‍ते काले भवती ज्ञास्‍यति।’’
न जाने कः भवेत् स समुपयुक्‍त: काल: किन्‍तु तदात्‍वे+अहम् राकेशस्‍य गंभीराम् प्रतिभाम्, व्‍यापकम् विचारसामर्थ्‍यम् च दृष्टवा मनसि+एव गौरवान्विता+अभूवम्।
अद्य तु अहम् शकुन्‍तलाया:,
‘मुहुरंगुलिसंवृताधरोष्ठम् प्रतिषेधाक्षरविक्‍लवाभिरामम्।
मुखमंसविवर्ति पक्ष्‍मलाक्ष्‍या: कथम्+अपि+उन्‍नमितम् न चुम्बितम् तु।’
इत्यत्र+अश्‍लीलतायाः अंशम्+अपि न पश्‍यामि, इदम् हि विशुद्धाया: काव्‍यानुभूते: रसचर्वणायाः+च तत् स्रोतः+अस्ति येन तुलिता: सहस्रम् कीट्सशेलेशेक्सपीयरा: नितान्‍तम् नीरसा: प्रतीयन्‍ते।
अनभ्रः+ वज्रपात: 
शनै: शनैः+अहम् संस्‍कृतेः गतिम्, पूर्णाम् गतिम्, अलभे।
‘उपदिशति कामिनीनाम् यौवनमदः एव ललितानि।’ 
यदा यौवनम् कृपाम् करोति-तदा हृदयम् विस्‍तीर्णम् भवति, ज्ञानेन सह मस्तिष्‍कम् विकसितम् भवति-हृदय-मस्तिष्‍कयोः+विकासेन काव्‍याभ्‍यासेन च भावुकता पदम् दधाति, भावुकताया: पृष्‍ठत: एव कवितासाम्राज्ञी समायाति।
मया+अपि मन्‍दम् मन्‍दम् कविता समारब्‍धा।
किन्‍तु यदैव मया संस्‍कृतम्+आदाय बी.ए. परीक्षा दत्ता, परीक्षापरिणामस्‍य पूर्वत एव अनभ्रवज्रपातः एक: समभूत्।
राकेशेन एम.ए. परीक्षा गते वर्ष एव समुत्तीर्णा+अभूत्।
एकस्मिन् वर्षे अत्र स्थितेन तेन एकस्मिन् संस्‍कृतपत्रे संपादकत्‍वम् निर्व्‍यूढम्।
किन्‍तु संस्‍कृतपत्राणि!! द्रव्‍याभावः+तु तेषाम् परिभाषा+एव!!! तस्‍य+अपि कृते तावत्+अल्‍पपरिमाणा वृत्तिः+न+अभूत् पर्याप्ता।
अतः+तेन नगरम् परित्‍यक्तम्।
सायंकाले भ्रमणाय+उद्यानम् गन्‍तुम् कनीयसी स्‍वसा मत्‍प्रकोष्‍ठे समागत्‍य आग्रहम् कृतवती।
‘चाय’-चषकम् तया‍ पितु:, मम च संमुखे स्‍थापितम्।
‘अद्य भवतः मुख-मुद्रा गंभीरा किम्+इव?’ ‘मया पृष्टम्।
पित्रा उक्तम् ‘राकेश: विना सूचनाम्+एव न जाने कुत्र गत:? तेन नगरम् परित्‍यक्‍तम्, तस्‍य+अभिभावकः+अद्य तदेव ज्ञातुम् महाविद्यालये मया+अपि+अमिलत्।
मया कथितम्, वृत्यर्थम् कुत्रचन गत: स्‍यात्’।
क्षणेन+एव दृश्‍यम् विपरिवृत्तम्।
मदीये शरीरे मन्‍ये प्राणाः न+आसन्+एव।
मदीयस्‍य शरीरस्‍य स्थिते: समवायिकारणम् किमपि भवतु-किन्‍तु असमवायिकारणम् राकेशस्‍य नगरे+अस्मिन् स्थितिः+एव आसीत्।
यद्यपि परीक्षानन्‍तरम्, परीक्षापरिणामस्‍य च पूर्वम् स न माम् कदापि+अपश्‍यत्, न च+अहम् तम्+अपश्‍यम् किन्‍तु जीवनस्‍य+आधारः एक: सर्वदा+अस्‍थात्।
दर्शनेन किम् भवति? किम् दर्शनसमये सांनिध्‍ये वा मया किम्+अपि कथितम्? किन्‍तु+आसीत् सः कश्‍चन मूक: स्‍नेहजडिमा य: सर्वेषु भवति, सर्वासाम् कुमारीणाम् हृदि वयसः आरंभे सकृत्+उदयते, किन्‍तु विस्‍मर्यते।
यदि चेत्+न विस्‍मर्यते तर्हि अपरजीवने तदीया स्‍मृति: एकम्+अपूर्वम् कम्‍पम्, अपूर्वाम् मादकताम् च पुष्‍णाति।
तद्धि अनिर्वचनीयम् भवति, केवलम्+अनुभवगम्‍यम्।
कर्कशजटिल+अन्‍त:करणा:।
पुराणपंडिता: किम्+इदम् जानन्‍तु- ‘निर्वासनाः+तु रंगान्‍तः+वेश्‍मकुड्याश्‍मसंनिभा:।’
यदि+अस्‍य+अनुभवः+अपेक्ष्‍यते तर्हि मीमांसकाः, नैयायिकाः, वैद्याः+च च न पृच्‍छ्यन्‍ताम्,सहृदयस्‍य रसिकस्‍य कस्‍यचन कवेः+भावुकम् हृदयम्+आपृच्‍छयताम्, कस्‍याश्‍चन नवलाया: किशोर्या मानसम् वा पृच्‍छ्यताम्।
वय: संधिः+अयम् तथाविध एव, अत्र हि सर्वासाम्+अपि नवयुवके हृदि स्‍नेहस्‍य दीपावली सकृत् प्रज्‍वलति किन्‍तु धर्मध्‍वजिनाम् धर्मधूमेन श्‍वासावरोधके वातावरणे पुष्टा: कन्‍यकाः+तथाविधान् भावान् अपलन्ति, गोपयन्ति, सरलमानसा आधुनिक्‍य: कन्‍यकाश्‍च तत्‍प्रकटीकुर्वन्ति यदुपरि पाखण्‍ड-प्रदर्शन-प्रिया: पुराणपण्डिता: कटुकम् समालोचयन्ति, निन्‍दन्ति।अस्‍तु।
चायचषकाय प्रहितः+ मदीयः+अग्रहस्‍तः+चित्रार्पितारम्भ इव+अवतस्‍थे।
कालिदासीयायाम् कवितायाम् ‘मार्गाचलव्‍यतिकराकुलिता+एव सिन्‍धु: शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्‍थौ’ इति दशा स्‍मृतिपथम्+आरुढा।
तस्मिन् दिने न+अहम्+अगाम् भ्रमणाय, रात्रिः+मे विचारचक्रपतितायाः नेत्रयोः+एव निर्जगाम।
राकेशस्‍य सांनिध्‍ये मया सर्वम् साहित्‍यम्+अधीतम्, तस्‍य सांनिध्‍य एव मया कौमारम् परित्‍यज्‍य द्वितीये वयसि पदम् निहितम्।
तस्‍य कृते मम हृदयस्‍य गंभीरतमे प्रदेशे स्‍थानम् निर्मितम्+आसीत्।
एक: श्रद्धाप्‍लुत: स्‍नेहमधुरिमा जनिम् लेभे।
अधुना तस्‍य दर्शनम्+असंभवम् संवृत्तम्+आसीत्।
न जाने तस्‍य जीवननौका काम् दिशम् गृह्णीयात्? कस्मिन् तटे सा लग्‍ना भवेत? सर्वस्‍य+अपि ग्रीष्‍मावकाशस्‍य+उत्‍साहः मत्‍कृते विलीन:।
तप्तकुंभः इव गृहे खरकिरणस्‍य तीव्रै: करैः+ताप्‍यमाना निदाघस्‍य दीर्घा दिवसा: शून्‍या व्‍यतीता:।
दिवसानन्‍तरम् प्रदोष:, प्रदोषानन्‍तरम् रजनी, रजन्‍या अनन्‍तरम् प्रभातम्, पुनः+दिनम्, सायम्, रजनी, सर्वम् विरसम्+इव व्‍यतीयाय।
परीक्षापरिणामः निर्गत:।
मया द्वितीयश्रेणी लब्‍धा।
समीचीना: अंका: अधिगता:।
किन्‍तु परीक्षापरिणामस्‍य दिने+अपि राकेशस्‍य स्‍मृतिः+अत्युग्रा+अभूत्।
यदि तदा सः+अभविष्‍यत् तर्हि मम स्‍नेहस्‍य, प्रेमपीडाया मूकभावना धैर्यबंधम्+अतिभिद्य मुखरा+अभविष्‍यत्।
मया हि स्‍मृतिपटस्‍थायै राकेशस्‍य मूर्त्‍ये श्रद्धापुष्‍पाणि समर्पितानि।
अग्रिमे वर्षे पुनरपि मया+अध्‍ययनम् न परित्‍यक्‍तम् यस्‍य+आशंका मे पूर्वतः+अचिरात्+अभूत्।
स्‍वाभाविकम्+इदम् भवति यदा+आधुनिककन्‍यका बी.ए. पर्यन्‍तम्, यथाकथंचित्- अभिभावकानाम् सहमत्‍या असहमत्‍या वा अधीयते यस्‍य+उद्देश्‍यम्+अपि न+एव ज्ञानार्जनम्,  न वा विद्याप्रेम, न च जीविकाया: साधनम्+एव किन्‍तु अधिकतरम् विवाहस्‍य, सुयोग्‍यवरेण सह विवाहस्‍य, संभावनासु वृद्धिः+इति+एव।
आधुनिकभारतीयसमाजे तत्+इदम्+एव परम्‍परागतम्।
यदि बालिका+अत्यन्‍तम् मनोज्ञा, सुन्‍दरी च तर्हि सामान्‍यशिक्षितायाः अपि तस्‍याः विवाहस्‍य संभावना: सन्ति-यदि न सा सुन्‍दरी तर्हि तत्र+उपायद्वयम्’ अत्युच्‍चशिक्षया+उद्वाह: पुष्‍कलेन धनेन वा।’
त्रयम्+एतत् संभाव्‍यते-‘चतुर्थोक्‍तम् न विद्यते’अत एव मध्‍यवित्ताः गृहस्‍था: कन्‍यकानाम् शिक्षाम् तावद्+एव प्रचालयन्ति यावत् कश्‍चन सुयोग्‍यः+ वरः+तासाम् शिक्षया संतुष्‍य+अल्‍पेन+अपि यौतुकेन ता: परिणेतु न संमन्‍यते-तदनन्‍तरम् शिक्षायाः उद्देश्‍यम् पूर्णम् मन्‍यते-इदम्+एव तु शिक्षायाः उद्देश्‍यम्! अवश्‍यम् शते चतस्र: पंच वा भारतीयमहिला: स्‍वतंत्रम् जीवनम्+अपि यापयितुम् कटिबद्धा: उच्‍चशिक्षाम्+अधिगत्‍य वृत्तिम्+आरभन्‍ते परम् तासु+अपि काश्‍चन तासाम् मासिकेन आयेन लुब्‍धम् कंचन मनुष्‍याभासम् परिणयन्‍ते।
एतद्+हि रामायणम्।
अहम् न+आसम् समधिक-मनोहराकृति:।
यद्यपि दर्पणम् बहुधा दृष्ट्वा+अपि+अद्य+अवधिः मया मम गात्रयष्टौ किमपि+अमनोहारित्‍वम् न+अवलोकितम्।
यद्यपि तदा मम मन: स्थिति: सन्‍तुलिता न+आसीत्-अतः+अहम्+अध्‍ययनम् त्‍यक्‍तुम्+अपि अवांछम्-किन्‍तु मत्पिता न+आसीत् कश्‍चन मन्‍त्री, सचिवः वा यस्‍य सत्तातंकाक्रान्तः कश्‍चन युवा माम्+उद्बोढुम्+आकृष्ट: स्‍यात्।
मम शिक्षा-धनम्+एव मत्+विवाहाय यौतुकम् भावि, अतः+ विविधम् विचार्य मम+अध्‍ययनम् प्रचलतु इति सर्वैः+अनुमतम्।
संस्‍कृते एव मया+अग्निमम्+अध्‍ययनम्+आरब्‍धम्।
प्राप्तवयस्‍काम् माम् विलोक्‍य पिता मे योग्‍यम् कंचन जीवनसहचरम् मदर्थम्+अन्‍वेष्टुम् निभृतम्+आरब्‍धवान्+अस्‍ति+इति अहम्+अजानाम्।
किन्‍तु मया अध्‍ययने भूयान् रसः गृहीत:।
कुमारीणाम् जीवने पदे पदे समाशंकितः विवाहाख्‍यः विध्‍ने+अस्मिन् वर्षे न+अजगाम।
अहम् विश्‍वविद्यालये+अध्‍ययनम्+अस्मिन् वर्षे आरब्‍धवती।
अत्र हि सहशिक्षा+अभूत्।
अध्‍ययनस्‍य अध्‍यापनस्‍य च स्‍तरः+अपि वृद्धिम् गत: वाल्‍मीकि-कालिदास-भारवि-भवभूतीनाम् कविता+असरित् मदन्‍त:करणे प्रावहत्।
पाणिनिकात्‍यायनपतंजलीनाम् व्‍याकृतिसरणिम्+अहम् परिचितवती।
तर्कपंचाननजगदीशभट्टादीनाम् तर्कवाणी मया+अवगता।
किन्‍तु सर्वस्‍य+अपि+एतस्‍य पृष्‍ठभूमौ राकेशस्‍य कृपा+अभूत्-येन मह्यम् संस्‍कृतस्‍य सुदृढम् ज्ञानम् प्रदत्तम्+आसीत्।
यदा यदा ‘नागेन्‍द्रहस्‍ताः+तु+अचि कर्कशत्‍वात्+एकान्‍तशैत्‍यात् कदलीविशेषा:’ इति+अद्य+अहम्+अपठम्-तदा तदा राकेशेन सह संस्‍कृतसाहित्‍यस्‍य+अश्‍लीलताया उपरि विहितानि प्रश्‍नोत्तराणि मम स्‍मृतौ+अवतरन्ति स्‍म।
अधुना+अहम् सर्वम्+अपि तत्+इदम्+अजानाम्।
‘सद्यः वसन्‍तेन सम+आगतानाम् नखक्षतानि+इव वनस्‍थलीनाम्’ इति+एतस्‍य पद्यस्‍य मर्म+अपि मया साधु+अवबुद्धम्।
शाकुन्‍तलस्‍य तृतीयांके दुष्‍यन्‍तशकुन्‍तलयोः+वार्तालापे यत् किल भावुकम् मार्दवम्, तद्+अपि परिज्ञातम्।
अकस्‍मात्+एव’- तत्+आननम् मृत्‍सुरभिः क्षितीश्‍वरः रहसि+उपाघ्राय न तृप्तिम्+आययौ।’
इति श्‍लोकगतम् रहस्‍यम्+अपि किंचित् किंचित्+मया+अबुद्धम्।
एवंविधेषु स्‍थलेषु कौमार्यसुलभेन+अज्ञानेन+उत्‍पादिता+असुविधा शनै: शनैः अपगता।
किन्‍तु राकेशस्‍य धूमिला स्‍मृति: सर्वाधिका सहचरी आसीत्-सा न+अपजगाम।
विश्‍वविद्यालयस्‍य प्राध्‍यापकमहोदया: संस्‍कृतभाषाया मर्मवेदिनः+तु+आसन्+एव, आंग्‍ल-फ्रांसीसीसाहित्‍ययोः+अपि परिज्ञानम् तेषाम्+आसीत्।
‘स्‍त्रीशूद्र-द्विजबन्‍धूनाम् त्रयी न श्रुतिगोचरा’ इत्यादि पुराणपण्डितानाम् प्राचीनविचारात्+न ते अभ्यरोचयन्।
संस्‍कृतभाषाया: परिज्ञानम् भारतीयस्‍य+एकस्‍य विद्यार्थिन: कृते सुसंस्‍कृतनागरिकस्‍य च कृते यावत्+आवश्‍यकम् तावत्-ततः+अपि+अधिकम् वा, परिज्ञानम् भारतीयानाम् शिक्षितमहिलानाम् कृते आवश्‍यकम्+इति तेषाम् सिद्धान्‍तः+अभूत्।
अतः+ते स्‍नातकोत्तर (Post-graduate) कक्षासु अधीयानानाम् बालिकानाम्+अध्‍ययने व्‍युत्‍पत्तिसम्‍पादने च सुतराम् सावधाना अभूवन्।
बहुधा तै: कथितम्- ‘स्‍त्रीणाम् बुद्धि: पुरुषेभ्‍यः न्‍यूना न भवति।
किन्‍तु यावत्+अवधानेन पितरौ पुत्रम् पाठयतः+तावत्+अवधानम् पुत्री न शक्‍नोति प्राप्तुम्।
अतएव तासाम् प्रतिभा कुण्ठिता भवति।
यदि बुद्धिमत्‍याः बालिकायाः अध्‍ययनस्‍य वातावरणम्-अध्‍यापनस्‍तर:, पुस्‍तकानाम् संग्रह:, दिशानिर्देशः+च व्‍यवस्थितः भवेत्+तर्हि न+अत्र सन्‍देहः यत् गार्गी-भारती-विज्जिकासदृश्‍यः विदुष्‍यः भारते पुन: प्रादुर्भवेयु:।
अर्थः हि कन्‍या परकीयः एव 
मया सह एका+अन्‍या+अपि छात्रा+आसीत्।
नलिनी।
किन्‍तु सा विवाहिता+अभूत्।
एकत्र+अध्‍यापिका च+आसीत्।
अवकाशस्‍य समय: शुभकर्मणि+एव नियुक्‍त: स्‍यात्+इति+उद्देश्‍यम्+आदाय तया एम.ए. परीक्षायै संस्‍कृत-विषयः निर्वाचितः+अभूत्।
मम तया सह घनिष्‍ठता न+आसीत्, किन्‍तु पुस्‍तकादीनाम्+आनयनाय कदाचित्+अहम् तस्‍याः गृहम्+अपि अगच्‍छम्।
नलिनी स्‍वभावात्+एव प्रतिभाशालिनी अभूत्।
किन्‍तु तस्‍याः दाम्‍पत्‍यम् शान्तिपूर्णम् न+आसीत्।
पतिमहोदस्‍य स्‍वभाव: कर्कशः+तु न+आसीत् तथापि ते नलिन्‍या: अध्‍यापिकात्‍वम्, तदनन्‍तरम्+अपि संस्‍कृताध्‍ययनाय विश्‍वविद्यालये गमनम् न+अभिरोचयन्ति स्‍म।
एनम्+एव विषयम्+आदाय बहुधा ते नलिनीम् अपमन्‍यमाना अपि मया दृष्टा:।
ते सचिवालये कर्मचारिणः+अभूवन्।
कार्यालयात् परावृत्‍य ते+अवांछन् यत् तेषाम् पत्‍नी, पुत्र:, पुत्री, सर्वे+अपि तेषाम्+एव शुश्रूषायाम्, आलापे, सहगमने, भ्रमणे च अनन्‍यास‍क्‍तचित्ता भवेयु:।
नलिन्‍याम् तदिदम्  संभावितम् न+आसीत्।
अतएव तयोः+जीवनम् भृशम् कलहपूर्णम्, अशांतम् च+अभवत्।
मया ए‍तत्+विषये तै: सह विवादः+अपि कृत:।
किन्‍तु ते+अकथयन्, ‘त्‍वम्+अधुना कुमारी अल्‍पवयस्‍का च+असि।
त्‍वम् सर्वम्+अपि स्‍वाधीनम् पश्‍यसि।
किन्‍तु विवाहानन्‍तरम् नार्या अर्धाधिकम् जीवनम्, आचरणम्, स्‍वातन्‍त्र्यम् च कस्‍मैचन समर्पणीयम् भवति।
तदनन्‍तरम् पतेः+इच्‍छायाः विरुद्धम् सा स्‍वकीयम् स्‍वतंत्रम्+अध्‍ययनम्, स्‍वतंत्रान् विचारान्, शिक्षाम्, दीक्षाम् च न परिचालयितुम् प्रभु:।
नलिन्‍याः सर्वम्+अपि तत् परित्‍याज्‍यम् स्‍यात्+अहम् न वांछामि।
अध्‍ययनम्+अपि।’
सर्वम्+अपि+इदम् श्रुत्‍वा मम+आश्‍चर्यम्, खेदः+च भवत: स्‍म।
एका+अल्पीयसी आशंका+अपि समभूत्।
यदि विवाहानन्‍तरम् मदीयम् दाम्‍पत्‍यम्+अपि एवमेव स्‍यात् तर्हि किम् भवेत्? अहम् स्‍त्रीणाम् स्‍वातंत्र्यस्‍य पक्षपातिनी न+अस्मि किन्‍तु तदिदम्  विश्‍वसिमि यद् दम्‍पत्‍यो: शिक्षा, वृत्ति: कर्म च समानम्+एव भवेद् येन द्वयोः+एकतरः+अपि विषयविभेदम् न+अनुभवेत्।
मम सख्‍याः दाम्‍पत्‍यजीवनम् विलोक्‍य मे विवाहस्‍य यावती अनिच्‍छा मम हृदये+अभूत् तावत्+एव+आटोपेन मे विवाहस्‍य पूर्वरंग: समुपातिष्‍ठत्।
एकदा सायंकाले यदा+अहम् मत्‍सख्‍याः गृहात् परावर्तमाना+अभूवम्, मत्पिता मात्रा सह एकम् महत्त्‍वपूर्णम् विषयम् विवेचयन्+आसीत्।
अयम् विषयः+अभूत्+मम विवाहस्‍य प्रभावशाली भूत्‍वा अपि मत्पिता मद्विवाहस्‍य विज्ञापनम् समाचारपत्राणाम् वैवाहिक (Matriomonial) स्‍तंभेषु न+अकरोत्।
केवलम् तेन पंचषस्‍थानेषु निवसताम् मित्राणाम् सकाशम् मद्विवाहयोग्‍यवरस्‍य+अन्‍वेषणाय सुहृत्सम्मित्+उपदेशस्‍य पत्राणि प्रहितानि।
मित्रवर्यैः+यथासंभवम् स्‍वपरिचितेषु मद्योग्‍यानाम् वराणाम् परिचय:, यथासंभवम् चित्राणि च प्रेषितानि।
अद्य प्रथमम् पत्रम् दूरदेशस्‍थस्‍य कस्‍यचित् मित्रस्‍य+आसीत्।
अनिच्‍छन्‍त्‍या+अपि मया मातृ-पितृ-संवादस्‍य कियान्+अंश: श्रुत:।
माता+उवाच ‘‘यत्किमपि भवतु, कल्‍पनायाः विवाहः+अतिदूरम् नैव कर्तव्‍य:।
अहम् अष्‍टपुत्रा तु न+अस्मि, इदम+एव अपत्‍यत्रयम् मम चिरम् जीवतु।
तस्‍मात्+अपि यदि एका सा+इयम् कन्‍या कुत्रचन द्वीपान्‍तरे परिणेष्‍यते, तर्हि किम् भावि? एक एव सुतः द्राक्तरः+अपि दूरप्रदेशे पदस्‍थापितः+अस्ति।’
पित्रा तु+उक्तम्-‘हन्‍त स्त्रियः+अपि कियत्‍य: अदूरदर्शना भवन्ति।
अयि भाग्‍यवति, सा भूत् कश्‍चन दूरदेशस्‍थः वर:।
अस्‍माकम्+एव+अस्मिन् नगरे किम् वा अस्मिन्+एव प्रतिवेश-हतके यदि कश्‍चन वरः+अन्विष्‍येत, विवाहः+च भवेत्, किन्‍तु विवाहानन्‍तरम् सर्वकारसेवा-प्रसंगेन तस्‍य दूरगमनम् यदि समापतेत्-तदा कः+तत्र प्रभु: स्‍यात्?’ माता निरुत्तरा+अस्‍थात्।
इयान्+एव+अंशः मया श्रुत:।
कर्णाकर्णिकया इदम्+अपि श्रुतम् यत्‍पंचषाणाम् विवाहप्रतियोगिनाम् छायाचित्राणि+अपि मातु: पेटके लब्‍धः+स्थितिनि सन्ति।
इदम् मया श्रुतचरम्+आसीत्+मत्‍सख्‍या: सकाशात्, यत् सामान्‍यतः ज्ञातयौवना मुग्‍धा: कन्‍यका: भाविनम् नायकम् चित्रे दृष्‍ट्वा उषः+अनिरुद्धलीलाया: पूर्वाभ्‍यासम् विधातुम् मातृसकाशस्‍थानाम् तेषाम् चित्राणाम् निभृतम् दर्शनानि कृत्‍वा तत्र+एकतमम् हृदयेश्‍वरम् निर्माय सुगुप्तम्+एव तस्मिन् पूर्वरागस्‍य निष्‍पत्तिम् विदधति।
मत्‍सख्‍याः कथितम् यत् सा स्‍वयम्+अपि तथैव कृतवती।
वर्तमानस्‍य+अस्य+एव पतिदेवस्‍य चित्रम् विलोक्‍य तया हृदयम् चित्रगताय+अस्‍मै समर्पितम्+आसीत्।
परम् मया चिन्तितम्-परस्‍तात् किम् जातम्? विवाहः+अपि सौभाग्‍यात्+तेन+एव सह जात:, पूर्वरागस्‍य मंजिष्‍ठारागवत् दार्ढ्य़ानन्‍तरम् संयोग-शृंगारस्‍य निष्‍पत्तिः+अभूत्।
किन्‍तु तदनन्‍तरम्+अपि किम् जातम्? दाम्‍पत्‍य-कलह:, कटूक्‍तय:, ईर्ष्‍या, द्वेष:, उद्वेग:-।’ 
मम हृदयम् सर्वम्+इदम् विचिन्‍त्‍य घृणया, वितृष्‍णया च पूरितम्+अभूत्।
सर्वम्+इदम् प्रवंचनम्।
मिथ्‍या+आचार:।
मृगतृष्‍णा।
मया न कस्‍यचन भाविनः नायकस्‍य चित्रम् दृष्टम्, न वा पत्रम् पठितम्।
अहम्+इदम् अवांछम्+एव न।
विवाह-विषयिणी चर्चा+अपि न मया शुश्रूषिता।
एतत्+विपरीतम् मन्पितरौ यदेव+अवांछताम्, या च योजना परिणाममुखी आसीत्-तस्‍याः: विरोधम् कर्तुम्+अपि न+अहम् पुरः+असरम्।
तूष्‍णीका भूत्‍वा ‘यत्+भविष्‍या’ सती, यदेव संजायते तस्‍य निष्‍कामतया प्रतीक्षाम्+अहम् कृतवती।
अहम्+अजानाम् तत्+इदम्+अपि, यत्+सम्भवतः न कश्‍चन+अपि मद्योग्‍यः वरः लप्‍स्‍यते, लब्‍धे च तस्मिन् स माम् तत्+योग्‍याम् न मंस्‍यते अतएव पर्यन्ते विवाह: स्‍थगितः एव स्‍थास्‍यति।
किन्‍तु भवितव्‍यम् किम्+च+अन्‍यत्+एव अवर्णनीयम्+अभूत्।
मया चिन्तितम्+आसीत् यद् यावत्+अहम् एम.ए. परीक्षाम् न+उत्तरामि तावत् विवाहः+अपि स्‍थगित: स्‍यात्।
तदनन्‍तरम् स्‍वतंत्राम् जीवनयात्राम् वोढुम्+अहम् समर्था स्‍याम्, ततः+च दाम्‍पत्‍यस्‍य, मातृत्‍वस्‍य वा क्‍लेशकलहादिकम् सर्वम् व्‍यपहृतम् स्‍यात्।
किन्‍तु एम.ए. परीक्षाया: पूर्वम्+एव एकदा पित्रा+अहम्+उक्ता ‘कल्‍पने! अहम् चिन्‍तयामि यत्+अधुना ते परिणय-संबंधी विषयः+त्वाम् विहस्‍ताम् न विदध्‍यात्।
त्‍वम् प्रकामम् परिज्ञानवती असि।
एम.ए. परीक्षाम् त्‍वम् पूर्णाम् कुर्या:, तदनन्‍तरम्+एव ते विवाहः भवेत् इति मम पूर्ण: प्रयत्‍नः+अभूत्।
किन्‍तु दैववशात् एम.ए. परीक्षाया: पूर्वम्+एव ते विवाहस्‍य प्रसंग: समुपतिष्‍ठति।
विवाहानन्‍तरम् त्‍वम् परीक्षाम् पूरयितुम् प्रभु: स्‍या: इति वरपक्षीयै: प्रतिश्रुतम्।
तदनन्‍तरम् मुहूर्तः न मिलति।’
एतदनन्‍तरम् पित्रा प्रतीक्षितम् यत्+अहम् किंचन वक्ष्‍ये।
किंचन प्रक्ष्‍यामि।
किन्‍तु प्रत्‍याशायाः विपरीतम् न मया किमपि पृष्टम्।
तूष्‍णीम् स्थित्‍वा+अहम् कतिपयक्षणानन्‍तरम् स्‍थानात्+तस्‍मात्+निर्गतवती।
पितृचरणैः+इदम् ‘मौनम् संमतिलक्षणम्+अवबुद्धम् स्‍यात्-न वा इति न+अहम्+अद्य+अवधि जानामि।
भवन्‍तः+अपि तदिदम् सर्वम्।
‘एवंवादिनि देवर्षः पार्श्‍वे पितुः+अधोमुखी।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।’
इतिवत् लज्‍जासंचारिभावस्‍य विलसितम् जानीयुः+चेत्+जानीरन्, किन्‍तु मत्हृदये सा+इयम्+उपेक्षा+एव+आसीत्।
संस्‍कृतच्‍छात्रसुलभा ‘यद् भावि तद् भवतु’ इति भावना वा+आसीत्।
निष्‍कामयोगेन, किंकर्तव्यविमूढतया वा मया सर्वम्+अपि भविष्‍यत् प्रतीक्षितम्।
विवाहस्‍य मुहूर्त: कः+अभूत्+निर्धारित:, वरयात्रा कस्‍मात्+नगरात् समागच्‍छति, पतिमहोदय: किम् करोति, कियतीम् विद्याम्+अर्जितवान्, सर्वम्+अपि मम+अज्ञातम्+आसीत्।
अध्‍ययने विवाह-विषयिकाः+चर्चाः बाधिकाः भवन्‍ति+इति श्रुतम्+आसीत्-किन्‍तु मे मनसि अध्‍ययन-व्‍याघात-कारकाः विचाराः एव न+अगच्‍छन्।
मम+अध्‍ययनगृहम् सदनस्‍य सर्वोच्‍चकक्ष्‍यायाम्+आसीत्।
रात्रौ तत्रैव मया एकाकिन्‍या शयेनम्+आरब्‍धम्।
दिने विश्‍वविद्यालय:, रात्रौ+अध्‍ययनगृहम्, कालिदासकाव्‍यानि, शाबरभाष्‍यम्, काव्‍यप्रकाश:, पातंजलमहाभाष्‍यम् सर्वेषाम्+एषाम् विचारवीचीनाम् मध्‍ये विवाहप्रस्‍तावस्‍य नौका न जाने कुत्र निमग्‍ना+अभूत्? किन्‍तु यदा कदापि गृहे विवाहावसरे यौतुके देयानाम् वस्‍तूनाम् विषये विवाद: प्रचलति स्‍म, आमन्‍त्रणसूचीसंबन्‍धे चर्चा वा भवति स्‍म, तदा पुष्‍करपलाशवत्+निर्लेपा भूत्‍वा+अपि+अहम् तत्+इदम्+अवश्‍यम् निभृतम् विचारितवती यत्+सर्वम्+इदम् मे भविष्‍यत्+अन्‍धकारमयम् विधास्‍यति।
नलिन्‍या उदाहरणम् मत्‍सम्‍मुखे एव+आसीत्।
काटव-काठिन्‍य-कार्कश्‍यपूर्णाद् दाम्‍पत्‍यात्‍कौमार्यम्+एव वरम्।
आसीत्+कदाचन मे कल्‍पना यदा+एकदा अहम्+अपि ‘नवोढा’ भवेयम्।
सिन्‍दूरसरण्‍या शोधीकृतम् शिर:, कुंकुमतिलकविलसितमलिकमम्, मौक्तिकललामलुलिता पत्रपाश्‍या, नूपुरराजितम् चरणयुगलम्-हृदये च स्‍नेहस्‍य चिरप्रकाशवान् दीप:, सर्वम्+इदम् सकृत्+मया+अपि परिकल्पितम्+आसीत्।
कल्‍पनया+अनया सह+एव च+एकानि+अपि मनोहारिणी मूर्ति: शनै: शनैः+उद्गता भवति स्‍म-संभवतः+ राकेशस्‍य।
तस्‍य+एव तु मूर्तिः+इयम्+आसीत्+मे भावमंचे।
तदेव तु गम्‍भीर्यम्, सौकुमार्यम्, आहतकांस्‍यरणितस्‍पर्धिनी वाणी, सुरुचिरा देहलता।
किन्‍तु अद्यत्‍वे सर्वः+अयम् काल्पनिकः सुरम्यः सोधः+अन्‍तर्हितः+अभूत्।
यस्‍य स्‍मृतेः+अवलम्बनम्+आदाय इयदवधिः मया+अध्ययनम् कृतम्+अभूत् यस्‍य पदार्पणेन सह+एव मन्‍म‍नसि अनुरागस्‍य चेतना प्रादुर्भूता+आसीत्, यस्‍य मनोहारिणीम् मूर्तिम् ध्‍यायम् ध्‍यायम् हृदये+अरुणिम्‍न: संचार: कृतः+अभूत्+मया, येन सह कालिदासकाव्‍यानाम् तादात्‍म्‍यम् विधाय-एकस्मिन्+अदृश्‍यसंसारे मया मधुमन्दिरम् स्‍थापितम्+अभूत्-तस्‍य+अद्य नाम+अपि, मन्‍ये, मत्‍कृते विलुप्तम्+इव+आसीत्।
मन्‍ये जीवनपर्यन्‍तम्+अधुना न तम् कदापि द्रक्ष्‍यामि।
किन्‍तु तदात्‍वे तत्+इदम्+अहम् सुदृढम् वक्‍तुम्+अपारयम् यत्+तस्‍य स्‍मृति: चेतने, विचेतने, उपचेतने वा कस्मिंश्‍चन कोणे आप्रलयम् स्‍थास्‍यति।
इयम् स्‍मृतिः+एव जाग्रत्‍याः, सुषुप्ताया:, चलन्‍त्‍याः+तिष्‍ठन्‍त्‍याः+च मे श्‍वासक्रियाया:, प्राणानाम्+अन्‍त: करणस्‍य च स्‍पन्‍दनात्‍मकम्+असमवायिकारणम्+अभूत्।
भगवान् जानाति यत्+मम+अन्‍त: करणस्‍य+अन्तिमा प्रार्थना तदा सा+इयम्+इव+अभूत् यत् आमरणम् मे हृदये तस्‍य स्‍मृतिः+अक्षुण्‍णा तिष्‍ठेत् यस्‍य दर्शनसमकालम्+एव मम कैशौर्ये चिरन्‍तनम्+एकम् ज्‍योति: प्रज्‍वलितम्+अभूत्।
एतस्मिन् विचारसमाधौ सततमग्‍नया मे सर्वम्+अपि निर्विकल्‍पकम्+आसीत्।
विसंज्ञा+इव, विचेतना+इव, मूर्छिता+इव सर्वदा+अहम्+अतिष्‍ठम्।
मम मूर्छा तदा भग्‍ना यदा+अवितर्कितम्+एव सुकृत्+नलिन्‍या+अहम्+उक्‍ता-कल्‍पने, ननु वर्धसे।
अचिरात्+एव ते हृदयेश्‍वर: समागच्‍छति।
अग्रिमे गुरुवासरे एव तु ते पाणिग्रहणमुहूर्तः निश्चित:।
मच्‍चरणयोः+अधस्‍ताद् भूमिः+अपसृता।
किम् केवलम् दश दिवसाः एव मे विवाहस्‍य+अवशिष्‍टा:? किं दशदिनानन्‍तरम्+अहम् नगरम्+इदम् परित्‍यक्षामि? किम् मदीयस्‍य कल्‍पनासौधस्‍य एवम् निर्ममम्+अवसानम् भविष्‍यति? एकक्षणार्थम्+अहम् विचेतन+एव+अभूवम्।
अपरस्मिन्+एव क्षणे चेतना प्रत्यागता।
इदम् मम महत्+पातकम्+आसीत्+मया मद्विवाहस्‍य विषये न किमपि जनकात्+जनन्‍या वा जिज्ञासितम्।
न वा तत्+इदम्+उक्‍तम् यत्+विवाहस्‍य विषये मम+अपि तु सम्‍मतिः+आवश्‍यकी।
यदि+अहम् मात्रे प्रार्थनाम्+अकरिष्‍यम् यदस्मिन् वर्षे मदीयः विवाहः नितान्‍तम्+असामयिकः+तर्हि सा मम प्रार्थनाम् न कदापि विफलाम्+अकरिष्‍यत्।
यदि+अहम् विवाहस्‍य विषये जिज्ञासाम्+अकरिष्‍यम्, राकेशस्‍य कौतस्‍कुत्‍यम् किंचन+अवगतम् न वेति विषये+अप्राक्ष्‍यम्, तदन्‍वेषणस्‍य प्रयत्‍नानाम् विषये किंचित्‍प्रास्‍तौष्‍यम् तर्हि मन्‍ये पितृचरणैः+बहुकृतम्+अभविष्‍यत्।
किन्‍तु मया केवलम् मौनम्+आचीर्णम्।
तटस्‍थया+एव च सम्मतिः+अपि प्रदत्ता+एव।
अधुना+आत्‍मना+एव कृते+अपराधे कम् कम्+अभियुंजे?
तथापि मया नलिनी पृष्‍टा-‘वरयात्रा कुत: समागच्‍छति?’
‘किम् त्‍वम् न जानीषे? किमिति मिथ्‍या भाषसे? न जानीषे यत्+प्रयागात्+वरयात्रिका: समागच्‍छन्ति?’
‘वर: किम् करोति?’ मया पृष्‍टम्।
नलिनी एतत्+उपरि प्रलम्‍बहासम्+अकार्षीत्।
धन्‍यासि देवि! मन्‍ये अन्‍यस्‍या: कस्‍याश्‍चन वरविषये प्रश्‍नः+अयम् क्रियते कौतुकेन।
भाग्‍यवति! वर: किमपि न करोति।’
अपरः+अयम् गण्‍डस्‍य+उपरि स्‍फोटः+अभूत्।
वर: किमपि न करोति चेत् किम् केवलम्+अध्‍ययनम् करोति? हन्‍त! कियती भवेत्+तस्‍य+अवस्‍था? विद्यालयस्‍य केनचन छात्रेण सह मम विवाहः जायते? अनर्थम्+इमम् न+अहम् कदापि शंकितवती+आसम्।
यदि च पूर्णवयस्‍कः भूत्‍वा+अपि केवलम्+अध्‍ययनम्+एव+अद्यत्‍वे करोति तर्हि अनेन+एव+अस्‍य बुद्धिवैभवम् व्‍याख्‍यातम्।
एककलार्थम्+अहम् तूष्‍णीका+अस्‍थाम्।
पर्यन्ते मया नाम पृष्‍टम्।
नलिनी तस्‍य+इतिहासविषये बहु न+अजानात्।
इदम्+एव तया+उक्‍तम् यत्+नाम ‘भारद्वाजः’ इति वर्तते।
आंग्‍लशिक्षायाः अयम् प्रभावः यन्‍नाम्‍नाम् विलोप एव संजात:।
सर्वे जातिनाम्‍ना अवटंकेन वा व्‍यपदिश्‍यन्‍ते।
अयम् ‘श्री पन्‍त:’ अयम् श्रीगुप्त:, अयम् श्री शर्मा, अयम् श्री माथुर:।
मम+अपि भाग्‍ये कश्‍चन भारद्वाजः लिखितः+अभूत्।
सौभाग्‍य-सूर्योदय:
गृहे लोकानाम् संकुलता, कलकलश्‍च मम मनसः विकल्‍पै: सह निरन्‍तरम्+अवर्धन्‍त।
शनै: शनैः स समयः+अपि समागतः यस्‍य चिरप्रतीक्षा सर्वेषाम्+अपि परिवारजनानाम्+अभूत्।
वेदघोषै: सह मम हृदयस्‍य धमनध्‍वनिः+अपि उदग्रतर: समभूत्।
लग्‍नशुद्धिः+वेदिकै: कृता।
वैवाहिकविधय: समारब्‍धा:।
प्राय: पंचषदिनानाम् कृते मम+अध्‍ययनम् सुतराम् स्‍थगितम्+अभूत्।
अस्‍माकम् समाजरीत्या+अनुसारम् वरवध्‍वो: पूर्वदर्शनम् न+अनुमतम्।
वाग्‍दानसमये केवलम् श्वशुर: श्‍वश्रू: अन्‍ये च वरस्‍य सम्‍बन्धिन: कन्‍याम्+ईक्षन्‍ते-न वर: स्‍वयम्।
केवलम् लग्‍नसमये अन्‍त:पटस्‍य+उद्घाटनानन्‍तरम् ‘वरोपरि वधूदृष्टि:’, वध्‍वा उपरि च वरदृष्टि:’ वैदिकसंस्‍कारानुमता पतति।
इदम् खलु मनः+ता‍त्त्‍विकम् विज्ञानम्+अस्‍ति+इति आर्याणाम् व्‍यपदेश:-अघोरेण चक्षुषा मैत्रेण द्वौ+अपि परस्‍परम् पश्‍यत:।
‘परस्‍परम् समञ्जेथाम्।’
इति मन्‍त्रोच्‍चार: क्रियते।
मम+अयम्+आसीत्+आक्रोशः यत् ‘यद् भावि तद् भवतु’ इति कृत्‍वा मया न वरस्‍य आकार: प्रकार: चेष्टा, शिक्षा च जिज्ञासिता:, न स स्‍वयम् दृष्ट:, एतेन सह+एव तस्‍य ‘भारद्वाज’ महोदयस्‍य पूर्णम् नाम+अपि न+अहम्+अजानाम्।
किन्‍तु बृहत्तर: आक्रोश: सः+अयम्+अभूत् यत् विवाहदिनात्।
पंचषदिवसपूर्वम्+एव मदीयम्+अध्‍ययनम् सर्वम् स्‍थगितम्+अभूत्-एतदनन्‍तरम् किम् भावि? किन्‍तु मया+आक्रोशः न कथम्+अपि प्रकटीकृत:।
वाग्‍दानसमये दानीया गौः+इव सुसज्जिता कृत्‍वा अहम्+आनीता।
मम काचन श्‍वश्रूः+माम् दृष्‍ट्वा नितराम् प्रासीदत्+इति मया+अनुमितम्।
मया सर्वे, सर्वाः+च नमस्‍कृता:, कतिपयक्षणानन्‍तरम्+अहम् पुनरपि मदीयम्+अध्‍ययनकक्षम्+आगतवती।
व्‍यवहाराचारै: प्रतीतम्+अभूत् यत्+वरपक्षीया: सर्वे सुस्‍वभाविन: सन्ति।
वर: स्‍वयम् कीदृशः+अस्‍ति+इति जिज्ञासा मे तदैव किंचित्+जागृतवती।
शनै: शनैः+लग्‍नदिवस: समायात:।
अस्‍मत्+समाजे गौरीपूजा कन्‍यकायै विहिता+अस्ति।
कन्‍या सुस्‍नाता सती गौरीम्+अवाह्य ताम् पूजयति-ततः+च+अनुपदम्+एव सा विवाहमण्‍डपे समानीयते-सप्तपदी च भवति।
नवशिक्षिता: अर्धदग्‍धा: कन्‍यका एतत्+उपरि आपत्तिम् कुर्वन्ति।
इदम् खलु पुरातनम्+इति।
मया तु न+अत्र+आक्षेप: कृत:।
यतः+अहम् कालिदासीयानाम्+अन्‍येषाम् च काव्‍यानाम् सश्रद्धम् ससमादरम् च+अध्‍ययनम् कृतवती अभूवम्- मम अन्‍तर्मनसि गौरीम् प्रति अभूतपूर्वा श्रद्धा जागृता+अभूत्।
भगवती गौरी एव भारतीये समाजे तादृशम् दाम्‍पत्‍यप्रतीकम्+अस्ति-
‘‘उग्रेण तपसा क्रीतः यया पशुपति: पति:"
मया सश्रद्धम्+इयम् गौरी पूजिता।
 ‘भगवति।
‘अहम्+अद्य अनिच्‍छन्‍ति+अपि जीवनस्‍य तादृशे प्रान्‍ते पदम् निदधामि यस्मिन् मम जीवनम् नितराम् परिवृत्तम् भविता।
एतस्मिन् प्रसंगे यस्‍य साहचर्यम् मया कल्पितम्+आसीत्- सः न जाने कुत्र+अद्य भवेत् किन्‍तु मदीया इयम्+एव प्रार्थना यत्+सः कामम् कुत्र+अपि भवेत्, सुखी भवेत्-सः कामम् काम्+अपि वधूम् परिणयेत्-आजीवनम् सुखी स्‍यात्।
अहम्+अपि तम्+एव स्‍मरन्‍ती यादृशम् तादृशम्+अपि मदीयम् दाम्‍पत्‍यजीवनम् ससुखम्+अतिवाहयेयम् इति मह्यम्+आर्शीवादम् देहि भगवति! इयम्+एव+आसीत्+मदीया प्रार्थना।
मम दक्षिणम् चक्षु: सहसा+अस्‍पन्‍दत यत्+अस्‍मत्+समाजे शुभम् लक्षणम् परिगण्‍यते।
तदैव मदीयः मातुलः माम् लग्‍नमण्‍डपे नेतुम् गौरी-मन्दिरे समाजगाम।
अयम्+अस्‍माकम्+आचार:।
गौरीम् सश्रद्धम् नमस्‍कृत्य+अहम् मण्‍डपे समागतवती।
नितान्‍तम्+अनिच्‍छया, उदासीनतया च+अहम् अन्‍त:पटस्‍य+एकतरे भागे स्थिता।
वैदिके: कन्‍यादानसङ्कल्‍प: समुद्घोषित:, मन्‍त्राः+च+उच्‍चारिता:।
वरस्‍य हस्‍ते मद्धस्‍त: समर्पित:-अनिच्‍छन्‍त्‍या अपि मम गात्रे काचन स्‍फूर्ति:, रोमोद्गम:, अन्‍ये च तत्तादृशा: सात्विका भावा: समुद्गता:।
सर्वम्+इदम् न जाने किम्+आसीत्? स्‍पर्शः+अयम् परिचित इव, मूर्च्‍छयन्+इव, मादक: प्रतिभात:।
सर्वासाम्+एव कन्‍यकानाम्+इयम् साधारणी प्रतिक्रिया भवति।
किन्‍तु मम+अपि सा+इयम्+एव+अभूत्+इति अहम् नितराम् चित्रिता+अभूवम्।
मङ्गलश्‍लोका: पठिता:।
गोतगोविन्‍दस्‍य+आरम्भिकम् पद्यम् पंडितैः+उच्‍चार्यमाणम् (राधामाधवयोः+जयन्ति यमुनाकूले रह:केलय:) श्रुत्‍वा मम हृदये आवेग इव+उदियाय।
विवाह: खलु+एतादृश एव मादक: कश्‍चन संस्‍कारविशेष:।
अहम्+अधुना यादृशेन तादृशेन+एव ‘दयितेन’ संतोषम् करिष्‍याम्+इति मया प्रतिश्रुतम्।
राकेशस्‍य मूर्ति: पुनरपि नेत्रयोः+उदियाय।
जीवनस्‍य समग्रायाम्+अपि यात्रायाम् पाणिग्रहणस्‍य तत् क्षणद्वयम् सर्वतः+अधिकम् रोमाञ्चकम् भवति, यस्मिन् वरवध्‍वो: परस्‍परम् दृष्टिः+भवति, मालयो: परस्‍परम्+आदानप्रदाने वा भवत:, यदा हि जीवनयात्रायाः+चिरन्‍तनौ ,द्वौ पथिकौ परिचे+अयम् कुरुत:।
मया येन सह पूर्वम् परिचय: कृतः+अभूत्।
तेन सह मदीय: सम्‍बन्‍धः न जाने विधात्रा लिखितः+अभूत् न वा, किन्‍तु+अधुना यः एव माम् परिणीतवान् तस्‍मै एव सर्वस्‍वम् समर्पयितुम् मया हृदयम् सहमतम् कृतम्।
राकेशस्‍य स्‍मृतिम्+अधुना+अहम् घृणादृष्ट्या तिरस्‍कृतवती।
तेन सह मम न+आसीत्+अधुना कः+अपि सम्‍बन्‍ध:।
सहसा+एव वैदिकैः+घण्‍टाघोष: कृत:।
‘‘अघोरचक्षुरपतिध्नी एधि-शिवा पतिभ्‍य: सुमना: सुवर्चा:।’’
इति मन्‍त्रध्‍वनिः+उदियाय।
अन्‍त: पट: सहसा+अपसारित:।
अहम्+आज्ञप्ता यत्+अहम् सम्‍मुखस्‍थस्‍य दयितस्‍य नेत्रयोः+अन्‍त: पश्‍येयम्।
मया मे भाग्‍यविधातु: प्रथमम् दर्शनम् कर्तुम् नेत्रे उन्‍मीलिते-किन्‍तु वरोपरि दृष्टे: समकालम्+एव मम समग्रे+अपि गात्रे विस्‍मयभरात्+रोमहर्ष: सञ्जात:।
आश्‍चर्यस्‍य पराकाष्‍ठा सा+इयम्+अभूत्।
सहसा समग्रे+अपि गात्रे भीषण: कम्‍प: समुद्गत: मुखात्+च विस्मितिजन्‍य: चीत्‍कारः+अपक्रामन् मया सयत्‍नम् निरुद्ध:।
अहम् नेत्रयोः+उपरि विश्‍वासम्+एव न+अकरवम्।
अयम् तु राकेशः एव+अभूत्!! राकेश:!!! किम्+इदम् पश्‍यामि? क्षणद्वयम् यावत् विचेतना+इव, विसंज्ञा+इव अतिष्‍ठम्।
चेतनायाम्+उद्गतायाम् न जाने एकस्मिन् पलार्धे एव कथम् समग्रम्+अपि वातावरणपरिज्ञानम् मम+अभूत्-अहम्+अजानाम् यत्+मम+आश्‍चर्यम् यदि सर्वेषां ज्ञातम् भवेत्+तर्हि न जाने किम् जनाः कथयिष्‍यन्ति? वरपक्षीया:, कन्‍यापक्षीयाः+च सर्वे+अत्र स्थिता:।
किम् ते ज्ञास्‍यन्ति? सर्वम्+एतत् मम मनसि समुद्भासितम्-क्षणेन+एकेन+एव।
किन्‍तु राकेशस्‍य नयनयोः+अन्‍तर्या+दृष्टिः+मया क्षिप्ता+अभूत् सा वज्रलेपनद्धा+इव तत्रैव +अनुस्‍यूता+अभूत्।
राकेशस्‍य भूयान् विस्‍मयः+अभविष्‍यत्-किन्‍तु मया न किमपि विचारितम्।
चेतना पुनः+तदा प्रत्यावृत्ता यदा माम् विस्मिताम्, निर्निमेषाम् च वीक्ष्‍य राकेशेन सस्‍नेहम्, सकरुणम् सुमधुरम् स्मितम् कृतम्-मदुपरि तदैव मन्‍ये लज्‍जा, व्रीडा, त्रपा, ह्री:-सर्वासाम्+अपि पर:-सहस्रम् जलकलशा: पतिता:।
पुन: सकृत्+रोमर्षः+अभूत्, मया च दृष्टि: अधोमुखी कृता, मदीयचरणनखेषु रक्तिमया+अपि मन्‍ये व्रीडायाः एव+आसीत्।
एतदनन्‍तरम् न जाने किम् किम्+अभूत्-न+अहम् किञ्चित्+अपि स्‍मरामि।
विवाहस्‍य होमः+अपि+अभूत्+एव, अग्निसाक्ष्‍ये पतिपत्न्‍यो: प्रतिश्रुतयः+च+अपि संजाता भवेयु:, किन्‍तु न+अहम् किमपि स्‍मरामि।
कश्‍चन उन्‍माद इव+अभूत्।
सततम्+अहम् चिन्‍तयन्‍ती रात्रिम्+इति+अवाहयम्।
न जाने कदा मदीयेन हस्‍तेन राकेशस्‍य ललाटे कंकुमतिलकम् कृतम्, कदा माला तस्‍य कण्‍ठे क्षिप्‍ता?
कः+अधुना माम् बोधयेत्-किम्+इदम् संजातम्? कथम्+इदम् संजातम्? कथम्+इदम् सर्वम् सम्‍पन्‍नम्+इति प्रश्‍नम् यदि नलिन्‍या: करवाणि, सा किम् बुध्‍येत्? गुरुजनेषु च+अपलम्+इदम् न तदवधिः शिक्षितम्+आसीत्।
‘पुटपाकप्रतीकाशः+अयम्’ मे+अद्भुतरसः+अभूत्।
मया चिन्‍तितम् यत्+आगते समये राकेशम्+एव प्रक्ष्‍यामि, ‘‘कथम् त्‍वम्+एव य: कौमारहर: स एव हि वर:’ इति श्‍लोकम् सर्वप्रथमम् माम्+उपदेष्टा, मदीयहृदयस्‍य+एकाधिकारी सर्वदा+अर्थम् मदीय: प्राणेश: संपन्‍नः+अभू:?’’ किन्‍तु प्रक्ष्‍यामि, ‘यदि तम् पश्‍यन्‍ती आत्‍मन: प्रभविष्‍यामि’ इति व्‍यचारयम्।
तदैव राकेशस्‍य स्‍वसा माधुरी अस्‍माभि: सह सग्‍धये समागता।
अस्‍माकम्+आसीत्+नियमः+ यद्  विवाहानन्‍तरम् सर्वे+अपि कन्‍यापक्षीया: पुरुषाः वरपक्षीयै: पुरुषै: सह, कन्‍यापक्ष-महिलाः+च वरपक्षीय-महिलाभि: सह भुञ्जते।
भोजनसमये मया माधुरी पृष्टा, ‘भगिनि! ते भ्राता+अद्यत्‍वे किम् करोति?’
‘‘किम् करोति? - सर्वकारस्‍य सेवाम् करोति!’’
‘तत्+तु अहम्+अपि जानामि’ (यद्यपि तदा+अहम् तत्+इदम्+अपि न+अजानाम्)
‘अरे त्‍वम्+इयती मुग्‍धा मा भू:।
माम्+एव वाक्छलम् मा दर्शय।
लज्‍जस्‍व किञ्चित्।’
परिहासे तया+उक्तम्।
अहम् लज्जिता तु+आसम्, तथापि मया प्रश्‍न: कृत:।
माधुरी च शप्ता यत्+न+अहम् किमपि वेद्मि।
तया प्रोक्‍तम् यत्+एष भारतप्रशासकीयसेवायाम् अधिकारी अस्ति- (आई.ए.एस.)।
आश्‍चर्याह्लादाभ्याम् मन्‍मुखम् विवृतम्+एव+अस्‍थात्।’
हे भगवन्-सर्वम्+इदम् सौभाग्‍यविलसितम् मह्यम्+अकिञ्चनायै मुक्‍तहस्‍तम् वितीर्य कीदृशी छलना त्‍वया मयि चिकीर्षिता? किम्+इदम् श्रृणोमि? किम्+इदम् पश्‍यामि?
मम दुर्भाग्‍यान्‍धकारे सहसा+एव+अयम् सौभाग्‍यसूर्यः न जाने कस्‍मात्+उदयाद्रेः+उदियाय? मादृशी गंभीरप्रकृति:, शान्‍तनिश्‍चलमना अपि तरुणी तद्दिनात्+आरभ्‍य तावत्‍प्रभृति मदघूर्णिता, मदिरहृदया, आनन्‍दसमाधिमग्‍ना+इव+अस्‍थात् यावत्‍प्रभृतिः मम पितृगृहाद् गमनदिनम् न निश्चितम्।
यद्यपि मत्पित्रा वरपक्षीयाः सूचितचरा अभूवन् यत् ‘कल्‍पनाया: परीक्षानन्‍तरम्+एव सा गृहात्+अस्‍मात् गमिष्‍यति-’ किन्‍तु न जाने कथम् घटना एक+एकाम्+अनुधावमाना आसन्?
पित्रा+अहम्+आहूता।
सलज्‍जनयना+अहम् तत्समीपम्+अगमनम्।
तन्नयनयोः+एका विनोदाल्‍हादयोः+इव रेखा मया दृष्टा।                    
तदैव मनसि+एव मया पृष्टम्‘‘पितृचरणा:,‘राकेशः एव+अयम् माम् परिणेतुम्+आगच्‍छति+इति जानानेन+अपि भवता अकिञ्चनाया मे हृदयेन सह किम्+इदम्+अकरुणम् क्रीडितम्? किमिति+अहम् न+उक्‍ता?’’ किन्‍तु बहि: कथनस्‍य मे न+अभूत्+साहसम्।
पित्रा+उक्‍तम्, ‘‘मन्‍ये+अधुना सकृत् मसूरी-नगरम् गन्‍तुम् न भवेत्+ते विप्रतिपत्ति:।
राकेशेन+उक्‍तम्+अस्ति-यत्+दशदिनानन्‍तरम् त्‍वम् परावर्तिष्‍यसे+अत्र।
परीक्षानन्‍तरम् राकेशः+त्वाम् यत्र वाञ्छति तत्रैव  नयतु।’’
‘‘राकेश’’ इति श्रवणयो: पतितमात्रेण+एव पदेन न जाने कीदृशी मे मन:स्थिति: संपादिता।
सः एव+अयम् राकेश:-यस्‍य नाम पितुः+मुखात्+मया असकृत् श्रुतम्।
किन्‍तु अद्य तस्मिन् नाम्नि, तत्+नाम्‍न: ‘‘स्‍फोटे’’, न जाने कीदृशः उन्‍माद आसीत्।
अद्य मत्पिता राकेशम् जामातृरूपेण+उच्‍चारयत्+अभूत्।
नामग्रहणेभूतपूर्वा आत्‍मीयता-अश्रुतपूर्व: अधिकार: प्रत्यक्षम् गोचरीभवति स्‍म।
सः राकेशः माम् दशदिनार्थम् मसूरीनगरम्, पार्वत-प्रदेशम् नयति।
हिमाचलाञ्चले ‘‘मधुरजनी:’’ यापयितुम्।
न जाने किमिव, तदिदम् सर्वम् मे सहनशक्‍तेः+बहिः+भूतम्+आसीत्।
तूष्‍णीक+एव, किंचित्+अनुक्‍त्‍वा+अहम्+आरक्‍तकपोला बहिः+निरगाम्।
राकेशः+अधुना मच्छरीरस्‍य, मनस:, आत्‍मन: सर्वाधिकारी।
सर्वम्+इदम् तस्‍य+एव।
‘‘प्रियेषु सौभाग्‍यफला हि चारुता’’ इति कालिदासोक्‍तेः+वास्‍तविकम् रहस्‍यम्+अधुना+अहम्+अवबुद्धवती।
कुत्र+अपि स नयतु माम्।
‘‘तदनन्‍तरम् राकेशः+त्वाम् यत्र कुत्र+अपि नयतु’’ इति पितृवचनेषु मम+अवचेतनेन मनसा कालिदासस्‍य तत्+पद्यम् सहसा स्‍मृतम्-
‘‘अर्थः हि कन्‍या परकीयः एव ताम्+अद्य संप्रेष्‍य परिग्रहीतु:।
जातः+अस्मि सद्यः विशदान्‍तरात्‍मा चिरस्‍य निक्षेपम्+इव+अर्पयित्‍वा।
मत्पित्रा+अपि मन्‍ये राकेशस्‍य तम्+इमम् ‘‘चिरस्‍य निक्षेपम्’’ परावर्त्‍य महत: कश्‍चन ऋणस्‍य परिशुद्धि: कृता+अभूत्।
‘‘निक्षेपस्‍य’’ कः+अस्‍ति+अधिकारः यत् स कथयेत्+अहम्+अनेन सह गमिष्‍यामि+इति?
मम जनन्‍या+अपि मत्‍सखी नलिनी पृष्टा, ‘‘कल्‍पना राकेशम् प्राप्‍य प्रसन्‍ना+अस्ति, विषण्‍णा+अस्ति, चकिता+अस्ति अथवा भीता+अस्ति?’’ मन्‍ये तया विचारितम् स्‍याद् राकेशः+अस्‍याः गुरु:, अध्‍यापकः+अभूत्।
तम् परिणेतृरूपेण प्राप्‍य मन्‍ये मुग्‍धायाः अस्‍याः भीतिः+उदिता स्‍यात्।
किन्‍तु कथम्+अहम् ताम् बोधयेयम् यद् भीति:, चकितता च कस्‍मात्? यो मद्हृदयस्‍य+अभिन्‍नम्+एव+अङ्गम् संजातः+अभूत्-तस्‍मात्?
नलिन्या+उक्तम्- ‘‘किम् कथयति भवती मात:? भारतवर्षस्‍य प्रशासनाधिकारिणम् पतिरूपेण प्राप्‍य का खलु अप्रमत्ता विषण्‍णा स्‍यात्?’’ सर्वम्+इदम् श्रुत्‍वा मया निश्चितम् यत् उच्‍चम्+अधिकारम्+उपेयुषम् राकेशम्, माम् परिणेतुम् यथाकथंचित्+सहमतम् विधाय असूचितम्+एव, सहसा+एव, माम् चकितीकर्तुम् पित्रोः+अयम् षड्यन्‍त्र एव+अभूत्।
न जाने ताभ्‍याम् कथम्+इदम् ज्ञातम् यद्+राकेशाय अध्‍ययनसमकालम्+एव गुरुदक्षिणायाम् मया हृदयम्+अर्पितम्+आसीत्।
इदम् सर्वम् स्‍मारम् स्‍मारम् पित्रो: समक्षम् गमनस्‍य मम साहसम्+एव न+अभूत्।
मम गृहे सर्वत: कोलाहलः+अभूत्+प्रसृत:।
इदम्+एव दिनम् मम प्रस्‍थानस्‍य।
पितुः+दशा विक्‍लवा+इव+अभूत्।
‘‘यास्‍यति+अद्य शकुन्‍तला+इति हृदयम् संस्‍पृष्‍टम्+उत्‍कण्‍ठया।’’
‘‘पीड्यन्‍ते गृहिण: कथम् न तनयाविश्‍लेषदु:खैः+नवै:।’’
सत्‍यम्+आसीत्।
नलिनी नितराम् विषण्‍णा मम पुस्‍तकानि, वस्‍त्राणि च पेटिकायाम्+अस्‍थापयत्।
मम शरीरम् तु मन्‍ये विचेतनम्+इव+आसीत्।
पतिगृहे गच्‍छन्‍त्‍या अपि मे मन:- वारम् वारम् प्रबोधितम्+अपि न जाने कथम् व्‍यस्‍मार्षीत्+तदिदम् तथ्‍यम्? मन्‍ये राकेश: कश्चन चिरसहचरः गृहस्‍य+अस्‍य+एव सदस्‍य:।
सा+इयम् भावना न केवलम् मच्चित्तम् निराकूतम्+अकरोत् किन्‍तु ‘‘अहम् क्‍वचन गच्‍छामि’’-इति संज्ञाम्+अपि विलोपयामास।
असंप्रज्ञातसमाधिः+इयम् तदैव विघटितः यदा राकेश: सहसा+एव मत्‍प्रकोष्‍ठे समागत्‍य शनै: पप्रच्‍छ-‘किम्+अहम् मन्‍त्रणाम्+एकाम् कर्तुम्+अनुमतः भवत्‍या?’
दर्शनसमकालम्+एव मे गात्रयष्टि: पुलकिता+अभूत्।
अभ्युत्‍थाय मया वेत्रासने स्‍थातुम् राकेश: सं‍केतित:।
सुतराम् व्‍यस्‍त इव एषः+अभूत्।
‘‘कल्‍पने! नितान्‍तम्+आवश्‍यकम् मन्‍त्रणम्+अस्ति।
भवती जानाति+एव यत्+अहम् प्रशासकीयसेवायाम् सेवकः+अस्मि।’’
जीवने सर्वप्रथमम् मया रहस्‍यम्+इदम्+अवबुद्धम् यत्+आधुनिके भारते ‘‘प्रशासकाः’’ अपि सेवकाः भवन्ति।
‘अत एव अहम् विवाहार्थम् केवलम् दशदिवसावकाशम्+आदाय+आगतः+अभवम्।
चत्‍वारः दिवसाः व्‍यतियान्ति षड्दिवसार्थम् मसूरीनगरम्+अस्माभिः+गन्तव्यम्+अस्ति।
किन्‍तु+अद्य तडित्पत्रेण+अवगतम् यत्+मन्‍नगरे यत्र+अहम् सेवक: -साम्‍प्रदायिककलह: सहसा+एव+उद्बुद्ध:।
एतदर्थम् दिवसद्वयाय तत्र मम+उपस्थितिः+आवश्‍यकी।
भवती वाञ्छति तर्हि मया सह तत्रैव चलतु-अन्‍यथा मत्‍परिजनेषु कश्‍चन भवतीम् मसूरीनगरम् नेष्‍यति, तत्र+अहम्+अनुपदम्+एव+आगच्‍छामि।’
मया शब्‍दानाम्+अर्थः+तु+अवबुद्ध: किन्‍तु किम्+अत्र मया वक्‍तव्‍यम्+इति+अहम् बोद्धुम् न+अपारयम्।
केवलम्+इदम्+एव चिन्‍यन्‍ती अस्‍थाम् यद्+राकेशः यदा माम्+अपाठयत्+तत्दिनात्+आरभ्‍य युवके+अस्‍मत्+न+इषत्+अपि परिवर्तनम् लक्ष्‍यते।
सा+एव मधुरा मूर्ति:-सा+एव वाणी' ‘‘सा+एव+उष्‍ठमुद्रा, स च कर्णपाश:।’’
किन्‍तु+अद्य+अयम् प्रशासकः+अस्ति।
तथापि माम् ‘‘भवती’’ इति संबुध्‍यति।
तदा+अहम् शिक्ष्‍या+आसम्-अधुना ‘‘पत्नी’’ अस्मि।
कियत् परिवर्तनम्-	
सर्वम्+इदम् चिन्‍तयन्‍त्‍या मया नलिनी तूष्‍णीका+एव प्रकोष्‍ठाद् बहिः+यान्‍ती दृष्टा।
सहसा+एव+आमरुकस्‍य पद्यम्+इदम् स्‍मृतिम्+आरुढम् -
‘‘त्‍वम् मुग्‍धाक्षि विना+एव कंचुलिकया धत्‍से मनोहा‍रिणीम्
लक्ष्‍मीम्+इति+अभिधायिन प्रियतमे तदवीटिकासंस्‍पृशि,।
शय्योपान्‍तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्‍सवानन्दितः
निर्यात: शनकैः+अलीकवचनोपन्‍यासमालीजन:॥
स्‍मृतिसमकालम्+एव मत्‍कपोलौ+अधिकरक्‍तौ समभूताम्।
तथापि राकेशम् प्रत्युत्तरयन्‍त्‍या मया+उक्‍तम्-‘किम्+इदम्? ‘‘भवती’’ इति अतिपुरातनम् संबोधनम्+आकर्णयन्‍ती न प्रभवामि किमपि वक्‍तुम्।
किम् भवता विस्‍मृतम् यत्+न+अहम्+अधुना भवच्छात्रा, किन्‍तु।’’
‘‘किन्‍तु का?’’
‘‘किन्‍तु.........किन्‍तु छात्रा न+अस्मि।’’
श्रुत्वा+इदम् राकेशः भृशम् जहास।
पुनः+अकस्‍मात्+एव गंभीरतया तेन पृष्टम्- ‘तर्हि किम् निश्चितम् भवत्‍या? मया सह गमनम्, आहोस्वित् मसूरीनगरम् प्रति?’’ मम हृदयम्+अन्‍तरा+इव भृशम् चुक्रोश - ‘‘त्‍वया सह गमनम्, मदीयेन त्‍वया सह।’’किन्‍तु जिह्वया तत्+इदम्+उक्‍तम्- ‘‘यथा भवान् वाञ्छति।
अहम् कुत्र+अपि चलितुम् सन्‍नद्धा+अस्मि।
मम+इच्‍छायाः मूल्‍यम् किम्+अस्ति?
मन्‍ये तदिदम् श्रुत्‍वा राकेशः विहस्‍तः इव+अभूत्।
तथापि तेन+उत्तरितम् - ‘‘यदि भवदिच्‍छायाः मूल्‍यम् न+अभविष्‍यत्+तदा किमिति+अहम् प्रष्टुम्+अत्र+अगमिष्‍यम्? तथापि एवम् भवतु, पूर्वम् भवती देहरादूननगरम्+एव प्रयातु।
त्‍वरितम्+एव+अहम् तत्र+आगमिष्‍यामि।
तदा वयम् सर्वे मसूरीम् प्रति प्रस्‍थास्‍यामहे’’।
नतनेत्रया मया सर्वम् स्‍वीकृतम्।
राकेशस्‍य भ्रातृव्‍यः रतिकान्‍त: माम् देहरादूननगरम् प्रति नेतुम्+आदिष्‍टः+अभूत्।
न+अहम्+एकाकिनी अपरिचितकल्‍पना+एकेन पुंसा सह इयद् दूरम् गच्‍छेयम्+इति राकेशस्‍य स्‍वसा माधुरी मत्‍साहचर्याय नियुक्‍ता।
मम वस्‍तुजातम् सर्वम्+अपि सन्‍नद्धम्+आसीत्।
तस्मिन्+एव दिने मया प्रस्‍थानम् कर्तव्‍यम्+अभूत्।
समयः न+आसीत्।
परश्‍व: प्रातः+अस्‍माभिः+देहरादूननगरम् प्राप्तव्‍यम्+आसीत्।
राकेश: सपदि+एव तत्र समागच्‍छेत्+इति कार्यक्रमः आसीत्।
न जाने ‘‘मधुरजन्‍या:’’ सा+इयम् कीदृशी वैदेशिकी प्रथा+अस्ति या संक्रामकव्‍याधिवद् भारतीयान्+अपि+आक्रान्‍तवती।
विवाहानन्‍तरम् प्रथमः+चान्‍द्रमास:, पक्ष:, सप्ताहः वा दम्‍पतिभ्‍याम् स्‍वस्‍थानाद् बहि:-दूरतरे देशे, पार्वतप्रदेशे, जल-बहुले सस्‍यहरिते-प्रकृतिरामणीयकमनोहरे वा प्रदेशे याप्‍यते।
अमेरिकायाम् विवाहानन्‍तरम् नवदम्‍पतिभ्‍याम् ‘नायगरा’ नद्याः रोमाञ्करः+चित्रविचित्रः जलप्रपातः यदि न दृष्टः+तर्हि न किमपि कृतम्।
आंग्‍लदेशे दम्‍पती यदि समुद्रतटम्, ह्रदप्रान्‍तम्’’, पर्यटनाय देशान्‍तरान् वा न गतौ तर्हि तयोः+दाम्‍पत्‍यस्‍य स्‍थायित्‍वम् न+अनुमीयते।
विशेषः+च+अयम् यत् दम्‍पती विहाय न+अन्‍य: कश्‍चन सार्द्धम् भवेत्।
अन्‍यथा प्रेम्‍णः ‘‘मा‍ञ्जिष्‍ठराग:’’ परिपक्‍वः न जायते।
‘मधुरजन्‍या:’ सा+इयम् प्रथा भारतीयैः+अपरिचिता स्‍यात्+इति न+अस्ति।
उपवनप्रदेशे, ‘‘चन्‍द्रचन्‍दन-रोलम्‍बादिभिः+उद्दीपनकारणै:’’ स्‍थायिभावस्‍य+उद्दीपनम् यत्र सुसंभवम्, एवंविधे क्‍वचन एकान्‍तस्‍थले - ‘‘मालापंच: श्मशानम् च नद्यादीनाम् तटम् तथा ‘‘इत्यादि देशे वा प्रेम्‍ण: परिपक्‍वताम् भारतीया: सहृदया: साहित्‍यमनीषिणः+अनुभूतवन्‍त:।
सहृदयसुमूर्धन्‍या श्रीशिलाभट्टारिका ‘‘कौमारहम् वरम्’’ चैत्रक्षपा, उन्‍मीलितमालतीसुरभीन् प्रौढान् कदम्‍बानिलान्, सर्वम्+इदम् प्राप्‍य+अपि रेवारोधसि वेतसीतरुतले रन्‍तुम् किमिति+उत्‍कण्ठिता+अभूत्? इन्‍दुमत्‍या: स्‍वयंवरे ‘‘हेमाङ्गदम् नाम कलिङ्गनाथम्’’ परिचाययन्‍ती इन्‍दुमत्‍याः सखी सुनन्‍दा विवाहानन्‍तरम्-
‘‘अनेन सार्धम् विहराम्‍बुराशेः+तीरेषु तालीवनमर्मरेषु।
द्वीपान्‍तरानीतलवङ्गपुष्‍पैः+अपाकृतः+वेदलवा मरुद्भि:।’’
इति पयोधितटविहारेण किमिति ताम् प्रलोभायितुम्+एच्‍छत्? किमिति च सा पांड्यराजम् प्रति-
‘‘ताम्‍बूलवल्‍लीपरिणद्धपूगास्‍वेलालतालिङ्गितचन्‍दनासु।
तमालपत्राः+तरणासु रन्‍तुम् प्रसीद शश्‍वत्+मलयस्‍थलीषु।’’
इत्यादिभिः+वाक्‍यैः+ताम्+उन्‍मुखीकर्तुम्+अचेष्‍टत्? किमिति नटनागरो भगवान् वासुदेव: ‘‘शिशुपाल-वधम्’’ विधातुम् युधिष्ठिरस्‍य राजसूययागमण्‍डपम् प्रतिष्‍ठासु मध्‍ये रैवतकम् गिरिम् प्राप्‍य तत्र विविधैः+विलासै: स्‍वमहिषीभि: सार्धम् विजहार? किम्+एतानि+अखिलानि मधुरजन्‍या: उदाहरणानि न सन्ति? किन्‍तु मन्‍ये भारतीयसंस्‍कृतौ दम्‍पतिभ्‍याम् सह न+अन्‍य: कश्‍चन भवेत्+इति द्रढीयान् नियमः न+अस्ति।
पाश्‍चात्‍यसंस्‍कृतौ तादृशः एव नियम:।
अत: रतिकान्‍त:, माधुरी च द्वे अपि राकेशगमनानन्‍तरम् देहरादूननगरात् परावर्तिष्‍येते इति निश्चितम्+अभूत्।
देहरादूननगरम् मया सुतराम्+अभिरोचितम्।
स्‍वच्‍छसुन्‍दरा राजमार्गा:, पर्वतमालानाम्+उपत्‍यकासु प्रलम्‍बानि भ्रमणस्‍थलानि, आयाताकारा: वन्‍यप्रदेशा: सर्वतः+अधिकम् च ग्रीष्‍मे+अपि समशीतोष्‍णत्‍वम्।
राकेशस्‍य+आदेशेन सुविशाले पान्‍थावासे (होटल) एकस्मिन् वयम् न्‍यवात्‍स्‍म।
संस्‍कृतस्‍य कानिचन काव्‍यानि मया सह+एव नीतानि यतः मया वर्षे+अस्मिन्+एव परीक्षा देया+अभूत्।
यद्यपि माधुरी मत्‍पुस्‍तकानि दृष्टवा भृशम् जहास-तया+उक्‍तम्- ‘‘उन्‍मत्तिके! विवाहानन्‍तरम् प्रथमे मासे किम्+अध्‍ययनम् क्रियते?’’
‘‘किमिति न क्रियते? न+अत्र किमपि कारणम्।’’
‘‘मुग्‍धे! सर्वम् जानाना+अपि+अज्ञा भवसि? किम् त्‍वाम् बोधयामि, अध्‍ययनम् यदि कर्तु‍म्+इष्‍यते- तथापि तत्+न संभवति।
असंभवम्+एतत्।’’
‘‘यदि च संभवेत्+तदा?’’
‘‘तदा केवलम्+अध्‍ययनम्+एव संभवति।
प्रेम न संभवति।
जानासि त्‍वाम् यत्‍प्रेमा निशाकरवद् भवति।’’
‘‘कथम्?’’ मया+उत्‍सुकया पृष्टम्।
‘‘यदि प्रेमा न वर्धते तर्हि सः क्षयितुम्+आरभते।
न सः स्थिरः+तिष्‍ठति।
यथा चन्‍द्रः वर्धते वा- अपक्षीयते वा।
न स निस्‍पन्‍दः+तिष्‍ठति, एवमेव।’’
भूयो भूयः विचार्य मया प्रहेलिकायाः अस्‍याः अर्थः+अवबुद्ध:।
किन्‍तु मदीये हृदये कश्‍चन उवाच- कालिदासस्‍य काव्‍यानि, भरतस्‍य नाट्य-शास्‍त्रम्, संस्‍कृतस्‍य नाटकानि जीवनात् पृथक्+भूतानि न सन्ति।
तानि हृदयस्‍य सजीवानि शकलानि।
एषाम्+अध्‍ययनम् शुष्‍कः बुद्धिव्‍यायामः न+अस्ति-मानसी प्रक्रिया+अस्ति।
एतेषाम्+अध्‍ययनम् प्रेम्‍णः बाधकम् न संभवति।
इदम्+अध्‍ययनम् च, गार्हस्‍थ्‍यम् च, दाम्‍पत्‍यम् च, जीवनम् च, बुद्धिः+च, क्रिया च, ज्ञानम् च, प्रतिक्रिया च, सर्वम्+इदम् साहचर्येण चलितुम् शक्‍नुते, त्‍वम्+एतत्+अनुभूय ज्ञास्‍यति।’’
देहरादूननगरस्‍य सुविशाले शीतले च वाष्‍पयानविश्रमस्‍थले (Railway platform) वयम् सर्वे राकेशम् प्रतीक्षमाणा आस्‍म।
यथैव दूरत: कुज्‍झटिकाया: विस्‍तृतम् वितानम् विदारयन् वाष्‍पयानस्‍य तीव्र: प्रकाशः दृष्टिगोचरः+अभूत्, मम हृदयस्‍य गतिः+तीव्रा समभूत्।
राकेशः+अद्य समायाति।
अद्य+एव तद्दिनम् यदा मम विवाहितम् जीवनम्+आरभ्‍यते।
सहसा+एव वाष्‍पयानस्‍य त्‍वरिता गतिः+अकस्‍मात् मन्‍दा समजायत।
प्रथमश्रेण्‍याः एकस्मिन् प्रकोष्‍ठे राकेशस्‍य मन्‍दम् स्‍मयमानम् मुखम्+अदृश्‍यत।
माधुरी रतिकान्‍तः+च तस्‍याःम्+एव दिशि सरभसम् प्रासरताम्।
अहम्+अपि मन्‍दम् मन्‍दम्+अचलम्।
तृतीयश्रेण्‍या: प्रकोष्‍ठाद् राकेशस्‍य परिचारकः निर्गत:।
एनम्+एव परिचारकम्+आदाय राकेशः विवाहे+अपि समागतः+अभूत्।
एनम्+एव सह+आदाय+अत्र+अपि सः समागत:।
राकेशः+अवतीर्य+एव सस्मितम् सर्वे: सह+अमिलत्।
माम् प्रेक्ष्‍य पृष्टवान्- ‘‘सर्वम् समीचीनम्?’’
विद्यालये पठन्‍त्‍या मया अध्‍यापकेभ्‍य:, सहपाठिनीभ्‍य:, मित्रेभ्‍यः+च न जाने कतिवारम् स एव+अयम् कुशलप्रश्‍न: श्रुतः+अभूत्।
न जाने कियन्ति च+अस्‍य सुन्‍दरसुन्‍दराणि+उत्तराणि मया दत्तानि यतो हि सः+अयम् सभ्‍यताया: प्रथमः आचार:।
किन्‍तु राकेशस्‍य तम्+इमम् प्रश्‍नम् श्रुत्‍वा मस्तिष्‍कम्+मूर्तम्+इव, जिह्वा स्‍तब्‍धा+इव, मनः+मुग्‍धम्+इव, बुद्धिः+मूर्च्छिता+इव+अनुभूता।
नूनम् प्रश्‍ने+अस्मिन् काचित्+अननुभूतपूर्वा मधुरता, अननुमितपूर्वम्+आकूतम् च+अभविष्‍यत्।
अत एव न+अहम् किम+अपि वक्‍तुम्+अपारयम्।
‘‘सख्‍य:’’ शपामि यदि किंचित्+अपि स्‍मरामि।
’’अस्‍मान् सर्वान्+आदाय राकेश: स्‍टेशनस्‍य निरामिषाहारगृहे प्राविशत्।
अतिप्रलम्‍बान् वैदेशिकान् परिधेयान् धारयन्‍तः बहवः जनाः उष्‍णपेयानि पिबन्‍तः उपविष्टाः अभवून्।
तेषु+एकः+अपि विदेशीयः न+आसीत्+इति दृष्टवा राकेश: सस्मितम् माधुरीम्+अवोचत्।
‘‘अस्‍मत्‍सहकर्माण: प्रशासका: कथयन्ति यत्+वयम् निरामिषभोजिनः भूत्‍वा+अपि उष्‍णपेयपानार्थम् सामिषाहारगृहेषु+एव गच्‍छाम:।’’
‘‘किमिति?’’ रतिकान्‍तेन साश्‍चर्यम् पृष्टम्।
‘‘यतो हि विदेशीया यात्रिण:, आङ्गलाः+च सामिषाहारगृहेषु+एव मिलन्ति।
ते तत्र+आमिषम्+अभ्‍यवहरन्ति-वयम् च केवलम्+उष्‍णजलम् पिबाम: तथापि तै: सह संलापे सभ्‍यतायाः अभ्‍यासः भवति+इति तेषाम् तर्क:।
गुरुभ्‍यः+तेभ्‍य: सदाचारम् शिक्षित्‍वा ते+अन्‍येषाम्+उपरि प्रभावम् पातयितुम् क्षमन्‍ते।’’ 
वयम् सर्वे मुक्‍तकण्‍ठाम्+अहसाम।
आहारगृहस्‍य कोणे कौचिन्‍नवदम्‍पती स्थितौ+आस्‍ताम्।
तौ वीक्ष्‍य राकेशः माम् प्रति निभृतम्+अस्‍मयत।
अस्‍माभिः+उष्‍णपेयस्‍य चषकम् समापितम्+अपि न+आसीत्, राकेशस्‍य परिचारकेन सूचितम् यत् पण्‍यशकटि: (Taxi) बहि: सन्‍नद्धा+आस्‍ते।
सर्वम्+इदम् वीक्ष्‍य न+अस्‍माकम्+आश्‍चर्यम्+अभूत्।
परिचारका अमी एवम् विधातुम् प्रशिक्षिताः भवन्ति।
वस्‍तुतः राकेशस्‍य योजनानुसारम् तया+एव पण्‍यशकट्या वयम् देहारादूनस्‍य पान्‍थावासात्+स्ववस्‍तूनि+आदाय समीपस्‍थम् पार्वतनगरम् मसूरी+इति+आख्‍यम् प्रातिताः+तत्र च+एकस्मिन् पान्‍थावासे समवतारिता:।
राकेशे न+पान्‍थावासस्‍य+अस्‍मदीय: प्रकोष्‍ठ: सुतराम् परीक्षित:।
मदीयानि पुस्‍तकानि वीक्ष्‍य सः प्रसन्‍नः एव+अभूत्+इति मया तत्+मुखमुद्रया+अनुमितम्।
अपरस्मिन्+एव दिवसे माधुरी रतिकान्‍तः+च परावर्तेताम् पितृगृहम् प्रति।
अहम् राकेश:, परिचारकः+च केवलम्+आस्‍म।
मसूरीनगरे तस्मिन् ग्रीष्‍मे सेनासंनिवेशस्‍य महान् संभारः आसीत्।
सेनायाः बृहदधिकारिण:- तेषाम् पत्‍न्‍यः+च वैदेशिकरीत्‍या विहारम् चिकीर्षन्ति स्‍म+इति तत्र पाश्‍चात्‍यपद्धतेः+बहव: उपहारगृहा:, गोष्‍ठीगृहा: (Clubs) मनोरंजनालयाः+च तस्मिन् वर्षे विशिष्‍य सज्‍जा आसन्।
एषु खलु सीधुपानस्‍य, द्वन्‍द्वनृत्‍यस्‍य (Ball Room Dance) च प्रथा नितराम् लोकप्रिया सामान्‍या च+अभूत्।
शनिवासरेषु, रविवासरेषु च एवंविधेषु मनोरंजनस्‍थलेषु भूयस्‍तराम् संकुलता, विद्युत्+च+अवचक्‍यम्, वैदेशिकवाद्यानाम् चीत्‍कारा:, सीधुपात्राणाम् (काचमयानाम्) चणत्‍काराः+च सायंकालम् मुखरयन्ति स्‍म।
‘‘सत्‍पुष्‍करद्योतितरङ्गशोभिन्‍यमन्‍दम्+आरब्‍धमृदङ्गवाद्ये।
उद्यानवापीपयसी+इव यस्‍यामेणीदृशः नाट्यगृहे रमन्‍ते।’’
इत्यस्‍य नवीनतमम् संस्‍करणम् मसूरीनगरे द्रष्टुम् शक्‍यम्।
तस्मिन्+एव नगरे प्राप्तप्रशिक्षण: प्रशासनिकसेवायाः अधिकारी+इति कृत्‍वा यदि राकेशः+तथाविधेषु मनोरंजनालयेषु बद्धरति: स्‍यात्+इत्यत्र न+आश्‍चर्यम्।
किन्‍तु अस्‍मत्+पान्‍थावासस्‍य संमुखम्+एव स्थिते मनोरंजनालये यदा+आवाम् प्रविष्टौ तदनन्‍तरम् केवलम् पञ्चकला एव व्‍यतीता: स्‍यु:- यत्+राकेशेन कृतम् तद् दृष्ट्वा मादृश्‍या: कन्‍यकाया: प्रसाद: स्‍वाभाविकः एव+अभूत्।
यदा+आवाम् नृत्‍यालयम् प्रविष्टौ, कतिपये आङ्गलभारतीया: स्‍वरमणीभि: सार्धम् काचकूपिकाभ्‍याम् मदिराम् पिबन्‍त: स्‍वयंचालितध्‍वनियन्‍त्रस्‍य संमुखे (Juke Box) कतिपयनाणाकन् प्रवेश्‍य स्‍वयंवादिध्‍वनिचक्‍कलिकानाम् (Records) संगीतम् रसयन्‍तः दृष्टा:।
राकेशेन क्षणम् स्थित्‍वा सर्वम्+इदम् दृश्‍यम्+अवलोकितम्।
अहम् निस्‍पन्‍दा+अस्‍थाम्।
राकेशस्‍य पूर्वपरिचितः नृत्‍यालयस्‍य प्रबन्‍धकः+त्वरितम्+एव कर्गदलेखनीः+आदाय+अस्‍मत्+सविधम्+उपातिष्‍ठत्।
राकेशः+तेन+अनुपयुक्‍त:, किम् ‘रम’ नामिका मदिरा, शंपेनाख्‍या आहोस्वित्+अन्‍यादृशी? राकेश: किमपि न+अवोचत्।
किम्+इदम् प्रलपति+इति सूचिकाम् दृशम्+एव+अपातयत्।
क्षणानन्‍तरम् तेन+उक्‍तम् ‘‘अहम् नवविवाहितः+अस्मि।
अत्र मधुयामिनीः+यापयितुम्+आगत:।’’
‘‘सम्‍यक्-अधुना+एव नृत्‍यालयम् प्रविशतु भवान्।
तत्र बहवः दम्‍पतय:।
परस्‍परम् परिचय’’
‘‘अहम्+अत्र मत्‍पत्‍न्‍या सह भ्रमणाय+आगत: परेषाम् पत्‍नीभि: साकम् नृत्‍यम् विधातुम् न।’’
‘‘तदपि जाने।
किन्‍तु साम्‍प्रतम् भवताम् तादृश: परिचयः+तु नितराम्+आवश्‍यक:।
अस्मिन् शीतबहुले प्रदेशे-सीधुसुधायाः उष्‍णतायाम् न कः+अपि+अनुभवति स्‍वपत्‍नी-परपत्‍नी-विवेकम्।’’
‘‘अहम्+अत्र विवेकहीनः भवितुम् न+आयात:।
अन्‍यत्र कुत्रचन व्‍यतियापयिष्‍यामि समयम्।
यदि+अत्र काफि+इति+आख्‍यम्+उष्‍णपेयम् लभ्‍येत चेत्+विश्राम्‍यामि।’’
‘‘नैव श्रीमन्! इदम् तु सीधुगृहम् (Bar)।
उष्‍णपेयम् तु+अत्र, श्रीमन्, कुत्र?
‘‘जानामि।
तदा हि मदीयपान्‍थावासस्‍य भोजनालय: समितिकक्षः+च+एव मे पर्याप्त: स्‍यात्।
धन्‍यवादा:।’’
एतदनन्‍तरम् विद्युद्वेगेन+आवाम् बहिः+आयातौ।
पूर्वपरिचितम् जनमेनम् विनोदविधया+अपि+एवम् निः+उत्तरीकृतवति राकेशे मम चेतसि प्रसन्‍नताया: सुबोध्‍य: प्रभावः+अभूत्।
पान्‍थावासम् परावृत्‍य-ऊर्णाया: सुस्‍थूलानि वस्‍त्राणि+आकण्‍ठम् आपादतलम् च परिधाय+आवाम् मसूरीनगरस्‍य दीर्घमार्गेषु एकान्‍तभ्रमणाय निर्गतौ।
स्‍मृत्यालोक:-
प्रथमायाम्+एव निशि भ्राम्‍यतोः+आवयोः+अनिशीथम् संलाप: समभूत्।
यद्यपि+अहम् नितान्‍तम् सलज्‍जा-रुद्धकण्‍ठा+इव+अभूवम्-तथापि औत्‍सुक्‍येन कृतत्‍वरा+अहम् पृष्टवती राकेशम्-समग्रम्+अपि वृत्तांतम्।
यथा हि अनन्‍तचतुर्दश्‍या: कथायाम् भक्तिरससमत्त: कौण्डिन्‍यब्राह्मण: अनन्‍तव्रतदोकरम् तिरस्‍कृत्‍य जातदारिद्रय:, पश्‍चात्+तप्‍यमान: अनन्‍तम् द्रष्टुम् वनम् प्रति निर्गतः+तत्र+एकम् वृषभम्, गर्दभम्, कुंजरम्, गाम्, पुष्‍करिणीद्वयम् च दृष्टवान् पृष्टवान्+च तान्+अनन्‍तस्‍य विषये.......वृद्धब्राह्मणरूपधारिणा+अनन्‍तेन स्‍वगुहाम् प्रति नीत:, स्‍वरूपम् दर्शितः+च सर्वविधसाफल्‍यानन्‍तरम् भगवन्‍तम्+एव पृष्टवान् -
‘‘का गौ: को वृषभः+तथा?
मया दृष्टम् महारण्‍ये किम् तत्+पुष्‍करिणीद्वयम्?
क: खर: कुंजर: कः+असौ कः+असौ वृद्धः द्विजोत्तम:?’’,
भगवान्+च+उत्तरितवान् -
‘‘वृषः धर्मः+त्वया दृष्ट:...............
खर: क्रोधः+त्वया दृष्ट: कुंजरो मद उच्‍यते+अत्र
ब्राह्मणः+असौ+अनन्‍तः+अहम्।’’
इत्यादि-
तथैव साम्‍प्रतम् मया राकेशः रहस्‍यम् पृष्ट:- ‘‘कः+अयम् भारद्वाज:? -येन सह मदीयम् वाग्‍दानम्+अभूत्- कथम् भवान् प्रशासनिकसेवाम् प्रविष्ट:? नगरम् परित्‍यज्‍य किम् किम् भवता कृतम्?’’
राकेशेन-नितान्‍तम् स्निह्यता-सर्वम्+अपि पुरागतम् वृत्तम् व्‍याख्‍यातम्।
रात्रौ प्रलम्‍बतरुपंक्तिगामिन: सर्वे+अपि दूरस्‍थाः राजमार्गा: शून्‍याः अदृश्‍यन्‍त।
रथ्‍यासु कुत्रचन काचदीपा: मन्‍दम् मन्‍दम् प्रज्‍वलन्‍त: स्‍वसत्ताया: संकेतम्+इव+अदु:, कदाचन तीव्रम् नि:सरन्‍ती काचन मरुत्तरगन्‍त्री आवाम् दृष्ट्वा मन्‍दवेगा+अभूत्-(तत्र हि अपरिचितानाम्+अपि मरुत्तरद्वारा यथा+इष्‍टस्‍थानप्रापणस्‍य शिष्‍टाचारः+अपि+अस्ति किन्‍तु स्‍वल्‍पेषु+एव मार्गेषु यानानि+अनुमतानि।)-अनन्‍तरम् च निभृतम्+एकान्‍तम्+अभूत्-निर्मक्षिकम्।
राकेशेन तस्मिन् समये स्‍वजीवनवृत्तान्‍तकथने यः+ रसः+ निक्षिप्त:- मम च+अन्‍तरे तम्+इमम् श्रावम् श्रावम् यादृशी तन्‍मयता उदिता सर्वम्+इदम्+अनुभवसाक्षिकम्+एव, न वर्णयितुम् शक्‍यम्।
राकेशस्‍य जीवनवृत्तम्+इदम्-यत्+अद्यत्‍वे मम सुपरिचितम् संजातम्+अस्ति-संक्षिप्‍य एवम् कथयितुम् शक्‍यते-
एम.ए. परीक्षाम्+उत्तीर्य-राकेशेन अस्‍माकम् नगरे एव एकस्मिन् संस्‍कृतपत्रे वृत्तिः+लब्‍धा+आसीत्।
प्राय: पञ्चष-घण्‍टा: प्रतिदिनम् कार्यम् करणीयम्+अभूत्।
लेखानाम् शोधनम्, ‘प्रूफ’ पठनम्-पत्राणाम्+उत्तराणि-सर्वम्+इदम् राकेशस्‍य स्‍वास्‍थ्‍योपरि प्रतिकूलायितम्।
बह्वी: प्रा‍र्थना: श्रुत्‍वा+अपि यदा प्रकाशकेन राकेशस्‍य वेतनम् न परिवर्धितम्, तदा+अनेन स्‍वपरिवारस्‍य निम्‍नाम्+आर्थिकीम् स्थितिम् जानानेन+अपि पितरम् प्रति पत्रम् लिखितम्-यत्+किम् स भृतिलाभपर्यन्‍तम् राकेशम् गृहे निवासयितुम् स्‍वीकुरुते? पितुः+उत्तरम् निषेधात्‍मकम्+एव+आगतम्।
राकेशः भृशम्+अखिद्यत।
भारतम् परित्यज्‍य+अन्‍यत्र गन्‍तुम् दृढम् निश्‍चयम्+अकरोत्।
पित्रे च+अन्तिमम् (?) पत्रम्+अलेखीत्-यत्+अहम्+अद्य भारतम् त्‍यक्त्‍वा विदेशान् गच्‍छामि-अस्मिन् जीवने य‍दि पुनः+अदर्शनम् भवेत्+तदा कृतार्थः भविष्‍यामि।
अन्‍यथा+अयम् मदीयः+चरम: प्रणाम:।
किन्‍तु विदेशयात्रा तदात्‍वे न तावती सरला+अभूत्।
केवलम् नगरम् परित्‍यज्‍य राकेशः नगरान्‍तरम्+अयासीत्, यस्‍य सूचना मया+अपि पितुः+मुखात्+लब्‍धा।
एतदनन्‍तरम् विद्युत्+वेगेन+एव, राकेशस्‍य जीवने परिवर्तनस्‍य चित्रपटदृश्‍यम् समागतम्।
भिक्षुकः इव दीनः+ मलिनः+च राकेशः+ भारत-राजधान्‍याः मुख्‍यासु वसतिषु गृहाद् गृहम् गृहाध्‍यापनम् (ट्यूशन) वृत्तिम् गवेषयमाण: आहिण्‍डते स्‍म।
सर्वत्र+एव प्राय:- अतिसंक्षिप्तम्+उत्तरम् लभ्‍यते स्‍म- ‘‘नैव।’’
‘‘न+अधुना।’’
’’ खेदः+अस्ति-भवत: आवश्‍यकता न+अस्ति।
’’इत्यादि।
एकत्र वस्‍त्रापणे विक्रयकर्मचारिण: (Salesman) आवश्‍यकता+आसीत्।
राकेशेन तदपि स्‍वीकृतम्।
पञ्चदश दिवसा व्‍यतीता:।
राकेशेन आपणस्‍य समाचारपत्रे एकत्र संस्‍कृताध्‍यापकस्‍य+आवश्‍यकताविज्ञापनम् पठितम्।
साक्षात्‍कारः+अभूत्।
एकमासादन्‍तरम् राकेशेन+अध्‍यापकपदम् लब्‍धम्।
वस्‍त्रापणस्‍वामिना एकमासस्‍य+एव वेतनम् दतम्-पञ्चदशदिवसानाम् श्रमदानम्+एव+अभूत्।
तदा हि भारतस्‍य स्‍वातन्‍त्र्यम् नूतन: शिशुः+एव+आसीत्।
नवीनसंविधानान्‍तर्गत-धारानुसारम् स्‍थापितेन जनसेवायोगेन भारतस्‍य प्रशासनिकसेवा (I.A.S) या: प्रतियोगिता-परीक्षा: नवीनतया आरब्‍धा:।
सहकर्मणाम्+अनुरोधेन राकेशः+अपि परीक्षासु प्रविष्‍ट:।
संस्‍कृतम् खलु दैवी वाग् देव इव निग्रहानुग्रहयो: समर्था!! वरः+अपि दातुम् शक्‍यते-शापः+अपि+अनया।
परीक्षासु यदि विद्यार्थी संस्‍कृतविषयम्+आदत्ते-सः वरम्+इव लभते।
विशेषत: प्रतियोगितापरीक्षासु।
राकेशेन भूयांसः+अंकाः लब्‍धा:।
साक्षात्‍कारः+अभूत् (Interview) 
यदा च राकेशेन समाचारपत्रे सफलानाम् प्रतियोगिनाम् नामसु स्‍वकीयम् नाम ‘‘भारद्वाज, राकेश’’ इति पठितम् तदा हर्षोन्‍मादातिरेकेण नयनयोः+अश्रुप्रवाह:-मुखात् चीत्‍कारः+च निर्गत: सहसा।
राकेशस्‍य पिता-येन विदेशम् प्रेषितम् सुतम् जीवने कदाचन द्रष्टुम् प्रत्‍याशितम्+अपि न+अभूत्, समाचारपत्रे तस्‍य नाम पठितवान्-आह्लाद-विस्‍मयजडता-+आवेगानाम् भावशबलतायाम्+अयम् स्‍वात्‍मानम् व्‍यस्‍मार्षीत्।
तद्दिने एव राकेशस्‍य तडित्पत्रम् पित्रा‍+अधिगतम्- ‘‘प्रशासनिकसेवायाम्+अहम् स्‍वीकृत:।
दर्शनम् कर्तुम्+आगच्‍छामि।’’
भारद्वाजमहोदयेन महान्‍तम् विजयम्+अधिगत्‍य+उपेयुष: पुत्रस्‍य शिर: आघ्राय हार्दिक्‍य आशिष: प्रदत्ता:।
राकेशस्‍य शरीरपरीक्षा+अभूत्-तदनन्‍तरम्+अस्मिन्+एव मसूरीनगरे प्रशिक्षणम्+अभूत् (Training)।
तदैव  प्रशिक्षणात्+परावृत्तेन राकेशेन पितुः+मुखात्+श्रुतम् यत्+तव पाणिग्रहणस्‍य मदीया+अन्तिमा+अभिलाषा+अस्ति, कदा ताम् पूरयिष्‍यसि?
‘‘संकटसाफल्‍यो: समग्रे+अपि सुदीर्घे+अस्मिन् संघर्षे प्रयतमानस्‍य मे हृदये त्‍वदीय: स्‍नेहदीप: सर्वदा+एव प्राज्‍वलत्।
पावनस्‍य+अस्‍य प्रेम्‍ण: काचन ओजस्विनी प्रेरणा सा+अभूत्-मया मम+आत्‍मा+अजस्रम् संघर्षाय प्रेरित:।
इदम्	 खलु किंचित्+अनिर्वचनीयम् सूत्रम्+अभूत्-येन सर्वम्+इदम् दर्शितम्।
संकटग्रस्‍तस्‍य+अपि मम+आसीत्+इदम्+अनुमानम् यत्+त्वाम् कश्‍चन+अन्‍यः नेतुम् न पारयिष्‍यति।
मम+एव+अयम्+अधिकार:।’’
तस्‍याःम् निशि आवेगपूर्वकम् यदा राकेशेन तदिदम्+उक्‍तम्, मम समग्रे+अपि गात्रे रोमहर्ष: समभूत्।
शाकुन्‍तलस्‍य तत्सर्वम् दृश्‍यम् नयनयोः+अनृत्‍यत्- यदा शकुन्‍तला शंकते-
‘‘तव नहि जाने हृदयम्-मम खलु कामः दिवा+अपि रात्रिम्+अपि,
निर्घृण, तपति बलीयः+त्वयि वृत्तमनोरथानि गात्राणि।’’
दुष्‍यन्‍तः+च+अपि तथाविधम्+एव स्‍नेहतापम्+अनुभवन्+अनुत्तरयति-
‘‘तपति तनुगात्रि मदनः+त्वाम्+अनिशम्, माम् पुनः+दहति+एव।
ग्‍लपयति यथा शशांकम् न तथा हि कुमुद्वतीम् दिवस:।’’
स्‍वपितुः+मुखात्+विवाहप्रस्‍तावम् श्रुत्‍वा राकेशेन-अधिकारिसुलभया स्‍पष्टतया+उक्‍तम् यत्+मम प्रथमः दोहद: ‘‘कल्‍पनायाम् (मयि) वर्तते।
सा मया बहुवर्षपूर्वम् पाठिता+अभूत्-इत्यादि।
मद्विवाहम् पुरस्‍कृत्‍य भृशम् चिन्तितेन मत्पित्रा सहसा+एव भारद्वाजमहोदयस्‍य पत्रम् प्राप्तम् यस्मिन्+इदम् पृष्‍टम्+अभूत्, यत्+किम्+अधुना+अपि कल्‍पना+अविवाहिता+अस्ति? किम्+अधीते?’’
सर्वस्‍य पत्रव्‍यवहारस्‍य+अन्‍तरम् यत्+जातम् तत्+अद्य चक्षुषोः+अग्रे।
प्रशासनाधिकारिणा सह स्‍वकन्‍यकायाः विवाहम्+अद्य कः न+अभिलषति? किन्‍तु मत्पितृभ्‍याम् सर्वम्+इदम् मयि न प्रकटिम्+इति+आश्‍चर्यम्+आसीत्।
अस्‍तु, तदिदम्+अपि ताभ्‍याम् युक्ततरम्+एव कृतम्।
‘‘भारद्वाज’’ इति नाम श्रुत्‍वा अन्‍यम् कंचन+आशंकमानया मया यस्‍य कश्चन+अपि ‘‘पाणिग्रहीतु:’’ चरणयोः+जीवनापर्णस्‍य या प्रतिज्ञा कृता तदनन्‍तरम् विवाहमण्‍डपे राकेशम् वीक्ष्‍य मदन्‍तः+तले विस्‍मयोद्वेगेन यत्+खलु कृतम् तत्+सर्वम् लज्‍जानम्रमुख्‍या मया राकेशाय निवेदितम्।
अन्‍यः+अन्‍यस्‍य विदितरहस्‍याभ्‍याम्+आवाभ्‍याम् परिज्ञातम्+अपि न, यत्+गात्रे: प्रथमः यामः व्‍यतीत:, द्वितीयः+अपि।
शीतम् प्रवृद्धम्-आवाम् च स्‍वपान्‍थावासाद् गव्‍यूतिपर्यन्‍तम् (क्रोशद्वयम्) समागतौ।
प्रकोष्‍ठबद्धाम् घटिकाम् वीक्ष्‍य राकेशः+त्वरितम्+एव पान्‍थावासमार्गम् प्रति परावृत्त:।
त्‍वरितम् पादन्‍यासम्+आरभ्‍य+अपि+आवाभ्‍याम् पान्‍थावासम् प्रति पुन: परावर्तने सार्धहोरा समापिता+अभूत्।
पान्‍थावासम्+आगत्‍य+आवाभ्‍याम् ज्ञातम् यत्+गात्रे: केवलम्+एकः एव यामः+अवशिष्‍ट:।
किन्‍तु सर्वप्रथमे+अस्मिन् सहभ्रमणे-अनिर्वचनीयम्+अननुभूतपूर्वम् यत्+तादात्‍म्‍यम्, या+आत्‍मनः+तल्‍लीनता, हृदययोः+तन्‍मयता, अचिन्‍त्‍यः+च मधुरिमा+अनुभूतः+तम्+अधुना+अपि स्‍मरामि।
मानवहृदयमर्मज्ञेन भवभूतिना यत्+उक्‍तम् तत्+तदा मे स्‍मृतिम्+आरुरोह।
मया शनकैः+अवनतमुख्‍या मदीयाम् घटिकाम् वीक्ष्‍य सः+अयम् श्‍लोकार्ध: पठित: -
‘‘किमपि किमपि मन्‍दम् मन्‍दम्+आसक्तियोगा-
दविरलितकपोलम् जल्‍पतोरक्रमेण’’
राकेश: स्‍नेहगद्गदः इव+अजायत।
तस्‍य+अपि संस्‍कृत-ग्रन्‍थानाम् स्‍मृतिः+तीव्रा+आसीत्।
तेन स्‍मयमानेन श्लोकार्धम् पूरितम्- 
‘‘अशिथिलपरिरम्‍भव्‍यापृतैकैकदोष्‍णो-
रविदितगतयामा रात्रिः+एव व्‍यरंसीत्’’
जीवनस्‍य दिशा: -
मसूरीनगरस्‍य सप्ताहान्‍तेन+आवासेन राकेशः+च+अहम् च एतावत्+निकटम्+आयातौ यत्+नूनम्+आवाम् जन्‍मजन्‍मान्‍तरसहचरौ।
एतस्मिन् सप्ताहे न खलु+आवाम् सुरापानगृहम् गतौ न वा द्वन्‍द्वनृत्‍यालयम्।
तस्मिन् प्रवासभवने'लम्‍बलम्‍बासु निर्जनवीथीषु-कालिदासम्,भवभूतिम्, अमरुकम्, भारविम्, माघम्, क्षेमेन्‍द्रम् च स्‍मरन्‍तौ+आवाम् सप्ताहम्+इमम् सप्तक्षणान्+इव व्‍यत्‍यवाहयाव।
न जाने क: खलु सः+अभूत्+आवेशः+ यत्+अहम् व्‍यस्‍मार्षम् यत्+अस्मिन्+एव वर्षे मया परीक्षा प्रदेया, राकेशः+च व्‍यस्‍मरत्+यत्+सः प्रशासनधिकारी वर्तते।
सा+इयम्+आत्‍मविस्‍मृतिः+विलीना यदा सप्ताह: समाप्त:, किन्‍तु किम्+अहम् कथयानि यत्+इमम् सप्ताहम् जीवनपर्यन्‍तम्+आवाम् विस्‍मर्त्तुम् शक्ष्‍याव:?
मया मदीयानि संस्‍कृतकाव्‍यानि नाटकपुस्‍तकानि च पुन: पेटिकान्‍तस्‍थानि विहितानि।
सहसा+एव माधुर्याः वाक्‍यम् स्‍मृतिपथम्+आरुरोह ‘‘उन्‍मत्तिके! विवाहानन्‍तरम् प्रथमे मासे किम्+अध्‍ययनम् क्रियते?’’ मम च+उत्तरम् यत् ‘‘कालिदासीयकाव्‍यानि जीवनात्+न भिन्‍नानि’’ कियत्+सत्‍यम्+आसीत्।
मया+अनुभूय ज्ञातम् यत्‍कालिदासेन भवभूतिना च यत्किमपि लिखितम् तदेव प्राणितम्-तदेव+उच्‍छ्वसितम्, तदेव जीवितम्, यदेव जीवितम्-यदेव प्राणितम् यदुच्‍छ्वसितम् तदेव लिखितम्।
जीवने च काव्‍ये च तयोः+न कः+अपि भेदः+अभूत्।
अत एव वास्‍तविककवीनाम् काव्‍येषु मर्मस्‍पर्शिनी काचन अलौकिकी संवेदना वर्त्तते या चर्वणासमकालम्+एव हृदयस्‍य तासु तासु भावनासु तादात्‍म्‍यम् सम्‍पादयति।
आवाभ्‍याम्+इदम्+अनुभूतम्।
एतदनन्‍तरम् तु जीवनस्‍य दिशा परिवृत्ता।
राकेशः मासे दशदिवसान्।
प्रवासी एव+अस्‍थात्।
तस्‍य प्रशासनसेवा सर्वम्+इदम्+आवश्‍यकम्+अकरोत्।
किन्‍तु तस्‍य संस्‍कृतस्‍नेह: कवितानुरागः+च न किंचित्+अपि अपक्षीणौ।
किम् भवन्‍तः विश्‍वसिष्‍यन्ति यत्+सः+अद्य+अपि ‘‘कवयति’’।
अहम्+अपि ‘‘कवयामि’’।
इदम्+एव+आवयोः+जीवनम्।
इदम्+एव हृदयस्‍य+आन्‍नम्।
प्रशासकस्‍य पत्‍नी+इति कृत्‍वा न जाने मदीयप्रदेशस्‍य नगरस्‍य च कतिकतिषु संस्‍थासु सदस्‍यात्‍वेन पदाधिकारित्‍वेन च पुरस्‍कारप्रदानाय, भाषणाय च+अहम्+आमन्त्रिता+अस्मि।
राकेशः+अपि तत्र गच्‍छति।
किन्‍तु बहुधा+अध्‍यक्षत्‍वेन।
यदा राकेशः+अध्‍यक्षताम्+अवलम्‍बते, तदा+अहम् पुरस्‍कारान् वितरामि।
सा+इयम् परम्‍परा+एव संजाता+अस्ति।
जनाः विस्‍मर्यन्‍ते यद् राकेशः भाषणम् संस्‍कृतपद्येन+एव+आरभते, संस्‍कृत-पद्येन+एव+उपसंहरति।
एतस्‍मात्+अपि+अधिकम्+आश्‍चर्यकरम्+इदम्+अस्ति-यत्+अहम्+अपि संस्‍कृतपद्येन भाषणम्+आरभे-संस्‍कृतेन+एव च+उपसंहरामि।
ते मन्‍ये तत्+इदम्+अपि जानन्ति यदा+आवयोः+विवाहः गान्‍धर्वविवाह: (Love Marriage) अस्ति।
किन्‍तु मन्‍ये तदिदम्  ते न जानन्ति यत्+एतस्‍य गान्‍धर्वविवाहस्‍य सूत्रम् संस्‍कृतम्+एव+अस्ति।
विवाहस्‍य ऋचा संस्‍कृतकाव्‍यानि, मङ्गलहोमस्‍य च ऋत्विक् कालिदासः एव+अभूत्॥
विवाहस्‍य वर्षत्रय+अनन्‍तरम् ललाटलिप्‍या यत्+किमपि कृतम् तेन कविकुलगुरो: रघुवंशतृतीयसर्गस्‍थम् -
‘‘शरीरसादादसमग्रभूषणा मुखेन सा+अलक्ष्‍यत लोघ्रपाण्‍डुना।
तनुप्रकाशेन विचेयतारका प्रभातकल्‍पा शशिना+इव शर्वरी॥’’
पद्यम्+इदम् प्रत्यक्षम्+अनुभावितम्।
राकेशः+ माम्+अन्‍तर्वत्‍नीम् विज्ञाय परिहासानाम् पराम् काष्‍ठाम् प्राप।
दैनन्दिनेन ‘‘तव कः दोहद:’’ इति प्रश्‍नेन सः माम्+उपजहास।
वस्‍तुस्थितौ, न मे कः+अपि दोहदः+अभूत्।
तथापि न जाने किम्+इदम्+आसीत्? एकदा कार्यालयात् परावर्त्तमानेन राकेशेन स्‍वभृत्‍यस्‍य शिरसि एका महती पोट्टलिका+आनीता।
किम्+अस्‍याम् पोट्टलिकायाम् भवेत्+इति+अहम् चिरम् व्‍यचारयम्।
मया पृष्टम्- ‘‘राकेश! पोट्टलिकायाम्+अस्‍याम् किम् वा तादृशम् बहुमूल्‍यम् वस्‍तु वर्तते यत्+त्वम् मदीये शयनकक्षे ताम् स्‍थापयितुम् परिचारकम्+आदिशसि?’’ राकेश: केवलम् मन्‍दहासम् व्‍यसृजत्, ‘‘तत्त्‍वम् स्‍वयम्+एव ज्ञास्‍यसि।’’
सायम् शयनकक्षे गतया मया दृष्टम् यत्‍पोट्टलिकायाम् वस्‍तुतः एव बहुमूल्‍यम् किंचन वस्‍तु वर्त्तते।
तदिदम्  वस्‍तु जगत: सर्वेषाम् वस्‍तूनाम्, प्राणिनाम् च समवायिकारणम्+अस्ति।
सर्वे+अस्‍मात्+एव प्रादुर्भवन्ति-अस्मिन्+एव विलीयन्‍ते।
आसीत् तदिदम्  वस्‍तु- ‘‘मृत्तिका।’’
पोट्टलिकायाम् स्‍वच्‍छसुरभिमृत्‍स्‍नाया: बहूनि खण्‍डानि+आसन।
एततदुपरि राकेशहस्‍तलिपीकृतम् पद्यम्+आसीत्-
‘‘तदा+आननम् मृत्‍सुरभिः क्षितीश्‍वरः रहस्युपाघ्राय न तृप्तिम्+आययौ’’
प्रयत्‍नशते+अपि कृते+अहम् हास्‍यम् न रोद्धुम्+अपारयम्।
राकेशेन+अपि तस्मिन्+अट्टहासे स्‍वकीयः योग: प्रदत्त:।
तदैव मया ज्ञातम् यद् यस्‍य कालिदासीयपद्यस्‍य वास्‍तविकम् तात्‍पर्यम्+अहम् च, मत्‍सहपाठिन्‍यः+च विद्यालये पुन: पुन: प्रयत्‍यापि न+अजानीम, तदेव पद्यम्+अधुना जीवनस्‍य विद्यालयेन स्‍वत एव, अनायासम्+एव बोधितम्।
मया प्रोक्तम् यन्‍मया न कदापि मृद्भक्षणेच्‍छया कृता+अभूत्-न च+अद्य सा वर्तते।
भवेत्+तादृशी काचन+अभिलाषा सुदक्षिणाया:।
अहम् तु ‘‘दिवम् मरुत्‍वान्+इव भोक्ष्‍यते भुवम् दिगन्‍तविश्रान्‍तरथः हि मत्‍सुत:’’ इत्यपि न चिन्‍तयामि।
अहम्+एव किमुका+अपि माता+अद्य स्‍वकीयम् सुतम् दिगन्‍तविश्रान्‍तरथम् च कल्‍पयति।
कुत्र+अद्य रथा:, कुत्र दिगन्‍तसाम्राज्‍यम्? मत्‍सुतस्‍य मरुत्तरशकटि:, वायुशकलम् (Bicycle) वा विश्‍वस्‍य कस्मिन्+अपि प्रदेशे न+अवरुद्धम् भवेत्+इति कामम् नवयुगीना मातरः आशासन्‍ताम्!
गच्‍छता कालेन ‘‘राजीवस्‍य’’ पदार्पणम् मद्गृहाङ्गणे समभूत्।
जीवनस्‍य बह्वयः+चिन्‍ता:, बहूनि कार्याणि समृद्धानि।
शिशो: पालनम्, ‘‘कौमारभृत्‍या’’, शिक्षा च न तावत्‍सरलम् कर्म।
सप्तमम् वर्षम्+उपेयुषि राजीवे नवीना खलु+एका समस्‍या उदिता।
राकेशस्‍य प्रशासनसेवायाम् सुमहती समस्‍या खलु+एका सा+इयम्+अभूत् यत् प्रतिवर्षद्वयम् तस्‍य स्‍थानान्‍तरणम्+अभूत्।
समग्रम्+अपि गृहम् स्‍थानान्‍तरणीयम्+अभूत्।
किन्‍तु द्वौ+अपि+आवाम् न+अत्र किमपि काठिन्‍यम्+अनुभूतवन्‍तौ पूर्वम्।
अधुना सुमहती कठिनता राजीवस्‍य शिक्षायाः अभूत्।
शिक्षाया: प्रच‍लति सत्रे (Session) यदि राकेशस्‍य स्‍थानान्‍तरणम् भवति, तर्हि राजीवस्‍य शिक्षाया: किम् भावि? किम् सः विद्यालयम् मध्‍ये एव परित्‍यजतु? अन्‍यस्मिन् वा विद्यालये प्रवेशम् विधाय, नवीनायाम् शिक्षापद्धतौ नवीने वा वातावरणे प्रविश्‍य, मासद्वयम् मासत्रयम् वा परिचये एव यापयेत्? यद्यपि स्‍थानान्‍तरितेषु+अधिकारिषु तदपत्‍यानाम् शिक्षायाः विद्यालय-प्रवेशस्‍य च भूयसी सुविधा सर्वकारेण (शासनेन) प्रदत्ता+अस्ति तथापि बालकानाम् शिक्षायाः दृष्टिकोणेन अधिकारिणाम् स्‍थानान्‍तरणम् हानिकरम्+एव भवति।
किन्‍तु क: शृणोतु?
सर्वम्+इदम् विचार्य निश्चितम् यद् राजीवस्‍य प्रचलति शिक्षासत्रे (Academic Session) यदि राकेशस्‍य स्‍थानान्‍तरम् भवेत्+तर्हि राजीवेन सह+अहम्+अपि तस्मिन्+एव स्‍थाने तिष्‍ठेयम्, केवलम् राकेश एव+अन्‍यस्मिन्+नगरे गच्‍छेत्।
सः+अयम् नवीनः एव+अनुभवः+अभूत्।
मेघदूतस्‍य ‘‘शापेन+अस्‍तम्+अगमितमहिमा वर्षभोग्‍येण भर्त्तु:’’ इति स्थिति: प्रत्यक्षम्+अनुभूता।
राजीवस्‍य सत्रान्‍तम् यावत् सः+अयम् यक्षस्‍य यक्षपत्‍न्‍याः+च+इव शापः+अभूत्।
मदीयः यक्ष: रामगिर्याश्रमे+अस्‍थात्।
अहम्+अत्र राजीवेन सह अलकायाम् स्थिता - ‘‘शापान्‍तः मे भुजगशयनात्+उत्थिते शाङर्गपाणौ-शेषान्‍मासान् गमय चतुरः लोचने मीलयित्‍वा’’ इतिवत् राजीवस्‍य सत्रान्‍तम्, परीक्षासमाप्तिम् च प्रतीक्षमाणा+अभूवम्।
भेदः+तु+इयान्+अभूत् यत्+मेघदूतस्‍य यक्ष: संचार (Comunication) साधना+अभावात् स्‍वकीयम् संदेशम् मेघेन वाहयितुम् विवशः+अभूत्, मदीयः यक्षः+तु भारतसर्वकारस्‍य प्रेषणाविभागस्‍य (Postal Deptt.) सहाय्यम्+एव पर्याप्तम्+अमन्‍यत।
यदा-कदाचित्+अवकाशम्+आदाय यक्षपत्‍न्‍या सह सङ्गन्‍तुम् सुविधा+अपि मदीयस्‍य यक्षस्‍य+अभूत्।
किन्‍तु दौर्भाग्यम्+इदम्+एव+आसीत् यत्‍कालिदासीयः यक्ष: कुबेरेण सकृत्+एव वर्षभोग्‍येण शापेन शप्तः+अभूत्-सः+अपि जनानाम् कथनानुसारम् -
‘‘श्रुत्‍वा वार्ताम् जलदकथिताम् ताम् धनेशः+अपि सद्य:
शापस्‍य+अन्‍तम् सदयहृदय: संविधाय+आर्द्रचित्त:।
संयोज्‍य+एतौ विगलितशुचौ दम्‍पती हृष्‍टचित्तौ
भोगान्+इष्टान्+अविरतसुखान् भोजयामास शश्‍वत्।’’
इति सुखान्‍तपरिणतिम् बुभुजे-परन्‍तु अत्र प्रतिवर्षद्वयानन्‍तरम्, वर्षत्रयानन्‍तरम् वा मदीयो यक्ष: विविधै: कुबेरायितैः+अधिकारिभि: विविधविभागानाम्+आधिपत्‍यम् प्रदाय विविधेषु स्‍थानेषु  प्रेषितः+अभवत्।
परम् तस्‍य रामगिर्याश्रमा: समये समये परिवर्त्तन्‍ते स्‍म, मदीया+अलकानगरी च+अपि यथासमयम् परिवर्त्तिता+अभूत्।
परन्‍तु आधुनिकयुगस्‍य+अर्वाचीनः+अयम् शाप: कुबेरशापात्+अपि+अधिकतरम् दारुणः मया+अनुभूत:।
एषु दिवसेषु-विप्रयोगसमये-वसन्‍तौ+तारवेलासु-शरदुज्‍जृम्‍भणकाले सर्वदा+एव ‘‘मेघदूतम्’’-उत्तरचरितम्’’, ‘‘भामिनीविलास’’ इत्यादयः+अमरकृतयः मम च राकेशस्‍य च मन:-संतर्पणसाधनानि+अभूवन्।
रात्रौ शयनात्‍प्राक् यदा राजीवः+अपरस्मिन् प्रकोष्‍ठे पठन्+अभूत् तदा काव्‍यानाम्+अमीषाम् नाटकानाम् च रसास्‍वादः मम कर्त्तव्‍यः+अभूत्।
राकेशः+अपि+एतानि न व्‍यस्‍मरत्+इति मया हेतुना+अनेन+अनुमितम् यत्+तस्य प्रत्येकम् पत्रे -
‘‘नितराम् परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि।
यदि कोमलता तवाङ्गकानाम्+अथ का नाम कथा+अपि पल्‍लवानाम्।’’
‘‘अद्य+अपि ताम् (माम्) रहसि दर्पणम्+इक्षमाणाम्
संक्रान्‍तमत्‍प्रतिनिभम् मयि पृष्‍ठलीने।
पश्‍यामि वेपथुमतीम् च ससंभ्रमाम् च
लज्‍जाकुलाम् समदनाम् च सविभ्रमाम् च।’’
इत्यादिभि: संचारिभावै: सह मदीया प्रशंसा, मदीया स्‍मृतिः+वा उल्लिखिता+अभूत्।
शनै: शनैः+मया+अनुमितम् यदि+अद्य मम राकेशस्‍य च यः व्‍यासङ्गः+अस्ति, प्राचीनकाव्‍यानि ग्रन्‍थाः+च प्रति, स मन्‍ये दशवर्षानन्‍तरम् न+अवशिष्‍येत।
यदि राजीवस्‍य कनीयान् अरविन्‍द:, अथवा कनीयसी सरोजिनी कदाचन समायाता तर्हि सर्वम्+इदम् शशशृङ्गवद्विलीनम् भविता।
राकेशाय मया मदीया शंका लिखिता।
सः+अपि किंचन तथैव चिन्‍तयत्+आसीत्।
तेन प्रस्‍तुतम् यत्+यदि मया यत्र कुत्रापि, विद्यालये, महाविद्यालये, विश्‍वविद्यालये वा अध्‍ययनस्‍य+अध्‍यापनस्‍य च क्रम: प्रारभ्‍यते, तदा सर्वम्+इदम् सरलम् भवेत्, समयस्‍य पूर्ण+उपयोग:, मस्तिष्‍कस्‍य च पूर्णो व्‍यायाम: स्‍यात्।
मया निश्चितम् तत्+कुत्रापि महाविद्यालये प्राध्‍यापकपदम् लभेय चेत्‍समग्रापि आशालता पुनः+हरिता स्‍यात्।
विद्यार्थिजीवने अध्‍यापकान् अध्‍यापिकाः+च वीक्ष्‍य तान् प्रति काचन श्रद्धा समुदिता+अभूत्- एव मम जीवनस्‍य आदर्शा अभूवन्।
एम.ए. परीक्षाम्+उत्तीर्य अहम्+अपि प्राध्‍यापिका भवेयम्+इति मदीया चरमा महत्त्‍वाकांक्षा+आसीत्।
सर्वम्+इदम् वर्षद्वयानन्‍तरम्+एव भूयात्+इति राकेशेन सूचितम् यतः+त्रिंशद् वर्षाणि+अतीत्‍य न कः+अपि राजकीये महाविद्यालये प्राध्‍यापकपदम् लब्‍धुम् शक्‍नुते स्‍म।
मया सर्वत्र राजकीयशिक्षाविभागेषु लोकसेवायोगस्‍य विज्ञप्तीनाम्+उत्तरे, स्‍वतन्‍त्रमहाविद्यालयेषु, विश्‍वविद्यालयेषु च संस्‍कृताध्‍यापकपदाय प्रार्थनापत्राणि प्रहितानि।
यदि सर्व: स्‍वमनोवाञ्छितम् वाञ्छासमकालम्+एव प्राप्‍नुयात्+तर्हि लोकस्‍य गतिः+विपरीता भवेत्।
वर्षम्+एकम् यावत्+मया चातकव्रतिन्‍या प्रतीक्षिता मदीया विधिलेखा।
न किम्+अपि+आगतम्।
किन्‍तु+एकदा राकेशस्‍य तडित्‍पत्रम्+अधिगत्य (tElegram) ‘‘अभिनन्‍दनानि।’’
अकस्‍मात्+एव, अप्रासंगिकम्+इदम् कीदृशम्+अभिनन्‍दनम्+अस्‍ति+इति न+अहम् ज्ञातुम्+अपारयम्।
ततः एकम्+अपरम् तडित्पत्रम्-‘‘अहम्+आगच्‍छामि।’’
आगति+एव तेन सूचितम् यत्तस्‍य सहयोगिना+अपरेण शिक्षाधिकारिणा यदा ज्ञातम् यत्तस्‍य पत्‍नी वर्षेण+एकेन प्राध्‍यापकपदम् वाञ्छति किन्‍तु न सफलीभवति तदा तेन मासेन+एकम्+एव स्‍वविभागे प्राध्‍यापकपदम् मत्‍कृते सुरक्षितीकृतम्।
सः मदीयानि योग्‍यतापत्राणि वाञ्छति।
सः+अयम् खलु लोकस्‍य क्रम:।
अद्यत्‍वे योग्‍यताम् पंगुताम्+आपन्‍ना, शक्तिप्रयोगम्, साहाय्यम् च विना न+असौ+अग्रे प्रसरति।
सर्वम्+इदम् दर्शम् दर्शम् मया लोकसरणि: सम्‍यक्+अनुभूता, सम्‍यक्+आलोचिता।
यत्+इदम्+अहम्+अज्ञास्‍यम् यद् यस्‍मात् सर्वम्+इदम् समिप्सितम् प्राप्‍स्‍यामि स कल्‍पतरुः+मत्‍पार्श्‍वे, मद्हृदये एवम् वर्त्तते तर्हि किमिति+एतावन्ति प्रयत्‍नशतानि+अकरिष्‍यम्? किन्‍तु न+इदम्+अहम्+अवाञ्छम्-यत्+अहम् मदीययोग्‍यताबलस्‍य+अपेक्षया मत्‍पत्‍युः+योग्‍यताबलेन (पदबलेन) पदम् प्राप्‍नुयाम्।
किन्‍तु पर्यन्ते यत्+ज्ञातम् तदैव सत्‍यम्, नग्‍नसत्‍यम्, भीषणम् सत्‍यम्+अस्ति।
अद्य राजीवस्‍य सत्रान्‍त:।
मद्विद्यालयस्‍य+अपि सत्रान्‍त:।
राकेशेन तस्मिन्+एव नगरे राजकीयमहाविद्यालये मम नियुक्ति: कारिता+अस्ति यत्र+आवाम् तिष्‍ठाव:, यत्र च न्‍यूनात्+न्यूनम् वर्षत्रयम् यावत् स्‍थास्‍याव:।
अधुना स वरिष्‍ठसेवाशृंखलायाम्+आयात इति तस्‍य सम्‍मान:,आयः परिकर: सर्वम्+अपि समेधितम्।
मदीयम् जीवनम्+अहम्+अद्यत्‍वे भृशम् स्निह्यामि।
प्राध्‍यापकस्‍य जीवनम्, शान्‍ते:, ज्ञानस्‍य, मननस्‍य च मन्दिरम्।
मद्विद्यालये परीक्षा: समाप्ता:।
सत्रम् समाप्तिम् गन्‍तुकामम्+अस्ति।
अधुना मासद्वयम्+अहम् अग्रिमसत्राय किंचन पठिष्‍यामि।
राजीवम् किंचन पाठयिष्‍यामि।
राकेशम् सेविष्‍ये।
यस्‍य जीवनस्‍य मधुर: स्वप्‍नः मया छात्रावस्‍थायाम् दृष्‍ट: तत्+अद्य+अविकलम् मत्‍संमुखे सत्‍यायितम्+इति मम चक्षुषी विश्वासम्+एव न कुरुत:।
कीदृशः+अयम् स्‍वप्‍नः+अभूत्? कीदृशम्+इदम् जीवनम्+अभूत्? जीवनयात्राया: किम्+अभूत् पाथेयम्? सर्वम्+इदम् विमृशन्‍तो भवन्‍तः+अवयास्‍यन्‍ति+एव यत्+अस्‍याः नौकाया: कर्णधारः भवेत्+कामम् राकेशः वा, परमेशः वा, हृदयेशः वा जगदीशः वा किन्‍तु पाथेयम्+अभूत् संस्‍कृत-भाषा, तस्‍याः भावप्रवणम् साहित्‍यम्, भावना-तरलानि कालिदासकाव्‍यानि, हृदयावर्जकानि नाटकानि-यानि जीवनस्‍य मोदम्, प्रमोदम्+आनन्‍दम् च अजरामरीकुर्वन्ति।
अनेन+एव पाथेयेन मया राकेशेन च व्‍यतियापिता+अर्धाधिका जीवनयात्रा।
किम्+अग्रे भावी+इति को जानाति? इदम्+एव पाथेयम्+आदाय व्‍यतियापयिष्‍याव उत्तरार्धम्+अपि।
किन्‍तु किम्+अग्रे भावि+इति कः जानाति? मानवस्‍य जीवनम् साफल्‍यस्‍य वैफल्‍यस्‍य च गाथामात्रम्।
गाथा एता: लोक: परस्‍तात्+पठति, इतिहास: पठति, तदनन्‍तरम्+एताः अनन्‍ते शून्‍ये विलीयन्‍ते।
अद्य+अहम् जीवनस्‍य गाथानाम् संकलनपुस्‍तकस्‍य तृतीयम् पृष्‍ठम् परिवर्त्तयितुकामा+अस्मि।
जीवनग्रन्‍थस्‍य द्वे पृष्‍ठे निर्गते।
यत्र नीलवर्णा:, पीतवर्णा:, कलुषा:, समुज्‍ज्‍वलाः विविधाः रेखा: विविधानि चित्राणि निर्मितवत्‍य:।
यदा+अहम् तानि चित्राणि पश्‍यामि, हृदयम् सहसा+एव अननुभूतपूर्वया अवर्णनीयया कयाचन ‘‘द्रुत्‍या’’ द्रवति।
कश्‍चन+अनुभवमधुरः भावोद्रेक: प्रतीयते।
शत्रू, मित्रे वा?
औषधालयात्+महेन्‍द्रः+ यथैव गेहम् परावर्त्तिष्ट, तथैव संवादम्+इमम्+अश्रौषीद् यत् राकेशः+तस्मिन्+एव विद्यालये प्राध्‍यापक: संवृत्तः यस्मिन् सुरेन्‍द्रः+अधीते।
सहसा+एव+असूया+आविष्टस्‍य तस्‍य हस्‍ताद् हृदयगतिश्रवणयन्‍त्रम् (स्‍टेथोस्‍कोप) त्रिपादिकायाम् (टेबल) अस्रंसत।
भृशम्+उत्तेजितः+असौ समग्रे+अपि प्रकोष्‍ठे कोणात्+कोणम् कतिवारम् बभ्राम।
अतीतस्‍य मर्मस्‍पृशः+ घटना: प्रास्‍फुरन्+तस्‍य स्‍मृतौ।
किम् कदापि क्षम्‍यः राकेशस्‍य+अपराध:? समाजस्‍य समक्षम् नरहत्‍याया: कलङ्क:! सः+अपि चिकित्‍सकस्‍य कृते!! भीषणः+अपराध:!! अक्षम्‍यभाग:!!! तस्‍य चक्षुषी सकृत् स्‍फुलिङ्गानुवदमताम्।
तत्+दिनम्-यस्मिन् हि महेन्‍द्रस्‍य पिता प्रापत् प्राड्विवाकपदम्।
प्रीतिभोजस्‍य+आयोजनम्+आसीत्+अस्‍य गृहे।
घोषमहाशय:, मिश्रपादा:, नलिनकुमार:, मुंशी, चतुर्वेदी, अन्‍ये च+अगणिता: सुहृद: समवायन्‍त समभिनन्दितुम्+अस्‍य पितरम्।
परम् स क्षुद्रः वाक्‍कील:, अभिभाषक:-राकेशस्‍य पिता।
न+असौ स्‍ववदनम्+अपि+अदर्शयत्।
सः+अपि तु प्रतिवेश्‍य+आसीत्? आसीत्+महेन्‍द्र:स्वयम् लघीयान् तदा।
वयस्‍यकल्‍पः राकेशस्‍य।
राकेशः+तेन पृष्टः+अभूत राकेश, त्‍वम्+आगमिष्‍यति प्रीतिभोजे+अद्य?’ कथम् स विरूपाम् मुद्राम् प्रदर्शयन्-प्राह, ‘‘न वयम् लालायिता: प्रीतिभोजेभ्‍य:।
नैव+अपरस्‍य गेहाङ्गणे प्रवेशलाघवम् लिप्‍सामहे।’’
राकेशस्‍य पितुः+चित्तवृत्तिः+न जाने किम्+अभूतम्+एकाकारा+आसीत्? आरम्‍भात्+एव स पर+उन्‍नतिम्+असूयते स्‍म।
प्रीतिभोज-दिवसे सः नगरात्+एव बहिः+जगाम।
किम्+अन्‍यत्, महेन्‍द्रस्‍य पितुः+और्ध्‍वदैहिके+अपि स न सम्+अजगाम।
किन्‍तु+एतत्+विपरीतम्; यदा राकेशस्‍य पिता विषूचिकाग्रस्‍तः+अभूत्, तदा सर्वान्+अपि पापापराधान् विस्‍मृत्‍य राकेशस्‍य प्रार्थना+उपरि त्‍वरितम्+एव महेन्‍द्रः+तत्+पितरम् सम्+उपचचार।
कियती करुणाजनिका+आसीत्+मुखममुद्रा राकेशस्‍य तदा।
निर्निमेषम् महेन्‍द्रो राकेशस्‍य पितु: पार्श्‍वे+अस्‍थात् समग्रापि रात्रिम्।
किन्‍तु चरमायाम् स्थितौ जीर्णे तस्मिन्+नरकङ्काले किम्+आसीत् का+अपि+आशा जीवितम्+अस्‍य? समग्राम्+अपि रात्रिम् समग्रम् च दिनमयम् जीवन्+अस्‍थात्, किम् न+आसीत्+इ‍दम्+एव भूयस्तरम्? किन्‍तु राकेश:? ईर्ष्‍याकषायितः+असौ पितुः+मृत्‍योः+अनन्‍तरम् निजगाद सर्वेषाम् समक्षम्-‘हन्‍त, नूनम् सम्‍यक् चिकित्सितम् भवता।
न+आसीत्+आश‍ङ्कितम् मया यदैवम् विश्‍वासघातम् करिष्‍यति भवान्।’
कीदृशः+अयम् मर्माघातः+अभूत्! किम्+एतस्‍य+एव कृते राकेशः महेन्‍द्रम् चिकित्‍सायै प्रार्थितवान्?
‘‘किम् कठोरतमेन+अपि यत्‍नेन भवत्पिता+आसीत्+जीवयितुम् शक्‍यो राकेश!’’
‘‘मा+एवम्, चिकित्‍सकशिरोमणे! सम्‍पादितम् भवता सर्वम्+अपि।
श्रीमत: पिता यत्+न+अशकत् कर्तुम्, भवता सम्‍पादितम् तत्।’’
भयङ्करम्+अवमानम्+इदम्+आसीत्! मर्माहतः महेन्‍द्रः+तदैव परावर्त्तत गृहम्।
एतावान्+अपमान:? प्रतिशोध:! प्रतिहिंसा!! महेन्‍द्रस्‍य दन्‍ता: कटकटाशब्‍दम्+अकुर्वन्।
सर्वा अपि जीवनस्‍य घटना: प्रस्‍फुरन्‍त्‍यः इव+आसन्।
तद्दिनम् यदा तत्पत्‍नी अरुणा मृत्‍युशय्यायाम्+आसीत्।
नगरस्‍य वरिष्‍ठचिकित्‍सकस्‍य पत्‍नी।
कियत्+आसीत्+वराक्‍याः+तस्‍याः आयुः+एव? केवलम् सप्तविंशति:! सुरेन्‍द्र: शिशुः+आसीत् दुग्‍धमुख:।
सुचीवेधैः+तस्‍याः: सर्वम्+अपि गात्रम् विवरपूर्णम्+अभूत्।
परन्‍तु सा-सौम्‍यमूर्ति: सुरेन्‍द्रम् विहाय सर्वदा+अर्थम् नेत्रे निमिमील।
सर्वे+अपि भृत्‍याः मुक्तकण्‍ठम् रुरुदु:।
सर्वे+अपि प्रतिवेशिनः विषण्‍णा:।
किंकर्तव्‍यविमूढः+अभूवन् महेन्‍द्र:।
परन्‍तु हा, राकेशः+तस्‍य पत्‍नी च।
मन्‍ये प्रमोददिनम्+इदम्+आसीत्+तयो:।
केचन+उक्तम्+आसीत्+यः+मध्‍ये- ‘‘यदि द्राक्तराणाम् पत्‍न्‍यः+अपि+उपचारैः+जीवेयुः+तदा को वा देयादेभ्‍य: स्‍वकर्मणाम् फलम्?
महेन्‍द्रस्‍य चक्षुषीः+ रक्तम्+इव+अवर्षताम्।
किम् कदापि स प्रतिशोधे क्षमो भविष्‍यति?
तदैव सुरेन्‍द्रः विद्यालयात् परावृत्त:।
‘‘किम् सुरेन्‍द्र! राकेश: प्राध्‍यापक: संजात:?
‘‘अथ किम्, अस्‍मत्+कक्षाम्+अपि सः+अयम्+अध्‍यापयिष्‍यति श्‍व:।’’
‘‘त्‍वत्‍कक्षाम्+अपि+अध्‍यापयिष्‍यति? राकेश:?’’ क्रोधान्‍धः+अयम् निरसरद् बहि:।
समयः+त्वरितया गत्‍या नि:सरति।
दिने बालातपस्‍य+अरुणिम्‍ना सदैव सुरेन्द्र: समुदतिष्‍ठत्।
अद्य महेन्‍द्र: प्रभातात्+एव श्रान्‍तः इव+अदृश्‍यत॥ न+अयम्+अजानात् किमिति+एतावान् श्रमः+अद्य।
यदा सुरेन्‍द्रः बहिः+गन्‍तुम् वस्‍त्राणि परिधातुम्+आरभत, तदा+अप्राक्षीत्+महेन्‍द्र:-
‘‘अद्य तु+अवकाशदिनम् सुरेन्द्र! किमिति+अयम् गमन+उद्योग: प्रातः+एव?’’
‘‘अद्य सरित्तटेः+मत्‍कक्षाया: स्रग्धि: समायोजिता।
सर्वम्+अपि दिनम् तस्‍याःम्+एव व्‍यत्‍येष्‍यति।’’
‘‘सरित्तटे? के के गमिष्‍यन्ति तत्र? प्राध्‍यापकाः अपि?’’
‘‘न+एव, केवलम् विद्यार्थिन एव।’’
‘‘गच्‍छ।
परम् प्रावृषो दिनानि सन्ति।
सरित: प्रवाहः वेगवान् स्‍यात्।
सतर्क: स्‍नाया:।’’
सर्वाम् सामग्रीम् सहादाय निरगात्‍सुरेन्‍द्र:, तस्‍य+एकः एव सुत: किशोर:, किन्‍तु+अतीव मेधावी।
सर्वप्राथम्‍यम् कक्षायाम्+अस्‍य विशेष: स्‍वभाव:।
हन्‍त! यदि+एतस्‍य+अद्य माता+अभविष्‍यत्।
महेन्‍द्रः+अद्य+अपि स्‍मरति तत् दिनम् यदा सा दुग्‍धमुखम्+इमम् शिशुम् तस्‍मै समर्प्‍य सर्वदार्थम् सुष्‍वाप।
तद्दिनादारभ्‍य महेन्‍द्रः एव+अस्‍य माता+अस्ति।
मित्रैः+दत्तम् द्वितीयविवाहप्रस्‍तावम्+तदर्थम्+एव+असौ नानुमेने।
कियता काठिन्‍येन+असौ पालित: शिशुः+अद्य कैशोर्यम् व्‍यतिगमय्ययौवने पदम् निदधाति।
व्‍यतिगत: सः+अपि समय:।
दीर्घम्+उष्‍णम् च नि:श्‍वस्‍य महेन्‍द्रः+चिकित्‍सायन्‍त्रम्+उत्‍थाप्‍य बहिः+आयात्।
मरुत्तरयन्‍त्रम्+आदाय निरगात्+महेन्‍द्र:।
समग्रम्+अपि दिनम् नित्‍यनवीनानाम्, पांसुलानाम्, दुर्गन्‍धमुद्वमताम् कंकालशेषाणाम् रोगिणाम् दु:खागाथाम् निशम्‍य मध्‍याह्ने त्रिवादनसमये पुन: परावर्तते गेहम् महेन्द्र:।
अद्य+एकाकिना+अनेन भुक्तम्।
केवलम् सुरेन्‍द्रः यदा कदा भोजनसमये उपस्थितः भवति।
अन्‍यथा एकाकी+एव+असौ भुङ्क्‍ते।
अरुणायाः+चित्रम् संमुखे एव लम्‍बमानम्।
अद्य+इदम्+अतिविषण्‍णम्+इव+अव+आलोक्‍यत।
सायम् पुनः+निरगात्+महेन्‍द्र:।
मार्गे राकेशः दृष्‍ट:।
एतस्‍य स्‍वास्‍थ्‍यम्+अद्य सुन्‍दरतरम्+इव+आसीत्।
सरभसम् वायुशकल (बाइसिकल) मारुढः+असौ मरुत्तरशकटिसमीपात्+निर्जगाम।
महेन्‍द्रम् दृष्‍ट्वा घृणा-क्रोध-तिरस्‍कारा-दिभावशबलाम् सभ्रूकुंचनाम् फूत्‍कृतिम्+इव विसृज्‍य+अयम् मुखम् परावर्तितवान्।
महेन्‍द्रस्‍य विद्रोहि हृदयम् चीत्‍कारम्+अकरोत्।
क्रोधाविष्‍टः+असौ न शशाक गन्‍तुम्+औषधालयम्।
गृहम्+अयम् परावर्तत।
शकटिम् शकटकोष्‍ठे (गैरेज) विसृज्‍य+अयम् कतिपयक्षणपर्यन्‍तम् चिन्‍तयत्+अस्‍थात्।
गृहस्‍य+आलिन्‍दे भृत्‍य: शयानः+अभूत्।
स+आश्‍चर्यम्+अयम् समपश्‍यत्+कोपकलुषम् महेन्‍द्रस्‍य+आननम्-गद्गदगिरा+अयम्+अपृच्‍छत्- ‘‘अद्य न गमिष्‍यति भवान्+औषधालयम्?’’
‘‘नैव।’’
दीर्घदीर्घै: पदन्‍यासैः+अयम् गृहाद् बहिः+निरगात्।
मार्गे राकेशस्‍य गृहम्+अपतत्।
गृहकोणात्+राकेशस्‍य पत्‍न्‍या अव्‍यक्तनाद: समागच्‍छन्+आसीत्।
क्रोधान्‍धः महन्‍द्रः गृहस्‍य+अस्‍य+उपरि जुगुप्सिताम् दृशम्+एकाम्+अवपात्‍य धूमवर्त्तिकाम्+अज्‍वालयत्।
भ्रमणे+अपि+अयम् न+अधिकम् समयम् प्रदातुम्+अशकत्।
शीघ्रम्+एव गृहम् परावृत्‍य प्राचीनानि पत्राणि द्रष्‍टुम्+आरेभे।
प्रकामम् परिश्रान्‍तः राकेश: सायम् गृहम् परावर्तमानः+अभूत्।
तस्‍य+आननोपरि विलक्षणता मूर्तिम्+अतीव नृत्‍यति स्‍म।
परीक्षाभवनात्+निःसारितः परीक्षार्थी+इव सः शनै: शनैः+मंदया गत्‍या गृहम् प्रति रिङ्गमाणः+अभूत्।
अस्‍ताचलम् चुम्‍बतः मरीचिमालिनः+अरुणिम्+एव तस्‍य मुखमुद्रा+अपि मन्‍दमन्‍दम् मालिन्‍यम्+अस्‍पृशत्।
सा+इयम्+अभूतपूर्वा विलक्षणता कञ्चन गूढम् पश्‍चात्तापम् पिशुनयति स्‍म।
अथ रथ्‍यायाम् सः कोलाहलम्+वा+अश्रौषीत्।
पश्चिमम् व्‍योम प्रगाढ़म् लोहितम्+इव+आलोक्‍यत।
इतः+ततः लोकाः धावन्‍तः इव+अदृश्‍यन्‍त।
नवीना काचन घटना जाता+इति+अनुमानम्+अकरोत्+असौ।
तस्‍य+एव प्रतिवेशात्+स्वल्‍प: कलकलः इव+अश्रूयत।
सहसा तस्‍य हृदयम्+आत‍ङ्कितम् समजायत।
काचन महती दुर्घटना जाता+इति तस्‍य+अन्‍तरम् चीत्‍कारम्+अकरोत्+अतर्कितम्+एव।
दीर्घदीर्घतरेण पादन्‍यासेन+अयम् गृहम् प्रति मुखम्+आवर्जयत्।
तस्‍य नयने आवेगभराद् विस्‍फारिते एव+अतिष्‍ठताम्।
स स्‍वात्‍मनि विश्‍वासम्+अपि कर्तुम् न+अशकत्।
धू-धू-कृत्‍य तस्‍य+एव गृहम् प्रज्‍वलत्+आसीत्!! दूरात्+एव+असौ गात्रस्‍तम्‍भम्+अन्‍वभवत्।
सकृत्‍सातङ्कः+असौ दीनाम् विहङ्गम्+अदृशम् भवनोपरि+अपातयत्।
वह्निशिखाः+चन्‍द्रशालाम्+अस्‍पृशन्।
उपरिखण्‍डे रथ्‍याभिमुखस्‍य प्रकोष्‍ठस्‍य वातायनम् भक् भगिति धूममुद्वम्+अदासीत्।
भित्तीनाम् भेदस्‍य कटुशब्‍देन सह कपाटानाम् प्रज्‍वलनस्‍य हृदयविदारकः रवः+अपि श्रूयमाणः+अभूत्।
रथ्‍यायाम् संभूता बहव: प्रतिवेशिनः+ राकेशम् प्रति हस्‍तौ+उत्तानीकृत्‍य+अत्र+स्‍पष्‍टया गिरा यत् कि‍ञ्चित् प्रजल्‍पन्‍त: समदृश्‍यन्‍त।
तेषाम्+अस्‍पष्‍ट: शब्‍दः राकेशस्‍य श्रुतिगोचरः न+अभूत्।
सः+अयम्+अद्भुतस्‍य+अस्‍य+अनुभवस्‍य प्रत्‍यक्षीकरणम् कुर्वन्+आसीत्।
तस्‍य गृहम् तत्समक्षम्+एव दह्यमानम्+आसीत्।
अद्य-यावत्+सः न+अद्राक्षीत्+कस्‍य+अपि भवनम् दह्यमानम्।
गृहाणाम् दहनसमये किम् वा कर्त्तव्‍यम्+इति न+अपारयत्+अयम् निर्धारयितुम्।
चक्षुषी विस्‍फारिते, श्‍वास+उच्‍छवासौ वेगितौ, वह्निशिखानाम् शोणिमा तद्वदने, वस्‍त्रेषु च प्रतिबिम्बित:।
स्‍तम्भितः इव+असौ स्थितः+अभूत्।
मस्तिष्‍के कस्‍यचन तीव्रविषस्‍य+इव प्रभावः+अभूत्।
किङ्कर्तव्‍यविमूढः+असौ स्तिमितम् स्थितः+ वातायनात्+सरभसम् निर्गच्‍छन्‍तम् धूमम् वीक्षमाणः+अभूत्।
सहसा+अस्‍य स्‍मृतिपथम्+उपारोहत्-यद् वातायनस्‍य+अधः एव सर्वाणि+अस्‍य पुस्‍तकानि निहितानि सन्ति।
सवेगम्+असौ तानि संरक्षयितुम्+अधावत्।
कतिपयपदानि पुर: प्राचलत्+स:।
परम् तस्‍य पादौ+अकम्‍पताम्।
पुनः+अस्‍थात्+असौ तत्रैव।
बहिः+द्वारस्‍य तोरणम् चटात्‍कृत्‍य भूमौ+अपतत्।
धूमेन सर्वम्+अपि द्वारम्+आच्‍छाद्यत।
तस्‍य सुहृद् राजेन्‍द्र: स्‍वभवनस्‍य+उपरि सवेगम्+आरुह्य राकेशम् प्रति किञ्चित्+अव्‍यक्तम्+अक्रन्‍दत्।
परम् राकेश: श्रुत्‍वा+अपि न+अशृणोत्।
सहसा+एव स स्‍वपत्‍न्‍या अस्‍मरत्।
सहसा+अस्‍य वदनात्+तीव्रः+चीत्‍कारः निरसरत्।
स क्रन्दितुम्+एच्‍छत्- ‘‘हन्‍त! रक्षत मत्‍पत्‍नीम्’’ परम् स निर्णेतुम् न+अपारयत्+यत् कम् वा शब्‍दम् समुच्‍चारयेत्+सः प्रथमम्।
सः+अयम्+अन्वभवत्+अधुना+अहम् स्‍थातुम् शक्‍नुयाम्।
व्‍यतिकरग्रस्‍तः+असौ निर्भरम्+अपाविशत्+तत्रैव  रथ्‍यायाम्।
तस्‍य संमुखम्+एव स्‍फुलिङ्ग एक: सशब्‍दम् धरणौ+अपतत्।
तम्+इमम्+उत्‍थापयितुम्+अवाञ्छत्+असौ।
अयम्+अपश्‍यत्+यत् पृष्‍ठतः भूयांस: प्रतिवेशिन: संभूताः+तारस्‍वरेण राकेशम् संबोध्‍य किंचित्+उदीरयन्ति।
राकेशः न किमपि+आकर्णयत्।
मन्‍ये श्रवणशक्तिः+एव विलीना तस्‍य।
जनसम्‍मर्दे+अस्मिन् पृष्‍ठत: सातङ्कम्+एकम् मुखम्+अयम्+अपश्‍यत्।
विदारितनेत्रेण+अनेन बहुकाल+अनन्‍तरम् स्‍मृतम् यत्+महेन्‍द्रस्‍य+आसीत्+इदम् मुखम्।
कतिपये जनाः महेन्‍द्रम् पर्यावारयन्।
स नितान्‍तम् शोकाकुल: किमपि समवोचत्।
सर्वे दह्यमानस्‍य तस्‍य गृहात्+अवधानम् विकृष्‍य महेन्‍द्रेण सह वार्त्तालापम्+आरभन्‍त।
तारघण्‍टारवम् प्रकुर्वन्‍तुम् मरुत्तर-शकटम्+एकम्+अपश्‍यत्+तत्र।
लोकान् कर्णयोः+नेत्रयोः+च यन्‍त्राणि परिधाय तस्‍य गृहोपरि+आरोहणाय प्रयतमानान्+अपश्‍यत्+अयम्।
सकरुणम् करम्+उत्‍थाप्‍य तेभ्‍य: प्रावोचत्+असौ मनसि+एव- “उपरि पत्‍नी मे शयाना+अस्ति।
कृपया संरक्षत ताम्।”
”परम् सः+अनुबभूव यत्+कः+अपि न+अशृणोत्+तस्‍य वाणीम्।
उद्विग्‍नतरम् तस्‍य चेत: सम्‍प्रति+अपरस्मिन् कस्मिंश्‍चन भुवने प्रस्थितम्।
सः व्‍यस्‍मरत्+आत्‍मनो भवनम् दह्यमानम्।
अतीतस्‍य घटना: स्‍मृतिपथम्+उपारोहन्ति स्‍म।
आत्‍मनः विवाहम्+असौ+अस्‍मरत्, पत्‍नीम्, पितरम्।
विवाहानन्‍तरम् प्रायः वत्‍सरद्वयम् व्‍यतीतम्+आसीत्।
एकदा+अस्‍य पत्‍न्‍या उक्तम्+अभूत्- “राकेश, अनु+इष्‍टम् मया नामधेयम् बुभूषो: शिशो:।
यदि+अयम् बालकः+तर्हि नामधेयम् ‘रजनीकान्‍त:’, यदि बालिका तर्हि ‘रजनी’।
“तदैव तस्‍याः कपोलतले प्रेम्‍णा प्रहृतवान्+अयम्।
किन्‍तु साम्‍प्रतम् न+असौ निर्णेतुम्+अपारयत् कः वा समुत्‍पत्‍स्‍यते, बालः वा बाला वा।
पृष्‍ठतः दीर्घम्+एकस्‍य स्‍वरम् श्रुत्‍वा भावजगत: प्रत्यवर्ततायम्।
आसीत्+कश्चित् पृच्‍छन्- “किम् सुरेन्द्रः नद्याम् निममज्‍ज?” “कीदृशम् दुर्भाग्‍यपूर्णम्+इदम् दिनम्?” राकेशः मुखम् प्रति+आवर्त्तयत् पृष्‍ठत:।
महेन्द्रः दूरम् स्थितः+अभूत्, नि:स्‍पन्‍दः, विषण्‍ण:।
सर्वे+अपि प्रतिवेशिन: एकत्र संभूता: समालपन्।
- लोकानाम् भग्‍नशेषाम् वाचयम्+अशृणोत्-
“स्रग्‍धये गत:।
सरित्तटे।
नद्याम् प्रवाहो वेगवान्।
तरणाय बहवः+छात्रा:- वेगेन पदम् अस्‍खलत्- न जाने कथम्? तरणम् न+अजानात्-कश्‍चन प्रत्यभिघातम् अदात्-प्रयत्‍ना असफलता अभूवन्।
न्‍यमज्‍जत्।” 
सुरेन्‍द्रस्‍य+आकृतिः+तस्‍य चक्षुषोः+अनृत्‍यत्।
कांचन घटना पुनः+अस्मरत्।
अतीव+उत्‍पाती सुरेन्द्र:।
कक्षायाम् वह्निम् वमद्भ्‍याम् नयनाभ्‍याम्+अयम् तम् पश्‍यति।
तस्‍य+आज्ञाम् सर्वदा+अवहेलयति।
दह्यमानस्‍य भवनस्‍य+उपरि-प्रकोष्‍ठात्+तत्‍पत्‍नीम्+आनयन्‍त: केचन जना दृष्टा अनेन।
किन्‍तु सा मृता+इव प्रतीयते।
किम्+इयम् जीविष्‍यति? “कालिन्‍दी जीवन्‍ती अस्ति किम्?” अयम्+अपृच्‍छत्।
सर्वे जनाः+ताम् द्रष्टुम् गता:।
न कः+अपि शृणोति।
भूयान् समयः व्‍यतियाति।
पृष्‍ठत: कस्‍यचन पदध्‍वनिः+उत्तिष्‍ठति।
“कः+अयम्? राकेश:?” मन्‍दया विषण्‍णया च वाचा कश्‍चन पृच्‍छति।
“त्‍वम्? महेन्‍द्र!”
अपरा छाया शनैः+उपसृज्‍य महेन्‍द्रस्‍य निकटे निषीदति।
द्वयोः+एव हृदये शान्‍ते स्‍त:।
प्रतिहिंसाया: कृशानुः+अधुना भस्‍मशेष:।
“सुरेन्‍द्रः+अस्‍याम्+एव नद्याम् निममज्‍ज, राकेश।
त्‍वम् जानासि, सः एव मम एकमात्रम्.....” कण्‍ठः गद्गदः भवति।
“सर्वम्+अपि मद्गृहम् वह्निसात्+अभूत्।
महेन्‍द्र, कालिन्‍दी तस्मिन्+एव गृहे।
ताम्+अहम् जीवयितुम् न+अपारयम्।
तया सहैव मदीय: शिशुः+अपि दग्‍ध:।
किन्‍तु स न तदानीम् जन्‍म+अपि लब्धवान्+आसीत्।
विषण्‍णा छाया किंचित्+विचारयति।
शब्‍दाः न नि:सरन्ति।
कतिपयक्षणान्‍तरम्, श्रूयते-
“तव गृहम् मया+एव दग्‍धम्+आसीत् राकेश।
आसीत्+सः प्रतिशोधवह्नि:।
माम् दृष्ट्वा त्‍वया फूत्‍कृतम्+आसीत्।
तदा+अहम्+औषधालयम्+अपि गन्‍तुम् न+अपारयम्।
भ्रमणाय निर्गतेन मया त्‍वद्गृहस्‍य पृष्‍ठतः बहूनि वस्‍त्राणि लम्‍बमानानि दृष्टानि।
न+आसीत्+तत्र कश्‍चन।
मया धूमवर्त्तिकया सह+एव तेषु+अपि+अग्निसंयोजनम्+अकारि।”
“हन्‍त! प्रतिहिंसाया वैशसम्।
त्‍वदीय: सुरेन्द्रः महान् धूत्तौ+अवलिप्तः+च+अवभूत्।
उद्धतः+तु+एतावान्।”
राकेश: सर्वाः अपि घटना: स्‍मरति।
कथम् सुरेन्‍द्रः+तत्+कक्षायाम् प्रतिदिनम्+ओद्धत्‍यम्+अनुष्ठितवान्।
कथम् तेन सर्वे+अपि छात्राः राकेशस्‍य विरोधिनः विहिता:।
कथम् तेन राकेशस्‍य विरोधे लिखितम् स्‍मृतिपत्रम्+अध्‍यक्षाय प्रेषितम्।
कथम् च बहुधा तेन सकटाक्षम्+उदीरितम्- “अहम् मत्पितु: कलङ्कस्‍य पूर्णम् प्रतिशोधम् ग्रहीष्‍यामि।
एतस्‍य नरपिशाचस्‍य सेवातः निष्‍कासनम् दृष्‍ट्वा+एव मम शान्तिः+भवेत्।”
कथम् राकेशस्‍य निकटसम्‍बन्‍धी एकः+छात्रः+अपि तस्‍याःम्+एव कक्षायाम्+अधीयानः+अभूत्।
कथम् तस्‍य सुरेन्‍द्रेण सह कलह: संजात:।
तम्+एव प्रतिबोध्‍य सग्धिदिवसे सुरेन्‍द्रम् नद्याम् पातयितुम् योजना कथम् राकेशेन विहिता।
कथम् तेन सुरेन्द्र: पातितः नद्याम्।
कथम् च तम् संपात्‍य स स्‍वयम्+अपि संभ्रम्+अविमूढ: समभवत्।
किन्‍तु सुरेन्‍द्रः निममज्‍जा+एव।
“मम सुरेन्द्रः न+अस्ति साम्‍प्रतम् संसारे।
तस्‍य भविष्‍यत्-उज्‍जवलम्+आसीत्,राकेश।”
“अहम्+अपि जानामि।
किन्तु आसीत्+मे क्रुरः+ व्यामोहः।
अपराधस्य दण्‍डः+अत्र+एव मिलति।
शीघ्रम्, अवश्‍यम्+एव मिलति।
मया विस्‍मृतम्+आसीत्।”
निशीथिन्‍याः अवदाते चन्द्रिकाचये द्वौ+अपि शत्रू मित्रत्‍वम्+आपन्‍नौ स्‍त:।
अतीतस्‍य घटना सजीवा भूत्‍वा संस्‍फुरन्ति।
शैशवस्‍य सख्‍यम् पुन: स्‍थापितम्+अस्ति।
दु:खगाथाम्+अन्‍यः+अन्‍यम् श्रावयित्‍वा हृदयम् शान्तिम्+अनुभवति।
“सम्‍प्रति सर्वथा+एव+आवाम् विषण्‍णौ किन्तु+नृणौ द्वौ+अपि।”
- महेन्‍द्रः ब्रूते।
राकेश: शुष्‍कम् मन्‍दहास्‍यम् हसति।
हास्‍ये+अस्मिन् सर्वनाशस्‍य करुणक्रन्‍दनम्+इव निलीनम्।
“अधुना द्वौ+अपि निश्चिन्‍तौ, निर्भयौ,”.........राकेशः बाहू प्रसारयति।
सुदूरम् तरुतलादुकूलस्‍य गंभीरो ध्‍वनिः+उत्तिष्‍ठति।
मन्दिरस्‍य दीपकम् साम्‍प्रतम्+अपि प्रज्‍वलितम्+अस्ति।
सरित्+तथैव सशब्‍दम् वहति।
नद्या नीरे प्रतिफलन् विशववदन: कलानाथ: शनै: शनै: कम्‍पते।
दिग्भ्रान्ति: धूमशकटि-प्रतीक्षांगणे शीतम् समधिकम्+आसीत्।
गिरीशेन सकृत् प्रकोष्‍ठबद्धा घटिका दिदृक्षिता, किन्‍तु नाडिन्‍धमे तमसि न सा दृष्टिगोचरा+अभवत्।
निशीथस्‍य समयः+अस्ति, लघुतरम् च+इदम् धूमशकटिस्‍थलम्, विद्युत्प्रकाशस्‍य तावती व्‍यापक-व्‍यवस्‍था कथम् सुलभा स्‍यात्+अत्र? गिरीशेन चिन्तितम्।
तथापि समग्रम् दृश्‍यम् विलोक्‍य तेन+अनुमितम् यद् धूमशकटेः+आगमने न्‍यूनात्+न्यूनम् एका होरा तु+अवशिष्‍यत एव।
तदैव तु निर्मक्षिकम्+इव दृश्‍यते।
यदा कदा कर्मकराणाम् धृतकाचदीपिकानाम् पादत्राणध्‍वनि: सूदूरम् श्रूयते, विलीयते च।
द्वित्रा यात्रिणः धूमशकटिम् प्रतीक्षमाणा: प्रतीक्षांगणेन सह+एव संश्लिष्टे यात्रिविश्रमकक्षे गिरीशेन सह+एव वेत्रासन्‍दीषु समुपविष्टा:।
अवकाशदिनेषु स्‍वगृहान् प्रत्यागतस्‍य गिरीशस्‍य सर्वः+अपि समय: कियत् त्‍वरितम् व्‍यतियात:!! श्‍व: पुनरपि विश्‍वविद्यालये कक्षासु गन्‍तव्‍यम् स्‍यात्।
तानि+एव पुस्‍तकानि, काव्‍यप्रकाश:, तुलनात्‍मकम् भाषाविज्ञानम, भारतीयदर्शनम् भवभूति:, मृच्‍छकटिकम्..........।
संस्‍कृतविभागस्‍य प्राध्‍यापका:, केचन प्राचीनपद्धत्यनुयायिन:, अपरे नितराम्+आधुनिकाः, एवमेव छात्रा:, कतिपये पुराणपद्धतिप्रिया:, धौतवस्‍त्रसाधारणकंचुकनिचिता:, अपरे तु पाश्‍चात्‍यवस्‍त्रवेष्टिता आधुनिका:।
संस्‍कृतविषयस्‍य स्‍नातकोत्तरकक्षा एवं-विधा एव भवन्ति संमिश्रा:।
यथा हि छात्राध्‍यापकादीनाम्+आचार-विचारेषु संमिश्रता दृश्‍यते, कक्षासु+अपि संमिश्रता प्रकटा, युवकाः+च युवत्‍यः+च सर्वे स्‍नातकोत्तरकक्षासु अधीयते।
स्‍नातककक्षासु पुरुषमहिलानाम् पृथक्-पृथक् महाविद्यालयाः भवन्‍तु नाम।
भगवत्‍कृपया छात्रावासाः न+अत्र भवन्ति संमिश्रा:।
कन्‍याछात्रावास: पृथक्+अस्ति, कामम् भवतु स विश्‍वविद्यालयपरिसरे एव।
गिरीशेन चिन्तितम् यद् यदि विदेशेषु+इव संमिश्राः+छात्रावासा अत्र+अभविष्‍यन्+तर्हि मनोज-नवनीतसदृशाः+तस्‍य रसिका: सहपाठिनः+तु सर्वम्+अपि दिवसम् सहपाठिनीनाम् कक्षेषु+एव व्‍यतियापयितुम्+अचेष्टिष्‍यन्‍त।
न+अयम् प्रयत्‍य+अपि बोद्धुम्+अपारयद् यत् स्‍वाध्‍याये समयम् न प्रदाय किमिति मनोजः+ नवनीतः+च कन्‍याछात्रावासस्‍य+अधः+ भ्रमणे प्रभूतम् समयम् यापयत:? किमिति तौ+अवकाशदिवसेषु नूतनानि वस्‍त्राणि परिधाय स्‍वीकायाभ्‍यासपुस्तिकानाम्+आदानप्रदानमिषेण कदाचित्+अनिताया:, कदाचित्+च सुधाया: प्रकोष्‍ठे यातुम् कन्‍याछात्रावासप्रतीहारेण सह सख्‍यम्+अपादयत:?
तस्‍य तु मनसि न कदापि तादृशी समुदिता+आकांक्षा।
सः+अयम् सुरुचिः+अदर्शनः+, युवा, बुद्धिमान्, विश्‍वविद्यालये प्राप्तप्रशंसः+अपि+अस्ति, उच्‍चश्रेण्‍याम् सर्वदा+एव+उत्तीर्णः+ भवति+इति सर्वे तस्‍मै स्निह्यन्‍ति+अपि, किन्‍तु न तेन कदापि+अभीष्‍टम् यत्+एवम्+विधेषु रसिकोचितेषु निरर्थकेषु व्‍यासंगेषु समयम् व्‍यतियापयेत्+इति।
कुतः+ न स्‍यात्+एवम्? तस्‍य परिवारः एव तादृश: सदाचारपरम्‍परानुयायी, लब्‍धप्रतिष्‍ठः+च।
भवतु स कामम् ग्रामवासी, किन्‍तु किम् ग्रामे तस्‍य परिवारः+ न सुशिक्षितः+ न वा मूर्धन्‍यम् स्‍थानम्+अधितिष्‍ठ‍ति? ग्रामवासित्‍वे सति+अपि किम् सः निर्धनः+अथवा नागरिकसभ्‍यता+अनभिज्ञ:? किम् सः न जानाति+आंगलीम् भाषाम्? अथवा किम् स न वा+इति+आधुनिका+आचारान्? छात्रावासे, यत्र हि सः समादृतम् स्‍थानम् धारयति, स बहुधा कार्यपालकपदेषु निर्वाचितः+अपि।
किन्‍तु न तेन कदाऽपि स्‍वाध्‍यायम्+अतिरिच्‍य+अन्यस्मिन् कस्मिंश्‍चन व्‍यतिकरे+अधिक: समयः+ यापित:।
इतः+तु तस्‍य+एव छात्रावासस्‍य+आवासिनः+तस्‍य सहाध्‍यायिनः+ मनोज-नवनीतादयः+अध्‍ययने स्‍वल्‍पम्, सामाजिक-संबंधस्‍थापने च समधिकम् समयम् प्रददति।
अस्मिन्+एव शीतावकाशे गृहान् प्रत्यागत: स धर्मप्रायेण पित्रा सगाम्‍भीर्यम् पृष्‍टः+अभूत्+इति सहसा तस्‍य स्‍मृतौ+अगच्‍छत्।
सप्ताहः+अपि तु न+अतीत:, किमिति न स्‍मरेत्+सर्वम् सुस्‍पष्‍टम्?
“गिरीश! किम् चिन्तितम् त्‍वया कदापि विवाहविषये? अचिरात्+एव त्‍वम् स्‍नातकोत्तरपरीक्षोत्तीर्णः+ भविता+असि।
तदनन्‍तरम् तु विवाहः+ न भवेत्+अकालिक:? किन्‍तु कश्‍चन समशील: परिवारः+तु पूर्वतः एव निर्धारितः+ भवतु+इति+एतदर्थम् मया दृष्टचरः एक: परिवार:।
कन्‍यका सुशीला सुशिक्षिता च।
स्‍नातिका तु पूर्वतः एव+अस्ति।
सुदर्शना सा+इयम् कन्‍या न तिष्‍ठेत्+अविवाहिता चिरकालाय।
अतः+ यावत्+अन्‍य: कश्‍चन वरः+ निर्वाच्‍यते तैः+तत्‍पूर्वम्+एव यदि वयम् स्‍वीकृतिम् दद्याम् तर्हि ते वराकाः निश्चिन्‍ता: स्‍यु:।
कतिधा तु पत्राणि तै: प्रेषितानि।
त्‍वन्‍माता तु कन्‍याम् दृष्टवती+अपि।
त्‍वम् वांछसि तर्हि पश्‍य ताम् त्‍वम्+अपि।”
उक्तम् पित्रा।
“नैव तादृशम् किम्+अपि।
पंचषवर्षाणि तु चर्चापि न विवाहस्‍य।”
तेन साटोपम् त्‍वरितम्+उत्तरितम्+आसीत्।
मध्‍ये एव माता+उक्तवती- “किन्‍तु पूर्वम् निश्‍चयः+, वाग्‍दानम् वा भवतु+इत्यत्र का ते विप्रतिपत्ति:? भवतु विवाह: पंचवर्षानन्‍तरम्+एव।
कन्‍यापक्षीयाः अपि न त्‍वरन्‍ते तावत्+तु”
“भवतु तत् किमपि, किन्‍तु वाग्‍दानादेः+अपि चर्चा मम+अध्‍ययने विघ्नायेत।
लिख्‍यताम् कन्‍यापक्षीयेभ्‍यः+ यत्+अन्‍यम् कंचन वरम् कृतार्थयन्‍तु ते।’
सधार्ष्टयम्+अनेन पुनः+उत्तरितम्।
एतदुपरि विद्यावता, प्रकामम्+अनुभववता च पित्रा भूयान् वैचारिकः+ विमर्शः+तेन सह कृतः+अभूत्।
पाश्‍चात्‍यमनः+तत्वज्ञा: फ्रायड-एडलर-प्रभृतयः+अपि मध्‍ये समानीता:, याज्ञवल्‍क्‍य-मनु+आदयः+अपि, वर्णाश्रमव्‍यवस्‍था+अपि, सुभृशम् विचारिता:, समधिकम् समयम्+अविवाहितः+तिष्‍ठन् न किंचन विशिष्टम् प्रयोजनम् साधयति कश्चित्+इति जनकेन साधयितुम्+इष्‍टम्, तद्विपरीतम् गिरीशः+तु ब्रह्मचर्याश्रमस्‍य+आधारम् सतर्कम् प्रतिष्‍ठाप्‍य यावत्+आर्थिकः+, मानसिक:, शारीरः+च विकासः+ न भवति पूर्णः+, यावत्+च पर्याप्तम् विद्याध्‍ययनम् न संपद्येत, तावत्+तादृशी चर्चा+अपि+रुचिकरी स्‍यात्+इत्यादि सहैतुकम् प्रतिपादयितुम्+ऐच्‍छत्।
सुतस्‍य तार्किकाभिव्‍यक्तिकौशलम् मनसि+एव प्रशंसता+अपि पित्रा प्रकटम् केवलम्+इदम्+एव+उक्तम्- “सर्वम् तत्+अहम्+अपि मन्‍ये, किन्‍तु प्राचीनानाम्+आश्रमाणाम् युगम् तद् व्‍यतियातम्।
चलचित्राणाम्+इदम् युगम्।
अद्य हि प्राप्तकैशोर्या:, प्राप्तयौवनाः वा बालकाः ऋष्‍यशृंगाः इव तिष्‍ठेयुः+इति+असंभवम्।
बह्वयः मेनका विश्‍वामित्राणाम् कृते+अमित्रायन्‍ते।
किन्‍तु त्‍वम् न+अधुना ताम् चर्चाम् रोचयसि चेत्+तिष्‍ठतु तत्+इदम्+अग्रिमम् ग्रीष्‍मावकाशम् यावत्।”
सहसा+एव तीव्रः धूमशकटिशृंगप्रकाशः गिरीशस्‍य स्‍मृतिसमाधिम् भग्‍नम्+अकरोत्।
परिधान-पेटकम्+आदाय त्‍वरितम्+असौ+उदतिष्‍ठत्।
आयाता धूमशकटि:।
‘शकुन्‍तल’- नाटकमंचनस्‍य पूर्व+अभ्‍यासानाम् दशमः+अद्य दिवस: किन्‍तु+अद्य यावान् विलम्‍ब: समजायत, न तावान् पूर्वम् कदापि+अभूत्।
रात्रिः+एव संवृत्ता।
प्रकोष्‍ठबद्धाम् घटिकाम् वीक्ष्‍य सम्+अखिद्यत गिरीश: सार्धाष्टवादनम्।
कथम् समयस्‍य निरर्थकः नाश:।
समयनाशस्‍य नैरर्थक्‍यम्+इदम् तेन तदा+अपि+अनुभूतम्+आसीत् यदा ‘शाकुन्‍तलस्‍य मंचनम्+अस्मिन् वार्षिकाधिवेशने भवतु+इति’ विनिश्‍चित्‍य विभागाध्‍यक्षेण नाटकस्‍य+अस्‍य मंचोपयुक्तम् रूपान्‍तरणम् विधाय तत्+आलेखस्‍य संपादनभारः गिरीशोपरि निक्षिप्त:, तत्‍सहायकत्‍वेन च सुधा समनुरुद्धा, तत्‍प्रसंगेन च सप्ताहात्+अपि+अधिकः+अवधि: शाकुन्‍तलस्‍य+आलेखसंपादने व्‍यतीत:।
किन्‍तु न जानाति+असौ किम् तत्‍कारणम्+अभूत् येन प्रेरितः+अयम् सप्ताहावधिः भृशम् परिश्रम्‍य आलेखम्+अमुम् पूर्णम्+अकरोत्+एव! सुधया+अपि तु भूयान् परिश्रमः विहित:।
सा वराकी संकोचम् विहाय बालकानाम् छात्रावासे, तस्‍य कक्षे प्रत्यहम् आगत्‍य द्वित्र-होरापर्यन्‍तम्+अस्‍थात्, तस्‍य च श्रुतिलेखम्+अलिखत्।
त्‍वरितम् लिखित्‍वा+अपि मौक्तिकवत्‍सुन्‍दरैः+अक्षरै: सर्वः+अपि+आलेखः+तया संपादितः इति दृष्‍ट्वा चकितः+अभवद् गिरीश:।
निभृतम्+अलज्‍जत स:, तेन हि पुरुषदम्‍भाभिभूतेन न कदापि+अनुमितम+आसीत् यन्‍महिली अपि तावत्‍सुन्‍दरम्, त्‍वरितम् च लिखितुम् क्षमा: स्‍यु:।
न केवलम् सुन्‍दरम्+एव, शुद्धम्+अपि।
सुधाया व्‍याकरणज्ञानम्+अवबुध्‍य+अपि तु गिरीशः+चकित एवा+अभूत्।
असकृत्+तया, विनम्रतापूर्वकम्, गिरीश: प्रतिबोधित: पाणिनीयव्‍याकरणान्+अनुरूपम् प्रयोगम् परिवर्तयितुम्।
कालिदासीयानाम् समस्‍तानाम् प्राचीनपरिवेशोपयुक्तानाम् च वाक्‍यानाम् नवीनेषु साम्‍प्रतिकपरिवेशोपयुक्तेषु च वाक्‍येषु रूपान्‍तरणम् कार्यम्+इत्यस्य+इच्‍छा+अभूत्।
किन्‍तु स्‍वल्‍पम्+अपि व्‍याकरणस्‍खलनम् सुधा त्‍वरितम्+एव सूचयति+इति पश्‍यता तेन शनै: शनै: कालिदासीयवाक्‍यानाम्+एव+अधिकाधिकम् तथैव स्‍थापनम् समारब्‍धम्+अभूत्।
किन्‍तु न कदापि दम्‍भस्‍य, घमण्‍डस्‍य वा लेशम्+अपि सुधा प्रदर्शितवती+इति सः साश्‍चर्यम्+अस्‍मरत्।
कथम् सलज्‍जया तया प्रोक्तम्+आसीत्+एकदा- “भवान्+तु कन्‍याछात्रावासम् न+आगच्‍छेत्+वा+इति+अहम् जानामि।
अत एव संकोचम् विहाय+अहम्+एव भवच्छात्रावासे समागच्‍छम्+एतावन्ति दिनानि।
अन्‍यथा+आलेखः न+अभविष्‍यत् पूर्ण:, प्राध्‍यापकमहोदयाः+च माम्+एव+अपराधिनीम् प्रासेधयिष्‍यन्, ‘स्‍त्रीशूद्रद्विजबन्‍धूनाम् त्रयी न श्रुतिगोचरा’ इत्यादिना वयम् महिला एव+अज्ञानदोषभाज:।
किन्‍तु अद्य+आलेखस्‍य समय-परीक्षणाय यदि भवान् मत्‍प्रकोष्‍ठे समायातुम् कष्टम् विदध्‍यात्+तर्हि महत्‍सौविध्‍यम् मे भवेत्।
आलेखः मन्‍ये होरात्रयम् ग्रहीष्‍यति, एतावन्‍तम् च समयम् न+अहम् परत्र स्‍थातुम् शक्ष्‍यामि।”
लज्‍जया, पश्‍चात्तापेन च गिरीशः+तारल्‍यम्+अनुभूय विलक्ष एव संवृत्त:।
सक्षमाप्रार्थनमयम् त्‍वरितम् कन्‍याछात्रावासम् गन्‍तुम्+अन्वमन्‍यत।
सुधाया: शालीन्‍यम्, कुशाग्राम् बुद्धिम्, विनयम् च दृष्ट्वा विहस्‍तः+असौ संवृत्त:।
मन्‍ये तत्+इदम्+एव कारणम्+अभूत् यत्+अनेन नाट्यप्रयोगे दुष्‍यन्‍तस्‍य भूमिकाम्+अपि कर्तुम्+अनुमतम्, यदा+असौ+अजानात् यत्+शकुन्‍तलायाः भूमिकाम् सुधा निर्वहेत्+इति।
ततः+च पूर्वाभ्‍यासेषु भूयांसम् समयम+अतिवाह्य सर्वदा+एव+असौ समयनाशपश्‍चात्तापाकुलः भवति स्‍म, किन्‍तु न+अयम्+अजानात्+कीदृशी सा प्रेरणा+अभूद् यया सायम् पंचवादनसमकालम्+एव+अस्‍य पादौ विश्‍वविद्यालयप्रेक्षागृहम् प्रति स्‍वतः एव जिगमिषू समभवताम्।
वार्षिकोत्‍सवानन्‍तरम्+अयम् सर्वम् तदिदम्  नाटकमंचनादिकम् विहाय केवलम्+अध्‍ययने एव समयम् प्रदास्‍यति+इति सुदृढम् निश्चितम्+अनेन।
मनोज-नवनीतादयः+तु नाटक-पूर्वाभ्‍यासेषु कियन्‍तम् रसमगृह्णन्निति सः पश्‍यति स्‍म, उपहसति स्‍म च तान् मनसि+एव।
एवंविधाः+तथाकथित-सामाजिकाः+छात्रा: सर्वदा+एव तेन+उपहसिताः अभूवन्।
ते तु+असकृत्+अमुम् प्रत्यबोधयन् “सखे गिरीश, तपोवनस्‍य ऋषिकुलस्‍य वा पुस्‍तककीटायितः+छात्रः+त्वम् कि जानीयाः जीवने कीदृशः रसः भवति+इति।
अरे, कुमारसंभवस्‍य, भामिनीविलासस्‍य च पाठकाः भूत्‍वा+अपि यदि वयम् खदिरवृक्षवद्रूक्षा: स्‍याम तर्हि धिक्+अस्‍माकम् साहित्‍यपठनम्।
एषः च सर्वदा+एव+एतान् समुपादिशत्- “बन्‍धव:, स्‍वपित्रो: सम्+अधिकम् द्रव्‍यम् वस्‍त्रपुटकेषु+आदाय छात्रावासानाम् जीवनम् रसयन्‍तः वयम् न जानीमः यदा+आधुनिकजीवने कियत्‍य: प्रतियोगिताः अस्‍माभिः+योद्धव्‍याः इति।
अद्य हि प्रतियोगितायुगम्।
विश्‍वविद्यालये प्राथम्‍यम् वा समधिकान्+अंकान् वा यदि वयम् न लभामहे, भृत्यर्थम् च द्वाराद् द्वारमाहिण्‍डनम् कर्तव्‍यम् भवेत्+तदा कुमारसंभवः, भामिनीविलासः+च न भोजनम्+अस्‍मभ्‍यम् प्रदास्‍यत:।
अस्‍माकम् नियोक्ता न+इदम् प्रक्ष्‍यति यद् भवताम् सख्‍यम् कतिकन्‍याभि: सह+अस्ति, स भवताम्+अकतालिकाम्+एव द्रक्ष्‍यति।”
इत्यादि।
कक्षासु प्राथम्‍यम् लब्‍धवान्, गंभीर: समादरणीयः+च छात्रः+अयम्+अभूत्+इति सर्वे तस्‍य गौरवम् रक्षन्ति स्‍म।
ततश्‍च तथाविधा रसिका: सहपाठिनः न+एनम् प्रकटम्+उपाहसन्, किन्‍तु+अनेन ज्ञातम्+आसीद् यत्+तैः+तस्‍य नाम “नैयायिक:” इति रक्षितम्+अभूत्।
पर्यन्ते तत्+इदम्+अपि तेन ज्ञातम्+आसीत् यत्+नैयायिकत्‍वम् तस्मिन् केन कारणेन+आरोपितम्+अभूत्।
यथा नाट्यगृहे सहृदयाः+तु रसनिष्‍पत्तिम्+अधिगच्‍छन्ति, “नैयायिकाः+तु रंगान्तः+वेश्‍वम्+अकुड्याः+अश्मसन्निभाः” (“निर्वासनाः+तु” इत्यस्‍य पाठान्‍तरम् “नैयायिकाः+तु” इति कृत्‍वा) न किचित्+रसयन्ति, तथैव+अयम् जीवनरंगमंचे “नैयायिकः” एव+अभूत्+इति तस्‍य+औचित्‍यम्+एभिः+दत्तम्+अभूत्।
सर्वम्+इदम् ज्ञात्‍वा विनोदम्+एव+असौ+अन्वभवत्, न कदापि+अकुप्‍यत्, यतः न तेन+आत्‍मनि सहृदयत्‍वाभाव: कदापि+अनुभूत:।
किन्‍तु नाटकस्‍य पूर्वाभ्‍यासैः+अस्‍य मानसे+अज्ञातम् किंचन+आन्‍तरिकम् परिवर्तनम्+इव विधीयते इति+आशंकते स्‍मायम्।
क्षणेन+एव च+आशंकाम्+इमाम् दूरम्+अक्षिपत्+असौ।
कथम् तदिदम्  संभवति? क्षणिकः+असौ व्‍यासंग:, सुदीर्घ-परिश्रमानन्‍तरम्  विश्रामवत्+मनोविनोदः+अयम् काम् वा हानिम् संपादयेत्? न+अयम् तत्र काम्+अपि हानिम्+अन्वभवत्।
सुधा+अपि तु प्रथमश्रेणिका छात्रा+एव+अभूत्।
सा+अपि तु नाटके+अस्मिन् भूयांसम् समयम् यापयति।
सा+अपि गंभीरा, समादृता च छात्रा+अस्ति।
द्वयोः+तथाविधम् साम्‍यम् सुस्‍पष्‍टम्+एव तर्हि सायंकालीने होराद्वये पूर्वाभ्‍यासैः+व्यतियापिते कः वा दोष: समापतित:? सर्वम्+इमम्+अन्‍तर्द्वन्‍द्वम् निरन्‍तरम्+अन्वभवत्+असौ।
किन्‍तु स्‍वकीये व्‍यवहारे+अपि तु ईषत्‍परिवर्तनम्+अयम्+अनुभवति।
किम्+इदम्? यो हि गिरीश: अनितया, ऋचया, अन्‍यया वा कयाचन सहपाठिनि+अभ्‍यासपुस्तिकाम् प्रदातुम्, कस्‍यचन पुस्‍तकस्‍य नाम लेखितुम् वा पृष्टः+अपि वाक्‍येन+एकेन+एव+उत्तरम्+अदात्, सः+अधुना पूर्वाभ्‍याससमये+अनितया, माधुर्या च+अभिवादित: किमिति सस्मितम्+उत्तरम् प्रददाति? अनिता माधुरी च अनसूयाप्रियंवदयोः+भूमिके अस्मिन् नाटके निर्वाहयत:।
किमिति सर्वाः एता: स्‍व-स्‍व भूमिका: शिक्षयन्+अपि स प्रमोदम्+अनुभवति? वर्षपूर्वम् क्रीतस्‍य पादत्राणयुगस्‍य प्राचीनताम् दृष्‍ट्वा किम्+इत्यनेन नूतनोपानत्‍क्रयणमिष्‍यते? न केवलम्+इष्‍यते एव, पूर्वाभ्‍यासस्‍य तृतीये एव दिवसे क्रीतम्+अपि+अनेन+उपानद्युगम्।
नाटके+अस्मिन् नवनीतः+अपि+एकाम् भूमिकाम् वहति, मनोजः+अपि।
द्वौ+अपि सुघटितगात्रौ युवकौ।
सामाजिकौ, लोकप्रियौ च+अपि।
कन्‍याछात्रावासस्‍य सोपानै: सह तयोः+यावान् परिचयः+तावान् न+अन्‍यस्‍य भवेत्।
किन्‍तु द्वयोः+अपि+अनयोः+वाणी न तावती गभीरा, उच्‍चारणम् च न तावत्‍स्‍फुटम्+इति विभागाचार्येण गिरीशः एव दुष्‍यन्‍तस्‍य भूमिकायै वृतः+अभूत्।
पूर्वाभ्‍यासानाम् संचालनस्‍य प्रभूतः भारः+अपि तेन गिरीशस्‍य+एव+उपरि प्रक्षिप्त:, आलेखः+अपि तेन+एव लिखितः+अभूत्+इति कृत्‍वा।
नवयुगीना: अनिता-माधुरी-प्रभृतयः+छात्रा: प्राचीनपरिपाटीपटो: पुस्‍तककीटस्‍य+इव+अस्‍य दुष्‍यन्‍तत्‍वेन चयने मन्‍ये निराशाम्+अनुभविष्‍यन्‍ति+इति+आशंकितम्+अनेन।
किन्‍तु किम्+इदम् विपरीतम् संजातम्? तम् दुष्‍यन्‍तत्‍वेन वृतम् वीक्ष्‍य यथा सुधा प्रासीदत्, तत्तु प्रत्याशितम्+एव+अभूत्, किन्‍तु नवयुगीना: कन्‍यकाः अपि चयनेन+अनेन प्रासीदत्+न+वा+इति तेन श्रुतम्।
तदैव न जाने केन कारणेन, गिरीश: प्रस्‍तावितवान्, यत्+नवनीत: कण्‍वनस्‍य, मनोजः+च विदूषकस्‍य भूमिकाम् निर्वहेत्+इति।
त्‍वरितम्+एव+इदम् समनुमतम्+आचार्येण।
किन्‍तु प्रस्‍तावस्‍य+अस्‍यान्‍त: काचन+इर्ष्‍या तु न+अभूत्? न+एव, न+एव।
किम+इति स्‍यात्+एवम्?
माघीयशीतस्‍य निशीथे यदा प्रेक्षागृहाद् दर्शका: शकुन्‍तलस्‍य मंचनम् प्रत्‍यक्षीकृत्‍य प्रत्यावर्तमाना अभूवन्+तदा सर्वेषाम् मुखात्+एकः+एव वाणी निरसरत्।
“दुष्‍यन्‍त-शकुन्‍तलयोः+भूमिके निर्वहता कलाकार-द्वयेन तु चमत्‍कारः एव कृत:।
सजीवः इव तैः+विहित: कालिदास:।”
दर्शकेषु कुलपति:, प्राध्‍यापका:, संभाविताः नागरिका:, वरिष्‍ठा: प्रशासका:, पत्रकारा:, कलाकारा:, सर्वे+अपि+आसन्।
कुलपतिना, प्रशासकैः+च विभागीयाचार्य: स्‍वप्रशंसाम् कलाकारयो: सकाशम् प्रापयितुम्+अनुरुद्ध: किन्‍तु पत्रकाराः+तु नेपथ्‍यान्‍तरेव प्राविशन्।
सहस्‍तपीडनम् तैः+गिरीशः+अभिनन्दित:।
तदिदम्+अनुमातुम् सुशकम्+आसीत्।
श्‍वस्‍तनेषु समाचारपत्रेषु गिरीशस्‍य मुक्तकण्‍ठम् प्रशंसानाम् स्‍तम्‍भा द्रक्ष्‍यन्‍ते।
केयूरमण्डित-बाहुः+अयम् सस्मितम् सविनयम् च+अभिनन्‍दनानि स्‍वीकुर्वन्+न+आसीत्, एकवेणीधरा, शुभ्रवस्‍त्रावृता, स्‍वकीयम्+अनिन्‍द्यम् सौन्‍दर्यम् द्विगुणम्+इव कृत्‍वा प्रसारयन्‍ती सुधा+अपि तेषाम्+अभिनन्‍दनानि विनयावनता भूत्‍वा स्‍वीकुर्वाणा+अभूत्।
विभागीयाचार्यः+ हर्षगद्गदः+ भूत्‍वा समभ्‍यनन्‍दद् द्वौ+अपि।
तदैव शैत्‍यापनोदनिपुणा चैतन्‍यपर्णी उष्‍णपेया समायाता।
आचार्येण, प्राध्‍यापकै:, कलाकारैः+च तस्‍याः रसास्‍वादः+ गृहीत:।
न ज्ञातम्, कतिवारम् सतडिच्‍चाकचक्‍यम् छायाचित्रग्राहकैः+तेषाम् चित्राणि गृहीतानि, कतिपयैः+छात्रैः+तु तस्‍य स्‍मृतिहस्‍ता-क्षराणि+अपि जिघृक्षितानि।
अपूर्व: कश्चित्+अयम्+अनुभवः+अभूद् गिरीशस्‍य।
कतिधा विश्‍वविद्यालयीयपरीक्षास्‍वनेन प्राथम्‍यम् लब्‍धम्+अभूत्, तदापि जनानाम्+अभिनन्‍दनानि+असौ स्‍वीचकार, वाद-विवादप्रतियोगितासु प्रथम्‍यम् लब्‍ध्‍वा+अपि+अभिनन्‍दनानि+अनेन+अर्जितानि+अभूवन्, किन्‍तु+अस्‍याः रात्रेः+अभिनन्‍दनेषु कीदृशम्+अभूत् वैलक्षण्‍यम् यत्+अनेन चायचषकम् सीधुचषकम्+इव+अनुभूतम्।
केन कारणेन+अद्यतनम् साफल्‍यम्+इयद् गरिमास्‍पदम्+अनुभूयत इति विचिन्‍तयितुम्+अवसरः+अपि+अनेन न लब्धः+ यदा केनचन सूचितम् यत्+मरुत्तरशकटि: कलाकारान् स्‍व-स्‍वगृहान् प्रापयितुम् प्रतीक्षते॥ चाय-पानम् समाप्‍य नगरस्‍थैः+छात्रा-वासीयैः+छात्रैः+गमनानुमतिः+याचिता।
छात्रावासा: सर्वे निकटस्‍थाः एव+अभूवन्।
अत: सुधाम् विहाय माधुरी, अनितादयः+अन्‍याः+छात्राः+च तस्‍याःम्+एव शकट्याम् प्रयाता:।
आचार्यादयः+अपि निरगमन्।
मनोजनवनीतादाय: स्‍वकीयैः+द्विचक्रैः+निर्गता भवेयुः+इति सर्वे जानन्ति स्‍म।
दुष्‍यन्‍त-शकुन्‍तलाभिनायकयो: कृते+अभिनन्‍दनानाम् पूर: इयान्+अभूद् यत् ताभ्याम् स्‍ववेषवातावरणाय समय एव न लब्‍धः+अभूत्।
अत: शीघ्रम् नाट्यवेषावतावरणम्+आभ्‍याम्+आरब्‍धम्।
स्‍व-परिधानानि परिधाय यदा तौ बहिः+आगतौ तदा मंचप्रबंधकाः विद्युत्‍प्रबंधाद्युपसंहारे संलग्‍नाः अभूवन्।
प्रेक्षागृहाद् बहिः+आगत्‍य द्वाभ्‍याम्+अपि परस्‍परम् दृष्टिपात: कृत: किन्‍तु न+एकेन+अपि+अपरः+अभिनन्दित:।
मनसि परस्‍परम्+अभिनन्‍दनप्रदानस्‍य सत्‍य+अपि तीव्रायाम्+आकांक्षायाम् किमिति+एतयोः+वैखरी न+अत्र प्रसृता+इति न+एकः+अपि+अजानात्।
विचित्रा समभूत् द्वयोः+अपि मन:स्थिति:।
गिरीशेन स्‍पष्‍टम्+अनुभूतम् यत्‍साफल्‍ये+अस्मिन् सुधाया: साहचर्यस्‍य+अपि वर्तते कश्‍चन भाग:।
किम् तत्+इदम्+एव सा+अपि+अनुभवति?
“सर्वे गता:।
शीतम् च प्रबलम्।
अहम् भवतीम् छात्रावासम् प्रापयाणि, तत: परावर्तिष्‍ये।”
गिरीशेन+उक्‍तम्।
गिरीशस्‍य छात्रावास: पूर्वम्+आगच्‍छ‍ति स्‍म, तदनन्‍तरम् कन्‍याछात्रावासः+अभूत्।
“चायपानम्+एतावत्+अभूद् यत्+तत्र त्‍वा निद्रा+आगमिष्‍यति इति+अत्र सन्‍देहः एव।”
स्‍मयमानमुखाम्‍बुजया सुधया+उक्‍तम्।
द्वौ+अपि स्‍फुटम्+अहसताम्+एतत्+उपरि।
“अद्यतनी सफलता भवतीम्+एव+आधारीकुरुते इति+अहम्+अनुभवामि।
सर्वः+अपि+आलेखः+ भवत्‍या:, नायिकाया: प्रमुखी भूमिका भवत्‍या...........” गिरीशेन वक्‍तुम्+आरब्‍धम्।
“अहो विनय:! आलेखे किम्+अभूत्+मदीयम्? भवता तु सर्वम् लेखितम्+आसीत्।”
“समग्रम्+अपि नगरम् श्‍वः+ भवत्‍या: प्रशंसायाम् व्‍यापृतम् स्‍यात्।
पत्रकाराणाम् प्रतिक्रियया किम् भवती न+अनुमाति?” गिरीशेन किंचित्+निकटम्+आगत्‍य कर्णान्तिकम्+इव जल्पितम्।
“प्रथमम् तु प्रशंसा भवतः एव स्‍यात्।
भवताम्+अभिनयम् वीक्ष्‍य तु मया+अपि+आत्‍मा विस्‍मृतः+अभूत्।
यदि मदीया काचन प्रशंसा+अपि भवेत्+तर्हि तस्‍याःम्+अपि भावत्‍कीम्+एव प्रशंसाम्+अहम् द्रक्ष्‍यामि।”
“किमिति?”
“यतो हि मदीयायाम् भूमिकायाम्+अपि प्रतिवाक्‍यम् भवताम्+एव तु मार्गदर्शनम्+आसीत्।”
द्वाभ्‍याम्+अपि+अनुभूतम् यत्+स्वल्‍पीयान्+अपि छात्रावासपर्यन्‍तः+ मार्ग: कियान् प्रलम्‍ब: समभूद् यत्तयोः+वार्तालाप: समाप्तिम्+एव न+आयाति स्‍म।
वार्तालापे+अस्मिन्+अननुभूतपूर्वः मधुरिमा कथम्+अनुभूयते स्‍म+इति द्वाभ्‍याम्+अपि ज्ञातम् न वा+इति न वक्‍तुम् पार्यते।
कन्‍याछात्रावासस्‍य प्रमुखद्वाराद् बहिर्वेत्रासन्‍दी पतिता+अभूत्।
किंचन जल्‍पन्+एव गिरीशः+तदुपरि निषण्‍णः+अभूत्।
“किम् भवान्+अत्र+उपवेक्ष्‍यति?” सुधया स+आश्चर्यम् पृष्‍टम्।
”क्षणया+अत्र+उपविश्‍य चिन्‍तयितुम् वांछामि कथम् तदिदम्  सर्वम् संजातम्?”
“किम् सर्वम्?”
“मा पृच्‍छ तत्।
क्षणम् चिन्‍तयानि तदा वक्ष्‍यामि,” न जाने किमिति तादृशम्+अद्भुतम्+उत्तरम् गिरीश: प्रादात्।
“चिन्‍तय, तदा वदे:।
अहम्+अपि+अत्र+एव तिष्‍ठामि तावत्”-परिहासपूर्वकम् सर्वदा सहज-गम्‍भीरया+अनया छात्रया समुत्तरितम्, तत्रैव  च स्थितवती।
किम्+इदम्+अभूद् येन निशीथे तस्मिन् शीतस्‍य प्रकोपम् न+एतयो: कतरः+अपि+अन्वभवत्? मन्‍ये तत्+इदम्+अपि कतिपयक्षणानन्‍तरम् ताभ्‍याम् न+अनुभूतम् स्‍याद् यत् तौ किम्+अलपत इति।
तस्मिन् परिवेशे तदिदम्  तु कथम्+अनुभूतम् भवेत् यत्‍कश्‍चन तौ तत्र स्थितौ पश्‍यन्+अपि स्‍यात्!!! किन्‍तु हन्‍त! किम्+इदम्? होरार्धानन्‍तरम् ताभ्‍याम्+अनुभूतम् यत्‍संमुखम्+एव प्रलम्‍बतरुपंक्‍ते: पृष्‍ठतः+अन्‍धकारे कश्‍चन जन: शनै: शनैः+अपसरति।
द्वाभ्‍याम्+अपि सावधानम् द्रष्टुम् प्रयतितम्।
न+एक:, न द्वौ+अपि तु त्रयः जनाः अनुमिता:।
गिरीशेन गतिशैल्‍या, गात्रयष्‍ट्या च+अनुमितम् यत्+तेषाम्+एकः नवनीत: स्‍यात्, अपरः मनोज:, तृतीयः+च राजपाल इव+अनुमित:।
छात्रावासस्‍य+इमे छात्रा निशीथे+अस्मिन्+अत्र किम् कुर्वन्ति? अस्मिन् शीते+अत्र किमिति समायाता:? किन्‍तु तावता कालेन सुदूरम् प्रयाताः+ते सर्वे+अपि।
ततः+च किम्+इदम्? सुदूरात् संमिलितस्‍य+अट्टहासस्‍य ध्‍वनि: कथम् श्रूयते? पुनरपि+एकः+अट्टहास:!! अधुना तु सुनिश्चितम्+एव यत्+एते त एव छात्रावासीयाः+छात्रा:।
ध्‍वनिः+अयम् तस्‍य सुपरिचित:।
तेन न ज्ञातम् कदा तत्‍पार्श्‍वात् सुधा समुत्‍थाय, केन द्वारेण कन्‍याछात्रावासम् प्रविष्टा भवेत्? किम् किंचिद् द्वारम् तदापि+उद्घाटितम् भवेत्? मन्‍ये किंचित्-समय-पूर्वम्+एव+आयाताभिः+छात्राभिः+द्वारम्+उद्घाटितम् रक्षितम् स्‍यात्।
अट्टहासैः+भग्‍नसमाधिः+गिरीश: कदा समुदतिष्‍ठत्, कदा कुत्र प्रचलित:, कुत्र च प्राप्त:, इति न+अयम्+अजानात्।
अपरः इव कश्‍चन+अयम् समाधिः+भवेत्।
छात्रावासीय-घटिकाया यथैव नववादितानि तथैव गिरीश: स्‍वपरिधानपुटकम्+आदाय निभृतम् छात्रावासाद् बहिः+असरत्।
सः+अजानात् यत् छात्रावासीयानाम् कृते नैशभोजनस्‍य+अयम् समयः+अभूत्।
ततः+च सर्वे+अपि भोजनकक्षे पृष्‍ठतो भोजनव्‍यापृता भवेयु:।
किन्‍तु मिमिद्? रणवीर: कुतश्‍चन समागच्‍छन्, छात्रावासस्‍य प्रमुखप्रवेशद्वारि दृष्‍टः+तेन।
“कथम् गिरीश:? कुत्रचन गच्‍छसि किम्? किमिति+इदम् वस्‍त्रपेटकम्?” तेन पृष्टम्।
“आम् भ्रात:।
कतिपयदिवसानाम् कृते गृहम् गच्‍छामि।
तूर्णम्+एव प्रत्‍यावतिर्ष्‍ये।”
उत्तरितम् गिरीशेन।
“गृहम्? एषु अवकाश-दिवसेषु न गत: किम् त्‍वम् गृहम्? अग्रे तु+अवकाशः+अपि न+अस्ति।
वार्षिकोत्‍सवशृंखलानन्‍तरम् सम्‍प्रति पठनस्‍य क्रमः+तीव्रतरः+ भवेत्।
त्‍वम् कथम्+अस्मिन् वारे+अध्‍ययनम् त्‍यक्‍त्‍वा गच्‍छसि? किम् तत्र कश्‍चन विशिष्ट: कार्यव्‍यासंग:? कुशलम् तु सर्वम्+अस्ति?”
“सर्वम् कुशलम्।
किन्‍तु विशिष्टम् कार्यम्+एकम्+आपतितम्।
तदर्थम् पित्रा सह कश्‍चन विमर्शः+ विधेयः+अस्ति।
तम् विधाय पुन: प्रत्यावर्तिष्‍ये।
शृणु, द्रव्‍यम्+इदम् गृहाण।
श्‍व: छात्रावासभोजनालये मासिकशुल्‍कम् देयम् स्‍यात्।
मया पूर्वम्+अस्‍य निधानम् विस्‍मृतम्।
त्‍वम् मदर्थम् तत्र तदिदम्  विलेखये:।
अहम् सप्ताहात्+अधिकम् समयम् न ग्रहीष्‍यामि परावर्तने।
तथापि यथासमयम् द्रव्‍यप्रेषणम् भवतु+इति त्‍वाम् कथयामि।”
इति कथयता गिरीशेन रणवीरस्‍य हस्‍ते मुद्रा निहिता:।
“इदम् त्‍वरम् मदर्थम् कुर्याः+चेत्+साधुः भवेत्।
 पुस्‍तकालयस्‍य पुस्‍तकद्वयम् मया गृहीतम्+आसीत्।
 तत्‍प्रत्‍यावर्तनस्‍य+अपि समय: श्‍वः एव निर्गच्‍छेत्।
 वार्षिकोत्‍सवानन्‍तरम् दिनत्रयस्‍य निरन्‍तरम्+अवकाशः+अभूत्।
 एतस्मिन्+च+अवकाशे+अध्‍ययनव्‍यापृतेन मया न बहिर्गन्‍तुम्+अपि पारितम्।
 तत्+तु+इदम् पुस्‍तकद्वयम्+अपि पुस्‍तकालये मन्‍नाम्‍ना परावर्तये।
 पूर्वम्  तु+अहम् गृहे एव तदिदम्  नेतुम्+अवाञ्छम्।
 किन्‍तु द्वारि त्‍वम् मिलित एव, अत: किमिति न तुभ्‍यम्+एव तदिदम्  प्रददे? अतः+तत्+इदम्+अपि त्‍वया कर्तव्‍यम्, कृपया”, इति ब्रुवाणोन गिरीशेन तत् पुस्‍तकद्वयम् रणवीराय स्‍ववस्‍त्रपेटकात्+निष्‍कास्‍य प्रदत्तम्।
रणवीरः न+अमिलिष्‍यत्+चेत्।
स पुस्‍तकद्वयम्+इदम् गृहान्+व नेतुम् विवशः+अभविष्‍यत्।
रणवीराय “दिनत्रयावकाशे मया बहिर्गन्‍तुम्+अपि न पारितम्” इति कथयन्+अयम् मनसि+अजानाद् यत् सः सत्‍यम् न वक्तिः।
दिनत्रयम्+इदम् न तेन छात्रावासस्‍थेन व्‍यतियापितम्+अभूत्, किन्‍तु लज्‍जाभरेण स्‍वग्रामस्‍य+एकस्‍य मित्रस्‍य नगरस्‍थे गृहे, यत्र निवसन्+अयम् तस्‍य सुहृत् नगरस्‍य निर्माण्‍याम्+एकस्‍याम् कर्मकरः+अभूत्, निभृतम् व्‍यतिवाहितम्।
मित्राय च+अनेन कथितम्+अभूत् यत् ‘छात्रावासे भृशम् व्‍यवधानम्+एषु दिवसेषु+अध्‍ययनस्‍य स्‍यात्+इति न+अहम् तत्र स्‍थातुम् वांछामि।
तत्र मदीयः अन्‍ये सहपाठिन: समयम् व्‍यतियापयेयुः+इति+अत्र+एकान्‍ते किंचन पठिष्‍यामि।’
सत्‍यम्+एव च तेन+एषु दिवसेषु न+अन्‍यत् कृतम्।
अध्‍ययने, एकाकिचिन्‍तने, मनने, सिंहावलोकन, निदिध्‍यासने च दिनत्रयम्, दिनचतुष्टयम् वा कथम् निरगात्+इति+अनेन गणितम्+अपि न।
समाचारपत्रेषु कदा किम् प्रकाशितम्+इति+अपि द्रष्टुम् न+अस्‍य वांछा समुदिता।
भोजनम्+अपि+अयम् पार्श्‍वस्‍थे पान्‍थावासे निभृतम्+असाधारणेषु समयेषु गत्‍वा+अकरोत्।
ग्रामसुहृत्+तु एकाकी+एव+आसीत्।
स प्रायश: स्‍वनिर्माणी-भोजनालये एव भोजनम् करोति स्‍म, स्‍वल्‍पीयसे एव च समायाय+अहोरात्रे सकृत्+स्वप्रकोष्‍ठम्+आयाति स्‍म।
अत: प्रकोष्‍ठस्‍य तालिका गिरीशस्‍य सविधे एव+अतिष्‍ठदेषु दिवसेषु।
अद्य+एव सः ताम् स्‍वसुहृदे परावर्त्‍य निभृतम् छात्रावासम्+आगत:, स्‍ववस्‍तूनि+आदातुम्, न+अयम् कंचन+अत्र द्रष्टुम्+अवांछत्।
इदम्+अपि साधु+एव जातम् यद् द्वारि रणवीरः एव मिलित:, न मित्रेषु तेषु कश्‍चन येषाम्+अट्टाहसैः+तस्‍य समाधिः+तस्मिन् निशीथे भग्‍नः+अभूत्।
तदैव तेन त्रिचक्रा पण्‍यशकटिः+एका राजमार्गे यान्‍ती दृष्टा।
न तस्‍याःम् कश्‍चन यात्री स्थितः+अभूत्।
द्रुतम्+एनाम्+अकारयत्+असौ।
तस्‍याःम् स्थित्‍वा निरदिशत् सः+अयम्-“द्रुतम् धूमशकटिस्‍थलम् प्रति चल।
वाष्‍पयानस्‍य समयः निकटागतः एव।”
रभसम् यानम्+इदम् राजमार्गे धावितुम् प्रारभत।
अस्‍पृश्‍यता
पण्डित-गरुडध्‍वजमिश्रस्‍य नगरे+अस्मिन् संमानितम् स्‍थानम्+अस्ति।
संस्‍कृतस्‍य हिन्‍दीभाषायाः+च विद्वान्+तु सः+अयम्+अस्‍ति+एव, राज्‍यस्‍य प्रतिष्ठिते संस्‍कृतमहाविद्यालये विभागाध्यक्षपदे स्‍थापितस्‍य+अस्‍य वेतनम्+अपि पुष्‍कलम् संजातम्+अस्‍ति+एषु दिनेषु।
एतदतिरिक्तम् नगरस्‍य प्रतिष्ठिता नागरिका: संस्‍थाः+च कदाचित्‍कथाप्रवचनाय, कदाचित्+स्वजन्‍मपत्रम् प्रदर्श्‍य भाग्‍यस्‍य भविष्‍यत् रहस्‍योद्घटनाय, कदाचित्+यज्ञसमायोजनाय च+एनम् ससम्‍मानम्+आह्वयन्ति।
“हतम् यज्ञम्+अदक्षिणम्” इति शास्त्रोक्तिम्+अनुरुध्‍य ते सर्वदा+एव यत्किंचन पत्रम् पुष्‍पम् फलम् वा+अस्‍मै समर्पयन्‍ति+अपि येन+अयम् पुष्पित:, फलितः+च सन् अल्‍पज्ञानाम्+इमाम् भ्रान्‍तोक्तिम् मिथ्‍यापयति यत्‍संस्‍कृतम् पठित्‍वा तु जनाः दारिद्र्यस्‍य चिर-सहचरा एव संजायन्‍ते।
गते एव वर्षे गरुडध्‍वजमिश्रेण सुविशालम् नवीनम् भवनम्+अपि निर्मापितम्, पुत्र्याः विवाहः+अपि कृत:।
केवलम्+अयम्+एव+अस्‍य खेदः+ यत्+अस्‍य भवनस्‍य संमुखे एव रामदत्तेन+अपि स्‍वगृहम् निर्मितम्।
रामदत्तः राज्‍यसेवायाम्+अधिकारी वर्तते किन्‍तु वर्णव्‍यवस्‍थानुसारम्+अयम्+अन्‍त्‍यज:।
एषु दिवसेषु अन्‍त्‍यजत्‍वम् लाभकरम् भवति+इत्येव कारणम् यद् रामदत्तेन स्‍व-विशिष्टजातिबलात्+राज्‍यसेवा+अपि द्रुतम् लब्‍धा, लिपिकात् अधिकारी अपि त्‍वरितम् संजात:, इति बहुधा मिश्रमहाभाग: कथयति+अपि।
किन्‍तु+एकस्‍य अस्‍पृश्‍यस्‍य प्रतिवेशे निवास: पण्डिताय कण्‍टकायते।
मिश्रमहाभाग: सायम् यदा स्‍वकीये कक्षे जन्‍मपत्रम्+एकस्‍य धनाढ्यस्‍य लिखन्+आसीत्, सहसा+एव रामदत्त: स्‍वसुतम् संजयम्+आदाय पंडितमहाभागान् द्रष्टुम्+आगत:।
प्रार्थितम्+अनेन यत्+संजयः+ दशमकक्षायाम्+अधीते, हिन्‍दी संस्‍कृतम् च+अनिवार्यौ विषयौ+अस्‍य।
अयम् द्वयोः+अपि+अनयो: किंचन दुर्बल:, काठिन्‍यम्+अनुभवति।
यदि सप्ताहे दिनद्वयम् वा त्रयम् वा मिश्रमहोदयः+अस्‍य सन्‍देहनिवारणम् कृत्‍वा किंचन मार्गदर्शनम् कुर्यात्+तर्हि तस्‍य जीवनम् समुज्‍ज्‍वलम् भवेत्।
“कः+अयम्+अपरः+ गण्‍डस्‍य+उपरि स्‍फोट:” इति चिन्‍तयन् मिश्रः+अक्षिभ्रुवम् संकोच्‍य+अवदत्- “भ्रात:, एषु दिनेषु तु मह्यम् समय एव न मिलति, तादृशी कार्यव्‍यवस्‍तता+अस्ति।”
अन्‍ते आवेशवशात्+अयम्+एवम्+विधम्+अपि किंचन वाक्‍यम्+अवदत् यत् “पुन: अस्‍माकम् परम्‍परानुसारम् संजयम् पाठयित्‍वा स्‍नानम्+अपि कर्तव्‍यम् भवेत् यत् शीतकाले कष्टावहम् सम्‍पद्यते।” 
कशाघातम्+इव+एनम्+उद्गारम् श्रुत्‍वा सकृत्+तु रामदत्त: कुपित: समजायत किन्‍तु तूर्णम्+एव+आत्‍मानम् संयम्‍य+अवोचत्- “यदि भवान् जातिवादादिकस्‍य प्रसङ्गे तत्+इदम्  कथयति तर्हि केवलम्+इदम्+एव मया बोधनीयम् यत्+एषु दिनेषु तथाविधः+ व्‍यवहारः+ दण्‍डनीयः+अस्ति देशस्‍य विधाने।”
पण्डितः+अपि तथाविधेषु वादविवादेषु कृता+अभ्‍यासः+अभूत्।
तेन+अपि मुखमुद्रकम्+उत्तरम् दत्तम्- “विधानेन यत्+किमपि भवति तत्तु भवान् जानान: स्‍यात्+एव, राज्‍याधिकारित्‍वेन।
किन्‍तु इदम्+अहम्+अपि जानामि यद् विधाने तत्+इदम्+अपि स्‍वीकृतम् यत्‍प्रत्‍येकम् जन: स्‍वकीये व्‍यक्तिगते जीवने स्‍वकीय-धर्म-शिष्टाचारानुसारम् व्‍यवहर्तुम् स्‍वतन्‍त्र: स्‍यात्।
ततः+च मम गृहे+अहम् कम् पाठयामि, कम् वा प्रवेशयामि इति तु मदिच्‍छा+अधीनम्+एव।”
तदुपरि+अधिक-चर्चायाः अवकाश एव न+आसीत्।
तूर्णम्+एव रामदत्त:, संजयः+च पण्डितगृहाद् बहिः+आगतौ।
रामदत्तः+ न+अभूत्+चिन्तितः+ यत्+तस्‍य+अवमानना संजाता, किन्‍तु किशोरस्‍य संजसस्‍य हृदि का प्रतिक्रिया भवेत्+इत्येव+आसीत्+अस्‍य चिन्‍ता।
राज्‍यसेवातः+ निवृत्तस्‍य गरुडध्‍वजमिश्रस्‍य योगक्षेमादिकम् तथैव निरुढम्+अभवत् यथा राज्‍यसेवासमये समभूत्।
कथा-प्रवचनेषु, पौरोहित्‍यकर्मसु च वृद्धिः+एव समजायत।
जनसंख्‍या-वृद्धिवशाद् भोज्‍यपदार्थानाम्, भवनानाम् भूमेः+च+अभावस्‍य संकटः भवेत्+प्रबल: प्रकामम्, किन्‍तु विपुलाः जनाः+चेत्, विपुलाः विवाह-संख्‍याः, विपुलाः+च पौरोहित्‍यावसरा: सम्‍पद्यन्‍ते, विपुला च दक्षिणा लभ्‍यते इति पण्डितः विनोदेषु कथयति स्‍म।
एवम् च पेंशनाख्‍यवृत्त्‍या  सह तथाविधा दक्षिणा: पण्डितस्‍य चरमे वयसि सानन्‍दम् जीवनयापनस्‍य+ईश्‍वप्रहितानि साधनानि+इव लक्ष्‍यन्‍ते स्‍म।
पुत्र्याः विवाहः पूर्वम्+एव सम्‍पादितः+अभूत्+तेन।
पुत्रद्वयम्+अपि राज्‍यसेवायाम्+अभूत्+इति निश्चिन्‍तता तेन+अनुभूयते स्‍म।
एका+अपरा निश्चिन्‍तता सा+इयम्+अपि+अभूत् यत् रामदत्तः+, यस्‍य प्रतिवेशे निवासवशात्+पण्डितः+अप्रसन्‍नः+तिष्‍ठति स्‍म, विपलुवर्षावधे: पूर्वम्+एव स्‍वगृहम् विक्रीय तस्‍मात्+नगरात् नगरान्‍तरम् प्रस्थितः+अभूत्।
तस्‍य स्‍थानान्‍तरणम् नगरान्‍तरे संजातम्+अभूत्, तत्रैव  च तेन+अपरम् भवनम्+एकम् निर्मितम्+अभूत्+इति श्रुतम्+आसीत्।
तदनन्‍तरम् नगरे+अस्मिन् समागमनम् विरलम् विज्ञाय तस्मिन्‍नगरे निर्मितम् तद् भवनम् तेन कस्‍मैचन श्रेष्ठिने विक्रीतम्+एव+इति सा चिन्‍ता+अपि पण्डितप्रकाण्‍डस्‍य स्‍वतः एव समाप्तिम्+अगात्।
रामदत्तस्‍य वृत्तान्‍तः+अपि वर्षेभ्‍यः न श्रुतः+अभूत्+तेन।
एवम् सर्वविधसुखसम्‍पन्‍नस्‍य+अपि पण्डितस्‍य यथा यथा वार्धक्‍यम् वर्धते स्‍म तथा तथा मधुमेहाख्‍यस्‍य समृद्धजनसुलभस्‍य राजरोगस्‍य प्रकोपः+अपि वर्धते स्‍म, इति नूनम्+एका दु:खाकरी घटना सर्वैः+उल्लिख्‍यते स्‍म, टिप्‍पणी च क्रियते स्‍म यत्+इश्‍वर: सर्वविधानि सुखानि तु कस्‍याम्+अपि न प्रयच्‍छति।
नगरस्‍य प्रतिष्ठितैः+कश्चित्+चिकित्‍सकैः+अस्‍य रोगस्‍य चिकित्‍सा क्रियते स्‍म येषु वैद्याः अपि+अभूवन्, पाश्‍चात्‍यचिकित्‍सा:पद्धतेः+द्राक्तरा अपि।
तथापि रोगः+अनुदिनम् वर्धमानः एव+आसीत्।
रोगः+अयम् तु चलन्+अभूत्+एव, चिकित्‍सा+अपि प्रचलन्‍ति+अभूत् किन्‍तु तस्मिन् दिने न जाने किम् कारणम्+अभूद् यत्+सहसा+एव पण्डितमहाशयेन+एकस्मिन् स्‍वपादे भयङ्करी कण्‍डूतिः+अनुभूता।
कीदृशी सा+इयम् खर्जू:? तस्मिन् पादे तु कश्‍चन व्रणः+अपि न+अभूत्।
अपरस्मिन् पादे+तु+अवश्‍यम्+एव+उपानद्-व्रणः+अभूत्।
तस्‍य हि प्रकोप: सततम् वर्धमानः+अभूत्, किन्‍तु+अपरस्मिन् तस्मिन् पादे किम्+इदम् संजातम्? चिकित्‍सालये द्राक्तरेणौषधानि लिखितानि।
कतिपय-दिवसान् सेवितानि मिश्रमहाभागेन किन्‍तु रोगेण नवीनम्+एव स्‍वरूपम् गृहीतम्।
द्वौ+अपि पादौ विचित्रेण व्रणेन विकृतौ संजातौ, व्रणाः+च सततम्+अवर्धन्‍त।
वकारकस्‍य मिश्रस्‍य गृहात् नि:सरणम्+अपि शनै: शनैः+अवरुद्धम्।
पूतिगन्‍धीनाम् व्रणानाम् विकारः यथा यथा+अवर्धत तथा तथा संबंधिनाम्, गृहजनानाम् च+अपि समागमनम्, तन्निकटे उपवेशनस्‍य समयावधिः+च शनै: शनैः+अल्‍पात्+अल्‍परत्‍वम् समगच्‍छत्।
जनानाम् मुखाकृतौ कांचन जुगुप्‍साम्+इव उद्भवतीम् दृष्‍ट्वा स मनसि+एव+अजानात् यत्+रोगस्‍य+अस्‍य सा+इयम् जुगुप्‍सा+अस्ति, सा+इयम् घृणा रोगस्‍य कृते+अस्ति, न तस्‍मै।
इदम्+एव+अनुभूय स स्‍वमानसम् सन्‍तोषयति स्‍म।
‘ग्रैंग्रीन’ इति+आख्‍यस्‍य पादविद्रधेरस्‍य पटृटीबन्‍धनम् पूर्वम् तु गृहजनेन केनचित्‍सह चिकित्‍सालये गत्‍वा कार्यते स्‍म, यदा कदा प्रधान-चिकित्‍सकेन कश्‍चन सहायकद्राक्तरः व्रणपरीक्षादि कर्तुम् प्रेष्‍यते स्‍म।
एकदा एकः युवा चिकित्‍सकः यः हि नूतनतया+एव दृष्टः+अभूत्+पण्डितेन, पट्टी-बन्‍धकेन सह समागत:।
पंडितमहोदयस्‍य+आश्चर्यम्+अभूद् यदन्‍ये द्राक्तः+अस्‍तु ये व्रणपरीक्षायै समागच्‍छन्ति स्‍म, दूरत एव व्रणम् दृष्‍ट्वा किंचन+अनुमानम् च कृत्‍वा प्रतिवेदनादि लिखन्ति स्‍म, किन्‍तु+अनेन नवीनेन चिकि‍त्‍सकेन न कापि घृणा प्रदर्शिता, न वा सङ्कोच:।
स स्‍वयम्+एव पट्टीम्+उन्‍मोच्‍य, सर्वत्र स्‍पृष्‍ट्वा, संपीड्य च पादस्‍य व्रणस्‍य च परीक्षाम् कृतवान्, सावधानतया च प्रतिवेदनम्+अलिखत्, औषधानि+अपि नूतनानि व्‍यलिखत्।
एवंविधया+अस्‍य कार्यनिष्‍ठया प्रभावितेन मिश्रमहोदयेन+अस्‍य परिचयः जिज्ञासित:।
नवीनेन द्राक्तरेण ससम्मानम्+उक्तम्, “भवन्‍त: परिचयम् न जिज्ञासेरन्+चेत्+साधुः भवेत्, यतो हि+अहम् भवताम् पूर्वपरिचित:।”
साम्‍प्रतम् मिश्रस्‍य कुतूहलम् द्विगुणम्+अभवत, तेन साग्रहम् परिचय: पृष्ट:।
तदिदम्  ज्ञात्‍वा च भृशम्+आश्‍चर्य+अन्वभवत्+पण्डितमहोदयः यन्‍नूतनः+अयम् चिकित्‍सक: सः एवम् संजयः+अभूद् यः+तस्‍य भूतपूर्व-प्रतिवेशिनः रामदत्तस्‍य सुतः+अभवत्।
यम् च संस्‍कृतहिन्‍द्यादि पाठयितुम् पंडितमहोदयेन+अनुमतिः+न दत्ता+अभूत्।
अनेन हि नगरान्‍तरे गत्‍वा तत्रत्‍यात्+आयुर्विज्ञानमहाविद्यालयाचिकित्‍सापाठयक्रम: सफलतया+उत्तीर्णः+अभूत्, तदनन्‍तरम् च विभिन्‍नेषु राजकीयचिकित्‍सालयेषु सेवाम् विधाय सपदि+एव स तस्मिन् नगरे राजकीयचिकित्‍सालये पदस्‍थापितः+अभूत्।
सर्वम्+इदम् श्रुत्‍वा पंडितमहोदय: आश्‍चर्यम् तु+अन्‍वभवत्+एव, सन्‍तोषम्+अपि+अनुभूतवान्।
“किन्‍तु वत्‍स संजय, त्‍वया+अत्र+आगत्‍य+एव स्‍वकीय: परिचय: किमिति न+अदीयत? पृष्टेन+अपि त्‍वया किमिति+एवम् कथितम् यत्‍परिचयः न पृष्‍ट एव साधु भवेत्?- सकुतूहलम् मिश्रमहोदय: पृष्टवान्।
संजयेन सविनयम्+उत्तरितम्- “तदिदम्  मया एतस्‍मात्+कारणात् कथितम्+अभूत् यद् भवताम् दृष्‍टौ+अहम्+अस्‍पृश्‍यः+अस्मि।
स्‍मरामि+अहम् बाल्‍यकालस्‍य ताम् घटनाम् यदा भवता+अहम्+अस्‍पृश्‍य इति कृत्‍वा माम् पाठयितुम् न+अनुमतम्+आसीत्, मत्पितुः+च प्रार्थना न+अभूत्+स्वीकृता।
यदि भवन्‍तः जानीयुः+यत्+तेन+एव+अस्‍पृश्‍येन भवत: पादव्रण: स्‍पृष्टः+तर्हि स्‍नानादेः+आवश्‍यकताम्+अनुभूय मा भूद् भवान् कष्‍टभाक्+इति मदीयः आशयः+अभूत्।
न+अत्र च किम्+अपि+अन्‍यथा भावयन्‍तु भवन्‍त:।
मम हि व्रतम्+एव+इदम्, सा+इयम्+एव च प्रवृत्तिः+मम मदीयेषु चिकित्‍साकर्तव्‍येषु, यत्+कीदृशः+अपि रोगः+ भवेत्, कीदृशः+अपि रोगी भवेत्, कीदृशः+अपि विकृतः+अस्‍पृश्‍यः+ दुर्गन्‍ध: पूतिगन्धिः+वा वा व्रणः+ भवेत्, अहम् विना घृणाम् सर्वम् तत् परीक्षितुम् सावधानतया तम् स्‍पृशामि, अवलोकयामि, विवेचयामि च।
विना स्‍पर्शम् भवद्व्रणस्‍य परीक्षा न+अभूत्+तत्+संभवा।
अत एव सर्वम्+इदम् कृतवान्+न+अहम्+आत्‍मपरिचयम् दातुम् वाञ्छामि स्‍म।”
सर्वम्+इदम् श्रुत्‍वा विलक्षः+अभूत्+मिश्र:।
साश्रु+तेन+उक्तम्- “वत्‍स, मा स्‍मार्षीःताम् विपुल-वर्षपूर्वतनीम् घटनाम्।
किम् च तदात्‍वे+अपि मया त्‍वाम् पाठयितुम् या हि+अस्वीकृति: प्रदर्शिता+अभूत्, स अस्‍पृश्‍यताया: कारणात्+न+अभूत्।
युष्‍माकम् जातिः+अनुसूचिता भवतु नाम, किन्‍तु+अस्‍पृश्‍या सा तदा+अपि न+अभूत्।
अद्य+अपि न+अस्ति।
तदानीम् हि प्रतिवेशिन: कस्‍यचित् अवरजातीयस्‍य समुन्‍नतिम् दृष्‍ट्वा+अन्‍यस्‍य हृदये यादृशी असूया+इव काचन समुद्भवति, सा+एव तत्र कारणम्+अभूत्।
किन्‍तु+अधुना तु मम सर्वे एव विचारा: परिवृत्ताः इव।
अस्‍पृश्‍यता का भवति+इति+अहम्+अधुना+अवबुद्धवान्+अस्मि।
न हि कश्‍चन जन्‍मना अस्‍पृश्‍यः भवति।
पश्‍य, अस्‍पृश्‍यः+तु+अधुना+अहम्+अस्मि, य: पूतिगन्धिना, संक्रामकेण, व्रणरोगेण पीडित:।
सत्‍यम्+एव, बहुभिः+चिकित्‍सकैः+गृहजनै: सजातीयैः+च+अहम् स्‍पृष्टः+अपि न, तेषु सः+अयम् व्‍याधिः+मा संक्राम्‍येत्+इति चिन्‍तयद्भि:।
एवमेव चिन्‍तयता त्‍वया+अपि तथैव कर्तुम्+अपारयिष्‍यत, किन्‍तु किम् तदा साधीयसी व्रण-परीक्षा, नवीनानाम्+औषधानाम् निर्धारणम् च किम् संभवम्+अभविष्‍यत? मम च हृदये का प्रतिक्रिया+अभविष्‍यत्? सर्वम्+इदम् दर्शम् दर्शम् मया+अस्‍पृश्‍यतायाः वास्‍तविकम् रहस्‍यम् ज्ञातम्+अस्ति।”
न किमपि+उत्तरितम् संजयेन।
सस्मितम् तूष्‍णीम्+एव तेन पंडितमहोदयः+अभिवादित:।
स्‍वकीयाम्+औषधमञ्जूषाम्+आदाय डा. संजयः+तस्‍मात् गृहाद् बहिः+अगात्।
दम्‍भ-ज्‍वर:
यथैव धूमशकटि: स्‍टेशनोपरि समागत्‍य स्थिता, किशोरेण वसन्‍तेन च प्रथम-श्रेण्‍या: प्रकोष्‍ठे स्‍वकीयम् वस्‍तुजातम् निधापितम्।
तदनन्‍तरम् द्वौ+अपि सुहृदौ प्रकोष्‍ठे दृष्टिपातम्+अकुरुताम् यत् तस्‍याःम् यात्रायाम् के के सहयात्रिणः+तयोः+भविष्‍यन्ति।
केवलम् चतस्र: शायिकाः+तस्मिन् कक्षे अभूवन्।
एकस्‍याम् शायिकायाम् पूर्वतः एव कश्‍चन भद्रजनः भारतीय-वेशभूषायाम्, धौतवस्‍त्रकञ्चुकादि धारयन्, आकृत्‍या सरल:, वार्धक्‍यासन्‍नवया: उपविष्‍टः+अभूत्।
कः+अयम् भवेत्+इति जिज्ञासाया: शमनम् प्रकोष्‍ठाद् बहिः+लम्‍बमानात् आरक्षणपत्रकात्+अनायासेन+एव भवितुम् शक्‍नुयात्+इति ताभ्‍याम् चिन्तितम् किन्‍तु रात्रौ पत्रकस्‍य+अस्‍य+उपरि न+अभूत्+तावान् प्रकाशः यत्+तत्र लिखितम् नाम स्‍पष्टम् पठितुम् शक्‍येत।
अतः+तादृशम् प्रयत्‍नकृत्‍वा दंभवशाद् औद्धत्‍यपूर्णया मुद्रया च प्रकटम्+एव आंग्‍लभाषायाम् वसन्‍त: किशोरम्+अवदत्- “मित्र अस्‍याम् यात्रायाम् तु कश्‍चन पण्डितः भाग्‍ये सहयात्रित्‍वेन लिखित:।
आवयो: स्‍वाच्‍छन्‍द्ये व्‍यवधानम् तु भविष्‍यति+एव।
यदि+अयम्+उपरिवर्तिन्‍याम् शायिकायाम् गत्‍वा निद्राणः भवेत्, तदा तु सुविधा स्‍यात्।
किन्‍तु उपरितनम् शायिकाद्वयम् तु+आवयोः+अस्ति+इति सूचितम्+अस्ति रेलविभागीययात्रिसहायकेन।
एकः+अन्‍यो यात्री मध्‍येमार्गम्+आरोक्षयति।”
किशोरस्‍य मनसि सकृत् सा+इयम्+इच्छा तु समुदिता यत्+एनम् उपरितनशायिकानाम् गत्‍वा शयितुम् कथयेत् येन अधस्‍तन-शायिकयोः+उपविश्‍य तौ पानभोजनादि स्‍वच्‍छन्‍द कर्तुम् प्रभवेताम् किन्‍तु तस्‍य वयः दृष्ट्वा नियमविरुद्धाय+अस्‍मै कार्याय कथयितुम् साहसम्+अस्‍य न+अभूत्।
प्रकटम् तु+अनेन आंगलभाषायाम् वसन्‍ताय क‍थितम् “अरे, तिष्‍ठतु तावत्।
उपविशति+अयम्+अत्र+एव।
उपरि आरोहतः वराकस्‍य+अस्‍य धौतवस्‍त्रम् नीचै: पतिष्‍यति।”
एतदुपरि द्वाभ्‍याम्+अपि+उन्‍मुक्तहास्‍यम् विहितम्।
अनयोः+औद्धत्‍यपूर्णम् हासम् श्रुत्‍वा वृद्धेन सहयात्रिणा सकृद् गंभीरमुद्रया मित्रद्वयस्‍य+अस्‍य+उपरि दृष्टि: पातिता, तदनन्‍तरम् सहज-निश्चिन्‍त-भावेन+असौ शायिकोपरि उपविश्‍य पूजनस्‍य, पाठस्‍य, ध्‍यानस्‍य वा कांचन क्रियाम् तूष्‍णीम् निर्द्वन्‍द्वतया च कर्तुम्+आरभत।
तदैव च रेलशकटि: प्रस्थिता।
युवक-मित्रद्वयेन+अपि निर्द्वन्‍द्वभावेन किंचन पेयम् पूर्वम् पीतम्, तदनन्‍तरम् भोजनादिः विहितम्।
वृद्धः+तु तावता कालेन आस्तिक-कृत्‍यम् शान्तिपूर्वकम् समाप्‍य शयानः+अभूत्।
मध्‍यरात्रि: संजाता+अभूत् किन्‍तु युवकद्वयम् धूम्रपानेन सह वार्तालापे संलग्‍नम्+एव+अभूत्।
यदि तेन वृद्धस्‍य+अस्‍य शयने व्‍यवधानम् जातम् भवेत् तर्हि यदि+अयम्+आङ्गलभाषाभिज्ञः+तदा तेन अनयोः+वार्तालापम् श्रुत्‍वा स्‍पष्टम्+एव ज्ञातम् भवेत्+यत् कौ+इमौ, कस्‍मै कार्याय कुत्र गच्‍छत:।
ततः+च अनयो: औद्धत्‍यस्‍य, प्रथमश्रेण्‍याम् पानभोजनादि-स्‍वछन्‍दव्‍यवहारस्‍य+अपि च रहस्‍यम्+अस्‍य विदितम् भवेत्।
तेन हि स्‍पष्टम्+इदम्+अवगतम् भवेत् यत् युवकद्वयेन+अनेन स्‍वशिक्षाम् समाप्‍य साम्प्रतम्+एव उच्‍च-राजकीय-सेवाया: प्रतियोगिता-परीक्षायाम् साफल्‍यम्+अधिगतम्।
तदनन्‍तरम् प्रशिक्षणम् गहीत्‍वा, प्रशिक्षणावधे: समाप्तौ संप्रति तस्‍य+एव राज्‍यस्‍य+अन्‍यस्मिन् नगरे पदस्‍थापनम्+अनयो: सहैव संजातम्+इति कृत्‍वा नवीनयो: पदयोः+उपरि स्‍व-स्‍व-कार्यभारग्रहणार्थम् तौ गच्‍छत:।
समृद्ध-परिवारस्‍य युवकौ+इति सर्वः+अपि तेषाम् व्‍यवहार: पाश्‍चात्‍य-समृद्ध-देश-सभ्‍यतानुयायी, वेशभूषा+अपि पूर्णत: पाश्‍चात्‍या।
आधुनिकसभ्‍यतायाम् दक्षत्‍वसूचनाय अनयोः+विशेषतो ध्‍यानम् पैंट इति+आख्‍य-परिधानस्‍य वलेः+उपरि अर्थात् ‘क्रीज’ इत्याख्‍योपरि, पादत्राणयो: मसृण-चाकचक्‍यस्‍य+उपरि च वर्तते।
कीदृशस्‍य महर्घस्‍य धूमवर्तिका-प्रकारस्‍य, कीदृश्‍या उच्‍चस्तरीय-यात्रा-मंजूषायाः+च प्रयोगः+तै: क्रियते, एवंविधः एव योग्‍यतायाः मानदण्‍डः+तथाविधानाम् जनानाम् भवति+इति तयोः+वार्तया प्रतीयते।
अत एव अपरस्मिन् दिने कीदृशेन परिधानेन सुसज्‍जाम् कृत्‍वा स्‍वकार्यालये गत्‍वा अधिकारिपदस्‍य कार्यभारः ग्रहीतव्‍य:, तदनन्‍तरम् च शिष्टाचारानुसारम्, उच्‍चाधिकारिणाम् सभ्‍याचरण-संहितानुरूपम् च तस्‍य नगरस्‍य उच्‍चाधिकारिणम् गृहे गत्‍वा कथम् अभिवादनम् करणीयम्, तत्र च परिष्‍कृतवार्तालाप-द्वारा तेषाम्+उपरि स्‍वकीय-योग्‍यताया: प्रतिभायाः+च प्रभाव: कथम् संतापनीय इति तयोः+वार्तालापस्‍य विषयः+अभूत्।
तस्मिन् नगरे तौ मुख्‍यन्‍यायाधीशस्‍य, संभागीयायुक्‍त, अपरेषाम् च सर्वोच्‍चाधिकारिणाम् गृहे, कार्यालये वा गत्‍वा संभाषणम् कया रीत्‍या करिष्‍यत: इति तदानीम् निश्चितवन्‍तौ तौ।
स्‍वकीय-वैदुष्‍यस्‍य, योग्‍यतायाः+च प्रमाणम् संभाषणेन प्रदातुम् कतिपयानि आंगलभाषाया: पुस्‍तकानि पत्रपत्रिकाः+च आनीता अभूवन्+ताभ्‍याम्।
तत्‍सर्वम् पठित्‍वा विलम्‍बेन तौ आशयाताम्।
प्रात:काले संजाते किंचिद् विलम्‍बेन यदा वसन्‍त: किशोरः+च जागृतौ तदा तयो: सहयात्री वृद्ध: पूर्वतः एव जागरित्‍वा समाचार-पत्रम् पठन्+अभूत्।
धूमशकटिः+तदापि त्‍वरया यान्‍ती अभूत्।
उत्‍थाय च पाश्‍चात्‍यपद्धत्‍या नित्‍यकृत्‍यम् विधाय यदा ताभ्‍याम् पुनः+वृद्धजनस्‍य+उपरि+अवधानम् दत्तम् तदा तयोः+आश्‍चर्यम्+अभूत् यत्+सः एकम् समाचार-पत्रम् पठितुम् भारतीयभाषायाः वाचयन्+अभूत् किन्‍तु+अपरम् समाचारपत्रम् आङ्गलभाषायाः अपि तत्‍सविधेः+अभूत्।
कदाचित्+अयम् पुराणपथानुयायी धौतधारी पण्डितः+अपि आङ्गलीम् भाषाम् जानानः भवेत्+इति शंका तु तयोः+अभूत् किन्‍तु साश्‍चर्यम् तौ परस्‍परम् स्मितवन्‍तौ।
मन्‍ये अस्‍मदुपरि प्रभावम् पातयितुम्+एव+अनेन आङ्गलभाषाया: समाचारपत्रम् गृहीतम्+अस्ति इति मनसि विचिन्‍त्‍य ताभ्‍याम् संतोषः कृत:।
न किमपि प्रोक्तम् ताभ्‍याम्।
केवलम् तदिदम्  लोकभाषायाम् पृष्टम् यद् वृद्ध-महाशय: कुत्र गच्‍छति, कस्‍य स्‍टेशनस्‍य+उपरि अवतरिष्‍यति।
सः+अयम् तेषाम् प्रथमः+अन्तिमः+च वार्तालापः+अभूत्।
वृद्धमहाशयः+अपि तस्मिन्+एव नगरे गच्‍छति यत्र तौ गच्‍छत:, इति ज्ञात्‍वा तौ+अपि वृद्धमहाशयात्+आङ्गलभाषाया: पत्रम्+आदाय पठितुम्+आरब्‍धवन्‍तौ यतः+तेषाम् सर्वेषाम्+अपि गन्‍तव्‍यम् नगरम् प्राप्तुम् धूमशकट्या साम्‍प्रतम्+अपि होराद्वयम् ग्रहीतव्‍यम्+अभूत्।
यदा तौ+आङ्गलभाषीयम् पत्रम् समापितवन्‍तौ तदा किञ्चित्+अपि+अनुक्‍त्‍वा वृद्धसज्‍जनेन भारतीय-भाषाया: पत्र‍मपि तत्‍संमुखे निहितम् यत्+कदाचित्+अस्‍य पठनस्‍य+अपि इच्‍छा तयोः+भवेत्।
किन्‍तु तत्+इदम् ताभ्‍याम् न गृहीतम्।
वृद्धसज्‍जनाय कि‍ञ्चित्+अपि+अनुक्‍त्‍वा परस्‍परम्+एव तौ+आङ्गलभाषायाम् संलपन्‍तौ, संभवतः वृद्धयात्रिणम्+अपि सत्‍सर्वम् श्रावयितुम्+इच्‍छत: स्‍म यद् भारतीय-भाषाया: पत्रेषु पठनीया सामग्री एव न भवति, नगराणाम् रथ्‍यानाम् च लाघव:, अनावश्‍यका वा समाचाराः भवन्ति, वैचारिकी सामग्री तु+आङ्गलभाषापत्रेषु+एव भवति इत्यादि।
गतायाम् रात्रौ+अपि तयो: परस्‍परसंलापे आङ्गलभाषायाः एव प्रयोगः+अभूत्+मुख्‍येन।
मध्‍ये मध्‍ये+अवश्‍यम् मातृभाषाया: पदानि+अभूवन, वाक्‍यानि वा।
उच्‍चाधिकारिणाम्, अभि‍जातवर्गीयाणाम् च प्रमाणम्+एव+इदम् भवति यत्+ते द्रुतम्+आङ्गलीम् वक्‍तुम् पारयन्‍ति+इति भवेत्+तयोः+आकूतम्।
तदैव तेषाम् गन्‍तव्‍यम् नगरम् समायातम्।
तेषु+एव क्षणेषु ताभ्‍याम् निश्चितम् यत्+अधिकारिणाम् विश्रामभवने (Circuit House) स्‍नानादिकम् विधाय कस्‍याम् भूषायाम् सुसज्जितौ भूत्‍वा प्रथमम् तौ तस्‍य संभागस्‍य सर्वोच्‍चम् प्रशासकम् आयुक्तम् मिलिष्‍यतः+तस्‍य कार्यालये।
यथैव स्‍टेशनस्‍य+उपरि शकटिः+अवरुद्धा, तौ भारवाहकम्+आकारितवन्‍तौ।
वृद्धसज्‍जनः+ तूष्‍णीक: स्थितः+अभूत्।
‘मन्‍ये पण्डितमहाशय: स्‍वकीयम् भारम् स्‍वयम्+एव वक्ष्‍यती’ति सूचिकया परिहासदृशा वसन्‍तेन वृद्धः+अवलोकित:।
किन्तु तदैव तस्‍य प्रकोष्‍ठस्‍य संमुखे कश्चित्‍प्रभावशालिन्‍या आकृत्‍या विभूषित: सज्‍जनः दृष्टिपथम्+अगात्।
तस्‍य पृष्‍ठत: केचन परिचारकाः अपि+अभूवन्।
तै: सह न किमपि यात्रावस्‍तुजातम्+आसीत्+इति विलोकनेन प्रतीयते स्‍म यत्+एते कस्‍यचन स्‍वागताय समागता, न यात्रायै।
प्रभावशालिना सज्‍जनेन तम्+एव वृद्धमहाशयम् वीक्ष्‍य, प्रकोष्‍ठे सरभसमागत्‍य तस्‍य चरणस्‍पर्श: कृत:।
परिचारकैः+वृद्धमहाशयस्‍य वस्‍तुजातम् गृहीतम्।
आश्‍चर्यचकितेन वसन्‍तेन परिचारकेषु+एकमत: पृष्टः यत्‍कोयम् प्रभावशाली सज्‍जन:, कः+अयम् च वृद्धजनो अयम् ग्रहीतुम्+अयम्+आगत:।
श्रुत्‍वा+एव+इदम् वसन्‍तः विस्‍मयस्‍य पराम् काष्‍ठाम् प्राप यत्‍स्‍वागताय समागतो महानुभावः+तस्‍य प्रदेशस्‍य सर्वोच्‍च: प्रशासक: संभागीयायुक्तः+अस्ति।
अनेन सह मिलितुम्, एनम्+एव च स्‍वसंभाषणेन प्रभावयितुम् मित्रद्वयेन समग्राम् रात्रिम् योजना निर्मिता अभूवन्।
यस्‍य च स्‍वागताय सः+अयम् समायातः+अस्ति।
सः वृद्धसज्‍जन:, वसन्‍त-किशोरयो: सहयात्री, अस्‍य संभागीयायुक्तस्‍य तदा गुरुः+अभूत् यदा सः विश्‍वविद्यालये पठति स्‍म।
अत: स्‍वगुरुम् स्‍वगृहे नेतुम् सः+अयम्+आयुक्त: स्‍वयम्+अत्र समागत:।
एतस्‍य गृहे एव गुरुमहाशय: कतिपयदिवसान् प्रवासम् करिष्‍यति।
कस्‍मै कार्याय सः+अयम् समागतः इति प्रष्टुम् तु वसन्‍तेन संभ्रमवशात् समय एव न लब्ध: यतः+अस्‍य भयम्+अभूत् यत्+अत्र एवंविधायाम् स्थितौ तम् आयुक्तमहाशयः द्रक्ष्‍यति।
किन्‍तु वृद्धमहाशयस्‍य नाम ज्ञातुम्+अधुना+अनेन प्रकोष्‍ठाद् बहिः+लम्‍बमानम्+आरक्षणपत्रकम् पठितम्।
तत्र नाम लिखितम्+आसीत्- “शशाङ्कशेखर वन्‍द्योपाध्‍याय” इति।
यथैव तदिदम्  नाम किशोराय सूचितम् तेन, किशोर: स्‍पष्‍टम्+अस्‍मरत् यत्र शशांकशेखर बनर्जी-नामक: विश्‍वविद्यालयीय-आङ्गलभाषा-विभागाध्‍यक्ष: प्राध्‍यापक: शिक्षाजगति सुप्रथितः+अभूत्।
किम्+अयम्+एव धौतधारी सुप्रथितः विद्वान् तयो: सहयात्री अभूत्? नूनम्+अयम् संभागीय+आयुक्तस्‍य विश्‍वविद्यालये आङ्गलभाषाध्‍यापकः भवेत्।
इति सपदि+एव ताभ्याम्+अवबुद्धम्।
हन्‍त! तमिमम् दृष्‍ट्वा किम् किम् चिन्तितम्+आसीत्+आभ्‍याम्! कथम्+अस्‍य+उपहासः+अपि+आङ्गलभाषायाम् कृतः+अभूत्।
केवलम् वेषम्, आस्तिकीः+चेष्‍टाः+च दृष्‍ट्वा+एव कथम्+अयम् सामान्‍यः जनः+चिन्तितः+अभूत्+इति स्‍मृत्वा+एव सम्‍प्रति लज्‍जया चरणयोः+अधस्‍तात् भूमिः+अपसरन्‍ति+इव अनुभूता ताभ्‍याम्।
किन्‍तु किम्+अधुना पश्‍चात्तापेन? ‘हन्‍त, मा खलु सः+अयम् सर्वम्+इदम् संभागीयायुक्ताय ब्रूयात्।
शयानेन+अनेन अनयोः+वार्तालापः न श्रुतः भवेत्+इति’ तौ+ईश्‍वरम् प्रार्थयताम्।
प्राध्‍यापकः+ वन्‍द्योपाध्‍यायः+तावान् गंभीरप्रकृतिः+अस्ति यत्+सः न किमपि क‍थयिष्‍यति+इति चिन्तितम् ताभ्‍याम्।
किन्‍तु पदस्‍थापनस्‍य प्रथमे एव दिवसे आधिकारिकः दम्‍भ:, सर्वः+अपि च+औद्धत्‍यज्‍वर: अवशाम्‍यन्+इव+अनुभूतः द्वाभ्‍याम्+अपि सुहृद्भ्‍याम्।
पण्‍यशकटिम्+आदाय तूष्‍णीकौ तौ विश्राम-भवनम् प्रति प्रचलितौ।
मर्यादा
अद्य गृहात् कार्यालये गच्‍छतः मम मार्गे नारङ्गक-फल-विक्रेता दृष्टिपथम्+अगात्।
ग्रीष्‍मर्तौ नारङ्गकफलानाम्+आस्‍वाद्यता-विशेषम्+अनुरुध्‍य मया कतिपयफलानि क्रीतानि।
मध्‍याह्ने यथैव कार्यभारात् किंचित्+मुक्तिः+मया प्राप्ता, तेषाम्+आस्‍वादनम् प्रारब्‍धम्।
तदैव मम वैयक्तिकसहायकेन सूचितम् यत् श्रीमती पाठकनाम्‍नी काचन महिला पत्रकारी दिल्‍लीत: समागता माम् दिदृक्षते।
युगे+अस्मिन् पत्रकाराणाम् तादृङ् महत्त्‍वम् यत्+तेभ्य: समय-प्रदानम्, शतम् विहाय, आवश्‍यकम्।
नारङ्गकफलानि प्रतीक्षन्‍ताम् कामम्, किन्तु पत्रकाराः न प्रतीक्षिष्‍यन्‍ते इति+अहम्+अजानाम्।
अतो मया तूर्णम्+उक्तम्-‘त्‍वरितम् प्रवेशय।’
यथैव सा+इयम् मत्‍कक्षे समायाता, सुचिराद् दृष्‍टाम्+अपि, सुतराम् परिवृत्ताम्+अपि च तदाकृतिम् प्रत्‍यभिज्ञातवतः मम मुखात् सहसा विनिर्गतम्- “अये, रेवति! त्‍वम् कदा श्रीमती पाठक इति संजाता, कदा च पत्रकारी संजाता?
स्‍मयम्+अनया तया+उक्तम्- “सर्वम् तत्‍कथयिष्‍यामि।
किन्‍तु पूर्वम् माम्+उपवेष्टुम् तु कथयतु भवान्।”
तत: स्‍वयम्+एव+उपविश्‍य तया सूचितम् यद् विश्‍वविद्यालयात्+सर्वोच्‍चपरीक्षाम् संस्‍कृते समुत्तीर्य तया एकेन पत्रकारेण सह विवाह: कृत:।
अचिरात्+एव च स्‍वयम्+अपि पत्रकारकार्यम्+आरब्‍धम्।
सा+इयम् न केवलम् सुतराम् मत्‍परिचिता एव+अभूत्, अपितु घनिष्‍ठतया परिचिता+अभूत्, अस्मिन्+च समये पत्रकारताया: कार्याय न+आगता किन्‍तु दिल्‍लीनगरात्+जयपुरे समायाता+अभूत्+इति माम् द्रष्टुम्+आयाता।
अतः मया नारङ्गकफलानि तत्‍संमुखे संरक्ष्‍य आस्‍वादयितुम् सा+अनुरुद्धा।
तया परिहसन्‍त्‍या कथितम् - “कथम् भो:, भवान् “सद्यः-मुण्डित-मत्त-हूण-चिबुक-प्रस्‍पर्धि नारङ्गकम्” दत्त्‍वा+एव माम् कार्यालयात्+एव परावर्तयितुम्+इच्‍छति अथवा गृहम् नीत्‍वा तत्र भवत्‍पत्‍या: साक्षात्‍कारौ+अवसरम्+अपि दातुम्+इच्‍छति?” प्राचीनस्‍य कस्‍‍यचित् कवे: सा+इयम् नारङ्गकाय प्रदत्ता उपमा मद्रसनायाम् नृत्‍यति+ स्‍म कालेजदिवसेषु सदैव, किन्‍तु एनाम् अस्मिन्+अवसरे संस्‍मार्य रेवत्‍या सहसा+एव छात्रावस्‍था मे स्‍मारिता।
आश्‍चर्यम्+अपि मम+अभूत्, यत्‍संकोचवती, सरला, सहजा च+इयम् छात्रा कथम् प्रत्‍युत्‍पन्‍नमतिः+निर्भीका च संजाता+अस्ति।
मया त्‍वरितम्+उक्तम् -
“तत्‍सर्वम् तु भविष्‍यति+एव।
यदि त्‍वम्+अधुना+अन्‍यत्र व्‍यस्‍ता न भवेः+तदा अत्रैव स्‍थास्‍यसि।
कार्यालयसमयसमाप्तौ+आवाम् गृहम् गमिष्‍यावः+तत्र च पत्‍न्‍या सह चायपानम् भोजनम् च+अपि भवेत्।
किन्‍तु+अहम्+अत्र त्‍वदागमनात् पूर्वम् नाङ्गकफल-भक्षणम्+आरब्‍धवान्+एव+अभू्वम्, अतः+तुभ्‍यम् प्रस्‍तौमि तत्।”
तदनु च तथैव+अभूत्।
सा अद्य+एव परावर्तितुम्+इच्‍छति स्‍म।
सायंकालीनविशेष-द्रुतगामिनि धूमशकटे शायिका तदर्थम्+आरक्षिता+अभूत्।
अतः+ भोजनाय तु सा न+अनुमतवती किन्‍तु कार्यालयात् किंचित्+समयपूर्वमेव प्रस्‍थानम् मया निश्चितम्।
ताम्+आदाय पत्‍न्‍यै समामेलयितुम् तत्र च सायम्+आशम् सह संपादयितुम् कार्यक्रमः निश्च्चित:।
दूरभाषद्वारा पत्‍नी मया सूचिता।
सा केवलम् तदिदम्+अजानात् यद् रेवतीनाम्‍नी काचन छात्रा मम प्रतिवेशे एव, मद्गृहसमीपे एव निवसति स्म, यदा+अहम् संस्‍कृतच्‍छात्रः आसम्, तदा तस्‍यै संस्‍कृतम् मया पाठितम्+अभूत्।
इदम् च+अध्‍यापनम् नि:शुल्‍कम्+अभूत्।
अद्य तु यदि कश्‍चन युवा कांचन वयस्‍काम् छात्राम् नि:शुल्‍कम् पाठयति, कामम् सप्ताहे द्विस्त्रिः+वा एव तद् भवेत्, तर्हि जना: शङ्करेन् यत्+न जाने किम् तत्र आकूतम् भवेत्? कः+तत्र स्‍वार्थः+ वा, अभिसन्धिः+वा भवेत्-यतो हि+अद्यत्‍वे पाठनम् ट्यूशनम् वा विना दक्षिणाम् न कः+अपि करोति+इति वाणिज्‍ययुगस्‍य+अस्‍य पद्धतिः+एव संजाता+अस्ति।
किन्‍तु त्रिशद्वर्षपूर्वम् न+अभूत्+तादृशी पद्धति:।
अत:सुभृशम् स्‍त्रीसुलभाया असूयाया: खनिः+भूत्‍वा+अपि मत्‍पत्‍नी न+अत्र कांचन विप्रतिपत्तिम्+अनुभूतवती।
सौत्‍सुक्‍यम् प्रतीक्षमाणा सा+अभूत्, यत्+मम भूतपूर्वा छात्रा या+अधुना पत्रकारी, सुसम्पन्‍ना, समादृता च+अस्ति, कीदृशी भवेत्+इति।
यदा+अहम् रेवतीम् स्‍ववाहने गृह+आननयम्, तदा छात्रजीवनस्‍य, प्राचीनस्‍य प्रतिवेशस्‍य, प्राचीनायाः+तस्‍याः वसतेः+यत्र+अहम् संस्‍कृतच्‍छात्र: सन् न्‍यवसम्, सर्वा अपि स्‍मृतय: पुनः+नवीभूता अजायन्‍त।
संस्‍कृतस्‍य छात्रः यदा+आसम्, तदा प्राचीरान्‍तर्गते नगरे, अर्थात् नगरस्‍य पुरातने मध्‍यभागे न्‍यवसम्।
तदनन्‍तरम् यदा आङ्गलभाषाम् पठितुम्+आरब्‍धा, तदा तु प्राचीराद् बहिः+नवनिर्मिते उपनगरे, नूतने स्‍वभवने वयम्+आगता:।
रेवत्‍या: परिवारः मत्‍परिवारस्‍य प्रतिवेशी नगरे+अभूत्।
नगरीयजीवने सर्वे प्रतिवेशिन: स्‍वसमीपवासि-परिवारान् जानन्ति स्‍म, परिचयम् रक्षन्ति स्‍म, घनिष्‍ठता+अपि भवति स्‍म।
आधुनिकसमाजपद्धत्यनुसारम् महानगरीया असम्‍पृक्तता, स्‍वकेन्द्रितता च न तदा भवति स्‍म।
रेवत्‍या: पितरौ, सर्वे भ्रातरः+च स्‍व-स्‍व-कार्ये तादृग् व्‍यापृता अभूवन्, यत्+ते न कदापि तस्‍याः अध्‍ययने अवधानम् दातुम् समयम्+अवापु:।
मन्‍ये ते तदिदम्+अपि न जानन्ति स्‍म यत् के के विषयाः+तया दशम्‍याम् कक्षायाम् गृहीता:, के विषयाः+च कालेजीयकक्षायाम्।
एकदा यदा+अहम् स्‍वकालेजाद् गृहम् परावर्तमानः+अभूवम्, तदा रेवत्‍याः माता मार्गे मिलिता।
सा माम्+उक्‍तवती “समीर, त्‍वम् तु स्‍वल्‍पीयसी+अपि वयसि कालेजे प्रविष्ट: इति मया श्रुतम्।
नूनम् प्रतिभाशाली त्‍वम् भवेः, इति तर्कयामि।
मम पुत्री रेवती हाईस्‍कूलपरीक्षाम् दास्‍यति किन्‍तु गृहकार्ये व्‍यापृतायै तस्‍यै पठनाय समयः एव न लभ्‍यते।
तत्पिता तु अहोरात्रम् व्‍यापारकार्ये व्‍यस्‍तः+तिष्‍ठति, अहम्, औषधालये सहायिका+अस्‍मि+इति तत्रैव  सर्वम् समयः+ व्‍यतियाति।
मत्‍पुत्राः+तु सर्वे उच्‍छृङ्खला अपचारिणः+च+इति त्‍वम् जानासि+एव।
न दिवसे तेषाम् गृहे अवस्थिति: न, रात्रौ।
सर्वम् गृहकार्यम् रेवती करोति।
एक+एव सा मत्‍सुता।
किन्‍तु विना+अध्‍ययनम् तस्‍याः: साधीयसि कुले विवाहः न संभाव्‍य:, अत: सा पठतु, परीक्षाम्+उत्तरतु च+इति वयम् वाञ्छाम:।
यदि दिने स्‍वल्‍पम्+अपि समयम् प्रदाय त्‍वाम् तस्‍यै किंचन पाठयेः+तर्हि सा परीक्षाम्+उत्तरेत्।”
अहम् तदा कैशोर्ये पदम् दधान एव+आसम्।
संस्‍कृतकालेजस्‍य प्राचीनपरिपाटी-घटितः+छात्रः+अभूवम्।
अत: संकुचितः+अपि+अनिच्‍छन्+अपि+अवदम्- “अहम् केवलम् संस्‍कृतम् पाठयितुम् शक्‍नोमि।
यदि तस्‍याः विषयेषु संस्‍कृतम्+अपि भवेत्, तर्हि सप्ताहे सकृद्, द्विस्त्रिः+वा किंचन साहाय्यम् प्रदास्‍यामि।” तदनन्‍तरम् सकृत्+तस्‍याः गृहम् गत्‍वा मया ज्ञातम् यत्‍संस्‍कृतविषयः+अपि तया गृहीतः+अभूत्।
ततः+च सप्ताहे यदा कदा गत्‍वा+अहम् पाठयामि स्‍म।
सदैव च तत्र तस्‍याः माता, कश्‍चन भ्राता, काचन सखी च तया सहा+अभूवन्।
सा मदपेक्षयाऽऽयुषि ज्‍येष्‍ठाभूत्, अहम् तु नितराम्+अनभिज्ञः एव+अभूवम् संसारवृत्तीनाम्, अत: स्‍त्री-पुरुषसुलभा: काश्‍चन भावनाः+तस्‍य पाठनस्‍य प्रसङ्गे समुद्भवन्त्विति संभवम्+एव न+आसीत्।
तया+अपि न कदाचन तादृश: संकेतः+अपि दत्तः यत्‍सा माम् प्रति काम्+अपि कोमल-भावनाम् प्रणयलेशम्+अपि व+अनुभवन्‍ती भवेत्।
तया वर्षत्रयम् यत्किंचन पठितम् मत्‍सकाशात् तदपि सप्ताहे द्विर्वा, त्रिर्वा।
सा बी.ए. कक्षायाम्+आसीत् यदा मम संस्‍कृतकालेजीय: पाठ्यक्रम: समाप्तिम्+अगात् तत्र च स्‍नातकोत्तरपरीक्षाम्+उत्तीर्य मया+आङ्गलभाषा पाश्‍चात्त्‍यमहाविद्यालये पठितुम्+आरब्‍धा।
तदनु च वयम् नगरसीमान्‍त: स्थितम् तद् भवनम् परित्‍यज्‍य नवनिर्मितभवने समायाता:।
रेवत्‍या: पाठनस्‍य सः+अध्‍यायः+अपि तत्रैव  स‍माप्तिम्+अगात्।
इदम् खलु+आसीत्+मदीयजीवनस्‍य प्रथमान्तिमम् च पाठनम् कस्‍या अपि महिलाया:।
एतस्‍याः घटनाया: प्रायः+ वर्षत्रयम् वर्षचतुष्टयम् वा व्‍यतीतम् भवेद् यदा एकस्‍याम् रात्रौ प्रायः+ दशवादनसमये सहसा+एव रुदन्‍मुखी रेवती एकया स्‍वसख्‍या सह+अस्‍मद्गृहे समागत्‍य मन्‍मातरम् सूचितवती यत्+तस्‍याः उच्‍छृंखलैः+भ्रातृभिः+तस्‍याः विवाह: अपठितेन, वार्धक्‍ये पदम् दधानेन च+एकेन व्‍यापारिणा सह निश्चित:।
तस्‍याः मातापितरौ विरोधम्+अकुर्वताम्, किन्‍तु भ्रातरः दृढा: सन्‍ति+अस्मिन् संकल्‍पे।
अत: सा सख्‍या सह तूष्‍णीम्+एव, गृहजनान्+असूचयित्‍वा पलाय्य+अत्र समागता।
न कः+अपि जानाति कुत्र सा गता+इति।
तस्‍याः उद्देश्‍यम् केवम्+इदम्+आसीत्  यत्+सप्ताहानन्‍तरम् यदा विवाहमुहूर्तः+ व्‍यतियातः+ भवेत् सा प्रकटम् घोषयिष्‍यति यत्‍सा+आजीवनम्+अविवाहिता स्‍थास्‍यति, स्‍वतंत्रम् जीवनम् च यापयिष्‍यति।
तावत्+अवधिः सप्ताहाय सा+अस्‍मद्गृहे निलीय स्‍थातुम् वांछिति स्‍म।
यद्यपि मत्पित्रा, मात्रा, अन्‍यैः+गृहजनैः+च रेवत्‍याः+तदिदम्  पलायनम्, तादृशः वा संकल्‍पः न समर्थितः+तथापि न+अन्‍यम् पन्‍थानम् विलोक्‍य तदा सा गृहे रक्षिता।
तस्‍याः: सखी स्‍वगृहे परावर्तत।
प्रतिवेशस्‍य कन्‍यका+इति रेवती मत्पित्रो: स्‍नेहपात्रम् बभूव+एव।
सप्ताहावधिः गृहजनैः इव सा+अस्‍मद्गृहे न्‍यवसत्।
आसम् तदा+अहम् विश्‍वविद्यालयीयच्‍छात्र:, अचिरात्+एव शिक्षाम् समापयिष्‍ये इति कृत्‍वा मद्विवाहः+अपि निश्चितः+अभूत्।
‘वाग्‍दानम् सम्पन्‍नम्+अभूत्’ सा कन्‍या+अभूत्+नगरान्‍तरे।
इदम् श्रुत्‍वा रेवती प्रसन्‍नताम् प्राकटयत्।
स्‍मरामि ताम् रात्रिम् यदा स्‍वकीयाध्‍ययनकक्षे+अधीयानस्‍य मम पार्श्‍वे समागत्‍य रेवती सहसा प्रोवाच- “समीर, अचिरात्+एव+अहम् परावर्तिष्‍ये।
न जाने तदा पुनः+आवयो: साक्षात्‍कारः भवेत्+न वा।
भवता विद्याम् ददता मम+उपरि भूयान्+उपकारभारः निपातित:।
अद्य तत्‍प्रतिवर्ते किञ्चन निवेदयितुम्+इच्‍छामि।
किम् स्‍वीकरिष्‍यति भवान्? ” तदिदम्  श्रुत्‍वा+एव+अहम् विलक्षः+अभूवम्।
सा किम् वांछति, किम् विवक्षति+इति जिज्ञासाम् विना+एव मया गभीरम् सा तत्+इदम्+उक्‍त्‍वा त्‍वरितम्+एव परावर्तिता- “रेवति, त्‍वाम् जानासि+एव यदा+आवयोः+द्वयोः+अपि तादृशम् वयः+ यत्र जीवनयात्रा आरभ्‍यते एव।
उभाभ्‍याम्+अपि+आवाभ्‍याम् स्‍वम् स्‍वम् दाम्‍पत्‍यजीवनम् निरुढव्‍यम् स्‍यात्।
तन्‍मर्यादाविरुद्धम् किमपि चिकीर्षितम् नूनम्+अवाञ्छनीयम्, हेयम् सदाचारविरुद्धम् च भवेत्।
अपरम् च, वयस्‍कायाः+तव मदध्‍ययनकक्षे रात्रौ+अवस्‍थानम् न+अभिनन्‍दनीयम्।” 
तदिदम्  श्रुत्‍वा+एव रेवती हतप्रभा, विहस्‍ता+इव च+अवलोक्‍यत।
केवलम् सा तद्दिनम्+उक्‍त्‍वा परावर्तत- “अन्‍ततः+तु त्‍वम् संस्‍कृतच्‍छात्रः+असि।
अपराधशङ्किना त्‍वया तत्+इदम्+अपि न पृष्‍टम् यत्+अहम् किम् वांछामि? यदि+अत्र मम+अवस्‍थानम्+अपि न रोच्‍यते तर्हि किम्+अत्र स्थितेन”' शृणु शृणु-रेवति” इति+असकृत्+संबोधिता+अपि सा न+ऐक्षत परावृत्‍य।
सप्ताहानन्‍तरम् न जाने कथम् तस्‍याः गृहजनैः+ज्ञातम् यत्+सा+अस्‍मद्गृहे तिष्‍ठति+इति।
अस्‍मत्+परिवारस्‍य तै: सह सम्‍बन्‍ध:, तस्‍य सामाजिकी मर्यादा प्रतिष्‍ठा च तावत् प्रथिता+आसीत् यत्+तत्र कलङ्का+आशङ्का न+अभूत्+संभवा।
तथापि यदा तैः+आगत्‍य रेवती पृष्टा तदा ते सर्वम् विज्ञाय स्‍वकीयम्+एव दोषम्+अमन्‍यन्‍त।
असंगतस्‍य तस्‍याः विवाहप्रस्‍तावस्‍य+उपरि खेदम् प्रकाश्‍य, क्षमाम् याचित्‍वा+अस्‍माकम्+आभारम् च प्रकाश्‍य तै: सा प्रतिनीता।
तदनन्‍तरम् किम्+अभूत्+इति कार्यान्‍तरव्‍यापृतैः+अस्‍माभिः+अपि न जिज्ञासितम्, तैः+अपि न सूचितम्।
इदम् श्रुतम् बहुकालानन्‍तरम् यत्+रेवत्‍याः+अध्‍ययनम् न+अभूत्+त्यक्तम्।
सेवा+अपि प्रारब्‍धा।
प्रौढावस्‍थायाम् च बहुकालानन्‍तरम् विवाहः+तस्‍याः: समभूत्+इत्यादि।
अद्य+अहम् सर्वम् समजानाम् यत्‍पाठकेन तस्‍याः विवाह: कथम्+अभूत्, पत्रकारकला च कथम् तया शिक्षिता।
अद्य सर्वम् विगतम्+इतिहासम् स्‍मृत्‍वा मया+अकस्‍मात्+रेवती पृष्टा- “स्‍मरसि ताम् रात्रिम्, यदा त्‍वम् मत्‍कक्षे किंचन कथयितुम् समायाता+अभू:?
“किमिति न स्‍मरेयम्? सर्वम् सुस्‍पष्टम् स्‍मरामि, स्‍मरिष्‍यामि च।”
“तदा त्‍वया किम् विवक्षितम्+आसीत्+इति तु त्‍वया+अद्यावधि न कथितम्?” सा गभीरतया समवोचत्- “भवता पृष्टम् किम् कदापि? अद्य परिणते वयसि यदा+अहम् तत्‍स्‍मरामि, तदा गौरवम्+इव+अनुभवामि।
गौरवम् तद् भवत: कृते+अनुभवामि।
मम+अत्र+आगमनस्य+एकम् तद्दिनम्+अपि कारणम्।
अद्य+अहम् भवते सुस्‍पष्‍टम् कथयितुम्+इच्‍छामि यत्+तदा, यदा त्‍वया+अहम् शुष्‍कनैयायिकेन+एव, ग्राम्‍यतया, अनागरिकेन+आचरणेन परावर्तिता तदा सकृत्+मम मनसि भवदर्थम् घृणा, उपहासः+च समुदित:।
अद्य+अहम् तस्‍याः घटनाया: संदर्भे तम् श्‍लोकम् स्‍मरामि-
“सामगानपवित्रम् मे न+उत्शिष्टम्+अधरम् कुरु।
उत्‍कण्ठिता+असि चेद् भद्रे वामम् कर्णम् दशस्‍व मे॥”
तादृशः+अरसिकः भवान् लक्षितः+अभूत्।
सामाजिक-रुढीनाम् विरोधे विद्रुह्यन्‍त्‍या मम मानसे तदा एवंविध-मिथ्‍या-मर्यादाया: कृते उपहास आसीत् यस्‍याम् द्वयो: संलाप एतदर्थम् निषिद्धः+ भवति यत्+तौ स्‍त्री-पुरुषौ+इति।
यदि द्वे स्त्रियौ, द्वौ पुरुषौ वा संलपतः+तर्हि न कः+अपि चिन्तितः भवति।
किन्‍तु+अधुना सर्वम् तत्+स्मृत्‍वा चिन्‍तयामि यत्+तादृशी मर्यादा, तादृशी च मन: स्थिति: दीर्घकालिकदृशा, व्‍यावहारिक-संसारप्रवृति+अनुरोधेन च कियती शुभावहा।”
मध्‍ये एव मया पृष्टम्- “किन्‍तु तदानीम् त्‍वम् किम् विवक्षन्‍ती अभू:, इति तु कथय।”
तया तथैव सगाम्‍भीर्यम्+उक्तम्- “समीर, तदा मया तदिदम्  तु न कदापि न मनाक्+अपि चिन्तितम्+आसीत्, यत्‍प्रणयनिवेदनाख्‍यम् किंचन कृत्‍वा त्‍वदुपकारस्‍य प्रतिदानम् चिकीर्षियामि, तादृशम् किंचन कदापि मन्‍मनसि न+आसीत्+एव।
किन्‍तु कैशोर्यसुलभा श्रद्धाभावना त्‍वदर्थम्+अभूत्।
त्‍वम् मह्यम् मनोज्ञ: सर्वदा प्रतीतः+अभू:।
श्रद्धाया मनोज्ञतायाः+च सा+इयम् भावशबलता कदाचन ‘भवान्’ इति, कदाचन ‘त्‍वम्+इति मन्‍मुखात् त्वदर्थे वादयति स्‍म।
तदानीम्+अहम् क्षुभितस्‍य स्‍वमानसस्‍य शान्‍त्‍यै तत्+इदम्+अकस्‍मात्+एव वांछितवती यत्+तव स्‍कन्‍धयो: शिरः रक्षित्‍वा रोदानि, त्‍वच्चरणयोः+धूलिम्+आदाय शिरसि स्‍थापयानि, येन गुरुचरणयो: कृते प्रणामः+ निवेदितः भवेत्।
न+अन्‍यत्+अहम् किंचन वांछितवती, कामम् भवता किमपि शङ्कितम् स्‍यात्।
किन्‍तु निश्चितम्+इदानीम्  कथयामि यदि+अद्यावधि साहसम् भवतः आभारम् मन्‍ये यत्+इदम्+अपि कर्तुम् तदा न+अहम् भवता+अनुमता।
यद्यपि तेन न किंचन+अपि+अभविष्‍यत्, यतो हि भवान् परम्‍परानुयायी, धर्मभीरुः+च।
किन्‍तु तदानीम् क्षु‍भितेन मन्‍मनसा, कैशोर्यम्+उल्‍लंघितवता गात्रेण च यदि किंचन+अपि+अनुचितम् कृतम् भवेत्, वयोधर्मविवशेन त्‍वया+अपि यदि शैथिल्‍यम् किंचन+अनुभूतम् भवेत् तर्हि एकस्‍य तस्‍य क्षणस्‍य+अनवधानम् किम्+आवयोः+द्वयोः+अपि जीवने परिवर्तनम्+आनेतुम् न+अभविष्‍यत्+सुक्षम्? अद्य पाश्‍चात्‍यमनः+तत्त्‍वज्ञानाम्+अनुयायिन: आधुनिका: केवलम् शरीरशुद्धेः+एतावत्+महत्त्‍वम्+उपहसेयुः+नाम, किन्‍तु किम् तत्+इदम्+अप‍लयितुम् पार्यते यदेवम्+विधेषु+एव क्षणेषु शरीरेण+एव किंचन तथाविधम् संपाद्यते येन सर्वविधा: समस्‍या: समुद्भवन्ति।
शारीरिक्‍यः, मानसिक्‍यः+च।
अहम् चिन्‍तयामि यत्+तस्मिन्+अवसरे यत्+संजातम् तत्+विपरीतम् यदि किंचन+अघटिष्‍यत, तर्हि मदीये जीवने, दाम्‍पत्‍ये च+अधुना यत्+चिन्‍तामुक्तत्‍वम्, मानसे या निर्बाधता च+अस्ति, सा किम्+अभविष्‍यत्? आवाम् निर्भीकतया, स्‍वच्‍छन्‍दम् च संलपितुम्+अपारयिष्‍याव? किम् त्‍वम् स्‍वपत्‍नीसविधे तावत्+उन्‍मुक्तेन मनसा माम् नेतुम्+अपारयिष्‍य:? अद्यतनानाम् दु:साहसिनाम् कथा तु त्‍यज्‍यताम् ये सर्वस्‍य+उपरि गजनिमीलिकाम् कर्तुम् प्रवीणताम् सम्‍पादयन्ति, किन्‍तु पारम्‍परिक-परिवाराणाम् मानसेषु तथाविधाभिः+घटनाभि: किम् किम् न सम्‍पाद्यते इति वयम् सर्वे जानीमः एव।”
रेवत्‍याः उद्घाटितानि+एतानि रहस्‍यानि, च विगतानाम् च क्षणानाम् स्‍मृतयः मन्‍मनसि+अभूतपूर्वम् कंचन+उहापोहम् प्रारब्‍धवत्‍य:।
तदा तु मया सर्वम्+इदम् ज्ञातम्+एव न+अभूत्, चिन्तितम्+एव न+अभूत्।
तदानीम्+एव स्‍मृतीनाम्+अयम् प्रवाह: सहसा भग्‍न:।
अस्‍मद्गृहम् समागतम्+आसीत्।
वाहनम् मया+अवरुद्धम्।
आवाम् च प्रतीक्षमाणायाः मत्‍पत्‍न्‍या: कक्षम् प्रति चलितौ।
शून्‍या आसन्‍दी
अद्य पुनः+मदीयादावासात् चतुर्थतलीयकक्ष्‍याया: स्‍वकीयालिन्‍दे स्थितः+अहम् प्रतिवेशस्‍थे तस्मिन् भवने+अनायासम्+एव दृष्टिपातम्+अकार्षम्।
भवनद्वाराग्रशाद्वले सा आसन्‍दी तथैव शून्‍या+आसीत्।
मदीये हृदये+अनिर्वचनीया+इव काचिद्+वेदना अजागरीत्।
“व्‍यतिषजति पदार्थानान्‍तर: कः+अपि हेतु:।”
गतस्‍य मासद्वयस्‍य सर्वाः अपि घटनाः+चलचित्रवत्+मदीये स्‍मृतिपटले पर्यक्रामन्।
आसीत्+कश्‍चन+अल्‍पजीवी संयोगः+ येन मासद्वयम्+इदम् तादृशे कुतुहलगर्भे ऊहापोहे निमज्जितम्+आसीत्।
मासद्वयात्+पूर्वम्+एव पितु: स्‍थानान्‍तरणपरवशा नगरे+अस्मिन्+न+आयाता वयम्।
जनसंकुले+अस्मिन्+नगरे बहुतलीये (मल्‍टीस्‍टोरी) कर्मचार्यावासे समलभ्‍यता+एकः आवास:।
चतुर्थे तले सा+इयम् कक्ष्‍या आसीत्।
आचार्यपरीक्षाम् दित्‍सुः+अहम् तस्‍य+एव+आवासस्‍य+आलिन्‍दे उपविष्टः+ ग्रन्‍थान्+उद्घाट्य यथैव “रसगङ्गाधरम्” समनुशीलयितुम् प्रवृत्तः+तथैव मदीया दृष्टि: प्रतिवेशस्‍थे तस्मिन् लघुनि भवने प्रापद् यस्‍य भवनद्वाराग्रस्‍थम् शाद्वलम् (लॉन) मदीया+आलिन्‍दात्+सुस्‍पष्‍टम् दृष्टिगोचरम् भवति स्म।
बहुतलीयानाम् राजकीयभवनानाम् मध्‍ये लघ्वाकारम्+इदम्+एकतलीयम् सुशान्‍तम् मनोहारि च भवनम् कथम्+अवशिष्‍टम्+इति विस्‍मयः+अपि मे+अजनि।
तस्‍य+एव शाद्वलस्‍य+एकस्मिन् कोणे स्थि‍ता+अभूत् सा+एव+आसान्‍दी।
तदुपरि स्थिता काचन मानवाकृतिः+अपि प्रत्‍यक्षीकृता, किन्‍तु तस्‍याः पृष्‍ठभागम्+एव+अहम् द्रष्टुम्+अशकम् यतः+तस्‍याः मुखम्, असान्‍द्याः+च मुखम् संमुखीनाम् दिशम्+अपश्‍यत् मन्‍मुखाग्रे तु पृष्‍ठभाग एवा+आसीत्।
माघकवे: शिशुपालवधीये प्रथमे सर्गे तु हरिः+नारदम् “वपुः+विभक्‍तावयवम् पुमान्+इति क्रमात्+अमुम् नारदः इति+अबोधि स:” इति दिशा सपदि+एव+अभिज्ञातवान् किन्‍तु मया सावधानाम्+ईक्षमाणेन+अपि “क्रमात्” केवलम् नर्सरी’ इति बोधः+अधिगतः, यतो हि तस्‍याः पृष्‍ठत: सुललितः+ भ्रमरश्‍यामल: प्रलम्‍ब: केशराशि: स्‍पष्टम्+अवलम्‍बते स्‍म।
देहयष्टिम्+अवेक्ष्‍य तदिदम्+अपि स्‍पष्टम् प्रत्यभ्यजानाम् यत्‍सा नवयौवना स्‍यात्।
सायम्+समयः+अयम्+आसीत्+इति शनै: शनै: प्रकाशः+अपक्षीण: दृष्टिः+अपि तस्‍मात्+स्थलात् प्रत्यावर्तत।
किन्‍तु बहुधा प्रातः+अपि सा+एव+आसन्‍दी, तदुपरि स्थिता सा+एव नवयुवतिः+दृष्टिगोचरम्+अयात्।
विचित्र: कश्‍चन संयोगः+अभूद् यत्+ताम्+आसन्‍दीम्+उपसर्पन्‍ती सा न+अभूद् दृष्टिपथातिथि:, यदा+अहम्+आलिन्‍दे समागच्‍छम्, सा गृहात्+आगत्‍य वेत्रासने तस्मिन् पूर्वम्+एव+उपाविशत्।
एकदा सद्य: स्‍नाता सा स्‍वकीयम् केशपाशम् शोषयितुम्+एव प्रात: सूर्याभिमुखी केशानास्‍फालयन्‍ती अवश्‍यम् दृष्टा, किन्‍तु तदापि तस्‍याः: पृष्‍ठम्+एव+अभूद् दृष्टिगोचरम् न मुखमंडलम्, न वा+अग्रभाग:।
कुसुमकोमला बाहुलता, तस्‍याः आकुंचनादिक्रियाः+च+अवश्‍यम्+इक्षिता:।
सर्वम्+इदम्+आकलय्य तस्‍याः अप्रतिमसौन्‍दर्यम्+अनुमातुम् मदीया काव्‍यविमर्शाभ्‍यस्‍ता कल्‍पनाशक्तिः+उहापोहान् प्रारभत।
केन वा+उपायेन तस्‍याः अवधानम्+आकृष्‍य मदभिमुखीनाम् कुर्याम्, येन+अरविन्‍दसुन्‍दरम् तन्‍मुखम् तु द्रष्टुम् शक्‍नुयाम्+इति बहुधा व्‍यचारयम्, किन्‍तु दूरम्+आसीत्+तद्+भवनम् दृष्टिः+तु सौविध्‍येन तत्र+उपसर्पति स्‍म, वाणी सरलतया न प्राप्नुयात्+इति+अहम्+अजानाम्।
प्‍लुतस्‍वरेण दूराद्धूते तु सर्व: प्रतिवेशिजन: क्रान्तिकामी दत्तकर्णः भवेत्+इत्यपि+अहम्+अजानाम्।
अतः न+आसीत् कश्चित्+उपाय:।
संस्‍कृतच्‍छात्रत्‍वेन संकोचशीलः+अहम् तद्गृहाभिमुखतः बहुधा+उपासरम्, तद्गृहस्‍वामिनः नामपट्टम्+अपि+अपठम् “राजकुमार शर्मा” कश्‍चन+आसीत्+अयम्।
तस्‍य+एव सुता सा भवेद् या स्‍नानानन्‍तरम् कतिपयम् समयम् गृहद्वाराङ्गणशाद्वलस्‍थायाम्+आसन्‍द्याम् स्थित्‍वा केशान् प्रसाधयति।
पत्‍नी तु नैव स्‍याद् यतः+तस्‍याः वयः+तु प्रौढम् भवेत् मद्दृष्टिपथगा सा+इयम् तु किशोरीवान्+अनुमीयते स्‍म, अङ्गभंग्‍या, देहयष्‍टया, करचालनादिभिः+च।
एतावत्+मात्रम्+आसीत्+मम कल्‍पनाविलसितम्।
न+अत: परम् प्रक्रमम्+अहम्+अकरवम्, तद्गृहे गत्‍वा स्‍वपरिचयम् कारयितुम् न+अभूत्+मे साहसम्।
महाविद्यालये प्रत्यहम्+उपस्थितिः+देया+अभूत्+मया, अध्‍ययनम्+अपि गहनम्+अजायत, परीक्षातिथयः निकटस्‍थाः आसन्।
अतः न+अधिकम् प्राचलत्+तादृशः ऊहापोहविधि:।
महानगरस्‍य सा+इयम् विचित्रा+एव स्थितिः+भवति यत्+अत्र कश्‍चन+अपि प्रतिवेशी न स्‍पष्‍टम् वेत्ति,के के जनाः+तस्‍य निकटे वसतिगृहेषु प्रतिवसन्ति, कदा तत्र+आयाता: कदा च प्रतिनिर्गता:।
तिष्‍ठतु दूरे सौहार्दसम्‍बन्‍ध-प्रयास:, ते तु न तदिदम्+अपि ज्ञातुम् प्रयस्‍यन्ति यत्+कस्मिन् भवने परिवारा: सन्ति, कतरम् च शून्‍यम्।
मया+अपि तादृशि+एव महानगरसुलभा मन: प्रवृत्ति: शनै: शनैः+अङ्गीकृता+अभूत्।
किन्‍तु तद्गृहशाद्वलम्, सा एकदा+आसन्‍दी, तस्‍य+उपरि+उपविष्टा सा किशोरी च प्राय: प्रत्यहम्+एव मद्दृष्टिपथम्+अगात्।
एकता तु तीव्र: क्रोधः+ मया+अनुभूतः यत्+कदापि सा+आसन्‍दीम् प्रत्युपसर्पन्‍ती न दृश्‍यते, पृष्‍ठत: परावृत्‍य+अपि न पश्‍यति, कश्‍चन+एनाम्+अकारयति+अपि न।
किम्+इयम् सूर्यनिविष्टदृष्टि; किंचन तपः+अनुतिष्‍ठति? सकृन्‍मया तस्‍याः: पार्श्‍वभाग:, नासाग्रम् मुखस्‍य+एकम् पार्श्‍वम् च+अवश्‍यम्+अवलोकितम्+आसीत् येन मम तदनुमानम् पुष्टिम्+अगात् यत् सा+अनिन्‍द्यसुन्‍दरी, किशोरवयाः+च+अस्ति।
मया निश्चितम् यदस्‍याः ध्‍यानम्+आक्रष्‍टम् वाग्‍व्‍यापारम् तु न प्रचालयिष्‍ये किन्‍तु यदि किंचन वस्‍तु सावधानम् तन्निकटे प्रक्षेप्तुम् शक्ष्‍यामि तर्हि तदर्थम् प्रयतिष्‍ये।
किंचन प्रेमपत्रसदृशम् विलिख्‍य प्रक्षिपाम्+इति सकृत्+अभिलाषा+अजागरीत्, किन्‍तु तर्कः+तद्विरोधे समुपासरत्।
यदि वायुवेगवशात्+अन्‍यत्र कुत्रचन तत्‍पत्रम् समुड्डीय गतम्+अथवा मदीये एव बहुतलभवने कस्मित्+अन्‍यस्‍य+आवासे तत् पतितम्, तर्हि कीदृशी उत्‍पातपरम्‍परा प्रारप्‍स्‍यते इति+अवधार्य विरतः+अभूवम्।
किन्‍तु मासम्+एकम् यदा ताम् प्राय: प्रत्यहम्+अपश्यम्, तद्विषये कल्‍पनाः+च+अकरवम्  न च स्‍फुटम् ताम् द्रष्टुम्+अपारयम्, तदा+अमर्षवशात्+एकम् तादृशम् कृत्‍यम्+अनुतिष्‍ठम् यत्+मादृशस्‍य संकोचिन: कृते ‘साहसम्+एव+अभूत्।
एकस्मिन् पत्रखण्‍डे+अलिखम् - “सूर्यस्‍य+अभिमुखम्+एव न, स्‍वपृष्‍ठे+अपि कदाचित्+परिवर्त्‍य द्रष्टव्‍यम्।”
तत्+च पत्रम् मृत्‍खंडस्‍य+आवरणरूपम् विनिर्माय सावधानम् तस्‍याः दिशि प्राक्षिपम्।
तत्+इदम्+अहम् न+अजानाम् यत् केवलम् लक्ष्‍यम् प्रति प्रेषणेन+एव न सिध्‍यन्ति मनोरथा: नगरेषु, विद्युत्‍प्रवाहतंत्रम्+अपि भवति, तस्‍य अयस्‍तारा अपि भवन्ति, वायुतत्त्‍वम्+अपि तादृशम् भवति, पृथिव्‍या आकर्षणशक्तिः+अपि किंचन सारभूतम् तत्त्वम् येन विपथे नीयन्‍ते लघव: पदार्था:, पात्‍यन्‍ते च गुरव:।
तलद्वयाधोगमनसमकालम्+एव विद्युत्तारै: प्रतिहतम् तन्‍मृत्‍खंडम् विपथगामि समभूत्, मद्गृहसकुंलस्‍य परिसरे एव भूमौ न्‍यपतत्।
विधिः+अनुकूलः+अभूत्+अत एव विस्‍मयकरी सा+इयम् घटना+अघटत यत्+वायुवेगवशात् तत्‍पत्रम् प्रवाह्य मद्हृदयनायिकायाः+तस्‍याः: किशोर्याः आसन्‍दीपार्श्‍वनिकटे एव+अनीयत।
तस्‍याः दक्षिणपार्श्‍वे तत्‍पत्रखंडम्+अपतत्।
मम हर्षस्‍य न+अभूत् पराकाष्‍ठा।
मृत्‍खंडम्+अन्‍यत्र् न्‍यपतत्, केवलम् पत्रम्+एव तत्र गतम् यत्र+अहम्+अवाञ्छम्।
नूनम् विधि: सकरुणो भवति।
साम्प्रतम् यथैव सा पत्रम्+आदाय पठेत् परावृत्‍य द्रक्ष्‍यति, मत्‍कामाः+च फलेग्रहयो भविष्‍यन्ति।
किन्‍तु किम्+इदम्! तया पत्रस्‍य+उपरि दृष्टिक्षेपः+अपि न कृत:।
किम् सुप्ता+अस्ति सा? तदपि न+अभूत्+यत: सा केशान् परामृशन्‍ती दृश्‍यते स्‍म।
मया चिन्तितम् यत्‍कश्‍चन गृहजनः+तत्र स्थितः+ भवेद् यत्+समक्षम् न+असौ तत्‍पत्रम्+उत्‍थापयितुम्+इच्‍छति।
परस्‍तात् पठिष्‍यति+इति विचिन्‍त्‍य प्रतीक्षमाणः+अभवम्।
किन्‍तु मम मनोरथाः उत्‍थाय हृदि+एव+आलीयन्‍त।
किम्+अपि न समजनि।
किम्+अनया न+अभिरोचितम् मम चापलम्? किम् न+अधिकम् मया प्रवर्तनीयम्+अस्‍याम् दिशि? सर्वम्+इदम् विचिन्‍तयन्+एव+अहम्+कारित: पित्रा भोजनाय+इति तत: प्रत्‍युदतिष्‍ठम्।
तदनन्‍तरम् परीक्षाव्‍यापृतत्‍वात्, सहसा+एव+एकस्‍य सम्‍बन्धिजनस्‍य परलोकपथातिथिभूतत्‍वात्+अन्‍यत्र व्‍यस्‍ततया न ताम् द्रष्टुम्+अपारयम्।
सप्ताहानन्‍तरम्+अलिन्‍दे स्थितः यदा ताम्+आसन्‍दीम्+अपश्‍यम्, सा रिक्‍ता+आसीत्।
मन्‍ये स्‍नात्‍वा समायास्‍यति सेति प्रत्‍यक्षैक्षिषि, किन्‍तु निर्गतः भूयान् काल: न+इयम्+आयाता।
किम् स्‍यात् कारणम्? किम् सर्वे बहिर्गता:? अपरस्मिन्+अपि दिवसे आसन्‍दी रिक्ता+अभूत्।
अहम् व्‍यकल्‍पयम् यत्+मा+अभूत्+सा विलक्षा मदीयम् पत्रम् पठित्‍वा।
यदि तदा परस्‍तात्+तत्पत्रम् दृष्टम् स्‍यात्, चिन्तितम् च स्‍याद् द्वाराद् बहि: शाद्वले स्थिताम् ताम् बहव: पश्‍यन्ति, पत्राणि च प्रक्षिपन्‍ति+इति न+अधुना तत्र+उपवेष्टव्‍यम्।
न+इदम् साधु विहितंम् मया।
किन्‍तु क: किम् करोतु+अधुना?
तदैव मदीयः मातुल: काश्‍याः दिनद्वयाय समायात:, अस्‍मद्गृहे एव+अतिष्‍ठत्।
तस्‍य ताम्‍बूलचर्वणव्‍यसनम्, सुप्रसिद्धम्+आसीत्+अस्‍माकम् परिवारेषु।
यथैव स समागत्‍य स्‍नानागारम् प्रवेष्टुम्+एच्‍छत्।
मन्‍माता माम् प्रेषितवती मातुलमहाभागस्‍य कृते तद्दिवसीयम् ताम्‍बूलभाण्‍डागारम् समानेतुम् ताम्‍बूलिकस्‍य+आपणात्।
असौ ताम्‍बूलविक्रेता वसतौ सुप्रथितः लोकप्रियः+च+आसीत्।
चतुष्‍पथस्‍थत्‍वात्, प्रत्‍युत्‍पन्‍नमतित्‍वात्, वावदूकत्‍वाचत्+च तस्‍य+आपणे सर्वदा जनसंमर्दः+तिष्‍ठति स्‍म।
गतेषु पञ्चवर्षेषु+एव स तावान् समृद्ध: संजातः यत्+मरुत्तरशकटम् (कार) क्रेतुम् वांछति+इति सर्वे जानन्ति स्‍म।
सः+अपि तत्रस्‍थान् प्राय: सर्वान्+एव परिवारान् साधु समजानात्।
मया ताम्‍बूलदशकम् संनाहयितुमादिष्‍टः+असौ यावत्+अन्‍यान् ग्राहकान् सन्‍तोषयन्+अभूत्+तावत्+एव शवयात्रा काचन तस्‍मात्+एव चतुष्‍पथाद् यान्‍ती दृष्टिपथम्+अगात्।
कस्‍य+इयम्+अन्तिमा यात्रा? द्वित्रैग्राहकै: करुणादृष्टिः+तदुपरि पातिता।
ताम्+एव च+अवलम्‍ब्‍य जनानाम् वार्तालापा: प्रासरन्।
न+अहम् तत्र सविशेषम्+अवहितः+अभूवम् किन्‍तु यथैव “राजकुमारशर्मण:” प्रसङ्गः+अश्रूयत, तत्कालम्+एव+अहम्+उत्‍कर्णः+अभवम्।
ताम्‍बूलविक्रेता स्‍वग्राहकाणाम् जिज्ञासाशमनाय प्रसङ्गवशात् सर्वम् पूर्वसन्‍दर्भम् स्‍पष्टीकुर्वन्, त्‍वरितम् ताम्‍बूलेषु खदिर-पूगादि संयोजनम् कुर्वाणः एव यानि वृत्तानि समुदाहरत् तानि श्रुत्‍वा दारुभूतः+अहम्+अभवम्।
“सद्गतिः+एव संजाता वराक्‍याः राजकुमारशर्मण: कन्‍याया:।
कियत्+मनोहराकृति:, सौजन्‍यनिधि: बुद्धिमती च+अभूत्+सा।
किन्‍तु किम् कुर्यात्।
कश्‍चन निष्‍करुणस्‍य विधे:? यदैव मैट्रिकपरीक्षामुतरत् सा, शीतलारोगेण तस्‍याः दृष्टिशक्तिः+अपहारिता।
तदनु गृहे एव सा+अतिष्‍ठत्।
पिता वराकः राज्‍यसेवाव्‍यापृतः न+अधिकम्+अवधानम् तस्‍यै दातुम्+अशकत्।
भ्राता बहि: सेवारत:।
केवलं माता गृहे+अतिष्‍ठत्।
सा+एव तस्‍याः निभालनम् कुरुते स्‍म।”
ताम्‍बूलिक: सर्वम् विवृण्‍वन्+अभूत्, किन्‍तु तदिदम् श्रुत्‍वा+एव मम मन: स्‍मृत्यालोके+अलीयत।
किमिति सा+आसन्‍दी रिक्‍ता+अस्‍थात् तेषु दिनेषु, का तस्‍याम्+उपविशति स्‍म, किमिति तया न+उत्‍थापितम् तन्‍मदीयम् पत्रम्, सर्वमिदम् विचिन्‍तयत्+अहम् न+अधिकम् किम्+अपि+अशृणवम्।
केवलम् तदिदम् श्रुतिगोचरम्+अभूत्- “दिनत्रयम्+अस्‍य ज्‍वरातिसारेण नीता वराकी “बिटिया”।
साधु+एव समजायत।
यदि सा+अजीविष्‍यत्+अपि, कः+ताम् पर्यणेष्‍यत्?”
वार्तालापप्रसङ्गे एव तदिदम्+अपि+अहम्+अजानाम् यत् तद् भवनम् राजकुमारशर्मण: स्‍वकीयम्+एव भवनम्+अभूत्।
अतिप्राचीनकालात्+एव तत्र+अयम् निसवति स्‍म।
बहुतलभवनानि तु परस्‍तात्+निरमीयन्‍त यदा नगरम्+इदम् राजधानीत्‍वम्+आपत्।
एवंविधेषु महानगरेषु+एव भवन्ति तादृशा: संयोगाः यत्र प्रतिवेशे स्थिता अपि जनाः न जानन्ति+अन्‍येषाम् किमपि वृत्तजातम्।
अयम्+अपि+अभूत्+तादृश एव कश्‍चन+अल्‍पकालिक: संयोग:।
स्वप्‍नः इव+अयम् विलीन: सम्‍प्रति प्रज्ञाचक्षुः+आसीत्+सा।
न+अधुना+अहम् द्रक्ष्‍यामि केशपाशम् प्रसाधयन्‍तीम् ताम्+आकृतिम्।
शून्‍यः+एव स्‍थास्‍यति सा आसन्‍दी।
किम् किम् कल्पितम्+आसीत्+मया तत्‍पृष्‍ठमात्रम् पश्‍यता? ता: सर्वाः अपि कल्‍पना: क्रमश: शून्‍ये विलीयन्‍ते, केवलम् शून्‍या सा+आसन्‍दी दृष्टिफलके+अवशिष्‍यते।
आवाहनम्
कलिकातायाः विचित्रासु विशिखासु द्वौ+अपि+आवाम्+अपरिचितौ+एव+अभूव, किन्‍तु कौतुहलम् किञ्चन तादृशम् वस्‍तु येन+आकृष्टौ वी‍थीतः+ वीथीमाहिण्‍डमानौ प्राप्तौ+एव स्‍वामिरोहेशानन्‍दस्‍य तमसा+आवृतायाम् सङ्कीर्णविशिखायाम् स्थितम् तत्+जीर्णगृहम्।
उपरि+उपरि+आरोहन्‍तौ चतुर्थ्‍याम् भूमिकायाम् तत् प्रकोष्‍ठम्+अपि प्राप्तौ यत्र लम्‍बकेशकूर्चः लम्‍बशाटपटावृत: कज्‍जलश्‍यामः+अयम्+उपनेत्रधर: रोहेशानन्‍दः+त्रिचतुरैः+जनैः+आवृतः+तादृशे एव फलके जनानाम्+आत्‍मावाहनम् विदधाति स्‍म, यस्‍य+आलौकिकशक्तीनाम् विषये विविधा: किम्वदन्‍त्‍य: प्रसृताः आसन्।
आवाम् दृष्‍ट्वा+अयम्+उपवेष्टुम्+आदिशत्, मन्मित्रेण सुधीन्‍द्रेण च यथैव नटराजस्‍य नामनिर्देशः कृत:, स खलु+अभिज्ञानमुद्राम् वहन् प्रावोचत्- “नटराजेन+अपि दूरभाषोपरि सूचितम् यद् भवान् कञ्चन सुहृदम्+आदाय कदाचन समागन्‍ता।
अनुपदम्+एव कार्यम् भवेत्।
अत्र+एवम्+अपि मन्मित्राणि तादृशम्+एव कार्यम् चिकीर्षव: स्थिता:।”
स्‍वामिनम्+एनम् तु+आवाम् दर्शनसमकालम्+एव पर्यचिनुताम्।
तदनु तेन स मन्‍दप्रकाशप्रसारकः विद्युद्दीपः निर्वापितः य: प्रकोष्‍ठे प्रज्‍ज्‍वलति स्‍म।
मध्‍यगायाम् त्रिपादिकायाम्+अपर: पिशङ्गा+आलोकावह: सुलघु: विद्युत्+दीप उद्भावितः यतः+तस्मिन् कर्गदफलके एव प्रकाशम् व्‍यतनोत् यदुपरि सा विचित्रा रहस्‍यलेखनी निहिता+अभूत्, याम्+आदाय सः मृतानाम् जनानाम्+आत्‍मनः आवाह्य तेषाम् सन्‍देशम्+उट्टङ्कयति स्‍म, अर्थात् प्रत्‍यक्षरयोजनया+अवबुध्‍यति स्‍म।
अस्‍माभिः+ज्ञातम् यत् त्रयः+अपरे जनाः अपि+आत्‍मावाहनकर्मणे एव पाटलिपुत्रात् (पटनात:) समायाता अभूवन्।
रोहेश्‍वरस्‍वामिना मन्‍दध्‍वनिवहायाम् वाचि व्‍याख्‍यातम् यद् “यमात्‍मानमाक्रष्टुम् वयम् वाञ्छाम:, यदि स पूर्णतः+ मुक्तः+ न स्‍यात् पुनर्जन्‍म गृहीत्‍वा च सुदूरम् प्रयातः+ न स्‍यात्+तर्हि सः+अस्‍माकम् प्रार्थनाम्+उररीकृत्‍य+आयाति, आगतमात्रः+च लेखनीम् प्रकम्‍प्‍य सन्दिशति यत् सः आयातः इति।
स्‍वजनानाम्+उपस्थितौ तु आत्‍मानः+तूर्णम्+एव+आयान्ति।
ततः+च तत्‍प्रश्‍नानुत्तरयन्ति।
लेखनीम्+इमाम् परिचाल्य फलके+अस्मिन् टङ्कितान्+अक्षरान् सङ्केतयन्‍त: पूर्णैः+वाक्‍यैः+अथवा शब्‍दै: स्‍पष्टीकुर्वन्ति स्‍वमभिप्रायम्।”
वयम् सर्वे विस्मिताः अभूम् यत् कथम् ते लेखनीम् परिचालयिष्‍यन्‍ति+इति।
किन्‍तु जिज्ञासाम् संयम्‍य स्‍तब्‍धाः+तूष्‍णीकाः+च+अपश्‍याम।
यद् भावि तद् भविष्‍यति, तदैव सर्वम्+अवयास्‍याम: कथम् किम् सञ्जायते इति।
पूर्वम् पाटलिपुत्रीयाणाम् कृते स्‍वामी राहेशानन्‍दः+ विचित्रेषु शब्‍देषु विचित्रैः+ध्वनिभि: कञ्चन मन्‍त्रपाठम् विदधान: कतिपयम् समयम् निमीलितनेत्रः+अस्‍थात् ततः+च+आपृच्‍छत्+तान् - “कः आहूयताम्?” “मत्पिता, भुवनेश्‍वरीप्रसाद:।”
तेषाम्+एकः+अवदत्।
अन्‍ये तु सहचराः एव+आसन्+मन्‍ये।
कलाद्वयम् रोहेशानन्‍द: किञ्चन+उपांशु जपन्+अस्‍थात्, तस्‍य करद्वयम् पूर्वतः एव फलकम् तत् स्‍पृशत्+अभूत्।
सहसा लेखनी या फलकोपरि पतिता+अभूत्, अकम्‍पत, एकतः+च+उपसृता।
सर्वैः+ज्ञातम् यद् भुवनेश्‍वरीप्रसादस्‍य+आत्‍मा समायात:।
कथम्+इदम् सञ्जातम्+इति सर्वे विस्‍मयमाना: स्‍युः+एव।
मदीयेन तर्काग्रहिलेन मनसा तु न जाने किमिति, तादृशम्+अपि किंचन स्‍वगतम्+एव परामृष्टम् यत्+अल्‍पीयसा+अपि करनोदनेन करप्रेरणया च समतले तस्मिन् फलके स्थिता वर्तुला लेखनी त्‍वरितम्+एव सर्पेत्+एव, किम्+अत्र चित्रम्? रोहशानन्‍दः लेखनीम्+उत्‍थाप्‍य पाटलिपुत्रीयाय तस्‍मै प्रादात् तद्धस्‍तम् च सलेखनीकम् फलक+उपरि लेखनीम् पर्यचालयत्+इव।
किन्‍तु रोहेशानन्‍दस्‍य हस्‍तः+अपि तद्धस्‍तम् स्‍पृशत्+अभूत्।
तमसा+आवृते तस्मिन् प्रकोष्‍ठे वयम् सर्वे सविस्‍मयम् तत् फलकम् त्राटकबन्‍धपुरस्‍सरम् पश्‍यन्‍तः+अभूम।
“श्रीमन् भुवनेश्‍वरीप्रसाद, परिचिनोति+एव भवान् स्‍वकीयम् सुतम् तदेतस्‍य प्रश्‍नान्+उत्त‍रयितुम् प्रसीदतु भवान्” इति+उक्‍त्‍वा नुनोद+अयम् पाटलिपुत्रीयम् तत्‍सुतम्।
सः च+अपृच्‍छत् यत्+एवम् तान् यदेवम् शत्रूणाम् दुरभिसन्धिना+अकाल एव घातितस्‍य भवत आत्‍मा शान्तिम् प्राप्तः+ न वा।
किम्+अस्‍माभिः+अवशिष्‍यते किञ्चन करणीयम्? इत्यादि।
फलकोट्ट‍ङ्कितानाम्+अक्षराणाम्+उपरि सर्पन्‍ती लेखनी यथा यथा कस्‍यचन+अक्षरस्‍य+उपरि क्षणम्+अस्‍थात् तम् संयोज्‍य रोहेशानन्‍द: सन्‍देशम्+असूचयत् पाटलिपुत्रीयाय।
“अशान्‍तः+अहम्।
भैरवमन्दिरे श्राद्धेन मुक्ति:” इति खलु समायात: सन्‍देश:। 
“भूयान् द्रव्‍यराशिः+मया+उत्‍सृष्ट:।
विलक्षः मा भू:।”
इत्यादि+अपि रोहेशानन्‍दः व्‍याचख्‍यौ यत्‍कलिकातायाम् सुप्रसिद्धे कस्मिंश्चिद् भैरवमन्दिरे श्राद्धकर्म सः कारयिष्‍यति, न+अत्र चिन्‍तनीयम् किम्+अपि।
प्रश्‍नद्वयम्+उत्तरयित्‍वा भुवनेश्‍वरीप्रसादः+ मन्‍ये श्रान्‍तः+अभवद् अन्‍यत्+वा किञ्चन कष्टम्+अभूत् यत्+सहसा लेखनी चकम्‍पे, निष्क्रिया च+अभूत्।
गत: सम्‍प्रति सः आत्‍मा’ समघोषयद् रोहेशानन्‍द:।
तदनु अपरा एका आत्‍मा समाकार्यत, येन सूचितम् यत् स्‍वर्गारोहणम् सपदि+एव भवेत्+इति तस्‍य+आशा, न+अयम्+अकारणीयः एवम्, कष्टम्+इत्‍थम् समनुभूयते आत्‍मना।
सर्वे तूर्णम्+एव व्‍यरमन्‍त कष्‍टकराद् व्‍यापारात् तस्‍मात् सुधीन्‍द्र: प्रासरदग्रे।
स्‍वपितरम् च+आकारयितुम्+एच्‍छत्।
अहम् सविस्‍मयम् सकौतुहलम् प्रेक्षमाणो निकटे+अस्‍थाम्।
पितृचरणा: समायाता इति लेखनीकम्‍पः+असूचयत्।
सुधीन्‍द्र: करे लेखनीम्+अगृहणात्।
पृष्टवान्+च पितरम् यत् सुनीताया: (तत्‍पुत्र्या:) पाणिग्रहणम्+आगामिनि मईमासे निश्चितम्+इति तु जानाति+एव भवान्? उत्तरम् न+आयातम्।
मया+अनुभूतम् यत्+लेखनी किञ्चिद् विलम्‍बते+अग्रे प्रसरितुम्।
मन्‍ये क्षणद्वये तद् व्‍यवधानम्+अपसारितम् विधिना।
“ओम् (जानामि)” इति+उत्तरम्+आयातम्।
कथम् न स्‍यात्? आत्‍मानः+तु सर्वज्ञा भवन्ति+एव।
“तस्‍याः: कृते+अस्‍माभिः+विचितम् परिणेतारम् तु समनुमन्‍यते एव भवान्?” “ओम्” इति पुनः+उत्तरम्।”
वरपक्षीयाः यौतकम् शब्‍दशः+तु न याचन्‍ते किन्‍तु सङ्केतै: प्रतिबोधयन्ति यत् प्रशीतकम् (फ्रिज), स्‍कूटरम्, दूरदर्शनम् च तु वयम् कन्‍यायै प्रदास्‍यामः एव।
किम्+अत्र+अस्‍माभि: प्रतिपत्तव्‍यम्? “पृष्टवान् सुधीन्‍द्र:।
“यौतकम् विधिविरुद्धम् अपराधः+अयम्।
मा दा:।”
पितृचरणैः+आदिष्‍टम्।
लेखन्‍या वेपमानया सूचित: पितृचरणानाम् मन्‍युः+अस्‍मान् भयाक्रान्‍तान् व्‍यदधात्।
सन्‍त्रस्‍तम् सुधीन्‍द्रस्‍य वदनारविन्‍दम् किञ्चित् स्मितविकाससुभगम्+इव+अदृश्‍यत।
साकूतम् प्रार्थितवान्+अयम्- “विवाहे+अस्मिन् भवान् सङ्गच्‍छेत्, कन्‍यादानकृत्‍यम् च+अनुतिष्‍ठेत्+इति सर्वे वयम् वाञ्छाम:, स्‍वीक्रियताम्+अयम्+अनुरोध:।”
एतदुपरि पितृचरणा: पुनः+अकुप्‍यन् तै: सङ्केतितम् यत्।
“कथम्+इदम् सम्‍भवम्।
मुक्तिः+मे सद्यः एव भाविनी।
अक्षयम् लोकम् प्रवेक्ष्‍यामि।
अतो यूयम् संपादयत विवाहकार्यम्” इत्यादि समादिशंस्‍ते।
एतदुपरि सुधीन्‍द्र: शाठ्यम्+आलम्‍बत।
प्रोदघोषत्+अयम्-“भवान्+तु कन्‍यादानम् विधास्‍यति+एव।
भवति+एव तु+अयम् विवाह: स्थिरीकृत:।
मुक्तिः+भविता सुदूरे।
साम्‍प्रतम् तु स्‍वस्‍थाः विराजन्‍ते भवन्‍तः जयपुरे अक्षयम् लोकम् प्रविशन्‍तु भवताम् शत्रव:, भवान्+तु शतायुः+भूयात्+इति कामयामहे।” 
इत्‍थम् ब्रुवाणे सुधीन्द्रे सर्वे वयम् चकित-चकिता अतिष्‍ठाम्+एति नैसर्गिकम्+एव+अभूत्।
अहम् तु व्‍यजानाम्+एव यत् सुधीन्‍द्रस्‍य पितृचरणा:-स्‍वस्‍था: सानन्‍दाः+च विराजन्‍ते जयपुरे किन्‍तु तस्‍य+अनेन+उद्गारेण रोहेशानन्‍दः+अपि व्‍यभावयद् यत् “अस्ति कश्चिद् व्‍यतिकरविशेष:।”
तन्‍मुखमुद्रा कोप-जुगुप्‍सा-लज्‍जा-भीत्यादिनाम् भावबलताम् व्‍यञ्जयन्‍ति+इव व्‍यलोक्‍यत् तूष्‍णीम्+अस्‍थात् स: लेखनी फलकोपरि+अपतत्।
पाटलिपुत्रीयाः विलक्षाः अभूवन्।
रोहेशानन्‍दस्‍य सर्वा+अपि विपणिः+लुठिता+इव मुषिता+इव, व‍ञ्चिता+इव प्रतीता+अभूत्।
पाटलिपुत्रीयाः+त्वरयोदतिष्‍ठन्।
स्‍वामी रोहेशानन्‍दः+तु किम्कर्तव्‍यविमूढः इव जात:।
जडीकृतः एव, निमिलितनेत्र इव पर्यालोक्‍यत स:।
यद्यपि स उत्तिष्‍ठासुः+अभूत् किन्‍तु “न ययौ, न तस्‍थौ।”
मया करस्‍पर्शेन बोधित: सुधीन्‍द्रः यद् दक्षयज्ञविध्‍वंसस्‍य कृत्‍यजातम् तु सम्‍पन्‍नम्।
त्‍वरितम् पलायामहे चेत्, क्षेमङ्करम् स्‍यात्।
अन्‍यथा रोहेशानन्‍दस्‍य तृतीयम् नेत्रम् भस्‍मावशेषान् न: करिष्‍यति।
किमिति विलम्‍ब्‍यते? त्‍वरितम्+इव+आवाम्+उत्‍थाय सोपानानि+अवातराव।
राजमार्गे समायातयोः+आवयोः+अहम् नि:संकोचम्+अट्टहासम् विधाय होराद्वयस्‍य श्रमम् कुण्‍ठाम् च व्‍यपानोदयम्, अपृच्‍छम् च सुधीन्‍द्रम् यन्‍मया त्‍वरितम् पलायितुम् परामृशता न खलु किञ्चन कृतम् स्‍यात्+अहितम् यतो हि+अस्माकम् पत्रिकाया: प्रधानसम्‍पादकः+ यस्‍य प्रेरणया कलिकातीयस्‍य+अस्‍य+आत्‍मा+आवाहकस्‍य तथ्‍यान्‍वेषणम् विधाय पूर्णाम् कथाम् विलिखितुम्+आवाम्+आदिष्टौ स्‍व: स केवलम्+अनेन+एव वृत्तेन न तुष्‍येद् यत् प्रवञ्चकः+अयम् जीवितानाम्+अपि पितृणाम्+आत्‍मनः आवाह्य प्रतारयति जनान्, आत्‍मनाम् मुक्तिकामान् पुत्रान् श्राद्धादि विधातुम् प्रेरयति भैरवादिमन्दिरेषु, तादृशकृत्‍यस्‍य दक्षिणा अपि समाच्छिनत्ति इत्यादि।
तस्‍य संपूर्ण जीवनवृत्तम्, तत्‍सविधे समागन्‍तुकानाम् जनानाम् प्रतिक्रिया इत्यादि+अपि तु सङ्ग्रहणीयम्+आसीत्।
“अलम् विचिन्‍त्‍य तत् सर्वम्।”
अवोचत् सुधीन्‍द्र:।
यदा मया रोहेशानन्‍दस्‍य+अन्‍त: सारविवेचनेन+श्रुता जीवन्+अपि मत्पिता आकारित: फलके (प्‍लेनचेट इत्‍याख्‍ये) तदा रोहेशानन्‍दस्‍य करप्रणोदनप्रयासम्+अहम् सावधानम् पर्यवेक्षमाणः+अभूवम्।
अयम् हि करम्+एकम्+ईषत् सम्‍प्रेर्य लेखनीम् स्‍पन्‍दयति, लेखनीम् गृहीतवती+अपरस्‍य करे, तम् स्‍पृशन्+अयम्+ईषत् प्रणोदयति ताम् लेखनीम्।
तमसावृते प्रकोष्‍ठे रहस्‍यम् वातावरणम् सृष्‍ट्वा जनानाम् मानसेषु+बन्‍धविश्‍वासस्‍य+आधारभित्ति: कथम् न्‍यस्‍यते इति+एव+विधाः+चतुरा: साधु विन्‍दन्ति।
परिवारेषु सर्वे पितर: किंचिद धनम् स‍ञ्चिन्‍वन्‍ति+एव, अकालमृत्‍युम् गतानाम् तेषाम् तद्धनम् पुत्रेषु+उत्‍सृष्टम् भवति+इति+एते जानन्ति।
अतः बुद्धीन्द्रियमन:+ प्रयोगात्+अनुमानतर्कादिशुद्धात्+एते तादृशीः+अभिव्‍यक्तीः+लेखन्‍या उद्भावयन्ति या जना: सरलतया विश्‍वसेयु:।
तदिदम्+एव रोहेशानन्‍देन कृतम्+आसीत्।
पाटलिपुत्रीयाणाम् मनसि विश्‍वासम् जानयितुम्।
“किन्‍तु यथैव भवता प्रतिबोधितम् यत्+जीवतः+अपि पितुः+आत्‍मा रोहेशानन्‍देनोत्‍पादितः+तथैव पाटलिपुत्रीयाः+तु+उत्तिष्‍ठन्, रोहेशानन्‍दस्‍य वराकस्‍य दक्षिणा+अपि व्‍यपगता।”
मया सूचितम्।“
इदम्+एव+अस्‍माकम् पत्रकाराणाम् कर्तव्‍यम्।
एवंविधा वंचका: परलोकभीरुन्+अविदग्‍धान् जनान्+आत्‍मनाम्+आवाहनव्‍यपदेशेन+अन्‍धविश्‍वासम् शिक्षयन्‍ति+इति न केवलम् तेषाम् वराकाणाम् मुग्‍धानाम्+अन्‍धविश्‍वासिनाम्+एव+आहितम्, किन्तु+एव+विधै: प्रतारणैः+अस्‍माकम् प्राचीनपरम्‍परासु मान्‍यतासु, धर्मे “आत्‍मसिद्धान्‍ते” दर्शने, शास्‍त्रेषु च या अश्रद्धा जनानाम् संजायते सा देशस्‍य संस्‍कृतेः+च+अपि+अहितम् विदधाति।
तस्‍याः निराकरणम् सुतराम् हितावहम् राष्ट्रस्‍य कृते।
परराष्ट्रेषु+अस्‍माकम् का वा+अवधारणा समुन्मिषेत्+इति चिन्‍तयन् भवान् किम् न मन्‍यते एतादृशानाम् प्रतारकाणाम् मायाभंगम्+आवश्यकम्? सुधीन्‍द्रस्‍य ताः इमाः+तर्कवाचः+ नूनम्+अखंडीयाः आसन्।                                                                                                        
शरणार्थी
(1938 ई. वर्षे नोबेलपुरस्‍कारेण सम्‍मानिता पर्ल एस. बक (1862-1673ई.) अमरीकादेशोद्भवा चीनदेशे सुचिरम्+उवास।
गुड अर्थ (1931ई:) इत्यस्‍य उपन्‍यास: कामपि ख्‍यातिम् गत:।
सद्भावनाप्रवणता, निश्‍छलता, जिजीविषा च+अस्‍या: कथांनिकासु उपन्‍यासेषु च विशदम् निरुपिता:।)
ते हि नवराजधान्‍या राजमार्गेषु पुर: सरन्‍तः+अभूवन्! अज्ञा, अपरिचिता:, दूरदेशीया:, नि:सहायाः+च।
यद्यपि तेषाम् स्‍वकीया भूमयः न+अतिदूरम्+अभूवन् तस्‍माद् राजमार्गात् यत्र ते पुर: सरन्‍त आसन्।
न शतम् क्रोशान्+अपि दूरस्‍था आसंस्‍तेषाम् ग्रामा भूमयः+च।
किन्‍तु सुदूरगतान्+आत्‍मनः+अन्वभवन्+ते।
तेषाम् नेत्रेषु स्‍पष्टतः+ द्रष्टुम् शक्‍या+अभूत्‍सा विवशता यया सहसा+एव केनचन+आलक्ष्‍येण दुर्दैवेन हताः+ते स्‍वकीयाम्, सुरक्षिताम्, सुखदाम् भूमिम् त्‍याजिताः अभवन्+अत्र च+आनायिता:।
ते हि केवलम् स्‍वग्रामरथ्‍यानाम् क्षेत्रकेदाराणाम् च+अभ्‍यस्‍ताः अभूवन् संप्रति राजधान्‍या: कुट्टिमराजमार्गेषु पद्यासु च पदातय: प्रचलन्‍तः+अभूवन्।
अक्ष्‍णोः+अग्रे विविधान् विचित्रान्+च महानगरीयपदार्थान्+अपश्‍यन्+ते, यानानि, वाहनानि, नगरीयम् सर्वम् च पदार्थजातम्।
किन्‍तु तेषाम् विलक्षणानि विषण्‍णानि च नेत्राणि मन्‍ये न किमपि+अपश्‍यन्।
सर्वम्+अपश्‍यन्‍तः इव, स्‍वप्‍नायमाना इव विलक्षाः+ते चलन्‍तः+अभूवन्।
संख्‍यायाम् शतश:, मौनम्, नतनेत्रा, विषण्‍णा, विवशा, वराका:।
सा+इयम् नवा राजधानी शतश: सहस्रशः+ वा शरणार्थिनाम् सार्थैः+उपसृप्‍यमाणा+अभूत्।
विपन्‍ना, बुभुक्षिता:, केवलम् जीवनधारणाया+एव कथंचन भुञ्जाना:, शरीरावरणाय कथंचन वासो दधाना:, राजधान्‍या: प्राकाराद् बहि: शरणार्थिशिवरेषु भूमौ शयनाय विवशा:, कृशाः, जीर्णवस्‍त्रा:, शिशवः+ बाला:, स्त्रियः+, जनाः+च राजधान्‍या: परिचिता: सञ्जाता आसन्।
नगरनिवासिनः+तान् दृष्ट्वा+एव रुषा चिन्‍तयन्ति स्‍म- पुन: कतिपये शरणार्थिनः आयान्ति- “किम् कदाचन तेषाम्+अवसानम्+अपि भवेत्? यदि+एवमेव तेषाम्+आगमः+ वधेत, तेभ्‍यः+ भोजनादि-प्रदाने वयम् बुभुक्षिता: स्‍थास्‍याम:।”
तादृश्‍येव कटुता विपणिव्‍यवसायिषु विलोक्‍यते स्‍म यदा शरणार्थिषु केचन भिक्षुकाः+तदापणेषु गृहद्वारेषु वा याचितुम्+आयान्ति स्‍म।
तदा+अपि सा विलोक्‍यते स्‍म यदा रिक्‍शायानानि चालयद्भ्‍य: शरणार्थिभ्‍यः+अतिस्‍वल्‍पम् पारिश्रमिकम् दत्त्‍वा नागरिका: प्रयान्ति स्‍म येन सामान्‍या: सार्वदिकाः+च रिक्‍शायानचालकाः अतिरुष्टाः असन्‍तुष्टाः+च तान् शरणार्थिन: क्रोशन्ति स्‍म यतोहि योगक्षेमाय शरणार्थिन: किंचन+अर्जितुम् रिक्‍शाचालनाय+उद्यता जायन्‍ते स्‍म, तेषाम् च संख्‍या दशगुणिता संजाता+अभूत्+इति स्‍वभावतः रिक्‍शाचालनपारिश्रमिकम् ह्रसते स्‍म।
ततो हि पूर्वतनानाम् रिक्‍शाचालकानाम् पारिश्रमिकम् ह्रसित्‍वा+अतिन्‍यूनम् सञ्जातम्+आसीत्, आय: क्षीयते स्‍म।
श्रमिकोचितेषु कार्येषु, गृहसेवासु शतश: शरणार्थिनः+अभ्‍यर्थित्‍वेन प्रतिमार्गम् प्रतिगृहम् भ्राम्‍यन्‍ति+अवलोक्‍यन्‍ते स्‍म।
भिक्षुकाः, याचकाः, अर्थिन: प्रायशः घोरशीताक्रान्‍तेषु प्रभातेषु रथ्‍याप्रान्‍तरेषु मृता: प्राप्‍यन्‍ते स्‍म।
एवंविधायाम् स्थितौ यदि पुन: सन्‍ध्‍यायाम् कतिपये शरणार्थिनः राजधानीम् प्राप्‍नुवन्ति, कः+तान् दृष्ट्वा प्रसीदेत्?
शरणार्थिनः+तु+मे+अभूवन्, किन्‍तु न+अभूवन् सर्वे दीनाः, हीनाः, जघन्‍याः वा।
बहवः+तादृशा: कुलीना:, कर्मठा:, सम्‍पन्‍ना:, कुशलाः+च+अभूवन्, यदुपरि कः+अपि देशो नूनम् गौरवम् वहेत्।
को जानाति स्‍म यत्+नदीपूरप्रवाहसंकटापन्‍नाः इमे तथा विपन्‍ना विवशाः+च भविष्‍यन्ति, शरणार्थित्‍वेन ग्रामान्+त्यक्‍त्‍वा नगरे श्रमिकाः भवितुम् विवशा: सेत्‍सयन्ति?
इदम् तु स्‍फुटम्+एव दृश्‍यते स्‍म यत्+ते एकस्‍मात्+एव प्रान्‍तविशेषात्+आगताः अभवून् यत्र हि पूरप्रवाहेण तेषाम् गृहाः विनाशिता:।
ततः एव तु सर्वेषाम्+एव परिधानानि एकविधेन नीलाभेन वस्‍त्रेण निर्भितानि+अभूवन्।
कञ्चुकानि प्रावारकाणि च मध्‍यकालिकप्रथासुलभायाम् तन्‍तुवायशैल्‍याम् निर्मितानि+आसन्।
पुरुषाणाम् प्रावारकाणि पट्टिकालंकृतानि+आसन्, स्‍त्रीणामर्धोरुककंचुकादीनि स्‍वलंकृतानि+अभूवन्, कण्‍ठदेशस्‍थवस्‍त्रेण सह शिरोवेदनाय+अपि पृथग् वस्‍त्राञ्चलम् नद्घम्+अभूत्।
पुरुषा: सर्वे+अपि प्रांशव: सुस्थितावयवाः+च+आसन् स्त्रियः+अपि तादृश्‍य एव सुविभक्तावयवा: सुलघुप्रपदाः+च।
समूहेषु कतिपये बालकाः अपि+अभूवन् लघीयांस: शिशवः+तु स्‍वपितृणाम् स्‍कन्‍धस्थितलकुटाग्रलम्बितशिक्‍यासु स्‍थापिताः आसन्।
लघवः+ बालकाः बालिकाः+च न+आसन्+एव+एतेषु।
ये किशोरावस्‍थाम् स्‍प्रष्टुकामा: पौगण्‍डावस्‍था वा बालका अभूवँस्‍ते+अपि स्‍वस्‍कन्‍धेषु तथैव स्‍वकीयवस्‍तुजातम् पोट्लिका-ग्रन्थिबद्धम् वहन्‍तः+अभूवन् यथा प्रौढाः जना: स्त्रियः+च।
वस्‍तुनि+करे+अस्मिन् शय्यार्थम् प्रास्‍तरणम्, शीतवारका नीशाराः+च+अभूवन्।
शय्यातूलिका नीशाराः+च स्‍वच्‍छा: भोजना आसन्, तै: सह भाण्‍डम्+एकम्+अभूत् यद् ग्रामेषु भोज्‍यपाचनादिकार्येषु प्रयोज्‍यम् स्‍यात्।
स्‍पष्टत: प्रतीयते स्‍म यदि+यथैव पूरसंकटानन्‍तरम् तैः+अवगतम् यत्‍स्‍वगृहास्‍त्‍याज्‍या: स्‍युः+गन्‍तव्‍यम् च स्‍यात्+तदा पात्रम्+इदम् सह+एव न+इयम् निरर्धायत, यद्यपि कतिपयेभ्‍यः दिनेभ्‍य: पात्रे+अस्मिन् किंचन पाचितम् स्‍यात्+इति न प्रतीयते स्‍म, यतो हि भोज्‍यपदार्थानाम्+अभावः+तेषाम् मुखेषु गात्रेषु च स्‍पष्‍टम्+आकलयितुम् शक्‍यः+अभूत्।
आपातत: सामान्‍या इव प्रतीयमाना एते यदि सूक्ष्‍मम् निरीक्ष्‍येरन्+तर्हि एतेषाम् हृदन्‍त:स्‍थ: संकट-बोध:, मृत्‍योः+आसन्‍नताया इव कश्‍चन+आतङ्कः+ वा मुखमुद्रायाम् नयनयोः+च निहित: परिलक्ष्‍यतेस्म।
तदेव कारणम् यत्+राजधान्‍याः विशिष्टाम्+अद्भुतानाम् वा स्‍थलानाम् दृश्‍यानाम् च कौतूहलम् न मनाक्+अपि+एतान् स्‍पृशति स्‍म।
किमपि+अनवलोक्‍य नतनयना एते प्रचलन्‍त एव दृष्टिगोचराः भवन्ति स्‍म।
यदि जीवनस्‍य कः+अपि+उपायः+अभविष्‍यत्, नि:सहायता, मृत्‍युभयम् वा समग्रत एषु न+अपतिष्‍यत् न कदापि+एते स्‍वकीयाम् भूमिम्, मातृभूमिम्+अत्‍यक्ष्‍यन्।
त्‍यक्तगृहा इमे सर्वथा सर्वेभ्‍यः+अपरिचिताः एव प्रासरन्।
य: केवलम् मृत्‍यो: परिचयम् वेत्ति स कस्‍य+अन्‍यस्‍य परिचयम् दध्‍यात्?
सुदीर्घस्‍य+अस्‍य शरणार्थिसार्थस्‍य पर्यन्ते मन्‍दम् मन्‍दम् चलन् नितराम् वृद्धो जर्जरगात्र: कश्‍चन जनः व्‍यलोक्‍यत्।
तस्‍य+अपि स्‍कन्‍धयोः+वस्‍तुजातस्‍य तथाविध एव भारः+अभूत्।
तथाविध+एव+अस्‍तरण-नीशारतूलिका, तथाविधम्+एव भाण्‍डम्।
केवलम्+एकम्+एव भाण्‍डम्।
तस्‍य स्‍कन्‍धे+अपरः+अपि कश्‍चन भारः+अभूत्, स्‍वच्‍छे शिक्‍यासदृशे कस्मिंश्‍चन निधाने लघुसंभारजातम् किंचन।
यद्यपि न+अभूत्+अयम् भार: सुमहान्+असह्यः वा, किन्‍तु वृद्धस्‍य+अस्‍य वयसः+तुलनायाम्+अधिक एव वक्तुम् शक्‍य:।
वृद्धस्‍य+आकृतिम् स्थितिम् च समीक्ष्‍य कः+अपि परिज्ञातुम् प्रभवेद् यत् कतिपयवर्षेभ्‍य: श्रमापेक्षम् कार्यम् कर्तुम्+अस्‍य+अभ्‍यासः+अपक्षीण इव।
सङ्कटापन्‍नः न+अभविष्‍यत्+चेत् गमनागमनस्‍य जीविकायै कार्यकरणस्‍य च+अयम्+समयः न+अकरिष्‍यत्।
मन्‍दम् मन्‍दम् चलतः+अस्‍य श्‍वासः+अपि कष्टेन प्रासरत्।
सार्थस्‍य+अन्‍ये जनाः अग्रे प्रयाताः, अयम् पश्‍चात्+अशिष्ट इति विलक्षाभ्‍याम्+आस्‍फारिताभ्‍याम् च नेत्राभ्‍याम्+अपश्‍यत्+असौ, किन्‍तु तदैव सहसा श्रान्‍त:, पीडितः+च वैवश्‍येन तत्रैव  शनै: शनै:, सावधानतया स्‍कन्‍धाभ्‍याम् भारमवतारयन्+उपाविशत् राजमार्गपार्श्‍वगामिनि पदातिसरणिकुट्टिमे।
श्रान्‍तत्‍वात्+उपविष्‍टमात्रस्‍य+एव+अस्‍य शिरः+ जानुद्वयमध्‍ये+अवष्‍टब्‍धम्, नेत्रे निमीलिते, श्‍वासोच्‍छ्वासाः+त्वरिततरा अभवन्।
वलीपलितस्‍य, गौरस्‍य कृशस्‍य च मुखस्‍य कतिपयेषु भागेषु प्रसरतः+ रुधिरस्‍य शोणिमा प्रतिफलितः+अदृश्‍यत येन स्‍पष्टम्+अनुमानम् कस्‍य+अपि जायेत यत्+अयम् चिरात्+अभुक्तः+, बुभुक्षितः+ भवेत्।
राजमार्गे+अस्मिन् बहवः+ भ्राम्‍यन्‍तः+ विक्रेतार: सघोषम् स्‍वकीयम् वस्‍तुजातम् विक्रीणन्‍तः+चलशकटिषु वा वस्‍तूनि प्रदर्शयन्‍तः+ रथ्‍यासु दृश्‍यन्‍ते स्‍म।
एक: खाद्यवस्‍तूनि विविधानि विक्रीणन्।
जनः+तदैव घोषम् कृतवान्- “यवागू:, लवणिका:” इत्यादि।
प्रदीपप्रकाशः+तदैव वृद्धस्‍य+अस्‍य वदनोपरि+अपतत्।
एकः नागरिकः+तस्‍मात्+एव स्‍थालादुपसर्पन् दृष्टिम्+अपातयत् वृद्धस्‍य+उपरि।
तस्‍य मनसि सहसा+एव सहानुभूतिः+उदियाय, अथवा किञ्चिद् विचारजातम् पस्‍पर्शतम्।
वृद्धम् पश्‍यन्+मन्‍दस्‍वरेण+अयम् तादृशम् किञ्चन+अभाषत- “अहम्+अपि हन्‍त किम् कुर्याम्? अद्य मया+अपि किम्+अस्‍ति+अर्जितम्? यत्+अर्जितम् तेन+अहम्+अपि यवागूसदृशम् किंचन भोक्ष्‍ये।
किन्‍तु+अयम् वराकः वृद्ध:।
मत्तः+अधिका+अस्‍य+अपेक्षा।
ये नाणका अद्य मया+अर्जिताः+तान्+अस्‍मै दास्‍यामि।
श्‍व: पुनः+अर्जयिष्‍यामि।
विश्‍वसिमि श्‍वस्‍तने दिवसे+अपि।
मम वृद्ध: पिता+अद्य: जीवितः+अभविष्‍यत्+चेत्+तस्‍मात्+अपि तु सर्वम्+इदम्+अदास्‍यम्।”
क्षणम् स्थित्‍वा स स्‍वकीयपरिधानात्+रजतमुद्राम्+एकाम् बहिः+आनीतवान् वृद्धाय+अस्‍मै दातुम्।
पुन: किंचन विचार्य लघुतरम्+अपरम् नाणकम्+अपि निष्‍कासितवान्, वृद्धम्+उपसर्प्‍य+उच्‍चैः+अवादीत्+च, “तात! पश्‍य+अत्र! इदम् भवत्‍कृते किञ्चन भुक्‍तम् न वा? अहम् वाञ्छामि यद् भवान्+अस्‍मात् यवागूम् भुंजीत।
गृह्यताम्+इदम्।”
श्रुत्‍वा+एव वृद्ध: स्वशिर उन्‍नमय्या+अपश्‍यत्।
अवोचत्+च- “नैव श्रीमन्।
मया तु न किंचन याचितम्+आसीत्।
वयम्+अपि भूमिधरा:।
सा+इयम् स्थितिः+न पूर्वम् कदापि+अभूत् यद् वयम् भोजनाय विवशा: स्‍याम।
किन्‍तु सः+अयम् वर्ष एव तादृश:।
नदी क्रुद्धा+अभूत्।
तावान्, महान् पूर:।
भूमिधरा अपि, उर्वरभूमिधराः अपि बुभुक्षिता: सञ्जाता:।
एवंविधेषु दिनेषु जनाः बीजजातम्+अपि भुञ्जते।
अस्‍मत्सविधे+अपि ... बीजम्+अपि न+अवशिष्टम्।
बीजम्+अपि भुक्तवन्‍तो वयम्।
मया वारिता आसंस्‍ते, बीजम् तु न भोक्तव्‍यम्।
किन्‍तु बुभुक्षित: किम् न करोति।
तैः+बीजानि+अपि भुक्तानि।”
न+अवाञ्छत् वृद्ध: किमपि।
किन्‍तु नागरिक: पुनः+उक्तवान्- “तथापि गृह्यताम्+इदम्।”
उक्त्वा+एव स नाणकद्वयम्+इदम् वृद्धस्‍य परिधानपुटके स्‍थापयित्‍वा+आर्द्रनयनः+अग्रे प्रासरत्।
भोज्‍यक्रेत्रा सर्वम्+इदम् दृष्टम् श्रुतम् च+अभूत्।
तेन यवागोः+एकम् चषकम् निर्मितम्, पृष्टम् च- “तात! कति चषकान् ग्रहीष्‍यति भवान्?” क्षणम् तु किंचन+अपि न+अवोचदत् वृद्ध:।
सहसा+एव किंचन विचारितम् तेन, स्‍वपरिधानपुटात्+च नाणकद्वयम् गृहीत्‍वा+अपश्‍यत्।
तत उक्तवान्- “केवलम्+एकम्+एव लघुचषक: पर्याप्तः स्‍यात्।”
साश्‍चर्यम् पृष्टवान् विक्रेता।
“किम्+इदम्।
केवलम्+एकम् लघुचषकम् भोक्ष्‍यसे? पर्याप्तम् तत्?
“न कथयामि+अहम् मत्‍कृते।”
उत्तरितम् वृद्धेन! विक्रेता समधिकम्+आश्‍चर्यम्+अन्वभवत्।
“तर्हि कस्‍य कृते कथयति+अयम्” किन्‍तु स्‍वभावसरलत्‍वात् स किञ्चन+अन्यदत्+अविचार्य यवागूचषकम् सज्‍जीकृत्‍य तत्‍समीपे+अनयत्।”
इदम्	तत्।
गृहाण+इदम्।
“चषकम्+अर्पयन् कौतूहलेन+अयम् द्रष्‍टुकामः+अभूत् कस्‍य कृते वृद्धः+अयम् चषकम् ग्रह्णाति+इति।
वृद्ध: स+आयासम् कष्टपूर्वकम्+उत्तिष्‍ठत्, चषकम् कम्‍पमानकरद्वयेन+आदाय स्‍ववस्‍तुसंभारगतम् शिक्‍यासदृशम् तत् पुटकम्+अस्‍पृशत्।
तस्‍य+आवरणम्+अपसार्य तूलिका+आवृतम् कस्‍यचन च मुखम्+अपावृणोदयम्।
विक्रेता सावधानम् निर्निमेषम् पश्‍यत्+अभूत्+सर्वम्+इदम्।
एकस्‍य कृशस्‍य बालकस्‍य निमीलितनयम् मुखम् दृष्टिगोचरम्+अभूत्।
आपाततः+ दर्शनेन तु न कः+अपि विज्ञातुम् पारयेद् यत्+अयम् बालकः जीवन्+अस्ति मृतः+ वा।
विक्रेता+अपश्‍यत् यद् वृद्धः यवागूपात्रम् बालकमुखसमीपम्+अनयता अस्‍पर्शयत्+तत् तरलम् भोज्‍यम् तदोष्‍ठयो:।
शनै: शनैः+अयम् बालकः+तत् पपौ।
”साधु, साधु, गृह्यताम् पुत्र” इत्यादि सस्‍नेहम् वदन् वृद्ध: पिबन्‍तम् तम् सावधानम् पश्‍यन्+अभूत्।
पृष्टवान् विक्रेता ”भवत: पौत्र:?” “उत्तरितवान्तः वृद्धा:” ओम्।
मम एकमात्रपुत्रस्‍य सुत:।
मम पुत्र: पुत्रवधूः+च, द्वौ+अपि पूरप्रवाहे सहसा निमग्‍नौ।
तौ कृषिकर्मणि निरतौ+अभूताम् यदा सहसा+एव बन्‍धभित्तिः+भग्‍ना, भूमिः+च+अभूत्+जलमग्‍ना।”
तत्+इदम्+उक्‍त्‍वा पुनरपि वृद्धेन बालकस्‍य मुखम् तूलिकया+आवृतम्।
तदनु स स्‍वयम् निविष्‍टजानुः+तत् पात्रम् गृहीत्‍वा तस्मिन् यत्+किमपि भोज्‍यजातम् तले, प्रान्‍तरेषु वा लग्‍नम्+अभूत्+तत् जिह्वया लेढुम्+आरेभे।
तत्+इदम्+एव तस्‍य भोजनम्+आसीत्+इति मुद्रया+इव तेन तत्‍पात्रम् विक्रेत्रे परावृत्तम्, नाणकम् च (लघुतराम् मुद्राम्) तस्‍मै प्रदाय पुनः+उपाविशत्+असौ।
विक्रेता जानाति स्‍म यत्+तेन नागरिकेण प्रदत्ते धने यन्‍नाणकद्वयम्+आसीत्+तस्‍य+एकम् साम्‍प्रतम्+अपि+अवशिष्‍यते एतस्‍य समीपे।
सम्‍प्रति सः आत्‍मन: कृते यवागूपात्रम्+एकम् ग्रहीष्‍यति+एव।
किन्‍तु न किमपि+उक्तम् वृद्धेन।
विस्मितो विक्रेता चुक्रोश “त्‍वत्‍सविधे रजतमुद्रा वर्तते खलु”।
सा च मुद्रा मूल्‍यवत्तरा इति स्‍पष्टम्+अजानात्+सः।
किन्‍तु वृद्धेन सशिर: कम्‍पम् प्रत्‍याख्‍यातम्+इदम् सर्वम्।
प्रावोचत्+असौ- “सा तु बीजानाम् कृते सुरक्षिता स्‍थास्‍यति।
यथैव ताम्+अहम्+अपश्‍यम्, निर्धारितम् मया यदनया बीजानि क्रेष्‍यानि।
तै: सर्वाणि बीजानि भुक्तानि।
यदि बीजानि+अपि भोजने गच्‍छेयुः+तर्हि कथम् वप्‍स्‍यामः वयम्+उर्वराम् धरित्रीम्? कथम् प्ररोहेत धान्‍यम् भूय:?
विक्रेता मन्‍दस्‍वरेण प्रोक्तवान्- “तात! अहम् स्‍वयम् भवते यवागूम् चषकमिताम्+अर्पयिष्‍यम् यदि मम स्थिति: स्‍वयम्+अपि दयनीया न+अभविष्‍यत्।
किन्‍तु+अहम् स्‍वयम्+अर्थार्थी।
यः जानाति यद् वृद्धतातस्‍य सविधे रजतमुद्रा+अवशिष्‍यते, स कथम् नि:शुल्‍कम् भोज्‍य-पात्रम्......”, विचारमग्‍नः विक्रेता किंकर्तव्‍यविमू इव, विस्मितः+अस्‍थात्।
“न+अहम् याचे किमपि भवन्‍तम् भ्रात:।”
वृद्धेन+उक्तम् - “न+अहम् वाञ्छामि किमपि भवत:।
अहम् जानामि, भवान्+सर्वम्+इदम् परिशीलयितुम् न शक्ष्‍यति।
यदि भवत्‍सविधे कृष्‍या भूमिः+अभविष्‍यद्, भवान्, बोद्धुम्+अपारयिष्‍यत् बीजस्‍य महत्त्‍वम्।
यदि न भवेत्+बीजवाप:, पुनः+अग्रिमे वर्षे तथैव बुभुषा, स एव+उपहास:, सा+एव संकटा स्थिति:।
अस्‍मै मदीयाय जीविताय पौत्राय सर्वोत्तमम् दायम्+अहम्+इमम्+एव समर्पयितुम् शक्‍नोमि यत्किंचन बीजजातम् क्रीत्‍वा तस्‍यै भूमये त्‍यजेयम् या+अस्‍मै पुनर्जीवनम् दद्यात्।
यत्+अहम् म्रिये+अपि, किम् तेन? कश्‍चन+अन्‍यः बीजम् वप्‍स्‍यति।
यदि बीजम्+अनुवर्तते, भूमिः+उप्ता स्‍यात्।
तदेव जीवनम्।”
शनै: शनैः+वृद्धेन पुन: स्‍वकीयः वस्‍तुसंभारः उत्‍थापित:।
कम्‍पमानाभ्‍याम् पद्भ्‍याम् सुदूरम् पश्‍यद्भ्‍याम् दुर्बलाभ्‍याम् नेत्राभ्‍याम् सुदीर्घम् राजमार्गम् पश्‍यन्+अयम् पुनः+अग्रे प्रासरत्।
आकृष्‍णेन रजसा
यथैव पत्न्‍या सूचितम् “यत्+तस्‍या: सख्‍या: पुत्रेण गृहात् पलाय्य सहपाठिन्या+एकया सह गान्‍धर्वेण विधिना पाणिग्रह: सम्‍पादित: तत् श्रुत्‍वा तत्‍सखी विकला संजाता, ताम्+आश्‍वासयितुम् त्‍वरितम्+एव मत्‍पत्नी तस्‍याः: सविधे प्रयाति अतः+ होराचतुष्टयम् गृहकार्यम् मया+एव वीक्षणीयम्+आपतितम्”, तथैव मन्‍मानसे+अपि विविधाः विचारवीचयो: गतागतम् कर्तुम्+आरभन्‍त।
का+इयम् नूतनी प्रवृत्तिः+नवयुवकेषु प्रसृता युगे+अस्‍मत्? स्‍वाच्‍छन्‍द्यम्, पूर्वराग:, प्रेमपात्रेण सह पलायनम्, गुरुजनोपेक्षा, औद्धत्‍यम्।
कलेः+अयम् कुप्रभावः इति+एकाकी गृहाङ्गणगतः+ यथा चिन्‍तयामि तथैव मदीयेन+अन्‍तरात्‍मना किञ्चन्+अन्‍यत्+एव कुतश्‍चन कोणात्+अनुरणितम्- “बन्‍धो! किम्+इदम् चिन्‍तयसि? किम् कलेः+एव+अयम् प्रभाव:? किम् पूर्वम् न+अभूवन् गान्‍धर्वविवाहा:? किम् न+अभूवन्+नवयुवका: पुरा प्रेमपरवशा:? किम् न+अन्वभूयत मनसि पूर्वम् स्‍वच्‍छन्‍दविहारेच्‍छा युवजनेषु?” अन्‍तरात्‍मनः+ ध्‍वनिम्+इमम्+आकर्ण्‍य मया नवयुवकानाम्+आधुनिकानामुपर्याक्रोश: सपदि+अवरुद्ध: चिन्‍तनम् च+आरब्‍धम् यत्+इयम् प्रवृत्तिः+तु नवयुवकेषु सार्वकालिकी, सार्वदैशिकी च+अस्ति।
कस्मिन् वा देशे कदा, कैः+नवयुवकै: प्रेम्णि स्‍वाच्‍छन्‍द्यम् न+अवलम्बितम्?” सर्वम्+इदम् चिन्‍तयता मया+अनुभूतम् यत्+मम बाल्‍यकाले+अपि पूर्वरागाः अभूवन् किन्‍तु पलायनादे: स्‍वतंत्रता तादृशी न+आसीत्।
तत्+इदम् विचारयतः+ मम मनसि स्‍वयम् मदीयस्‍य+एकस्‍य+अल्‍पकालिकस्‍य+अनुरागाङ्कुरोद्भवस्‍य तत्+विनाशस्‍य च स्‍मृतिः+यदा जागरिता तदा तु भृशम्+अहम्+अहासिषम्+एकान्‍तस्‍थः+अपि+छात्रावस्‍थायाः इयम् घटना+अभूत्।
विश्‍वविद्यालये स्‍नातकोत्तरकक्ष्‍यायाम्+अहम्+अधीयानः+अभूवम्।
मत्पिता स्‍वयम् महाविद्यालयस्‍य+एकस्‍य प्रधानाचार्यः+अभूत्।
कुलपरम्‍परा उच्‍चमध्‍यमवर्गीयः+अभूत्+अस्‍माकम् परिवार:।
गृहे मरुत्तर (मोटर) यानम्+अपि+आसीत्, परिचारकाः अपि।
उच्‍चवर्गीयाणाम् वसतौ भाटक-परिगृहीतम् भवनम्+आसीत्+अस्‍माकम्।
विश्‍वविद्यालयः+अपि न+अतिदूरम्+एव+आसीत्।
अहम् प्रत्यहम् द्विचक्रयानेन+अध्‍यनाय गच्‍छामि स्‍म।
तस्‍य हि रुचिः+अदर्शना तनया+अपि प्रत्यहम् द्विचक्रयानेन विश्‍वविद्यालयम् प्रयाति स्‍म।
आवाम् परस्‍परम् वीक्षावहे स्‍म, किन्‍तु संलापस्‍य+अवसरो बहुलकालानन्‍तरम् वार्षिकोत्‍सवासरे लब्‍धः+अभूत्+इति+अधुना स्‍मरामि।
तस्मिन्+उत्‍सवे आंग्‍लभाषा-वाद-विवाद-प्रतियोगितायाम् यदा मया चलवैजेयन्‍ती लब्‍धा, तदा तया वर्धापनानि मह्यम् प्रत्तानि।
शनै: शनै: सख्‍यम्+उपपन्‍नम्, वर्षद्वयम्+असकृत्+आवाम् विविधेषु स्‍थलेषु, विविधेषु समयेषु च समगच्‍छावहि किन्‍तु विचित्रा+इयम् स्थितिः+आधुनिकीनाम्+उच्‍चकुलीनवसतीनाम् यत्+तत्र निकटस्‍थेषु+अपि गृहस्‍वामिषु न+अभूवन्+तादृशा: प्रतिवेशिसुलभा: स्‍नेहसम्‍बन्‍धाः यादृशाः ग्रामेषु, लघुनगरेषु वा भवन्‍ति+इत्यस्‍य परिणामः+अयम्+अभूत्+यत्+आवयो: पितरौ, गुरुजनाः+च न पर्यचिन्‍वन् प्रतिवेशिन:।
मत्पिता केवलम्+इदम् जानातिस्‍म यत्+अस्याम्+एव वसतौ द्वित्रभवनव्‍यवहिते कस्मिंश्‍चन भवने सुप्रथित: सेवानिवृत्त: सैन्‍याधिकारी कश्‍चन निवसति।
स्‍वकीयम्+इदम् तस्‍य भवनम्।
सैन्‍याधिकारिणाम् यद् वैभवम् यः+च गरिमा तस्‍य तुलना कस्‍यचन प्रधानाचार्यस्‍य स्‍तरेण कथंकारम् विधातुम् शक्‍यते? कर्नल जोशिनः+ गृहद्वारे महार्घा वातानुकूला मरुत्तरशकटि: (मोटरकार) स्थिता दृश्‍यते स्‍म।
परिचारकाः+तु मन्‍ये दिवसे एव कार्यम् कुर्वाणा: स्‍यु: किन्‍तु सुरुचिः+अस्‍य शाद्बलस्‍य, पुष्‍पवाटिकाया: पाटलोपनवनस्‍य (रोज गार्डन) च निरीक्षणाय, परिचर्यायै च मालाकारा: औपवनिकाशः+च प्रत्यहम्+सायम्+आगच्‍छन्ति स्‍म।
स्‍वयम् कर्नलः+तत्‍पत्नी च सायम् स्‍वभवनशाद्बलस्‍य (लॉन) परिचर्याम्, पुष्‍पवाटिकावीक्षणम् च+अकुरुताम्।
अस्मद्गृहे+अपि+अभूत्+शाद्बलम्, किन्‍तु न+अभूत्+तादृशी पुष्‍पवाटिका न वा वातानुकूला मरुत्तरशकटि:।
मत्पिता महाविद्यालय-कार्येषु लेखनादिषु च व्‍यस्‍तः+अस्‍थात् अतः+तस्‍य न+अभूत्+प्रगाढ: परिचयः केन+अपि प्रतिवेशिना सह।
केवलम्+अव्‍यवहितेषु निकटस्‍थेषु भवनेषु निवसताम् द्वित्राणाम् परिवाराणाम्+एव+अभूत्+तादृश: परिचयः।
अतः+ न+आवयोः+गृहजना अजानन् यत्+मम किंचित्+तात्‍कालिकम् सख्‍यम् सैन्‍याधिकारिदुहित्रा नन्दितया सह संजातम्+इति।
सख्‍यम्+अपि+इदम् केवलम् संलापस्‍य, यदा कदा नगरस्‍य कस्मिंश्‍चन भोजनालये तया सह शीतोष्‍णपेयादिग्रहणस्‍य च सीम्नि समाबद्धम्+अभूत्, न तम् सीमानम्+अत्याक्रामत्।
द्विस्त्रिः+वा चलचित्रदर्शनम्+अपि+आवाम् कृतवन्‍तौ।
नन्दिता न कदापि मद्गेहम्+आगता।
सकृत्+अहम् रात्रौ भोजनालयात् (रेस्‍टोरेन्‍ट) चायपानगोष्‍ठीत: परावृत्तया नन्दितया सह ताम् गृहान् प्रापयितुम् कर्नल जोशीगृहम्+अगच्‍छम्, जोशी महोदयः+अपि गृह+अभूत्।
नन्दितया तम्+अहम् परिचायित:।
जोशीमहोदयो मम्+इतिहासम्, भूतम्, वर्तमानम्, भविष्‍यत्+च सर्वम्+अपृच्‍छत्।
तस्‍य हि गहनान्‍वीक्षिकीरता सूक्ष्‍मेक्षिणी दृष्टिः+मन्ये शङ्कमाना भवेत्+यत्+मा+भूत्+एतयो: सख्‍यम् प्रगाढम् येन परस्‍तात् समस्‍याः उद्भवेयुः+इति।
तदानीम् तु न किंचन+अपि प्रतीपम्+अभाषत जोशीमहोदय: किन्‍तु परस्‍तात्+मया नन्दितायाः अवगतम् यत्+सः मया सह तस्‍याः: सख्‍यम् न+अभिरोचयति+इति।
तत्‍प्रसङ्गे एव+अहम्+अज्ञासिषम् यत्+कर्नलमहोदयस्‍य+एकाकि‍नी सुता नन्दिता+एव+अस्ति।
न कश्‍चन सुत: न वा+अन्‍या तनया।
एकाकी+एव+इदम्+अपत्‍यम्।
अतः य: कश्‍चन नन्दिताम् परिणेष्‍यति स जोशिन: संपत्तेः+उत्तराधिकारी भविष्‍यति+इति चिन्‍तयन् जोशी सर्वदा सतर्कः+अतिष्‍ठत्।
मम न+आसीत्+अपि तादृशी काचन+अभिलाषा जोशिजामातृत्‍वस्‍य।
किन्‍तु सतर्क: सशङ्कः+च पिता मलयानिलम्+अपि प्रलयानिलशङ्कया सावधानम् जिघ्रति।
“कन्‍यापितृत्‍वम् खलु नाम कष्‍टम्” अहम् च नन्दिता च द्वौ+अपि तदिदम्  विनोदविधया+एव+अपश्‍याव।
यतो हि मम न+आसीत्+कश्‍चन+अभिसन्धि:, अत: सरलहृदयत्‍वात्+मया न त्‍यक्तम् नन्दितागृहे गमन+आगमनम्।
एकदा यत्+अघटत तस्‍य+आशङ्का न मया कदापि कृता+अभूत्।
सकृत्+नन्दितया सह+अहम् रात्रे: प्रथमे प्रहरे, अर्थात् सायंकालानन्‍तरम् संलपन्+तद्गृहे प्राविशम्।
बहि: शाद्बले एव जोशी महाशय: स्थितः+अभूत्।
मन्‍ये न तेन+अभिरोचितम् मम नन्दितासाहचर्यम्।
तेन सभ्रूकुटिभङ्गम्+अहम् प्रतिबोधितः यत् प्रतिवेशित्‍वात् सः न मद्विरोधे किंचन विवक्षति किन्‍तु मया नन्दितासाचर्यम् परित्‍याज्‍यम्।
बहूनि साधीयांसि कार्याणि करणीयानि विद्यन्‍ते जगति, अस्मिन् किशोरे वयसि मया+अध्‍ययने, भविष्‍यत्+साधने च दत्तचित्तेन भाव्‍यम् वृथा+आहिण्‍डनम् न शोभते इत्यादि।
तूष्‍णीकः+अहम् पश्‍चात्‍पदः+अभूवम्।
न किंचन+अपि+उत्तरितम् मया।
किन्‍तु गृहान् परावर्तमानेन मया श्रुतम् यत्+स्वतनयाम् नन्दिताम्+उपालम्भमानेन तेन किंचन तादृशम् कथितम् येन+अस्‍माकम्+अवमानना स्‍फुटा भवेत्।
सः प्रावोचत् “निम्‍नस्‍तरीयै: सह सख्‍यम्+अपादयन्‍ती त्‍वम् किम् न लज्‍जसे? य: कश्‍चन+अपि गृहे+अस्‍माकम् निरातङ्क: प्रविशेत्+इति किम्+उचितम्? यत्+इदम् सख्‍यम् दृढताम्+आपद्यते, तर्हि किमपि संभवति+इति विवेकिनीम् त्‍वम् किम् न वेत्सि? अरे, अस्‍य किशोरस्‍य तु न+अस्ति तावत्+अपि सामर्थ्‍यम् यत् स्‍वकीयेन मासिके न+अर्जनेन, स्‍वकीयेन+आयेन वा+अस्‍माकम् शाद्बलस्‍य, गृहवाटिकायाः+च+अपि व्‍ययम् वोढुम्+अयम् पारयेत्।
किमिति+तादृशे: सह सख्‍यम् पोषयसि?”
सर्वम्+इदम् परोक्षे श्रुतवतः मम मनसि कोपानलः+अजाग:।
अहम्+एतस्‍य सैनिकचरस्‍य कन्‍याम्+उद्वोढुम् न मनाक्+अपि वांछामि, न व+अस्‍य संपत्तौ काचन मे लिप्‍सा।
तथापि कथम्+अयम् वृद्धभल्‍लूक इव स+आशङ्कः घुर्घुरायते+अस्‍माकम् “स्‍तरहीनता” – मुद्गिरन्निति+आसीत्+मम+आक्रोश:।
मया मनसि+एव प्रतिश्रुतम् यत्+अहम् न+अधुना नन्दिताम् कदापि द्रक्ष्‍यामि न वा जोशिगृहे गमिष्‍यामि।
किन्‍तु स्‍वकीयम्+उत्‍कृष्‍टम् शाद्बलम्, गृहवाटिकाम् व+अतिशयेन स्‍तुवतः+अस्‍य विकत्‍थनचणस्‍य गर्वभङ्गम्+अवश्‍यम् करिष्‍यामि।
एवंविधस्‍य गर्वभङ्गस्‍य या योजना तदा मया प्रकल्पिता, ताम् स्‍मृत्‍वा+अद्य+अपि मे विस्‍मय: संजायते।
तदानीम्+अपि कदाचन स्‍वकीयम् प्रत्‍युत्‍पन्‍नमतित्‍वम्+अवलंब्‍य प्रमोदस्‍य, कदाचन च विनोदखेदादीनाम् संचारिभावानाम्+अनुभवः मे भवति स्‍म सर्वम्+इदम् स्‍मरत:।
अहम्+अजानाम् यत्+सायंकाले तु जोशिनः+ गृहवाटिकाया: शाद्बलस्‍य च परिचर्यायै परिचारकाः गृहजनाः+च सन्‍नद्धाः+तिष्‍ठन्ति किन्‍तु प्रात:काले न तत्र कश्‍चन+अपि तिष्‍ठति।
जोशिदम्‍पती उष:कालम्+आरभ्‍य आसङ्गवम् अर्थात् पूर्वाह्वपर्यन्‍तम् प्रातः+भ्रमणम् कुरुत: स्‍वसुहृदाम् गृहे वा तिष्‍ठत:।
नन्दिता विलम्‍बेन जागर्ति।
अत: प्रात:काले भवनम्+इदम् निर्जनम्+इदम् तिष्‍ठति।
तदानीम्+अस्‍माकम्+उपनगरस्‍य निकटे एव कृष्‍णाङ्गारापणम् (कोल डिपो) कार्यरतम्+अभूत्।
स्‍टोव इति+आख्‍यानि+उपकरणानि, गैस (कुकिम्ग गैस, इन्‍धनकर्म+उपयुक्ता वाति:) संयोजनम् वा न तेषु दिनेषु प्रसृतम्+अभूत्।
बहुसंख्‍यकाः जना: कृष्‍णांगारैः+एव भोज्‍यरन्‍धनादिकार्यम्+अकुर्वन्।
अत: कृष्‍णांगारविक्रेतुः+व्यवसायः वृद्धिंगतः+अभूत्।
तद्गृहे दूरभाषयंत्रम्+अपि+आसीत्।
मदीयेन प्रोद्गतशाठ्येन मानसेन या उपद्रवयोजना प्रकल्पिता+अभूत्+तदनुसारम् मया स्‍वृगहात् निभृतम् कृष्‍णांगार विक्रेता दूरभाषयंत्रोपरि सैन्‍याधिकारिसुलभया वाचा जोशिसदृशेन स्‍वरेण च संबोध्‍य कथित: “ अहम् कर्नल जोशी ब्रवीमि”।
विक्रेता तेन साधारणम् परिचितः+अभूत्।
स त्‍वरितम् नमस्‍कृत्य+अब्रवीत् “जानामि+अहम्।
कथयन्‍तु श्रीमन्‍त:, कः आदेशः मदर्थम्? “अहम् दृढतया+अवोचम्” कस्‍यचन समारोहस्‍य प्रसंगे मद्गृहे कतिपयजनानाम् सग्धिः+अस्ति।
तदर्थम् कान्‍दविका: कृष्‍णांगारान्+अपेक्षन्‍ते।
श्‍व: प्रातः+एव प्रस्‍थशतम् (सम्‍प्रति क्विंटल मिता मात्रा) कृष्‍णांरागाणाम् प्रेषणीयम्।
अहम् तु नगरान्‍तरम्+अद्य गमिष्‍यामि, अतो भवता शकटि (ट्रक) द्वारा मम शाद्बलोपरि कृष्‍णांगारा: पातनीया:।
आगत्‍य तन्‍मूल्‍यम्+अहम् दास्‍यामि।”
तत्‍कालम् सविनयम्+अङ्गीकृतम्+इदम् विक्रेता।
अपरेद्युः+एव प्रातः+यदा जोशिदम्‍पती भ्रमणाय गतौ+आस्‍ताम्।
नन्दिता निद्राणा+अभूत्, तदा कृष्‍णांगाराणाम् वाहनेन प्रस्‍थशतम् कृष्णांगारा: जोशिनः+ भव्‍ये शाद्बले पातिता:, पातनसमकालम् च यत् कृष्‍णम् रज उत्तिष्‍ठति तेन रजसा पवनसहकृतेन जोशिन:+ सर्वापि गृहवाटिका+आवृता, धवलसुधया लिप्ते भवने+अपि बहुलम् कृष्‍णम् रज उड्डीय व्‍यतिष्‍ठत्, विरूपम् च सर्वम् दृश्‍यजातम् समपद्यत।
यथैव जोशिदम्‍पती परावृत्तौ, ताभ्‍याम् स्‍वकीयस्‍य शाद्बलस्‍य गृहोपवनस्‍य च निर्ममम् विनाशम्+इमम् दृष्ट्वा किम्+अनुभूतम् स्‍यात् कथम् क्रोधाग्निः+तस्‍य सैन्‍याधिकारिचरस्‍य प्रज्‍वलित: स्‍यात्, कथम् कुपितेन तेन+अनुसन्‍धानम् कृतम् स्‍यात् “कस्‍य+अयम्+अपराधः” इति सुशकम्+अनुमातुम्।
कृष्‍णांगारविक्रेता तेन कथम् दण्डितः इति तु न मया+अवगतम् किन्‍तु भीतेन+आशङ्कितेन च मया+असकृत् परमेश्‍वर: प्रार्थितः यत्+मा कश्‍चन मम+अयम् खलाचारः इति ज्ञासीत्।
तदेव संजातम्।
न कः+अपि ज्ञातुम्+अपारयत् यत्+जोशिन: शाद्बलस्‍य, गृहवाटिकाया गृहद्वारस्‍य च सा+इयम् श्‍यामिका, तात्‍कालिकम् कृष्‍णरजः+विलेपनम्, अस्‍थायिनी विद्रूपता च कस्‍य हस्‍तलाघवम्+आसीत्+इति।
मया तदा तु तात्‍कालिक: प्रसादः+अनुभूत: कृष्‍णराजस उड्डयनम्, जोशिनः विकत्‍थनास्‍पदस्‍य गृहवैभवस्‍य धूलिसात्‍करणम् च वीक्षमाणेन, किन्‍तु तदनन्‍तरम्+अचिरात्+एव मत्पितु: स्‍थानान्तरणपरवशः+अस्‍माकम् परिवारः+ताम् वसतिम् त्‍यक्तवा नगरान्‍तरम्+अगात्, अत: किम्+अभूत्+नन्दिताया: किंचन व्‍यवसितम् जोशिमहाशयेन+इति न+अद्य+अवधिः वेद्मि।
“नो चेद् दुष्कृतम्+आत्‍मना कृतम्+इव स्‍वान्‍ताद् बहिः+मा कृथा:” इति जगन्नाथः पंडितराजोक्तिम् स्‍मरन् खलाचारस्‍य+अस्‍य+उपरि स्‍वयम् लज्‍जमानः+ न वृत्तम्+इदम्+अद्यावधि कस्‍माय+अपि निवेदितवान्+अस्मि।
इदम्+अपि+अनुभवामि यत्किशोरायुषि कश्‍चन चपलमतिः+विप्रकृतो भूत्‍वा तादृशम्+अनुचितम् खलकृत्‍यम्+आचरेत्+इति न+असंभवम्, किन्‍तु तदानीम् सामाजिकी मूल्‍यव्‍यवस्‍था तादृशी+अभूत्+एवंविधानि कृत्‍यानि लज्‍जास्‍पदम्+अमन्‍यत, न शौर्यख्‍यापकानि।
मदीयम्+आन्‍तरम्+अपि सर्वदा तदिदम्+एव+अन्वभूत् यत्+न+आसीत्+अयम् खलाचार: केन+अपि विधिना क्षम्‍यो वा समुचितो वा।
एवंविधम्+आचरणम् मूलतः+ नन्दितायाः+तथाकथितेन प्रेम्‍णा तत्पित्रा न्‍यक्‍कृतेन सता प्रेरितम्+आसीत्+इति+अधुना स्‍मरामि किन्‍तु+अनेन परिणतौ सः+अयम् प्रभावः+ जनितः+ यत्+तादृशम् पूर्वरागम्+अनिष्टम् मन्‍यता मया कैशोर्यसुलभा के+अपि प्रेमभावा न तदनन्‍तरमादृताः।
स्‍वोढाया: पत्न्‍या: प्रेमाणमेवाहम् श्रेयस्‍करम् मन्‍ये।
तदिदम्  मे शाठ्यम् नन्दितानुरागोत्‍थम् न+अभविष्‍यत्+तदापि यदि जोशीसदृशेन केनचन स्‍वकीयवैभवविकत्‍थनपरेण+अवमानन्+अस्‍माकम् कृता+अभविष्‍यत्, तादृशीम्+एव कांचन शठताम्+अहम्+अकरिष्‍यम्+इति न+अत्र केवलम् प्रेमा कारणभूत:, किशोरसुलभम् शाठ्यम्+एव+इदम्+आसीत्।
तस्‍य प्रेम्‍णः+तस्‍याः उद्दण्‍डतायाः+च+अपि कीदृशम् पर्यवसानम्+अभूत्, न+अभूत् वृद्धिः+इति ज्ञातम्+एव स्‍यात्+भवद्भि:।
अद्य प्रायशः+अर्धशती वत्‍सराणाम् व्‍यतीता।
घटनाम्+इमाम् तादृशै: प्रसङ्गै: स्‍मारित: कदाचित्+एव पुन: स्‍मरामि, अन्‍यथा तु विस्‍मृतिगर्भे तिरोहिताम्+एव विधातुम् चेष्टे।
सहसा+एव प्रसङ्गवशात्+अद्य ताम्+इमाम् स्‍मृतवान्+अहम्, निभृतम्+अपवार्य, गोपनीयरूपेण भवत: समक्ष एव प्रास्‍तौषम्।
भवन्‍तम्+अपि+अर्थये यत्+अस्‍या: काम्+अपि चर्चा कुत्रचन+अपि न करोतु भवान्+इति यतः+अद्य+अपि चापलम्+इदम् मदीयम् कदाचारम्+एव+अहम् मन्‍ये, न प्रत्‍युत्‍पन्‍नमतित्‍वम् न वा चातुरीम्, न च पौरुषम्, न च प्रतीकारकौशलम्।
निर्णयन्‍तु भवन्‍त एव
धूमगन्‍त्री यथैव मोहनपुर स्‍थात्रे शनै: शनैः+उनगतिका भूत्‍वा निश्‍चला समभूत् मम निद्रा+अभज्‍यत।
प्रत्‍यूषसमयः+अयम्+अभूत्।
कतमम्+इदम् स्‍थात्रम्? वातानुकूलशयनयानकक्षे सम्‍पूर्णाम्+अपि रात्रिम् निद्राणेन मया न+अवबुद्धम् कियान् मार्गः धूमगन्‍त्र्या लंघित:, कियान्+च+अवशिष्‍यते।
सर्वत: काचपिहितवातायने वातानुकूलकक्षे बहिः+दृश्यम् मनाक्+अपि न भवति नयनगोचरम्+इति खिद्यमानेन मया+उत्‍थाय बहिः+आगत्‍य वीक्षितम्, तदैव+अहम्+अजानाम् यत्+इदम् स्‍थात्रम् (स्‍टेशन) मोहनपुराख्‍यम्+अस्ति।
किन्‍तु परतः यात्रिवाटे जनानाम् संमर्दम् वीक्ष्‍य कौतूहलम् मे समपद्यत।
किम् द्रष्टुम् जनाः+तत्र+एकत्र स्थिता: सांकुल्‍यम्+उत्‍पादयन्ति? अहम्+अपि त्‍वरितम् प्राधाव्‍य जिज्ञासाम् शमयितुम् जनान् परत: प्रतोदयन् संमर्दे प्राविशम्।
दृष्ट्वा+एव च स्‍तब्‍धः+अभूवम् यत्+तत्र+एक: शव: श्‍वेतवस्‍त्रावृतः भूमौ स्‍थापितः+अभूत्।
जनान् पृष्‍ट्वा+अहम् ज्ञातुम्+अपारयम् यदद्य प्रातः+एव यथैव हावड़ा एक्‍सप्रेसाख्‍या धूमगंत्री स्‍थाने+अस्मिन् समायाता, अस्मिन्+एव स्‍थात्रे समापितयात्रम् कक्षद्वयम् (कम्‍पार्टमेंट) मुख्‍यगंत्रीतः वियोजितम् व्‍यधीयत।
यदा च सर्वे यात्रिणः+अवतीर्णा:, तदनन्‍तरम् पश्‍चवाटम् (यार्ड) प्रति नीतम् तत् कक्षद्वयम्।
यदा च स्‍वच्‍छकाराः+तस्‍य समार्जनायान्‍त: प्राविशन्, तैः+दृष्टम् यदेकः यात्री तदापि कक्षे तस्मिन् शायिका+उपरि सुप्तः+अभूत्।
तम् जागरयितुम् यदा ते तारस्‍वरेण+आकारितवन्‍त:, न किमपि+उत्तरम्+अधिगतम्।
यदा गात्रेषु स्‍पृष्ट्वा ते तम्+उत्‍थापयितुम् प्रायतन्‍त, तदा तैः+अवगतम् यत्+सः तु पञ्चत्‍वम् प्राप्त:।
सर्वत्र दावाग्निः+इव समाचारः+अयम् प्रासरत्।
स्‍थात्राधीश: (स्‍टेशनमास्‍टर), अन्‍ये च+अधिकारिण: समाकारिता:, शवस्‍य गात्रान्‍वेषणम् कृत्‍वा तस्‍य+अभिज्ञानम् क्रियमाणम्+आसीत्।
तदिदम्  दृश्‍यम् वीक्षितुम्+एव जनाः+तत्र समवायन्‍ता+इति+अहम्+अजानाम्।
मम धूमशकटिः+गन्‍तुकामा+एव स्‍यात्+इति+आशङ्कमानः+अहम् यथैव जनसमूहात्+तस्मात् परावर्तितुम्+एच्‍छम्, तदैव शवस्‍य तस्‍य श्‍वेतवस्‍त्रच्‍छदम्+उद्घाट्य किंचिद् वीक्षितुम् रेलवे कर्मचारी कश्‍चन समुपाक्रमत्।
मया+अपि त्‍वरिता दृष्टिः+ए‍का तत्र क्षिप्ता।
किन्‍तु शवस्‍य मुखम् दृष्ट्वा+एव विस्‍मयभराचीत्‍कारः+ मन्‍मुखात्+निसरत्।
अयम् तु डॉं. कृष्‍णकान्‍त उपाध्‍यायः+अभूत्।
मम भूतपूर्व: सहकृत्‍वा।
विश्‍वविद्यालये आंग्‍लभाषाप्राध्‍यापक:।
किमिति+अयम् स्‍थाने+अस्मिन् रेल-कक्षे प्राणान्+अत्‍यजत्? कुत्र+अयम् गच्‍छन्+अभूत्? किम् न+अस्ति तेन सह कश्‍चन+अपि परिवारजन:? डॉं. कृष्‍णकान्‍तेन सह प्राध्‍यापकदम्+अधितस्‍थुषः मम त्रिंशद् वर्षाणि व्‍यतीतानि, अहम् विभागे+अन्‍यस्मिन् स्‍थानान्‍तरितः+अभूवम्, सः+अपि विश्‍वविद्यालय-सेवाम् संपूर्य सेवानिवृत्त:संजातः इति मया श्रुतम्+अभूत्।
एतस्मिन्+अन्‍तराले किम्+अघटता+इति न+अहम्+अजानाम्।
किन्‍तु तस्‍य+एतस्‍य परिज्ञानस्‍य कृते मया यदि कियान् समयः+अत्र व्‍यतियापितः+तर्हि धूमशकटिः+मम पेटिकाम्+आदाय प्रस्‍थास्‍यते इति+आसीत्+मम+आशङ्का।
चिरवियुक्तस्‍य सहकर्मणः+ दशाम्+इमाम् दृष्‍ट्वा तूर्णम्+एव निर्णीतम् मया यत्+अत्र+एव मया मध्‍यविराम: (ब्रेकजर्नी) करिष्‍यते।
परस्‍तात्+एव+अपराम् धूमशकटिम्+आरुह्य स्वेप्सितस्‍थलम् प्रस्‍थास्‍ये।
त्‍वरितम् मया मम+उपकरणानि यात्रिकक्षतः+अवातार्यन्‍त।
रेलवेकर्मकरान् संसूच्‍य यात्राविरामस्‍वीकृतिः+लब्‍धा, डॉं. उपाध्‍यायस्‍य शवसमीपे स्थिता अधिकारिणः+च सूचिता यत्+अहम्+एनम् जनम् जानामि।
यदि+एतस्‍य+अभिज्ञानम् लिखित-प्रमाणाद्यभावे दुर्लभम् विभाव्‍यते भवद्भिः+तर्हि+अयम् सहायताम् कर्तुम् शक्‍नोमि।
सौभाग्‍यवशात्तै: डॉं. उपाध्‍यायस्‍य वस्‍त्रपुटकात् (पॉकेट) तस्‍य दैनन्दिनी प्राप्ता+अभूत्।
तस्‍याःम् च तस्‍य गृहसंकेत: दूरभाषक्रमाङ्कादि सर्वम्+अंकितम्+अभूत्।
सूचना+अपि गृहजनेभ्‍यः दत्ता+अभूत्।
तेषाम्+आगमनम् प्रतीक्षितम्+अभूत्।
आगमनप्रतीक्षिषु जनेषु+अहम्+अपि+आत्‍मानम् समयूयुजम्।
किन्‍तु विलक्षम् मम मानसम् विविधेषु+उहापोहेषु निरन्‍तरम् व्‍यापृतम्+आसीत्।
इदम्	 तु स्‍पष्टम्+अभूत्+अयम् प्राध्‍यापकचर एकाकी+एव यात्राम् कुर्वाणः+अभूत्।
इदम्+अपि शवपरीक्षाम् कृतवद्भिः+द्राक्तरै: सूचितम्+आसीत् यन्‍मृत्‍यो: कारणम् हृदयावरोधः+अभूत्।
एतस्‍य निष्‍कर्षः+अपि+अय़म्+अपि+अभूत्+अयम् हृद्रोगी आसीत्।
तथापि किमिति+एकाकिना+अनेन यात्रा अनुष्ठिता? यात्रायाः मध्‍ये एव सहसा हृदवरोधात्+अयम् प्राणान्+अत्‍यजत्।
मन्‍ये निद्राण एव दिवम्+आरुरोह।
सहयात्रिभिः+च सुप्तः+अयम्+अस्‍ति+इति चिन्‍तयद्भिः+न विशेषतः+अवधानम् प्रत्तम् स्‍यात्।
सर्वम्+इदम् सहजानुमानम् मन्‍मनसा विहितचरम्+अभूत्+एव।
हन्‍त, यदि+अयम् मनाक्+अपि प्राणान्+अधारयिष्‍यत, अहम्+अस्‍य भूतपर्व: सहकृत्‍वा कस्मिंश्चन चिकित्‍सालये+अनेष्‍यम्+एनम्, तत्र चिकित्‍सा+अभविष्‍यत् सुलभा, तदैव च सर्वम्+अतीतम् वृत्तजातम्+अहम्+अज्ञास्‍यम्।
किन्‍तु वराकः+अयम् सहजस्‍वभाव: सत्‍पुरुषः+ न किंचित्+अवोचत् कस्‍स्मायपि, एकाकी परदेशे दयनीयम् दारुणम्+इमम् शरीरान्‍तम् समाससाद।
अहम्+अस्‍मरम् यत्।
प्रो. उपाध्‍यायस्‍य्+अस्‍य कृते सर्वे+अपि सौजन्‍यमूर्ति: सरलस्‍वभावः इत्यादि विशेषणानि प्रयुंजते स्‍म।
मया तु+असकृत्+अयम् प्रशंसितः+अभूत् पद्यम्+इदम्+एतस्‍य वर्णनप्रसङ्गे समुद्धरता-वदनम् प्रसादसदनम् सदयम् हृदयम् सुधाम्+उचः+ वाच:।
करणम् परोपकरणम् येषाम्, केषाम् न ते वन्‍द्या:? ते दिवसा: स्‍मृतिपटले सहसा समस्‍फुरनत्+मे।
एवंविधः वन्‍द्यः जन एवंविधिम् दारुणम्+अवसानम् किमिति+आप्‍नोत्? अयम् तु दरिद्रः+अपि न+अभूत्।
सुसमृद्धः+असौ+अभूत्+इति सर्वे+अजानन्।
भवनद्वयम् विशालम् तत्‍सविधे+अभूत्।
एका मरुत्तरशकटि: (कार), दूरभाष:, सर्वम्+एव तु+आसीत्+तदन्तिके।
इदम्+अपि श्रुतम्+आसीत् यत्+तत्+सुतेषु+एव कः+तु चिकित्‍सकः+अस्ति।
स कस्मिंश्‍चन विदेशे सुमहत्‍पदम्+अधितिष्‍ठति, अन्‍यः निजव्‍यापारिणि समवाये (प्राइवेट कंपनी) कुत्रचन+अधिशासी, कार्यपालकः वा+अभूत्+इति+अधुना+अहम्+अस्‍मरम्।
अत: सर्वविधम् सौभाग्‍यम्+अयम्+उपभुंक्ते स्‍म।
तथापि किम्+इदम् संजात्? क: खलु रहस्‍यम्+इदम् प्रकटीकरिष्‍यति? एतस्‍य गृहजनेषु समायातेषु सर्वम् प्रक्ष्‍याम्+इति चिन्‍तयन्+अहम्+अभूवम् किन्‍तु दिवसः व्‍यति+अगात्, रात्रि: समायाता, न कश्‍चन समागत: रेलवेकर्मचारिणः+तु माम् तत्र+अवर्तीणम् दृष्ट्वा सुमहत् सौविध्‍यम्+अनुभवन्‍त: शवम् निश्चिन्‍तभावेन मदभिरक्षायाम् विहाय स्‍वाच्‍छन्‍द्यम्+उपभोक्तुम्+आरभन्‍त।
अहम् च पश्‍चात्तापवशगः+अचिन्‍तयम्, “किमिति कष्टम्+इदम् स्‍वशिरसि सर्वम् विजानता+अपि  मया+उढम्  अस्तु।
अपरस्मिन् दिवसे प्रातः+एव कश्चित् सभ्‍यः जन: कर्मकरै: सह तत्र+उपसर्पत्+मया+अवलोकित:।
निकटे समायाते+अस्मिन्+अहम्+अवगच्‍छम् यत्+तस्य+आकृति: परिचितम्+एव प्रतिभाति।
यदा तेन+एव स्‍वकीय: परिचयः प्रदत्तः+तदा+अहम्+अस्‍मरम् यत्+अस्‍माकम् भूतपूर्वः+छात्र: कौशिकः+अयम्+अभूत्।
डॉं. कृष्‍णकान्‍तोपाध्‍यायः+अपि तस्‍य गुरुः+आसीत्।
स च कृष्‍णकान्‍तोपाध्‍यायस्‍य वर्तमानगृहस्‍य समीपे निवसतन्+अभूत्।
स्‍वम्+अपि+अयम् विश्‍वविद्यालये प्राध्‍यापकः+अस्ति स्‍वगुरोः+आकस्मिकम् निधनम् यात्रामध्‍ये स्‍थात्रोपरि जातम् निशम्‍य+अयम् त्‍वरितम् प्रधाव्‍य+आगतः+अभूत्।
तेन+एव परस्‍तात् सर्वम् वृत्तजातम् मह्यम्+असूच्‍यत यत् प्रो. उपाध्‍यायस्‍य निधनवार्ता यदा तद्गृहे प्राप्ता, तत्र न कः+अपि स्‍वजनः+अभूत्।
एक: पुत्रः+तु विदेशे+अस्ति।
अपरो गृहे निवसति  किन्‍तु व्‍यापारकार्येण चेन्‍नै (मद्रास) नगरम् गतः+अभूत्।
अस्मिन् वारे तत्‍परिवारजना अपि सह+एव गताः अभूवन्।
पत्‍नी पूर्वम्+एव स्‍वर्गम्+आरुढवती।
केवलम्+एको भृत्‍यो रक्षिरूपेण भवने+अभूत् तेन प्रतिवेशित्‍वा प्रो. कौशिकः+अयम् सूचितो यदेवंविधा वार्ता समाया‍ता+अस्ति।
तेन सर्वे गृहजना यत्र यत्र प्रवसन्‍तः+अभूवन्+तेभ्‍यः+तत्र तत्र सूचनाः प्रहिताः किन्‍तु तेषाम्+आगमने समयः+तु लगति+एव।
अतः+अन्तिमाय कर्मणे स्‍वयम्+अयम्+अत्र समायातः+अभूत्।
किम्+अधुना क्रियताम्+इति+आवाम् द्वौ+अपि परामृशाव।
पर्यन्ते तत्+इदम्+एव निरधार्यत यत्+शवस्‍य गृहान् प्रति नयनस्‍य प्रयत्‍नः+अकिञ्चित्‍कर एव सेत्‍स्‍यति, गृहजना अस्‍य कदा समागच्‍छेयुः+इति क: खलु वा+इति? तावदवधिः शवः+अपि विकृतिम्+इयात्।
अतः+तदैव आवाभ्‍याम् शवस्‍य+अन्‍त्‍य-परीक्षा-प्रतिवेदनस्‍य प्रतिर्गृहीता, पंचनामनम् (पंचनामा) कारितम्, शवः+अधिगत:, तस्मिन्+एव दिने सविधि शवदाहः+ मोहनपुरे एव व्‍यधायि।
मया+अग्रिमा यात्रा कर्तव्‍या+अभूत्, कौशिकेन+अपि प्रतिनिवर्तितव्‍यम्+आसीत्।
अतः आवाम् द्वौ+अपि सन्‍तप्तहृदयौ, शोकाविद्धमानसौ वियुक्तौ।
स्‍व-स्‍वगृहान् समायातौ।
कौशिकः+तु मया+अनुरुद्धः यत्+परस्‍तात्।
किम् संजातम्+इति स मह्यम् पत्रेण सूचयेत् यतः मम बलवती जिज्ञासा न तदा+अपि शान्‍ता+अभूत्।
प्रवृद्धतरा संजाता यदेतत् सर्वम् निशम्‍य स्‍वर्गगतस्‍य+उपाध्‍यायस्‍य गृहजना: किम् व्‍यवस्‍यन्‍ति+इति।
आवाम् प्रभूत-समयानन्‍तरम् मिलितौ+अभूताम्+इति द्वाभ्‍याम्+अपि+अन्‍योन्‍यस्‍य सङ्केत:, दूरभाषक्रमाङ्कादि च गृहीतम्।
अग्रिमयात्रायाम् निरन्‍तरम्+अहम् व्‍यचिन्‍तयम्, मानवस्‍य कीदृशः+अयम् दारुणा नियति:।
यद्विधिना ललाटे विलिखितम् तदेव परिणमते+अन्‍तत:।
तन्‍मार्जितुम् क: क्षम:।
प्रो. उपाध्‍याय: सुसमृद्ध:, प्रतिष्ठितानाम् पुत्राणाम् (प्रतिष्ठितयो: पुत्रयो:) पिता, एवम्+अनाथवत्+अपरिचिते स्‍थले+अर्धपरिचितैः+जनैः+दग्‍धः+अन्तिमाम् क्रियाम्+अवाप।
एकेन प्रतिवेशिना शिष्‍येण तस्‍मै मुखाग्निः+दत्त:।
कुत्र गतौ तत्‍पुत्रौ? कुत्र गतम् तस्‍य तद्धनम्?
सर्वम्+इदम् विचिन्‍तयतः मम सप्ताहे एक: सन्‍ताप-वैलक्ष्‍य-निर्वेदादिभावशबलः व्‍यत्यगात्।
व्‍यग्रतया कौशिकस्‍य सन्‍देशम्, पत्रम् वृत्तजातम् वा प्रतीक्षमाणः+अहम् सप्ताहद्वयम्+अस्‍थाम्।
यदा न कश्‍चन+अपि सन्‍देश:।
प्राप्तः+तदा+अहम्+एव दूरभाषेण कौशिकेन सह समालपम्।
तस्मिन् संलापे यत् मया+आकर्णितम् तेन तु मामकी मानसीदशा द्विगुणाम् विलक्षताम् गमिता।
किम्+अहम् तद्विषये भवद्भ्‍यः विनिवेदयेयम्+इति न+अवगच्‍छामि।
सर्वस्‍य निष्‍कृष्टांशः+अयम्+अस्ति यत् प्रो. उपाध्‍याय: सुप्रथितः विद्वान्, प्राध्‍यापक:, समृद्धः गृहस्‍थः+च+अभूत्।
तस्‍य पुत्रद्वयम् तेन+उच्‍चशिक्षाम् ग्राहितम्, प्रतिष्ठितेषु पदेषु च प्रतिष्‍ठापितम्, विवाहादिविहितम्।
सेवानिवृत्तेन तेन स्‍वकीयात् प्रावधायिनिधे: (प्रोविडेन्‍ट फंड) कश्‍चन+अंशः+ भवननिर्माणे व्‍ययित:, कश्‍चन च पुत्राभ्‍याम् प्रदत्त:।
लेखनादेराय:, पुस्‍तकानाम् स्‍वामिस्‍वम् (रायल्‍टी), अधिकोषे संचितस्‍य राशे: कुसीदम्, इत्यादयः आयास्‍तस्‍य सानन्‍दम् जीवनयापनाय पर्याप्ता अभूवन्।
अतः उपाध्‍यायदम्‍पती सानन्‍दम् न्‍यवसताम्।
समये समये विद्वद्गोष्‍ठीषु भाषणादये उपाध्‍यायः आकार्यते स्‍म संस्‍थाभिः+विश्वविद्यालयादिभि:।
बहुधा तु पत्‍न्‍या सह यात्राम् व्‍यधादयम्, किन्‍तु यदा पत्‍नी कर्कट (कैंसर) रोगवशात्+दिवम्+आरुढा तदा+आरभ्‍य+एकाक्‍येन यात्राम्+अकरोत्।
हृदयरोग: सहसा+एनम्+आक्रामत्+इति सर्वैः+अवगतम्+आसीत्, औषधम्+अपि+अयम्+अगृह्णत्+नियमि‍तम्, किन्‍तु चिकित्‍सक-पदारुढस्‍य+अपि+अस्‍य ज्‍येष्‍ठपुत्रस्‍य सविधे न+अभूत्+तावान् समयः यत् सः अमरीकादेशात्+आगत्‍य बहुकालम्+अस्‍य चिकित्‍सम् कुर्यात्।
कनीयान् सुतः+अपि व्‍यापारव्‍यस्‍तत्‍वात्+न+अधिकम् समयम्+अस्‍मै प्रदातुम्+अशकत्।
अत: एकाकिना प्राध्‍यापकेन+अनेन क्रियमाणासु यात्रासु न कश्‍चन सहायकः+अभूत्+न वा सहयात्री।
न+अनेन+अवगन्‍तव्‍यम् यत्‍पुत्रौ तस्‍य कुपुत्रौ+आस्‍ताम्! यदि पिता किंचन साहाय्यम्+अयाचत, तौ सानन्‍दम् प्रदातुम्+अचेष्‍टेताम्।
किन्‍तु एकाकिना क्रियमाणायाम् यात्रायाम् यदि सहसा+एव+अयम् प्राणान्+अत्‍यज्, तत्र क: किम् कर्तुं शक्‍नुयात् खलु? एतावत्+तु साध्ववगन्‍तुम् शक्‍यते।
किन्‍तु परस्‍तात्+यत् संजातम् तत्र काम् प्रति‍क्रिया प्रकटयानि+इति न+अवगच्‍छामि।
यदा पुत्रद्वयेन पितु: स्‍वर्गारोहणस्‍य वृत्तम् श्रुतम्, तदिदम्  च+अवगतम् यत्+कौशिकेन तस्‍य+अन्‍त्‍येष्टि: कृता तदा द्वाभ्‍याम्+अपि धन्‍यवादैः+अयम् सभाजित:।
अस्मिन् कृत्‍ये संजातस्‍य व्‍ययस्‍य प्रतिपूर्तिः+अपि सादरम् प्रतिश्रुता किन्‍तु त्‍वरितम्+एव स्‍वकार्यम् विहाय गृहान् प्रत्यागमनेन किम् वा संजनिष्‍यते, इति तर्कयता पुत्रद्वयेन+अपि स्‍वस्‍थाने स्थितेन+एव श्रद्धांजलि: पित्रे समर्पित:।
गृहजना: खिन्‍ना अपि संजाता: स्‍यु: किन्‍तु किम्+एतदतिरिक्तम् कर्तव्‍यम्+अवशिष्टम्+इति ते न+अवगच्‍छन्।
वर्तमानस्‍य व्‍यस्‍तयुगस्‍य व्‍यस्‍तजीवना जना: एतदधिकम् किम् वा कर्तुम्+ईक्षन्‍ते? युगगतिः+एव तादृशी।
किन्‍तु+एकम् वाक्‍यम् यत् कौशिकेन+उदीरितिम् तस्‍य+आशयम् कथम्+अहम् व्‍याकरवाणि+इति न जानामि।
द्वाभ्‍याम्+अपि पुत्राभ्‍याम् वृत्तम्+इदम्+आकर्ण्‍य कौशिक: प्रोक्तः+ यत्+भवता साधु+एव कृतम् यत्+शवस्‍य+अन्‍त्‍येष्टिः+तत्रैव विहिता।
व्‍यर्थम्+अस्‍माकम् प्रतीक्षया+अपि किम् साधयितव्‍यम्+आसीत्? पितुः+निधनम् तु स्‍वाभाविकः मृत्‍युः+अभूत्।
न खलु रेलशकटदुर्घटनायाम् तन्निधनम्+अजनि।
यदि रेलशकटदुर्घटनायाम् कस्‍यचन यात्रिणः निधनम् संजायते तदा, तु रेलविभागीयव्‍यवस्‍थानुसारम् मृतानाम् यात्रिणाम् परिजनेभ्‍यः रूप्‍यकलक्षम्, लक्षद्वयम्, पञ्चाशत्सहस्‍त्रम् वा मुद्राणाम् क्षतिपूर्तिविधया प्रदीयते।
एवंविधस्‍य राशेः+आदानाय तु परिजनानाम्+उत्तराधिकारिणाम् वा उपस्थितिः+आवश्‍यकी उत्तराधिकारप्रमाणपत्रादि च+अपि तैः+अपेक्ष्‍यते।
यदि तादृशी काचन स्थितिः+अभविष्‍यत्+तर्हि तु+अस्‍माकम्+उपस्थितिः+परिहार्या+अभविष्‍यत् परम् तु+तस्‍याःम् स्थितौ सर्वम् नियतकार्यक्रमम् परित्‍यज्‍य तत् स्‍थात्रम् प्रति अस्‍माकम् धावनम् कस्‍मै प्रयोजनाय+अभविष्‍यत्? अतः भवता यत्‍कृतम् तत्+साधु+एव।
सर्वम्+इदम् प्रो. उपाध्‍यायस्‍य पुत्रद्वयेन सहजभावेन, सरलमानसवशाद् वा कथितम् स्‍यात्।
न+अत्र कश्‍चन विस्‍मय:।
एवम्+विधायाम् स्थितौ+ईदृशम्+एव चिन्‍तनम्+आधुनिके युगे प्रायश: सर्वेषाम्+आधुनिकानाम् भवेत्+इति जानीमः एव वयम्।
लोकप्रदर्शनाय तादृशम् चिन्‍तनम् मनसि निगूह्य+उपरिष्टात् कृ‍त्रिमम् खेदम् कश्चित् प्रकटयेत् कृत्रिमम् विलापम् वा समाचरेत्+इत्यपि संभवति, वास्‍तविक: सन्‍तापः भवेत्+तदापि किम् नु+एतदधिकम् कश्‍चन कर्तुम् क्षम:? अतः उपाध्‍याय पुत्राभ्‍याम् यत् कृतम् यत्+च कथितम्, को वा तत्र+अपराध:? किन्‍तु मम मानसम् तु न+अद्य+अवधिः तत्+इदम्+अवगन्‍तुम् पारयति यत्‍सर्वम्+इदम् निशम्‍य किम् रोदितम् युक्तम् हसितुम् वा? उपाध्‍याय पुत्रौ+अक्रोशस्‍य पात्रम्, निन्‍दाया वा? युगगतिः+इति विमृश्‍य सर्वम्+इदम् विस्‍मरेयम् वा, नवयुगस्‍य कलियुगीनम् स्‍वार्थम् क्रोशा+इयम् वा? सः+अयम् स्‍वार्थः वा स्‍पष्टोक्तिः+वा किम्+अत्र मया निर्णीयेत्+इति+अत्र यदि भवन्‍त: किंचित् परामृशेयु:, अहम्+आभारम् वहेयम् भवताम्।
‘मा च याचिष्‍म कञ्चन’
अद्य सायन्तनभ्रमणानन्‍तरम् नितान्‍तम् श्रान्‍तम्+इव+आत्‍मानम्+अन्वभवम्।
रात्रौ+अहम् शयनीये सानन्‍दम्+अर्धनिमीलितनेत्र: पत्न्या सह किञ्चित्+आलपन् होरार्धम् तिष्‍ठामि, तदनन्‍तरम् निद्रादेवी न जाने कदा माम्+आत्‍मसात् करोति, अन्‍यस्मिन्+एव च लोके नयति।
अद्य+अपि तम्+एव कार्यक्रमम्+अनुसतुम्+इच्‍छुः+एकम् पुस्‍तकम्+आदाय  खट्वायाम्+उपाविशम्।
मत्‍पत्नी महानसकर्मव्‍यापृता न मह्यम्+अवधानम् दत्तवती।
मया+उच्‍चैः+आकारितम् “आर्ये कः+अयम्+अद्य महान् महानसव्‍यापरः+ यत्+रात्रेः+अष्टवादनान्+अन्‍तरम्+अपि न बहिः+आयाति भवती।
किम् ‘खट्वारुढः जाल्‍म:’ इति प्राचाम्+आभाणकम् सत्‍यापयन्‍ती माम् जाल्‍मम् नानुगृह्णात्‍यार्या स्‍वसंभाषणेन?”
“न खलु तादृशम् किमपि कारणम्।
किन्‍तु प्रातः+अष्टवादने किम् व+उत्तरम्+अहम् प्रतिवेशिन्‍यै प्रतिपत्‍स्‍ये इति+अधुना चिन्‍तयामि।
भवान्+तु सर्वदा+एव विनोदव्‍यापृतचेता: परिहासमन्‍तरा न किमपि हृदये करोति+इति दौर्भाग्‍यम् मदीयम्+एव”
“अहो, किम्+एवम्+अकारणचिन्‍ताभिः+आकुलीभूय माम्+अपि सचिन्‍तम् करोति श्रीमती? किम् वा प्रतिवेशिन्‍यै कथनीयम् श्व:?”
श्रीमती माम् प्रतिवेशिनाम् कृत्यव्‍यवहारेषु, गृहकर्मसु च सा+अभिरुचिम् ज्ञात्‍वा सस्मितम् बहिः+आयाता।
आह च- “अद्य अस्‍मत्‍प्रतिवेशिनः घोषमहाशयस्‍य पत्नी प्रातः+इह समायाता, याचते च शतम् रुप्‍यकाणि।”
“शतम् रूप्‍यकाणि?”
“अथ किम्।”
“किमिति? किम् सा याचिका+अस्ति?”
“नैव।
अल्‍पकालिक-ऋणरूपेण द्रव्‍यम् वाञ्छति।
तस्‍याः भ्राता, भ्रातृजाया तत्‍परिवारः+च मासम्+एकम् तत्‍समीपे निवस्‍तुम् समायाता:।
मासस्‍य+अन्तिमः+च+अयम् सप्ताह:।
वेतनम् हि व्‍यतीतप्रायम्।
वयम्+एव नूनम्+एतेषाम् दृशि धनिका:, कुसीदिन:- ततः वयम्+ऋणम् दास्‍यामः एव+इति.....”
“अहो, ऋणम् याचते! तदपि शतम् रूप्‍यकाणाम्+एव!! एतावत: कृते किमिति भवती चिन्‍तापरा? प्रतिवेशसम्‍बन्‍धः+अपि तु रक्षणीयः एव?”
“तत्तु सर्वम् समीचीनम्।
परम् कस्‍य सविधे सन्ति शतम् रुप्‍यकाणि?”
“भवत्‍या: सविधे भवेयु:।
मया तु सर्वम् वेतनम् समर्पितमम्; देव्‍यै, भवत्‍यै, श्रीमत्‍यै।”
“कुत्र सन्ति मत्‍सविधे मुद्रा:? अस्मिन्+एव तु मासे नवनीतस्‍य (अस्‍मत्‍सुतस्‍य) वस्‍त्राणि मया निर्मापितानि।”
“हा धिक्! किम् तर्हि वयम् प्रतिवेशिन्‍यै प्रतिपादयिष्‍याम उत्तरम्?”
“तदैव तु+अहम् पृच्‍छामि।
ज्ञातम्+अधुना श्रीमन्! श्व: सा पुनः+अस्‍मान् याचिष्‍यते।”
“आर्ये! चेत्+सत्‍यम् पृच्‍छसि, ताम् याचमानाम् दृष्ट्वा+अहम् लज्‍जावनतः भविष्‍यामि।
याचना माम् लघूकरोति।
श्रुतम् त्‍वया, किम्+अहम् प्रात: पठामि?”
“किम्?”
“शृणु।
ज्‍वलतु जलधिक्रोडक्रीडत्‍कपीटभवप्रभा-
प्रतिभटपटुज्‍वालाम्+आलाकुलः जठरानल:।
तृणम्+अपि वयम् सायम् संफुल्‍लमल्लिमतल्लिका-
परिमलमुचा वाचा याचामहे न महीश्वरान्॥”
“तत्तु वर्तते एव।
अहम्+अपि न कदापि कम्+अपि किमपि याचिष्‍ये इति पूर्वम्+एव प्रतिज्ञातवति+अस्मि।
तृणम् वा भवेद् ऋणम् वा भवेत्।”
“धन्‍यासि देवि!”, मया परिहास: प्रारब्‍ध:, “सत्‍यम् रावणकुलस्‍य कन्‍यका+असि।”
“अरे! किम् प्रजल्‍पति भवान्? का+अस्ति रावणकुलस्‍य कन्‍यका? किम् भवान् मेघनादकुलस्‍य........”
“हन्‍त! अकारणकुपिता+असि? पृच्‍छ माम् रावणकुलकन्‍यकात्‍वख्‍यातेः+व्याख्‍याम्।
तदा ज्ञास्‍यसि-”
“ब्रवीतु भवान्।”
”शृणु।
रावण: स्‍वाभिमानिनाम् शिरोमणिः+आसीत्।
सः न कदापि किमपि याचते स्‍म।
तम्+एव सर्वे+अयाचन्‍त।
परम् यदा यज्ञे स्‍वशिरसाम् बलिम् निधाय+आत्‍मेधः+अनेन प्रारब्‍धः+तदा प्रसन्‍नः+ भगवान्+मृडानीपतिः+आविर्भूय वरम् याचितुम्+अमुम्+आदिदेश।
शिरांसि च+अस्‍य पुन: प्ररुढानि दशा+अपि! किन्‍तु तेषाम् कतमम् शिरः याचनाम् कुरुताम्? याञ्चा? धिक्! रावणशिरसाम्+इमाम् विचिकित्‍साम् वर्णितवतः मुरारिकवे: पठितम् भवत्‍याः तदिदम्  पद्यम्?
सन्‍तुष्टेः तिसृणाम् पुराम्+अपि रिपौ कण्‍डूलदोः+मण्‍डली-
लीलालूनपुनःरुढशिरसः देवस्‍य लिप्‍सः+वरम्।
याच्‍ञादैन्‍यपराञ्चि यस्‍य कलहायन्‍ते मिथः+त्वम् वृणु,
त्‍वम् वृण्वित्‍यभितः मुखानि, स दशग्रीव: कथम् कथ्‍यताम्॥?
एवम् यथा रावणः याच्‍ञादैन्‍यपराङ्मुखः+अभूत्+तथा भवति+अपि+अस्‍ति+इति मया+आत्‍मा धन्‍यः मन्‍यते”
एतदुपरि श्रीमती रावणरवविनिन्‍दकम्+अट्टहासम्+आरब्‍धवती।
किन्‍तु त्‍वरितम् गंभीरतया मया+उक्तम् पुन: -
“परम् ऋणग्रहणम् न खलु याच्‍ञा, भिक्षा वा।
अयम् तु विनिमय:।
अस्मिन् संकटसमये यदि जनाः भिक्षाम्+अपि याचेरन्, न तत्+चित्रम्।
एकैकः युवा+अद्य जनसंख्‍यावृद्धौ सहायक:।
प्रजाः वर्धन्‍ते, खाद्यम्+अल्‍पम्।
अहम् तु सर्वकारीयाज्ञया विवाहनिरोधनियमम् प्रचालयितुम्+इच्‍छामि।
न कश्चन विवाहम् करोतु, न च प्रजाः उत्‍पद्येरन्।”
श्रीमती पुनः+अट्टहासम्+आरब्‍धवती।
किन्‍तु तदैव पृष्ठद्वारतः+ मन्मित्रम् धीरेन्‍द्रः+ निम्‍नोद्धृताम् धिक्‍कृतिपरम्‍पराम्+उद्गिरन् मद्गृहम् प्राविशत् -
“वाजपेयिन्! कः+अयम् नवीनः विदूषकव्‍यापारोद्यारब्‍धः+त्वया? जनान् हासयितुम् शाकुन्‍तलस्‍य माढव्‍यम्, मृच्‍छकटिकस्‍य शकारम्, भारतीय-चित्रपटस्‍य “जानी वाकरम्”, पाश्चात्‍यम् चार्ली चैप्लिनम् च+अपि भवान्+अतिशेते”।
“धीरेन्‍द्र! तिष्ठ।
न+अयम् विनोदस्‍य विषय:।
गंभीरा चर्चा+इयम्।”
“का अस्‍ति+इयम् चर्चा?”
“मदीय: प्रतिवेशी माम् शतम् मुद्रा ऋणम् याचते।
न च मत्‍सविधे किमपि द्रव्‍यम्।”
मध्‍ये एव मत्‍पत्नी प्रोक्तवती- “आवाम् च याच्‍ञाम् भिक्षाम् च लाघवम् मन्‍वहे।
न+आवाम् कंचन याचावहे न च कश्चन+आवाम् याचताम्।”
धीरेन्‍द्र: - ‘तत्तु समीचीनम्।
किम् तु न जानाति भवान् यत्+भारते याच्‍ञाया: परम्‍परा सुतराम् प्राचीना।”
अहम् - “किम्+इदम् प्रलपसि? वयम् परम्‍परया स्‍वाभिमानिन:।
दानिन:।
सर्वमेधम् कृत्‍वा सर्वस्‍वम् समर्पितवान् रघु:, स्‍वाङ्गम् प्रदत्तवान् शिबि:, दानी कर्ण:, बलि:, रन्तिदेव:.........एवंविधा दानिनः+अस्‍माकम् संस्‍कृतौ प्रादुरभूवन्.........।”
धीरेन्‍द्र: - “धन्‍यः+असि विद्वन्‍मूर्धन्‍य! सा+इयम्+एव ते तर्कबुद्धि:? अरे दानिनाम्+इमाम् सूचिम्+उद्गिरन् भवान् किम्+इदम् विस्‍मरति यत्+एभ्‍यः दानिभ्‍यः दीनयाचनाम् कृत्‍वा एतेषाम् नाम दानिना गणनारम्‍भे प्रसेधितवन्‍तः याचकाः अपि तु भारतीयाः एव+आसन्, तेषाम् परम्‍परा+अपि तु भारतीया, प्राचीना च।
यदि याचकाः न+अभविष्‍यन्, तर्हि दानिन: कुतः+अभविष्‍यन्?”
मत्‍पत्नी - “तर्हि धीरेन्‍द्रस्‍य मतम् यत्+भारते परम्‍परया याचकाः एव जन्‍म लभन्‍ते?”
धीरेन्‍द्र: - अथ किम् प्रजावति! यदि भवती श्रोतुम्+इच्‍छति तर्हि रहस्‍यम्+इदम् भवत्‍यै निगदिष्‍यामि।
लोकानाम् कल्‍याणाय समीचीनम्+इदम् भवत्‍या पृष्टम्।
रहस्‍यम्+इदम् देवानाम्+अपि+अगोचरम्।
स्‍वयम् भगवान् वामनः रहस्‍यम्+इदम् प्रत्‍यक्षीचकार।
स विवस्‍वते प्रोक्तवान्, विवस्‍वान् मनवे प्राह, मनुः+इक्ष्‍वाकवे+अब्रवीत्।”
एतदुपरि+आवाम् सौत्‍सुक्‍यम् पृष्टवन्‍तौ- “वामन: प्रत्‍यक्षीचकार? कथम्+इव?” 
तदैव द्वारि आकारणघंटिका (Call-bell) खनखनायिता।
कः+अयम् भवेत्+गात्रौ+अस्‍मद्द्वारि? श्रीमती त्‍वरितम्+उत्‍थाय द्वारि समगात्।
क्षणानन्‍तरम् स्‍वहस्‍ते पत्रखण्‍डद्वयम्+आदाय समायाता।
“किम्+इदम्?” मया पृष्टम्।
“द्वारि चत्‍वारः+छात्राः+तिष्ठन्ति।
परश्वः+तेषाम् विद्यालयस्‍य निर्धनच्छात्राणाम् साहाय्यार्थम् दानीयचित्रपटप्रदर्शनस्‍य (Charity film show) समायोजनम्।
तदर्थम् त्रिकट (Ticket) द्वयम्+अस्‍मद्हस्‍ते विक्रेतुम् वाञ्छन्ति।”   
मया धीरेन्‍द्र: प्रोक्त:-दृश्‍यताम्, द्वारि याचकाः अपि समायाता:।
वैदिकी मङ्गलाकाङ्क्षा चरितार्था जायते- “च+याचितारः+च न: सन्‍तु, मा च याचिष्‍म कंचन।”
“तदैव त्‍वम् कथयामि वाजपेयिन्! भारते+अस्‍माकम् याचकाः भिक्षुकाः+च सर्वत्र सुलभा:।”
मध्‍ये एव मत्‍पत्नी माम्+अधिक्षिप्तवती-किन्‍तु भवन्‍मते मा भूत्+सा+इयम् याचना।
विनिमय: सः+अयम्+अपि।
भवान् चित्रपटम् द्रक्ष्‍यति, तदर्थम् भवान् द्रव्‍यम् ददाति।”
तदैव धीरेन्‍द्रः+ मत्‍पक्षम्+आदाय प्रोक्तवान् - “किन्‍तु, देवि! दृश्‍यताम् यत्+चित्रपटस्‍य+अस्‍य प्रदर्शनम् नाम्‍ना+एव भिक्षादानाम्+आधारीकरोति- ‘चेरिटी शो’ (Charity show) इति।
मन्‍मते तु+इदम् भिक्षायाचनम्+एव।
यदि+अहम् चित्रपटम् द्रष्टुम्+इच्‍छामि तदा स्‍वेच्‍छया तत्र गत्‍वा त्रिकटम् क्रेष्‍यामि।
इच्‍छायाः अभावे+अपि साहाय्यार्थम् द्रव्‍ययाचनम् भिक्षा+एव भवति।
एतै: पूर्वम् चित्रपटस्‍य स्‍वामी चित्रपटम्, चित्रभवनम् च प्रदातुम् याचित: स्‍यात्।
अधुना+एते त्रिकटद्रव्‍यम् जनताम् याचन्‍ते।
भवान्+चित्रपटम् पश्‍यतु, मा वा पश्‍यतु, भवत: श्रेणी कुत्रापि भवतु भवान्+एभ्‍य: पञ्चमुद्रा दशमुद्रा वा दास्‍यति+एव।
सर्वम्+इदम् भिक्षा+एव॥
यदि सिद्धान्‍तदृशा पश्‍यामः+तर्हि का वा भवेत्+परिभाषा भिक्षायाः इत्यपि वच्मि।
द्रव्‍यस्‍य+उपार्जन श्रमेण भवति।
भवान् श्रमम् करोति, तद्विनि‍मये भृतिम्, वेतनम् वा लभते।
तत्‍खलु भवदुपार्जितम् द्रव्‍यम्।
यदि स्‍वामिनः+अनुपस्थितौ, तस्‍य दृष्टिम् परिहृत्‍य वा किंचित्+वस्तु भवता+आत्‍मसात्क्रियते तर्हि तत्+चौर्यम्+इति+उच्‍यते।
यदि+उपार्जनम्, चौर्यम् च+इति द्वयम्+अपि न संभवति तर्हि जना भिक्षाम्+आश्रयन्‍ते।
स्‍व-स्‍वत्‍वा+आपादनस्‍य+अयम् तृतीयः उपाय:।
याचना च द्विविधा-अल्‍पीयसा समयेन परावर्तनस्‍य वचनम् प्रदाय द्रव्‍यग्रहणम् ऋणम्+इति+उच्‍यते।
यदि+अहम् भवते ऋणम् प्रयच्‍छामि, तदा तस्मिन् द्रव्‍ये मदीयम् स्‍वत्‍वम् स्‍वल्‍पकालाय निवर्तते- “रजकाय वस्‍त्रम् ददाति” इतिवत् स्‍वस्‍वत्‍वनिवृत्तिपूर्वकपरस्‍वत्‍वापादनम् दानम्+इति+अस्‍माकम् वैयाकरणा अब्रुवन्।
मार्क्‍साख्‍यो विद्वान् श्रमस्‍य+अपीमाम् नवीनाम् परिभाषाम्+आरब्‍धवान्।
श्रमस्‍य विनिमये द्रव्‍यग्रहणम्+उपार्जनम्।
एवंद्रव्‍यग्रहणस्‍य त्रय एवोपाया: उपार्जनम्, चौर्यम्, याचनम् च।
उच्‍यते हि+आङ्गलभाषायाम्+अपि -
'Four ways to a square meal
Earn, beg, borrow or steal.'
‘न+अन्‍य: पन्‍थाः विद्यते+अयनाय।
यद् द्रव्‍यम् श्रमोपार्जितम् न+अस्ति, तद्+याचितम् वा भवेत्, चोरितम् वा भवेत्”
सर्वम्+इदम् धीरेन्‍द्रस्‍य व्‍याख्‍यानम् श्रुत्‍वा+अहम् ज्ञानाञ्जनशलाकया+उन्‍मीलितनेत्रम्+इव+आत्‍मानम्+अन्वभवम्।
किन्‍तु तावता मत्‍पत्नी दानीयचित्रटपटस्‍य त्रिकटद्वयम् गृहीत्‍वा+आगच्‍छत्।
धीरेन्‍द्रः+अवोचत्- “धन्‍या+असि प्रजावति! यथा बलवान् बलिः+वामनरूपाय भगवते त्रिविक्रमाय त्रिलोकीम् प्रदाय गौरवान्वितः+अभूत्, तथैव त्रिकटानि+आदाय भवती शोभते।”
सा+अपृच्‍छत् - ‘किन्‍तु धीरेन्‍द्रमहाशय, वामनेन प्रत्‍यक्षीकृतम् किम् तत्+रहस्‍यम्+अस्ति यद् भवता ज्ञातम्?
“अहो श्रूयताम् तत्।
याचकानाम् सम्‍प्रदायगुरुः+भगवान् वामनः विना श्रमम्+एव वस्‍तूनाम्+आत्‍मसात्‍करणस्‍य विद्याम् प्रादुष्‍कृत्‍य सर्वत्र धनस्‍य पुण्‍यम् महत्त्‍वम् च प्रासारयत्।
सर्वान् दानिनः+अनेन विमोह्य वराकम् बलिम् च बन्‍धयित्‍वा विना परिश्रमम् याचनानन्‍दस्‍य रहस्‍यम्+अपि+असौ लोके+अवतारयामास।
तदनन्‍तरम् भारते वर्षे याचनायाः भिक्षायाः+च महती परम्‍परा प्रासरत्, दृश्‍यताम् स्‍वयम्+इन्‍द्र: स्‍वकीयम् पुत्रम्+अर्जुनम् कर्णस्‍य शक्तेः+अभिमुखम् - किंचित्त्‍करम् विज्ञाय कर्णम् तस्‍य कवचकुण्‍डले+अयाचत।
कीदृश: सरलः उपायः युद्धम् विजेतुम्? अनेन नितराम्+अजेय: कर्ण: सुपराजेय: समजायत।
मत्‍पत्न्‍या पृष्टम् “किम्+इन्‍द्रः+त्रैलोक्‍याधिपः+अपि याञ्चा+लाघवम् स्‍वीचकार?”
धीरेन्‍द्र: - “हा हन्‍त! इन्‍द्र: स्‍वयम्+अजानात् यत्+मम शक्तेः+आधारभूतम् वज्रम्+अपि याचनात एव+आनीतम्।
वृत्रस्‍य शक्तेः+भीता: सर्वे देवाः दधीचिम् दानस्‍य महत्त्‍वम् बोधयित्‍वा, मुग्‍धस्‍य+अस्‍य+अस्‍थीनि+अपि दानव्‍यपदेशेन नीतवन्‍त:।
ततः एव तु इन्‍द्रः वज्रधर: समभूत्।
एवंविधः याचकः+देन्‍यम् याचेत, किम् तत्र चित्रम्? स्‍वयम् धर्म: कपोतरूपम् धृत्‍वा राज्ञ: शिबे: सभायाम् स्‍वशरीरपरिमाणम्+आमिषम्+आयाचत।”
अहम् - “तर्हि भवन्‍मते भारतीयाः देवा अपि भुक्षुकाः एव+अभूवन्?”
धीरेन्‍द्र: - “अथ किम्? अत एव तु भिक्षा+अस्‍मत्+संस्‍कृतौ परमम् पवित्रम् कर्तव्‍यम्, धर्म:, सर्वपुण्‍यानाम् च सारभूतम् वस्‍तु संमन्‍यते।
दृश्‍यताम् - ब्रह्मचारी, वानप्रस्‍थ:, संन्‍यासी इति त्रय आश्रमाः+तु स्‍वजीविकायै भिक्षाम्+एव+आश्रयन्‍ते।
भिक्षाटनम् हि+उपनीतस्‍य ब्रह्मचारिण: प्रथमम् कर्तव्‍यम् “भवति! भिक्षाम् देहि” इति+आरटन् वटु: भिक्षाटनम् दिने दिने चरति।
अस्‍मद्वैयाकरणाः अपि भिक्षाटनम् प्रमुखा क्रिया, गौः+आनयनम् च+आनुष‍ङ्गिकी+इति कथयित्‍वा ‘भिक्षामाट, गाम् च+आनय+इति’ छात्रान् साग्रहम् पाठयन्ति सिद्धान्‍तकौमुद्याम्।
शिक्षाम् समाप्‍य स्‍नातकः गुरुदक्षिणाम् दातुकामः+अपि भिक्षाम्+एव+आश्रयति।
कौत्‍सरघुवृत्तान्‍ते स्‍वगुरवे दक्षिणाम् प्रदातुम् रघो: स्‍वर्णमुद्रा याचितुम् ‘कौत्‍स: प्रपेदे वरतन्‍तुशिष्‍य:’।
किन्‍तु कौत्‍स: समपश्‍यत् यत्+सर्वमेधानन्‍तरम् वराकः+ रघुः+अपि स्‍वयम् भिक्षुकः एव संजात:।
एवमेव महाभारतीय: उत्तङ्क: स्‍वगुरुपत्‍न्‍या+आज्ञप्त:, ‘गुरुदक्षिणारूपेण राज्ञ: सौदासस्‍य पत्‍न्‍या: कुण्‍डले मदर्थम्+आनय’ इति।
तदर्थम् वराक उत्तङ्कः भिक्षुकः बभूव॥
किम् बहुना! चातुर्वर्ण्‍ये मूर्धन्‍यः वर्णः ब्राह्मणः भिक्षया एव+अजीवत्।
शिलोञ्छवृत्त्‍या, भिक्षया वा जीवनम् गौरवम्+अमन्‍यत।
अत एव सखे! एतस्‍याः: परम्‍पराया: प्रतिनिधयः वयम् यदि भिक्षुका न भवेम तर्हि कः+अन्‍यः भवेत्? 
अहम् - किन्‍तु सखे! ये ब्राह्मणा: श्रमेण+उपार्जनम् भिक्षातः वरम् मन्‍यन्‍ते ते दानम् न गृह्णन्ति-दक्षिणाम् गृह्णन्ति।
दक्षिणाशब्‍दस्‍य च+आङ्गलभाषानुवादः भवति फी (Fee) इति।
श्रमस्‍य प्रतिफलम् दक्षिणा, न+इदम् परिग्रहपदवाच्‍यम्॥
मत्‍पत्नी धीरेन्‍द्रस्‍य सिद्धान्‍ताद् वैमत्‍यम् प्रकाशयन्‍ती प्रोक्तवती- “अरे श्रीमन्! दानस्‍य महिमानम् भवान् कथम् जानातु? अस्‍मद्देशे पुरा धनिका भूयांसः+अभूवन्।
धनस्‍य व्‍ययम् ते कर्त्तुम् न+अपारयन्।
अत एव समाजे समानवितरणा+अनुकूला+आर्थिकी व्‍यवस्‍था प्राचीनैः+आप्तैः+दानपरम्‍पराया: कृता+अभूत्।
श्रुतम् भवता?
“दानम् भोगः नाशः+तिस्रः गतयः भवन्ति वित्तस्‍य।
यः न ददाति न भुङ्वक्ते, तस्‍य तृतीया गतिः+भवति॥”
धीरेन्‍द्र: - तत्‍सर्वम्+अहम् जानामि।
किन्‍तु भवती न जानाति यत्+यदि भारते पुरा धनिकाः भूयांसः+अभविष्‍यन्+तर्हि दानस्‍य महत्त्‍वम् कुतः+अभविष्‍यत्? दानग्रहणेच्छूनाम्+अपेक्षया यदि दानिनः+अधिकाः अभविष्‍यन्+तर्हि ‘दानम् भोगः+ नाश:’ इत्यादि पद्यानि निर्माय दानिनाम् दानाय प्रेरणस्‍य का+आवश्‍यकता+अभविष्‍यत्? यत्+वस्‍तु स्‍वल्‍पतरम् लभ्‍यते तस्‍य+एव महत्त्‍वम् भवति।
एवंविधानि पद्यानि भिक्षुकब्राह्मणैः रचितानि, धनिकेभ्‍यः+च श्रावितानि।
धनिकैः+अपि रचिता: कतिपये श्लोका: तेषु+एकतमम् श्रावयामि-
“तृणात्+लघुतरः+तूलः+तूलात्+अपि च याचक:।
वायुना किम् न नीतः+असौ? माम+अयम् प्रार्थयेत्+इति॥”
एतदुपरि सर्वे वयम् हासमुखराः अभूम।
तदैव मत्‍पत्नी प्रोवाच - ‘तर्हि धीरेन्‍द्र, अहम् कलयामि यद् याचनाया महत्त्‍वस्‍य कारणम्+इदम् वर्त्तते यत्+याचने न कः+अपि परिश्रम:, न किमपि कष्टम् सहजम् सरलम्+इदम् कार्यम्॥
धीरेन्‍द्र: - तत्तु विद्यते एव।
परम् श्रमविमुखाः अपि वयम् भारतीयाः भिक्षाटनस्‍य नित्‍यनूतनानाम्+उपायानाम्+आविष्‍कारे नितराम् श्राम्‍याम:।
दृश्‍यताम्, याचनस्‍य, विना श्रमम् द्रव्‍योपार्जनस्‍य च कत्युपायाः अस्‍माभिः+आविष्‍कृता:।
ये+अन्‍यत्र भृतिम् न लभन्‍ते ते तीर्थेषु तीर्थगुरव: (पंडा) भूत्‍वा याचन्‍ते, मन्दिरेषु पूजकाः भूत्‍वा याचन्‍ते भगवन्‍मूर्त्यर्थम्, शनिगृहस्‍य+उपासकाः भूत्‍वा शनिवासरेषु शनिमूर्तिम् जनान् प्रदर्श्‍य याचन्‍ते, रथ्‍यासु भिक्षुकाः भूत्‍वा याचन्‍ते॥
भारते सुचिरात्+प्रचलन्‍ती सा+इयम् भिक्षुकपरम्‍परा तावद् दृढमूला समजायत, यत्+ये, नितान्‍तम्+अस्‍पृहा, निर्लिप्ता महान्‍तः+च+आसन्+ते स्‍वाभिमानिनः+अपि सन्‍त: प्राचाम् परम्‍पराम्+इमाम्+अविगणयितुम्+अक्षमा: स्‍वार्थस्‍य+अभावे+अपि परार्थम् च+अयन्‍ते स्‍म॥
महामनामालवीयः+ वाराणसीयहिन्‍दुविश्वविद्याल‍यनिर्माणसहायतार्थम् याचकः+ भूत्‍वा देशस्‍य कोणम् कोणम् बभ्राम्।
महात्‍मागान्‍धी हरिजनानाम् पददलितानाम् च कृते याचते स्‍म।
अस्‍माकम् समये+अपि ‘सन्‍तविनोबाख्‍यः+ याचकः+ भूमिहीनानाम् कर्षकाणाम् कृते भूखण्‍डानि याचते स्‍म।
सर्वे एते भगवतः वामनस्‍य वास्‍तविका उत्तराधिकारिण:”।
एतदुपरि कतिपयक्षणपर्यन्‍तम् सर्वे वयम्+अहसाम॥
अहम् - “ज्ञातम्, ज्ञातम्।
अत एव+अहम् शङ्के यत्+इमाम् परम्‍पराम् प्रचालयितुम्+वा+अस्‍माकम् नेतारो मन्त्रिण: प्रधानमन्‍त्री च+अपि विदेशमुद्रासहायताम् याचमाना देशम् देशम् भ्राम्‍यन्ति।
मुद्रासहायताम्, यन्‍त्राणाम् सहायताम्, सर्वविधाम् सहायताम् याचामहे वयम्।
कदाचन ऋणरूपेण, कदाचन केवलम् सहायतारूपेण+एव॥
मत्‍पत्नी- ऋणरूपेण याचिता सहायता तु भवन्‍मते न+अस्ति याचना।
अन्‍याविधाम् सहायताम् तु वयम् बन्‍धराहित्‍येन समयेन गह्णीम:।
किम् तत्र दैन्‍यम्?
धीरेन्‍द्र: - सर्वम् तत्‍समीचीनम्, प्रजावति! किम् च, याचकस्‍य सविधे कदाचन अन्‍य: कश्चन याचकः+चेत्+समायाति, सः+अपि तस्‍मात् किंचित्+अलभत एव।
अतः वयम् यदाकदाचन+अन्‍येभ्‍य: प्रतिवेशिदेशभ्‍य: सहायताम् प्रदाय कर्तव्‍यम् पालयाम एव॥
किन्‍तु गौरवस्‍य+आश्चर्यस्‍य च विषयः+त्वम् विद्यते यत्+अस्‍माभिः+य़ाचनस्‍य+अन्‍ये+अपि विविधाः नवीनाः+च प्रकारा आविष्‍कृता:।
यदा वयम् परोपकारस्‍य कृत्‍यम् चिकीर्षामः+तदा सहायतायै सर्वकारम् याचामहे, सर्वकारः+अस्‍मभ्‍यम् भिक्षाम् ददाति, किन्‍तु तत् ‘अनुदानम्’ (grant) इति+उच्‍यते।
दानस्‍य+एक: प्रकारः+तदिदम् ‘अनुदानम्।
धनाधिपान्, सामान्‍यजनान् वा याचित्‍वा द्रव्‍यानयनम्, ‘अंशदानम्’ अथवा चन्‍दादानम्’ (चन्‍दा,donation) इति+उच्‍यते।
अनाथालयानाम्+अनाथबालका गीतवादित्रपुरस्सरम् वाद्यवृन्‍द (band) मादाय जनान् याचितुम् प्रयान्ति।
कदाचन दानीयचलचित्राणि प्रदर्श्‍य, कदाचित्+च दानीयध्‍वजनान् (flags) विक्रीय वयम् जनान् याचामहे।
अहम् - भगवन्! एतत्+सर्वम् तु जनै: सुतराम् सोढम्।
किन्‍तु पाखण्‍डाभिक्षायाः अपि कतिपये प्रकाराः विनिस्सृता:, यैः+तु सर्वे+अपि भारतीयाः+त्रासिताः एव।
एवंविधा भिक्षाटना: प्रत्यहम् दृश्‍यन्‍ते ये रथ्‍यासु गच्‍छतः जनान् निरुध्‍य ‘हन्‍त, मद्गृहे कश्चन मृत:, और्ध्‍वदैहिकसंस्‍कारार्थम् द्रव्‍यम् न+अस्ति, दीयताम्।’
अथवा, ‘मत्‍पत्नी पुत्रम् प्रसूतवती, तदर्थ द्रव्‍यम् दीयताम्।’
किम् वा ‘जलपुरशरणात् क्षतिग्रस्‍ताः ध्‍वस्‍तागृहाः वयम्, साहाय्यम् क्रियताम्’ किम् च ‘कारणवशात्+अत्र यात्रायै समायातस्‍य मे पटपुटकम् छिन्‍नम्, अतः+अद्य किंचित्+ऋणरूपेण दीयताम्, घनादेशद्वारा स्‍वगृहात्+द्रव्‍यम् यत्+आनायितम्’ तत्+अहम् भवते दास्‍यामि,  अथवा, ‘वयम् याचनात्+द्रव्‍येण+एव तीर्थयात्राम् चिकीर्षमः+तद् भिक्षा दीयताम्’, अथवा - ‘किम् वा ‘गृहम् मे दग्‍धम्, दीयताम् किंचित्- इत्‍यादिमिथ्‍याव्‍यपदेशैः+तान् विलुण्‍ठन्ति।
किम् भवता न+अनुभूतम् भिक्षानाटकस्‍य+एतत् दृश्‍यसौख्‍यम्?”
मत्‍पत्नी- एवंविधैः+अथवा+आडम्बरकारिभि: प्राचीनभारतीयपरम्‍परायाः दानमाहात्‍म्‍यम्, भिक्षायाः+च पावनत्‍वम् धूलिसात्‍कृतम्, मृषायितम् तत्।
न वयम्+अद्य कंचन विश्वसिम:॥
धीरेन्‍द्र: - परम् विश्वासस्‍य+आवश्‍यकता+अपि का+अस्ति? अद्य हि श्रमस्‍य युगम्।
श्रम: क्रियताम् “नैष्‍कर्म्‍यम् खलु पातकम्” (आराम हराम है) इति निरन्‍तरम्+आरट्यताम्।
अत एव तु+एषु दिनेषु भिक्षावृत्तिनिरोधाय+अस्‍माकम् विधायका विधीन् पारितवन्‍त:।
याचकान् श्रमम् शिक्षयितु श्रमालया:, रात्रिविश्रामगृहाः भिक्षुकालयाः+च निर्मीयन्‍ते॥ तदैव  घटीयन्‍त्रेण एकादश वादितानि।
मत्‍पत्नी सहसा+अवोचत्- “धीरेन्‍द्रमहाशय, अहम्+अपि भवन्‍तम् भिक्षाम्+एकाम् याचे”
“काम् भिक्षाम्?”
“यत्+अधुना एकादश वादितानि।
भवत्‍पत्नी भगिनी शर्मिष्ठा भवन्‍तम् प्रतीक्षमाणा भवेत्।
तद् भवान् कृपया स्‍वगृहम् प्रयातु, भवन्मित्रम् वाजपेयिमहाशयः+अपि शेताम्+अधुना।
श्व: पुनरपि कार्यालयम् गन्‍तव्‍यम्।”
“गच्‍छामि साम्‍प्रतम्।
किन्‍तु प्रतिवेशिन्‍यै ऋणदानस्‍य भवत्‍या: सा समस्‍या समाहिता वा न वा”?
“सा+अपि समाहिता भविष्‍यति।
अहम् श्वः एव स्‍वगृहस्‍य शीर्षस्‍थाने काष्ठफलम्+एकम् स्‍थापयिष्‍यामि, तदुपरि च स्‍वर्ण+अक्षरैः+वेदवाक्‍यम्+इदम् विलिखितम् भवेत् - “मा च याचिष्‍म कञ्चन।”
तद् दृष्ट्वा मत्‍प्रतिवेशिनी+अपि लज्जिष्‍यते एव।”
देवर-प्रजावत्‍यो: संवादस्‍य+अस्‍य मध्‍ये एव तन्‍द्रालुः+अहम् निद्रया+आकेकराक्ष: संजात:।
अत: संवादम्+इमम् समाहर्तुम् मया+उक्तम् -
“यदि सा तदापि न लज्जिष्‍यते तर्हि एतत्‍प्रमाणयिष्‍यति यत्+सा नितान्‍तम्+आवश्‍यकरूपेण शतम् मुद्रा वाञ्छति।
ततः+च+अहम् तस्‍यै शतम् रुप्‍यकाणि दास्‍यामि।”
मत्‍पत्नी साक्रोशम्+अवोचत् - “कुत्र सन्ति शतम् रुप्‍यकाणि?”
अहम् - “मत्‍सविधे।
अस्‍माभिः+अधुना+एव क्रीतस्‍य भूखण्‍डस्‍य+उपरि गृहनिर्माणाय ऋणप्रदानार्थम् मया सर्वकारः याचितः+अभूत्।
तदुपरि- अष्टसहस्रमुद्राणाम् प्रथमः भवननिर्माण-ऋण-भागः+अद्य+एव मया लब्‍ध:।
तस्‍मात्+एव द्रव्‍यराशेः+इदम् दास्‍यामि।”
मदीयद्रव्‍ययाचनलाघवस्‍य+अस्‍य+उपरि विस्‍मयाकुला मत्‍पत्नी ललिता, निरुत्तरा, मुद्रितमुखी च+अतिष्ठत्।
“भवता+अपि ऋणम् याचितम्......तर्हि.......भवान्......“इत्यादि किंचित्+स्‍पष्टम्+उदीरयन् धीरेन्‍द्रः+अपि साट्टहासम् गृहाद्+बहिर्निश्चक्राम।
नामधेयानि: देशे विदेशे च
भारतवर्षम्+अस्‍माकम् निजनिधीनाम्, महापुरुषाणाम्, स्‍थानानाम्, प्राकृतिकसाधनानाम् च चिरात्+उपेक्षकत्‍वेन सुप्रसिद्धम्।
वयम् मारुतपुत्रसदृशा: स्‍म:।
इदम् श्रूयते यद् हनुमान् अलौकिकपराक्रमी आसीत्, परन्‍तु निजपराक्रमम् सः स्‍वयम् न वेत्ति स्‍म।
यदा+अन्‍य: कश्चित् तम् तस्‍य पराक्रमम्+अवोचत्, तदा सः प्रत्यभिक्षाम्+इव+अकरोत्।
रामायणे समुद्रोल्‍लंघनाय जाम्‍बवान्+एव तम् प्रोत्‍साहयमास, तदनन्‍तरम्+एव च+अमानुषसाधारणानि कृत्‍यानि+अन्वतिष्ठत्+स:।
मन्‍ये, भारतम्+अपि तथैव+अस्ति।
अस्‍माकम् देशे सन्ति महामहान्ति प्राकृतानि वस्‍तूनि, गिरयः, नद्य:, पर्वता:, प्राचीनम् साहित्‍यम्।
परन्‍तु वयम् न जानीमः+अस्‍य महत्त्‍वम्।
यदा वैदेशिका: समागत्‍य बोधयन्ति यद् यौष्‍माकी सा+इयम् संस्‍कृतभाषा+इव विश्‍वभाषाणाम्+आदिजननी, एतस्‍याः व्‍याकरणम् विश्‍वस्मिन् सर्वाधिकम् परिमार्जितम्।
तदा वयम् गतानुगतिकक्रियया गड्डरिका प्रवाहपतिता इव तदिदम्  सगौरवम्+आम्रडयाम इति भारतीयानाम् भागधेयस्‍य सा+इयम् विडम्‍बना।
कः+ न जानाति यद् यदा+अस्‍माकम् वैदिकविज्ञानस्‍य आधारग्रन्‍थानाम् प्रकाशनम् सगौरवम् सगुणग्राहम् च शार्मण्यादि- (जर्मनी) पाश्‍चात्‍यदेशीयैः र्विद्वद्भि: कृतम्, तदनन्‍तरम्+एव महामहद्भिः+मुखैः+भारतीयाः+तथाकथिताः विद्वांसः+अपि वेदानाम् महत्त्‍वस्‍य घण्‍टाघोषम्+आरेभिरे, वैदिकसाहित्‍यस्‍य पुनरुद्धारम् च प्रारब्‍धवन्‍त:।
अस्मिन् सभ्‍यतायुगे एवंविधानि निदर्शनानि न दुर्लभानि स्‍युः+यत्+अस्‍माकम् महाकवे: कालिदासस्‍य, महतः भाषाशास्त्रिण: पाणिने:, पतञ्जलेः+वा विषये रूसदेशीयैः+अमरीकादेशीयैः+च नवीनप्रकाशितपुस्‍तकेषु यत्+अधुना+एव लिखितम्, तत्+अस्‍माकम् कदाचित्+अपि+अश्रुतपूर्वम् स्‍यात्+तस्‍य तथ्‍यस्‍य गवेषणायै च+अपि+अस्‍माभिः+न कदापि च+इष्टितम् स्‍यात्।
संस्‍कृतभाषायाम् ये शब्‍दाः वर्तन्‍ते तेषाम्+अपभ्रंश-सरणी+अन्‍यानि+विश्‍वभाषासु कति शब्‍दा: किंविधा निर्मिता:, साम्‍प्रतिकव्‍यवहारभाषासु च संस्‍कृतस्‍य कियन्‍त: शब्‍दाः अविकलम्+उच्‍यन्‍ते इत्यादि+अपि अस्‍मभ्‍यम् वैदेशिकाः एव बोधयन्ति।
एतस्‍मात्+अपि+अधिकम्+आश्चर्याः+आस्‍पदम् वस्‍तु तत्+इदम+अस्ति यत्+अस्‍माकम् भारते भारतीया भारतीयनामसु न श्रद्दधति।
ब्राह्मणकुलेषु+अपि आचारे-व्‍यवहारे, भोजनपानयोः+च यत्‍पाश्चात्‍यसभ्‍यतासाङ्कर्यम् समुप+एति, तद्दूरे तिष्‍ठतु।
किन्‍तु नामकरणे तु न किमपि काठिन्‍यम्।
आंग्‍लप्रदेशेषु जार्ज, जॉन, स्मिथ, रॉबर्ट इत्यादि परिगणितानाम् नाम्‍नाम्+एव पौन:पुन्‍येन परिवृत्तिम् कृत्‍वा यदा “वापतिस्‍मम्” (बपतिस्‍मा) क्रियते, तत्+अस्‍माकम् गीर्वाणभाषायाम् भगवत्‍कृपया परोलक्षा:, अनन्‍ता:, सुमधुरा:, सुवाच्‍याः+च शब्‍दराशय: एतदर्थम् विद्यन्‍ते।
तथापि साङ्कर्यपूजका: महापुरुषाः स्‍वपुत्रीणाम् ‘रीता’, ‘अनिता’ इति आंग्‍लाभिनेत्रीसुलभानि नामानि साग्रहम् गृह्णन्‍तः+अलौकिकम्+आह्लादम् गौरवम् च+अनुभवन्ति।
पाश्‍चात्‍यनामानि “ड्रिंकवाटर” “डूलिटिल” इत्यादिनि न सन्‍ति+अन्वर्थानि, किन्‍तु+अस्‍माकम् भारते सार्थकानि ललितानि नामधेयानि पर: सहस्रम्।
तथापि ये स्‍वपुत्रस्‍य भारतीयम् नाम ‘गोपाल’ इत्यपि ‘जी.पाल’ इति लिखन्ति तेषाम् विदेशीयनामप्रेमा कथम्+अकारम्+उचित:? इतः+च विदेशीया भारतीयनाम्‍नाम् सौभगेन एतावन्‍मुग्‍धः वा न, अपितु स्‍वभवनानाम्, स्‍वव्‍यापारसंसारस्‍य च+अपि नाम भारतीयम् कर्तुम् लालायन्‍ते।
काश्‍मीर-देशवासी एक: आंग्‍लभारतीय: (एंग्‍लो इंडियन) मदीयस्‍य भवनस्‍य “मंजुनिकुंज” इति नाम दृष्‍ट्वा इयान्+मुग्‍ध: समभूत् यत् स्‍वकीयस्‍य निर्मास्‍यम्+आनस्‍य भवनस्‍य तदिदम्  नाम स्‍यात्+इत्यर्थम् मत्‍सकाशात्+अनुमतिम् ग्रहीतुम्+असौ+अगच्‍छत्।
स्‍मरामि यत्+जर्मण्‍यदेशीयन+एकेन विदुषा स्‍वकीयम् नाम “कण्‍व:” प्रसेधितम्+आसीत्।
ऑक्‍सफर्डनगरे तुलनात्‍मकभाषाविज्ञानस्‍य (कम्‍पेरेटिव फिलोलोजी) प्राध्‍यापकेन मैक्‍समूलर- (मैक्‍स म्‍यूलर)- नामकेन सुप्रथितेन पुरातत्त्‍वविदा तु स्‍वकीयनाम्‍नः भारतीयकरणम् “मोक्षमूलरभट्ट:” इति कृतम्+आसीत्।
विलिखतम्+एकत्र तेन स्‍वलिखितवेदभाष्‍यस्‍य पुष्पिकायाम् -
शार्मण्‍यदेशजातेन श्रीगोतीर्थ-निवासिना।
मोक्षमूलरभट्टेन भाष्‍यम्+एतत् विलेखितम्॥ इत्यादि।
(ox = गौ; food = तीर्थ)
विदेशजातेषु विद्वत्‍सु भारतीयनाम्‍नाम् कृते यदा इयान्+आदरः+तदा दुर्भाग्‍यहता आंग्‍लानाम् भारतवासिनो मानसपुत्रा रीता-अनितादिनाम्‍नाम्+आम्रेडनम् कुर्वन्‍तः+ गर्वायन्‍तः+ इत्यत: अधिकम् किम् भवेत् दौर्भाग्‍यम्? सौराष्‍ट्रदेशीयाः जानन्ति यद् गुर्जरदेशस्‍य मोगला अपि स्‍वनाम्‍ना सह ‘यूसुफ धर्मसी’, ‘हबीत पद्मसी, इत्यादि धर्मश्री पद्मश्री आदि संस्‍कृतशब्‍दसाम्‍यम् वहत: शब्‍दान् प्रयुंजाना न संकुचन्‍ते।
‘हाजी जेठा गोकुल’ नाम्‍ना प्रसिद्धः व्‍यापारी मुगल एव।
स्‍मरामि+एकम् पुरातनम् वृत्तम् यद् यदा रूसदेशस्‍थः+ भारतीयदूतावासः+ भारतीय: सन्+अपि विदेशीयाम्+आंग्लभाषाम्+एव व्‍यवाहरत्-स्‍वनामपट्टम्+अपि ‘एम्‍बसी’ (एम्‍बेसी) इत्येव+आलिखत् तदा रुससर्वकारेण पत्रम्+एकम् विलिख्‍य भारतसर्वकारः+अनुरुद्धः+ यत् भारतीयदूतावासे भारतीया हिन्‍दीभाषा आहोस्वित् रुसीयभाषा+इव व्‍यवहार्या, न+आंग्ली भाषा इति  तदा संसदि विमर्शानन्‍तरम् प्रधानमन्त्रिमहानुभावेन प्राचीननीतिशास्‍त्रान्+अनुमोदितम् ‘दूतावास:’ इति नाम यथाकथचिंत्+अधिगतम्, तत्‍प्रभृति च तदेव तत्र प्रचलति।
हिन्‍देशियायाम् विश्‍वविद्यालयीय उपाधय: धर्माध्‍यक्ष, उपाध्‍याय, आचार्य इत्यादय:।
वयम्+तु बी.ए., एम.ए., इति पाश्‍चात्‍य+उपाधिनाम्+आम्रेडयाम:।
संस्‍कृतस्‍नेहिन: प्रकामम्+आश्चर्यम् प्रमोदम् च+अनुभवेयुः+यत् इण्‍डोनिशिया-सर्वकारस्‍य संस्‍कृतनामस्‍नेहस्‍य प्रमाणम् सांप्रतम्+एव सर्वै: समुपलब्‍धम्।
हिन्‍देशियाया: वायुयान-सेवाव्‍यवस्‍थायाः नामकरणार्थम्, तत्र “गुरुड” पदस्‍य गरुडचिह्नस्‍य च मनोनयनम् सर्वसम्‍मत्‍या अभूत्।
किन्‍तु संस्‍कृतशब्‍दस्‍य+अस्‍य प्रयोगार्थम् भारतसर्वकारस्‍य+अनुमतिग्रहणम्+आवश्‍यकम्+आसीत् अत: इन्‍डोनेशियासर्वकारेण भारतसर्वकारस्‍य समीपे+अनुमतिप्रार्थना प्रेषिता।
तदर्थम् भारतेन सहर्षम् स्‍वीकृतिः+दत्ता+अपि।
तेन भारतेन, तस्‍याः: संस्‍कृतभाषाया: पदस्‍य कृते यस्‍या ममत्‍वम् तेन कदापि न कृतम्+आसीत्।
वयम् तु कथयिष्‍याम: यत्+संस्‍कृतजनन्‍याः उपरि विश्‍वस्‍य प्रत्‍येकसंस्‍कृतज्ञस्‍य+अधिकारः+अस्ति।
अस्‍तु, प्रसादस्‍य+अयम् विषयः यत्+सर्वकार: एषु दिनेषु एवंविधस्‍थलेषु संस्‍कृतस्‍य सुरुचिपदप्रयोगम्+आरब्‍धवान् अपि।
कोचीनस्थितम् भारतीय-वायुसेनाप्रशिक्षण-केन्‍द्रम्+अपि “गरुड” नाम्‍ना+अलंकृतम्।
ट्रॉम्‍बे-स्थितम्+अणुयन्‍त्रम् (एटोमिक रिएक्‍टर) “अप्‍सरा” इति नाम्‍ना स्‍मर्यते।
मोहमयीस्‍थस्‍य एकस्‍य आतुरालयस्‍य नाम ‘अश्विनी’ इति अश्विनी-कुमारयोः+देवभिषजो: पुण्‍यस्‍मृतौ स्‍थापितम्+अस्ति।
सा+इयम् परम्‍परा+अस्‍माकम् हृदयस्‍य पुनर्जागर्ते: परिणामः वा स्‍यात् अनुकरणम् वा स्‍यात् किन्‍तु तादृश्‍या घटना अस्‍मान् हर्षगद्गदान विदधति+इत्‍यत्र भवन्‍तः+अपि सहमता: स्‍युः+एव।
यथा+अस्‍माभि: पूर्वम् भारतीयानाम् पाश्‍चात्‍यनामधेयप्रेमा मनाक् संकेतितः (येन प्रेरिता आंग्‍लभक्ताः गोपालम्+अपि जी पाल इति+आंगलीकुर्वन्ति, रामभरोसे, जयकिशन इत्यादीनि भारतीय-लोकभाषासहजानि नामानि वा आर.बी.रोजे., जैक्‍सन इति+आंगलीकृत्‍य लिखन्‍तः गर्वायन्‍ते) तथैव सोयमन्‍यः+अभिनिवेशः एषु दिवसेषु+अस्‍माभिः+विलोकितः यत्‍सुप्रचलितानि शुद्धानि संस्‍कृतनामानि+अर्धदग्‍धै: संस्‍कृतान्+अनभिज्ञैः विक्रियन्‍ते, लिपिकरणे+अशुद्धया वर्तन्‍या रूपान्‍तरणम्+एव तेषाम् संजायते।
एतादृशेषु+उदाहरणेषु स्‍थलनामानि हृषीकेश इति+आदीनि ऋषिकेशत्‍वम्+अभजन्।
परिनिष्ठिता अपि हरिद्वारनिकटस्‍थम् हृषीकेशतीर्थम् ऋषिकेशम् लिखन्ति।
ऋषीणाम् केशलुंचनस्‍य+अयम् प्रक्रमः+तत्रैव  न+उपशाम्‍यति-ऋषिपत्‍नी+अपि विरूपयति।
अनसूया अनुसूया संजाता+अस्ति हिन्‍दीपत्रिकासु दूरदर्शन रेडियोप्रभतिषु च।
क्रिकेट क्रीडादक्षेषु दाक्षिणात्‍याः ये प्रविष्टाः+तत्पितृभ्‍याम् तेषाम् भारतीयसंस्‍कृतेः+अनुरुपाणि रुचिराणि नामधेयानि निर्धारितानि+आसन् सुनील गावस्‍कर, कपिलदेव: इत्यादीनि।
कस्‍यचन नाम आलवार विदुष: शठकोपाचार्यस्‍य नाम स्‍मारयितुम् शठकोपन् इति विहितम् स्‍यात् पितृभ्‍याम्।
शठकोपाचार्यस्‍य नाम मारन् इत्यपि+आसीत् यदनुसारम् भारतीयः वरिष्ठः राजनेता मुरासोलि मारन् सुप्रस्थित:।
तथैव कस्‍यचित् क्रिकेट दक्षस्‍य नाम शठकोपन् भवेत् यत्+तमिलभाषायाम् शडगोपन् इति लिख्‍यते।
तद्विलोक्‍य नागरीलिपिप्रवणास्‍तम् ‘सद्-गोपाल’ इत्येव सर्वत्र लिखन्ति।
सतः+अपि गोपनम् य: करोति स तु न+अस्‍माकम् संस्‍कृतौ साधीयान्+मन्‍यते किन्‍तु वराकस्‍य+अस्‍य नाम+एतावत्+विरुपितम् यत्+सः स्‍वयम्+अपि मन्‍ये सद्गोपनम्+एव+आत्‍मानम् मन्‍यमान: स्‍याद् यथा श्रीसूक्तोदीरितम् “पिगंलाम् हेममालिनीम्” इत्‍यादिनामसु पठितम् लक्ष्‍म्‍या नाम धारयन्‍ती सुप्रथिता चलचित्राभिनेत्री (यस्‍या नाम कर्मकांडदक्षेण शुद्धविप्रेण पित्रा हेममालिनि+इति निर्धारितम् स्‍यात्) सर्वत्र हेमा मालिनी+इति स्‍मर्यते, स्‍वयम्+अपि तथैव लिखेत्+चेत्+न+आश्‍चर्यम्।
एकः+अन्‍यः+अभिनेता दिवसेषु+एषु युवतिहृदयसम्राट्त्‍वम् बिभर्ति यन्‍नाम किम्+अस्‍ति+इति वयम् न+अद्य+अवधि वेत्तुम्+अपारयाम।
अयम् हि रितिकः+अस्ति।
को भवति रि‍तिक:? मन्‍ये केनचन+अभिज्ञेन ऋत्विक इति नाम परामृष्टम् स्‍यात्।
ऋत्विक् घटक: सुप्रसिद्धः+चलचित्र निर्माता+अभूत्+इति वयम् जानीम:।
तथैव+अयम्+अपि ऋत्विग् भवेत् किन्‍तु हिन्‍द्या रितिक: आंग्‍ल्‍या तु HRITHIK इति विलिख्‍यमानः+अयम् कस्‍य देशस्‍य जन: स्‍यात्+इति विश्‍वंभर एव वेत्ति।
केवलम् निदर्शनविधया प्रस्‍तुतैः+उदाहरणैः+भवन्‍तः+अनुमितवन्‍त: स्‍युः+यद् वैदेशिकाः+तु भारतीयनामभ्‍य: समर्पितस्‍वान्‍ता: सन्ति किन्‍तु वयम् भारतीयाः भारतीयानि नामानि विहायांगलानि आनायितुम् लालायिता:।
यानि भारतीयानि सन्ति तानि+अपि शुद्धतया लेखितुम् न+अस्‍माकम् धी:।
स्थिते चराचरनियन्‍ता प्रदेयात्‍सुबुद्धिम्+इति+एव+अशासाना वयम् विरमामः+अत्र+एव।
मस्तिष्‍कम्
द्राक्तरप्राणजीवन: नगरस्‍य सुप्रतिष्ठितः+चिकित्‍सकः आसीत्।
सर्वेः+अन्‍यैः+चिकित्‍सकै: पराड्मुखीकृता रोगिणः+तस्‍य चिकित्‍सया उल्‍लाघाः भूत्‍वा गच्‍छन्ति स्‍म।
द्राक्तरमहाशयः+अधुना जीवनस्‍य संध्‍याम्+अवलोकयन्+आसीत्।
वार्द्धक्‍यम्+आगतम्।
परम् शल्‍यक्रियायाम्+अधुना+अपि सः भृशम् प्रगल्‍भः+अभूत्।
एकदा विचित्रः एकः रोगी द्राकरस्‍य चिकित्‍सालये प्राप्त:।
अस्‍य शिरसि प्रायो महती वेदना वर्त्तते स्‍म।
तेषु दिनेषु मानसी चिन्‍ता+अपि तस्‍य भूयसी अभूत्।
पत्न्‍या: प्रत्येकम् कृत्‍ये सः प्रातिकूल्‍यम् पश्‍यति स्‍म।
यदि पत्‍नी मार्गे कमपि जनम् पश्‍यति स्‍म, स इदम्+एव शङ्कते स्‍म यत्+सा तस्‍मै स्निह्यति।
एवम् तस्‍य महती मानसी चिन्‍ता आसीत्।
द्राक्तरेण निदानम् कृतम्।
विविधयन्‍त्रयोजनानन्‍तरम् तेन निश्चितम् यत्+रोगिणः+ मस्तिष्‍के दौर्बल्‍यम्+आगतम्+अस्ति।
तेन कथितम्, भवान् मनश्चिकित्‍सालये कतिपयदिवसान् यावद्वसतु।
भवतः मस्तिष्‍कम् निर्बलम् जातम्।
श्‍व: अहम् शल्‍यक्रियाम् कृत्‍वा शिरसि मस्तिष्‍कभागस्‍य+उपरि एकेन विशेषप्रकारकेण मर्दनेन (मालिश massage) मस्तिष्‍कस्‍य पुष्टये प्रयत्‍नम् विधास्‍यामि।
आशासे+अनेन प्रयोगेण भवान् उल्‍लाघः भविष्‍यति।
रोगी यथाकथितम् द्राक्तरस्‍य चिकित्‍सालये निवासम्+अकरोत्।
द्वितीये एव दिने द्राक्तरेण शल्‍यक्रियादिकम् विहितम्।
प्राणजीवनेन सः+अयम् नवीनः एव प्रयोग: कृतः+अभूत्।
एतस्‍य प्रयोगस्‍य साफल्‍ये सति जगत: सम्‍मुखे नवीना क्रान्ति: स्‍थापिता भविष्‍यति+इति+आसीत्+तस्‍य+अनुमानम्।
अतएव शल्‍यक्रियाया: समये सः+अयम् भविष्‍यत: कल्‍पनया+आक्रान्‍त:, सुभृशम् प्रसन्‍न: आतुरः+च+अभूत्।
भगवत्‍कृपया शल्‍यक्रिया शीघ्रम् समाप्ता।
रोगी स्‍वप्रकोष्ठे प्रेषित:।
अपरस्मिन् दिने यथैव द्राक्तरमहाभागः+चिकित्‍सालये समाजगाम, शल्‍यचिकित्‍सालयम् दृष्ट्वा सः+अयम् सुमहदाश्‍चर्यचकितः+अतिष्ठत्।
रोगिणः+तस्‍य मस्तिकष्‍कम्, यत्+हि शल्‍यक्रियाया: समये बहि: नि:सारितम्+आसीत्, तत् सुरक्षकौषधपात्रः एव स्‍थापितम्+आसीत्।
आतरतायाम्+अन्‍यमनस्‍कतायाम् च तस्‍य योजनम् द्राक्तरेण विस्‍मृतम्+आसीत्।
अनर्थ: सञ्जात:!! यम् प्रयोगम् सफलम् द्रष्टुम् द्राक्तरेण सः+अयम् सुमहान् श्रम: कृतः+अभूत्, तस्‍य साफल्‍यम् तु दूरे, तस्‍य विधिः+एव पूर्णः न जात:।
सर्व: स्‍वप्नः भग्‍न:।
यस्‍य रोगिणः मस्तिष्‍के दौर्बल्‍यम्+आसीत्, तस्‍य मस्तिष्‍के पुष्टिकारकद्रव्‍याणाम् मर्दनम् तु दूरे तिष्‍ठतु, मस्तिष्‍कम्+एव शरीरात्+अपगतम्।
किम्+अधुना भावि! शरीरस्‍य सर्वाधिकः मूल्‍यवान् भाग: तस्‍य वराकस्‍य शरीरात्+अपसृत:।
किन्‍तु भगवत्कृपया मस्तिष्‍कम्+इदम् सुरक्षकौषधिप्रभावात् (Preservative Mixture) यथावत्, अविकृतम्+आसीत्।
द्राक्तरः रोगिण: प्रकोष्ठे अधावत्।
किन्‍तु आश्‍चर्यम्+आसीत्+यत् प्रकोष्ठम् तत्+अभूत् रिक्तम्।
हन्‍त! यदि रोगी अभविष्‍यत्+तर्हि तस्‍य शिरसि पुनः+मस्तिष्‍कम् योजयितुम्+आसीत्+सुशकम्।
किन्‍तु सः+अपि गत:।
प्रकोष्ठरक्षकेण कथितम् यद्रोगी स्‍वस्‍थः भूत्‍वा+अधुना+एव गत:।
परम् द्राक्तरः नैव विश्‍वासम्+अकरोत्।
ज्ञातम् तेन यत्+रोगी रात्रौ+एव मृतः+ भवेत्।
एतस्मिन् वार्धक्‍ये तदिदम्+अपयशः+अपि+अभूत्+अलिखितम् भाग्‍ये।
व्‍यतिगतः भूयान् काल:।
व्‍यस्‍मरत्+सर्वाम्+इमाम् घटनाम् द्राक्तरमहाभाग:।
एकदा स नद्याम् स्‍नानार्थम् ग्रामपरिसरे गतः+अभूत्।
यथैव वस्‍त्रादिकम्+उत्तार्य स स्‍नातुम् सज्‍जः+अभूत्+तथैव स्‍वस्‍थः एकः मनुष्‍य: पृष्ठत: समुपासरत्।
द्राक्‍तरेण परिचितम् यत्+अयम् तु स एव रोगी! स शीघ्रम्+अपृच्‍छत्- किम् भवान्+अधुना+अपि जीवति? मस्तिष्‍कसदृशस्‍य+अमूल्‍यस्‍य+अङ्गस्‍य+अभावे+अपि किम् भवान् प्राणिति? आश्‍चर्यम् यन्‍मया भवतः मस्तिष्‍कम् पुन: स्‍थापयितुम् विस्‍मृतम्।
किम् भवान् स एव? शीघ्रम् वदतु।
सुमहत्+आश्‍चर्यम् मे।”
‘न मया ज्ञायते यत्+भवता मम मस्तिष्‍कम् न पुन: स्‍थापितम्।
किन्तु+इदम् निश्चितम्+अनुभवामि कृतज्ञ: सन् यद्भवताम् चिकित्‍सा+अनन्‍तरम् होराद्वयेन+एव मम सर्वः+अपि रोग: समूलम् नाशित:।
न+अहम्+अधुना चिन्‍ताकुलः+तिष्ठामि।
अहम् स्‍वदयितया सह प्रगाढम् प्रेमाणम् करोमि, किन्‍तु कदापि ईर्ष्‍या, व्‍याकुलता च माम् न बाधेते।
कस्‍यचित्+अपि कार्यस्‍य करणीयत्‍ने न+अहम् भारम्+अनुभवामि।
जीवनस्‍य स्‍वस्‍थम्+आनन्‍दम्+उपभुञ्जे।
ऋतूनाम् नृत्‍यम्+अहम् पश्‍यामि, पुष्‍पाणि लतिकाः+च मम हृदयम् मयूरवत्+नृत्‍यम् विधातुम् विवशयन्ति, किन्‍तु भविष्‍यतः+चिन्‍ता सर्वदार्थम् नष्टा।
पूर्वापेक्षया मम स्‍वास्‍थ्‍यम् नितराम्+उन्‍नतिम्+अभजत इति भवान्+एव पश्‍यति।
न+अहम्+अधुना पठितुम् प्रभवामि, परम् तत्+अहम् वाञ्छामि+अपि न।
अधुना+अहम् प्रकृते: स्‍वस्‍थम्+उपभोगम् कर्तुम्+अत्र+एव नद्याः+तटे स्‍वच्‍छन्‍दम् विचरामि।
मम+अस्‍या उल्‍लाघताया: कृते भवत: उपकारम् न+अहम् कदापि विस्‍मरामि।”
द्राक्‍तरमहाशय: सर्वम्+इदम् श्रावम् श्रावम् चकितः+अतिष्‍ठत्।
निश्चितम्+एव रोगी नितराम् स्‍वस्‍थ: प्रफुल्‍लः+च+अदृश्‍यत।
द्राक्‍तर: कथितवान् - “मया यत्+मस्तिष्‍कम् योजयितुम् विस्‍मृतम् तत्+अधुना+अपि मदीये चिकित्‍सालये वर्तते।
यदि भवान् मया सह चलेत्+तर्हि तत् पुनः+अपि योजयिष्‍ये।”
“न+अहम्+अधुना काम्+अपि चिकित्‍साम् वाञ्छामि।
विना मस्तिकष्‍म्+एव+अहम् सुखी अभूवम् अस्मि च।
शरीरस्‍य सर्वाधिकम् मूल्‍यवन्‍तम् भागम्+आदाय भवान्+एव प्रसन्नः+तिष्‍ठतु।
अन्‍यस्‍मै वा कस्‍मैचन ददातु+एतत्।
अहम् तु यस्‍य+अङ्गस्‍य कारणात्+इयत्+अवधिः दु:खम्+अनुभूतवान्, यस्‍य निर्गमानन्‍तरम् च जगत्+एतत् सुखानम्+आलयम्+अनुभवामि, तस्‍य+अङ्गस्‍य पुनः+दर्शनम्+अपि न+इच्‍छामि”- इति कथयन्, मन्‍दमन्‍दम् गायन् सः+अयम्+अपक्रान्‍त:।
आश्‍चर्यचकितो द्राक्‍तर: प्राणजीवनः+अपि विना स्‍नानम्+एव चिकित्‍सालयम् पराववृते।
विचारचातुर्यम्
वाशिङ्गटननगरस्‍य एकस्मिन् महाविद्यालये विश्वविदिता: भौतिक-वैज्ञानिका:, रसायनवैज्ञानिकाः+च कुशाग्रबुद्धिन् छात्रान् रसायनविज्ञानम् अध्‍यापयन्ति स्‍म।
एकदा तस्मिन् विद्यालये रसायनविज्ञानस्‍य अभिनवगवेषणाया: श्रेणि: पठन्‍ती अभूत्।
विविधानि यन्‍त्राणि पर:शतम् च छात्रा:, वैज्ञानिकवाराणाम्+आज्ञानुसारम् रसायनविज्ञाने नवान् प्रयोगान् कुर्वन्‍त: आसन्।
तस्मिन्+एव समये भारतात् अमेरिकादेशम् गता: केचन अर्द्धशिक्षिता: कृषका: वाशिंगटननगरस्थितविद्यालयान् पश्‍यन्‍त: तत्रापि प्रापु:।
एते कृषका: अमेरिकादेशीयाम् कृषिपद्धतिम् द्रष्टुम् गताः अभूवन्।
रसायनविज्ञानस्‍य+अस्‍या: श्रेण्‍या: सम्‍मुखे सर्वे+अपि कृषका: स्थिता: तेषाम् प्रयोगरीतिम् कतिपयम् समयम् यावत् अवलोकयामासु:।
एकेन कृषकेण पृष्टम्- “प्राध्‍यापकमहोदय! अधुना श्रेण्‍याम् किम् अध्‍याप्‍यते?”
“वयम् एवंविधस्‍य रसायनस्‍य गवेषणायाम् संलग्‍ना: स्‍म:, यत् सर्वद्रावकम् भवेत् (Universal Solvent) अर्थात् जगत: सर्वान्+अपि पदार्थान् जलवत् द्रावयित्‍वा विनाशयेत्!!” अध्‍यापकेन+उत्तरम् दत्तम्।
“सर्वान्+अपि पदार्थान्?” चकितेन कृषकेण पृष्टम्।
“ओम्! सर्वान्+अपि धातून्, सर्वान् पदार्थान्, रयीन्।
(Matter) ” अत्यन्तम् गौरवपूर्णया गिरा वैज्ञानिक: उत्तरम्+अदात्।
सर्वे+अपि द्रष्टार: कुतूहलेन, आश्चर्येण, गौरवेण च आत्‍मविस्‍मृता अतिष्‍ठन्।
पृष्‍ठत: एकेन वृद्धेन अशिक्षितप्रायेण कृषकेण स्‍वदेशभाषायाम्+उक्तम् -
“हन्‍त! एते वैज्ञानिका: विद्वांस: कथ्‍यन्‍ते? एतान् महाभागान् पृच्‍छत, यत्+यदा एवंविधम् विश्वद्रावकम् रसायनम् सिद्धम् भविष्‍यति तदा तस्‍य स्‍थापनम् कस्‍य धातो: पात्रे करिष्‍यते?”
पंडितरामानन्‍दस्‍य पत्रम्
रात्रिन्दिवम् भगवत्‍स्‍मरणपरो भजनानन्‍दी धर्मनिष्ठ: प्राच्‍यसंस्‍कृतिसमुपासक: पण्डितरामनन्‍दो भूगोलस्‍य विज्ञाता+आसीत्।
राजसेवाया‍म्+अपि पदम्+अनेन निहितम्।
किन्‍तु भाग्‍यचक्रपतितः+अयम् वङ्गदेशे कस्मिंश्चित् विद्यालये भूगोलाध्‍यापको नियतः+अभूत्।
एको मासः+अपि न व्‍यतीतः+अस्‍य पाठ्यतः+तत्र किन्‍तु+अयम् दुर्दशाग्रस्‍त एतावान् संजातो यत्+अनेन+अस्‍मान् प्रति करुणापूर्णम्+इदम् पत्रम्+अलेखि: -
“प्रियवर्यम् सम्‍पादकमहोदय, दण्‍डवत् प्रणामा:! जानाति+एव भवान् यत्+अहम्+अत्र वङ्गदेशे भूगोलाध्‍यापकः+अस्मि।
प्रतिदिनम् प्रातः+होरात्रयम् भगवत्‍स्‍मरणम् कृत्‍वा विद्यालये गच्‍छामि।
भवान्+तु जानाति+एव यत्+मम शरीरसम्‍पत्तिः+भगवत्‍कृपया प्रचुरा+अस्ति।
एकस्मिन् चोलके पञ्चगजपरिमितम् वस्‍त्रम्+आवश्‍यकम् भवति।
तैलमर्दनम्+अत्र बहु प्रचलितम्।
मम शरीरे मर्दनाय प्रतिदिनम् शेटकपरिमितम् तैलम्+आवश्‍यकम् भवति।
यद्यपि+अत्र श्रेष्ठिनाम् संख्‍या बहुतरा, सर्वे+अपि च श्रेष्ठिनः धर्मप्राणाः+तथापि न जाने किमिति माम् न कः+अपि भोजनाय+आमन्‍त्रयति।
माम् दृष्‍ट्वा+एव पलायन्‍ते सर्वे।
अत्र मनुजावाह्या रिक्‍शाशकटि: प्रचलिता+अस्ति।
मम गृहम् विद्यालयात्+क्रोशद्वयम् दूरे।
किन्‍तु मया चरणाभ्‍याम्+एवम् गन्‍तव्‍यम् भवति।
न कः+अपि रिक्‍शाचालकः माम्+आरोहयितुम् साहसम् कुरुते।
एकदा मया एकः रिक्‍शाचालक: प्रोक्त:, भ्रात:, माम् विद्यालयम् प्रति नय, किन्‍तु+अनेन उत्तरितम्- “महाशय, मम एका पत्‍नी, चत्‍वार: पुत्रा: द्वे पुत्र्यौ च सन्ति।
माम् विहाय परिवारे कः+अपि न+उपार्जक:।
“मया पृष्टम् - “परिवारस्‍य परिचयः न मया पृष्ट:।
अहम् तु विद्यालयम् जिगमिषामि।
”उत्तरम्+अस्‍य+आसीत् - “महाशय! परिवारस्‍य परिचयम् न+अहम् ददामि, अहम् तु कथयामि यत्+माम्+अन्‍तरा न कः+अपि उपार्जयति परिवारे, अतः+ मन्‍मृत्‍योनन्‍तरम् कः+अस्‍य परिवारस्‍य भरणप्रोषणम् करिष्‍यति? भवन्‍तम् शकटौ+आरोह्य‍ च मन्‍मृत्‍युः+ध्रुव:।”
श्रुतम् भवता! एवंविधानि भजनानि प्रत्यहम्+अत्र शृणोमि।
एकदा विद्यालयस्‍य+इतिहासाध्‍यापकेन सह वार्तालापम् कुर्वन्+आसम्।
मया कुतूहलवशात्+पृष्टम्- “वङ्गप्रदेशे दुर्भिक्षम् सुमहत् पतितम्+अभूत्।
किम्+एतत्+विषये भवता+अध्‍ययनम् कृतम्?” तेन+उत्तरितम् - “आम् महद् दुर्भिक्षम्+आसीत्+अत्र।
अतः एव तु मादृशा दुर्बलगात्रा जना अत्र निवसन्ति।
अस्‍मान् दृष्‍ट्वा कः+अपि कथयितुम् शक्नोति यत्+अत्र दुर्भिक्षम् पतितम् (प्रसृतम्) भवेत्।”
मया पृष्टम् - “किन्‍तु माम् दृष्ट्वा कः+अपि किम् कथयेत्।”
स उक्तवान् - “भवन्‍तम् दृष्ट्वा? भवन्‍तम् दृष्ट्वा तु सर्वे+अपि ज्ञातुम् शक्‍नुवन्ति यत् किमिति+अत्र दुर्भिक्षम् पतितम्?” अहम् निरुत्तरः+अभूवम्।
तेन पुनः+उक्तम् - “यदि वङ्गप्रदेशे दुर्भिक्षस्‍य कारणम् किमिति विषये कश्चित्+अन्‍वेषणम् कर्त्तुम्+इच्‍छेत् तर्हि स भवन्‍तम् भवद्भोजनमात्राम् च दृष्ट्वा+अतीव प्रसन्‍नः भवत्, दुर्भिक्षस्‍य कारणम् च क्षणेन+एव जानीयात्।”
श्रुतम् भवता? इयम्+अस्ति मम स्थिति:।
छात्राः+तु अत्र अतीव धूर्ता:।
ते जानन्ति यत्+अहम् धार्मिक:, शाकाहारी, भजनानन्‍दी च+अस्मि।
अतएव ते मदुपरि क्रुद्धा:।
एकदा प्रातः+एव भूगोलकक्षायाम् मया मौखिकपरीक्षा गृहीता-मया पृष्टम्” छात्रा: वदत, वर्षाकाले किम् भोज्‍यवस्‍तु सर्वाधिकम्+उत्‍पद्यते? सर्वे ऊचु: “दर्दुरा:।”
मया त्‍वरितम्+आचमनम् विधाय कर्णौ स्‍पृष्टौ।
आचमनार्थम् यदा+अहम् कक्षातः बहिः+अगच्‍छम् तदैव कश्चन धूर्त्तः+छात्रः मदासन्‍द्याम् समायात:, आगत्‍य च यत् किंचित्‍प्रलपन् हसितुम्+आरब्‍ध:।
मया+आगत्‍य पृष्टम्- “किम् त्‍वम्+अध्‍यापकः+असि कक्षाया अस्‍या:।”
“नैव”, तेन कथितम्।
“तर्हि किमिति अत्र+आगत्‍य महिषवत् चीत्‍करोषि?” एतत्+श्रुत्‍वा सर्वे+अपि छात्रा: राक्षासवत् हसितुम्+आरब्‍धा:।
वदत, किम्+अहम्+अधुना कुर्याम्? एवम्+अविधान् प्रलापान् श्रुतवतो मम शरीरे श्‍वासरोगस्‍य+आक्रमणम् यदि भवेत्+तर्हि म+आश्‍चर्यम्+अत्र? किन्‍तु+आश्चर्यकरम् तु+इदम्+अभूत् यत्+अहम्+एकस्‍य कविराजस्‍य सविधे+अगच्‍छम्।
स्‍वकीयरोगस्‍य च परिचयः मया प्रदत्त:।
मया+उक्तम् - “कविराज, अहम् श्‍वासरोगेण चिरात् पीडितः+अस्मि।
अधुना शीघ्रम्+एव नीरोगः भवेयम्+इत्यर्थम् भवताम् समीपे समागत:।”
वैद्यराजेन+उक्तम् - “महाशय, न भवता चिन्‍ता कार्या, श्‍वासरोगस्‍य+अहम् विशेषज्ञ:।
न+अत्र मे काठिन्‍यम् किम्+अपि, एतत्+तु मम वामहस्‍तस्‍य कृत्‍यम्।
एकाम् वटिकाम् दास्‍यामि, इयम् तादृशी शीघ्रचमत्‍कार‍कारिणी वटिका वर्तते यत् यथैव एका गुलिका गलादधः गच्‍छति, तथैव रोगिण: श्‍वासम् सर्वदार्थम् दूरीभवति।”
मम श्‍वासम् सर्वदार्थम् दूरीकर्तुम् बद्धपरिकरस्‍य+अस्‍य वैद्यस्‍य चिकित्‍सालयात्+अहम् त्‍वरितम् प्रधावित:।
एवंविधा+अस्ति मदीया स्थिति:।
कृपया स्‍वकीयायाम् पत्रिकायाम् मम करुणापूर्णाम् विज्ञप्तिम् प्रकाशयतु भवान् येन कश्चन दयार्द्रहृदयः राज्‍याधिकारी मम परिवर्त्तनम्+अन्‍यस्मिन् कस्मिंश्चन प्रदेशे कारयेत्।
कुशलम्+अन्‍यत्।
विनोद-वाटिका
विस्‍मरणशील: प्रमोद:
विस्‍मरणशील: (भुलक्कड) प्रमोद: प्रत्यहम्+एव पान्‍थवासे (होटल) स्‍वीयम् निवासप्रकोष्ठकम् विस्‍मरति स्‍म।
कदाचित् अष्टसंख्‍यर्के प्रकोष्ठके प्रविश्‍य प्रेमनारायणम् प्राक्रोपयत्, कदापि नवसंख्‍यके कक्षे निविश्‍य नवीनम् निर्वासयितुम् प्रायतत।
एकदा तु+अतीव लज्जित: स: स्‍वीयम् दशसंख्‍याकम् प्रकोष्ठकम् निर्निमेषाभ्‍याम् नयनाभ्‍याम् निकामम् निरीक्ष्‍य निश्चिनोति स्‍म-यत् इत: परम् न कदाचित्+अपि प्रमादम्+अहम् करिष्‍यामि।
द्वितीये दिने नगरभ्रमणात्+निवृत्तः+असौ महता+अवधानेन दशसंख्‍याके कक्षे निविश्‍य प्रहर्षम् प्राकाशयत्- ‘यद्+अद्य कियत्+अवधानम् मया रक्षितम्।
एकम्+अपरम् जनम् तत प्रविष्टम्+अपश्‍यत्+असौ।
तत्‍प्रकोष्ठस्थितम् सभ्‍यम् तम् स+उच्‍चैः+हासम् प्रावोचत्: “महाशय! दृश्‍यताम्+अद्य तु निभ्रमम् दशम्+असंख्‍याकम्+एव प्रकोष्ठकम्+उपगतः+अस्मि, पश्‍यत, द्वारे।”
सभ्‍यअसौ नितराम् चकित: प्रमोदस्‍य+अभिमुखम् आनखशिखम् वीक्षते स्‍म।
तादृक्चकितनिरीक्षणेन प्राभवत् प्रमोदस्‍य+अपि विस्‍मय:।
ततः+ नवीनसभ्‍य-महाशयेन+अनेन सह संलापम् कृत्‍वा प्रमोदेन परिज्ञातम् यत्+अद्य पान्‍थावासम्+एव अपरम् प्रविष्टः+अस्मि!!
सभ्यस्‍य+अदृहासेन+अभिनन्दितः, मनसि च नितराम् लज्जितः+असौ परावर्तते स्‍म निजनिवासप्रकोष्‍ठकम् निम्‍नमुख:।
न्‍यायालये पंडित:
न्‍यायाधीश: - (संस्‍कृतपण्डितम् प्रति) कतिवारान् सूचितेन+अपि भवता कृतः मुहु: राजनियमभङ्ग:।
अतएव सहस्रत्रयम् मुद्राणाम् त्त्‍वाम् दण्‍डयामि।
पंण्डित: - (अञ्जलिम् बध्‍वा सविनयम्) धर्मावतार! तर्हि मया सह परलोकगामी कश्चिन्निर्दिश्‍यताम्।
न्‍यायाधीश: - कः+अस्‍य+अर्थ:?
पण्डित: - अस्मिन् जन्‍मनि तु जीवननिर्वाहोत्तरम् एतावत्+धनसंग्रहय न+अस्ति मम प्रत्‍याशा।
अतएव मया+इदम् निवेदितम् यत् धनसंग्रहार्थ लोकम्+इमम् परित्यज्य मया सह जन्‍मान्‍तरम् ग्रहीतुम् कः+ वा नियतीकृत: श्रीमता?
भाटिशकटचालक: (रिक्‍शाचालक:)
भाट्या शकटिचालक: - (यात्रिणम् प्रति) रेलशकटिविश्रामस्‍थानपर्यन्‍तम् गमनस्‍य एकम् रुप्‍यकम् ग्रहीष्‍यामि।
यात्री: - पुनः+मया सह गामिनः+अस्‍य वस्‍तुसमूहस्‍य किम् स्‍यात्?
शकटिचालक: - वस्‍तुसमूहः+तु निर्मूल्‍यम्+एव गच्‍छेत्।
यात्री: - तर्हि त्‍वम् वस्‍तुसमूहम्+एव।
रिक्षाशकट्याम् निधाय धूमशकटिपर्यन्‍तम् चल।
अहम् वायुशकलेन पृष्ठतः+त्वाम्+अनुसरामि।
प्रमाणपत्रम्
हस्‍तवाह्यायाम् शिशु-शकट्याम् शिशुम्+एकम् वहन्‍ती प्रौढा एका रुदन्‍तम् शिशु ससान्‍त्‍वनम् जगाद- ‘प्रमाणपत्र! स्‍वपिहि, किमिति रोदिषि?’
बालकस्‍य+अस्‍य एवंविधसम्‍बोधनेन नितराम् विस्मितः मार्गे गच्‍छन्+एक: सभ्‍यः भृशम्+अभूत्+चकित:।
कौतुकोत्‍कण्‍ठाम् दयमितुम्+अप्रभवन्, अतएव तया सह कियत्+दूरम् गच्‍छन्, पप्रच्‍छ पुरुष: प्रौढाम् प्रकारेण केनचित् - ‘तत्रभवति! अपि बालकस्‍य+अस्‍य किम् नामधेयम्+उक्तम्, ‘प्रमाणपत्र‘ इति?
प्रौढा- “आम्।”
“तर्हि इदम्+अलौकिकम् नूनम्!”
प्रौढा- न्+अत्र वैचित्र्यम् कि‍ञ्चित्।
बालकस्‍य+अस्‍य मातामह: पुत्रीम् स्‍वाम्।
(अस्‍यशिशोः+जननीम्) “सहशिक्षणालये” यत्र स्त्रिय: पुरुषाः+च सह पठन्ति (कोएज्‍युकेशनल इंस्‍टीटयूशन) स+आग्रहम् पाठयितुम्+एच्‍छत्।
तदा पृष्ठम्+आसीत्+मया- “अन्‍यविद्यालयान्+अपेक्षया एतस्मिन् विद्यालये कः विशेष:?”
तदा उत्तरितम्+आसीत्+तेन - “अस्‍मात्+विद्यालयात् सा+इयम्+उत्‍कृष्टम् प्रमाणपत्रम् प्राप्नुयात्”।
हन्‍त! विद्यालये ताम् प्रवेश्‍य स्‍वल्‍पसमयानन्‍तरम्+एव स्‍वर्गवासी समभूत्+असौ (अश्रूणि विसृजति)।
किन्‍तु यदा सा+इयम् बालिका (अस्‍य शिशोः+माता) अध्‍ययनम् समाप्‍य विद्यालयात्+प्रतिनिवृत्ता तदा उत्‍सङ्गे शिशुम्+इमम् वहन्‍ती गृहम्+आगच्‍छत्।
नरम् न+आसीत्+इह लोके कन्‍यकाया: पिता तस्मिन् समये, यम् हि परिपृच्‍छा+इयम्+आत्‍मगतम्।
किन्‍तु मया अनुमितम् यत् अस्‍या: पित्रा यदुक्तम् तदनुसारम्+इदम्+एव तत् प्रमाणपत्रम्।
अतएव हि बालकस्‍य+अस्‍य नाम “प्रमाणपत्रम्” इत्येव अहम्+अजानाम्।
कः वा+आसीत्+अन्‍यः उपाय:? तत आरभ्‍य+एव बालकः+अयम्+एतत्+नाम्‍ना+एव संबोध्‍यते।”
प्रश्‍नकर्ता सभ्‍यः+अयम् नवीनसभ्‍यताम् मनसि पर्यालोचयन् जगाम यथागतम्।