<2. Name of the book : “Bhasa-Nataka-Chakram”>भीष्मः---दुर्योधनादीनां पितामहः। => भीष्मः---दुर्योधनादीनाम्+ पितामहः। द्रोणः---दुर्योधनादीनां धनुराचार्यः। => द्रोणः---दुर्योधनादीनाम्+ धनुराचार्यः। कर्णः---अङ्गोश्वरो दुर्योधनस्य => कर्णः---अङ्गेश्वरः+ दुर्योधनस्य गोमित्रकः---कश्चिद् गोपालः। => गोमित्रकः---कश्चित्+ गोपालः। राजा---मत्स्यदेशाधिपतिर्विराटनामा। => राजा---मत्स्यदेशाधिपतिः+विराटनामा। भगवान्---ब्राह्मणव्यञ्जनो युधिष्ठिरः। => भगवान्---ब्राह्मणव्यञ्जनः+ युधिष्ठिरः। भीमसेनः---धर्मपुत्रस्यानुजः। => भीमसेनः---धर्मपुत्रस्य+अनुजः। सूतः---विराटस्याभिमन्योश्च => सूतः---विराटस्य+अभिमन्योः+च पृथिव्यर्जुनभीमदूतो => पृथिव्यर्जुनभीमदूतः+ दुर्योधनो भीष्मयुधिष्ठिरः => दुर्योधनः+ भीष्मयुधिष्ठिरः स => सः+ पायाद् विराडुत्तरगोऽभिमन्युः => पायात्+ विराट्+उत्तरगः+अभिमन्युः विराडुत्तरगोऽभिमन्युः => विराट्+उत्तरगः+अभिमन्युः एवमार्यमिश्रान् => एवम्+आर्यमिश्रान् किन्नु => किम्+नु शब्द इव => शब्दः+ इव सर्वैरन्तःपुरैः => सर्वैः+अन्तःपुरैः सार्धं प्रीत्या => सार्धम्+ प्रीत्या यज्ञो दुर्योधनस्यैषः => यज्ञः+ दुर्योधनस्य+एषः+ दुर्योधनस्यैषः कुरुराजस्य => दुर्योधनस्य+एषः+ कुरुराजस्य ब्राह्मणास्त्रयः।) => ब्राह्मणाः+त्रयः।) द्विजोच्छिष्टैरन्नैः => द्विजोच्छिष्टैः+अन्नैः प्रकुसुमितकाशा इव => प्रकुसुमितकाशाः+ इव दिशो => दिशः+ हविर्धूमैः => हविः+धूमैः हृतकुसुमगन्धास्तरुगणाः। => हृतकुसुमगन्धाः+तरुगणाः। मृगैस्तुल्या व्याघ्रा => मृगैः+तुल्याः+ व्याघ्राः+ व्याघ्रा वधनिभृतसिंहाश्च => व्याघ्राः+ वधनिभृतसिंहाः+च वधनिभृतसिंहाश्च => वधनिभृतसिंहाः+च गिरयो => गिरयः+ दीक्षां प्राप्ते => दीक्षाम्+ प्राप्ते जगदपि => जगत्+अपि समं दीक्षितमिव => समम्+ दीक्षितम्+इव दीक्षितमिव => दीक्षितम्+इव द्वितीयः---सम्यग् भवानाह। => द्वितीयः---सम्यक्+ भवान्+आह। भवानाह। => भवान्+आह। तृप्तोऽग्निर्हविषाऽमरोत्तममुखं तृप्ता => तृप्तः+अग्निः+हविषा+अमरोत्तममुखम्+ तृप्ताः+ तृप्ता द्विजेन्द्रा => तृप्ताः+ द्विजेन्द्राः+ द्विजेन्द्रा धनैस्तृप्ताः => द्विजेन्द्राः+ धनैः+तृप्ताः धनैस्तृप्ताः => धनैः+तृप्ताः पक्षिगणाश्च => पक्षिगणाः+च गोगणयुतास्ते => गोगणयुताः+ते हृष्टं सम्प्रति => हृष्टम्+ सम्प्रति सर्वतो जगदिदं => सर्वतः+ जगत्+इदम्+ जगदिदं गर्जन्नृपे => जगत्+इदम्+ गर्जत्+नृपे गर्जन्नृपे => गर्जत्+नृपे सद्गुणैरेवं लोकमुदारुरोह => सद्गुणैः+एवम्+ लोकम्+उदारुरोह लोकमुदारुरोह => लोकम्+उदारुरोह सकलं देवालयं => सकलम्+ देवालयम्+ देवालयं तद्गुणैः => देवालयम्+ तद्गुणैः तृतीयः---इमेऽत्रभवन्तो द्विजातयः, => तृतीयः---इमे+अत्रभवन्तः+ द्विजातयः, राज्ञां वेष्टनपट्टघृष्टचरणाः => राज्ञाम्+ वेष्टनपट्टघृष्टचरणाः श्लाघ्यप्रभूतश्रवा => श्लाघ्यप्रभूतश्रवाः+ वार्द्धक्येऽप्यभिवर्धमाननियमाः => वार्द्धक्ये+अपि+अभिवर्धमाननियमाः स्वाध्यायशूरैर्मुखैः। => स्वाध्यायशूरैः+मुखैः। विप्रा यान्ति => विप्राः+ यान्ति प्रकर्षशिथिला यष्टित्रिपादक्रमाः => प्रकर्षशिथिलाः+ यष्टित्रिपादक्रमाः शिष्यस्कन्धनिवेशिताञ्चितकरा जीर्णा => शिष्यस्कन्धनिवेशिताञ्चितकराः+ जीर्णाः+ जीर्णा गजेन्द्रा => जीर्णाः+ गजेन्द्राः+ गजेन्द्रा इव => गजेन्द्राः+ इव अनवसितेऽवभृथस्नाने => अनवसिते+अवभृथस्नाने तावदग्निरुत्स्रष्टव्यो भवद्भिः। => तावत्+अग्निः+उत्स्रष्टव्यः+ भवद्भिः। धिग्, => धिक्+, दर्शितमेव => दर्शितम्+एव तावद् वटुचापलम्। => तावत्+ वटुचापलम्। कनकमयभुजेवाभाति => कनकमयभुजा+इव+आभाति चैत्याग्निर्लौकिकाग्निं द्विज => चैत्याग्निः+लौकिकाग्निम्+ द्विजः+ द्विज इव => द्विजः+ इव वृषलं पार्श्वे => वृषलम्+ पार्श्वे नात्यर्थं प्लुष्टपृष्ठा => न+अत्यर्थम्+ प्लुष्टपृष्ठा प्राग्वंशं चैष => प्राग्वंशम्+ च+एषः+ चैष धूमो => च+एषः+ धूमः+ धूमो गज => धूमः+ गजः+ गज इव => गजः+ इव नलिनीं फुल्लां => नलिनीम्+ फुल्लाम्+ फुल्लां प्रविशति => फुल्लाम्+ प्रविशति द्वितीयः---एवमेतद्, => द्वितीयः---एवम्+एतत्+, अग्निरग्निभयादेष भीतैर्निर्वास्यते => अग्निः+अग्निभयात्+एषः+ भीतैः+निर्वास्यते भीतैर्निर्वास्यते => भीतैः+निर्वास्यते ज्ञातिर्ज्ञातिभयादिव => ज्ञातिः+ज्ञातिभयात्+इव सिच्यमानापि => सिच्यमाना+अपि नारीवोपरतापत्या => नारी+इव+उपरतापत्या प्रथमः---सम्यग् भवानाह। => प्रथमः---सम्यक्+ भवान्+आह। भवानाह। => भवान्+आह। एतां चक्रधरस्य => एताम्+ चक्रधरस्य धर्मशकटीं दग्धुं => धर्मशकटीम्+ दग्धुम्+ दग्धुं समभ्युद्यतो => दग्धुम्+ समभ्युद्यतः+ समभ्युद्यतो => समभ्युद्यतः+ शनैर्वामनः। => शनैः+वामनः। वातेनाकुलितः => वातेन+आकुलितः शिखापरिगतश्चक्रं क्रमेणागतो => शिखापरिगतः+चक्रम्+ क्रमेण+आगतः+ क्रमेणागतो => क्रमेण+आगतः+ इदमपरं पश्य, => इदम्+अपरम्+ पश्य वल्मीकमूलाद् दहनेन => वल्मीकमूलात्+ दहनेन भीतास्तत्कोटरैः => भीताः+तत्कोटरैः समं भुजङ्गाः। => समम्+ भुजङ्गाः। समं विपन्नस्य => समम्+ विपन्नस्य देहाद् विनिःसृताः => देहात्+ विनिःसृताः यथेन्द्रियाणि => यथा+इन्द्रियाणि तृतीयः---इदमपरं पश्येतां => तृतीयः---इदम्+अपरम्+ पश्येताम्+ पश्येतां भवन्तौ, => पश्येताम्+ भवन्तौ, प्राणा इवोद्गताः => प्राणाः+ इव+उद्गताः इवोद्गताः => इव+उद्गताः प्रथमः---एवमेतत्, => प्रथमः---एवम्+एतत्, शुष्केणैकेन => शुष्केण+एकेन वनं पुष्पितपादपम्। => वनम्+ पुष्पितपादपम्। कुलं चारित्रहीनेन => कुलम्+ चारित्रहीनेन पुरुषेणेव => पुरुषेण+इव वनं सवृक्षक्षुपगुल्ममेतत् => वनम्+ सवृक्षक्षुपगुल्मम्+एतत् सवृक्षक्षुपगुल्ममेतत् => सवृक्षक्षुपगुल्मम्+एतत् प्रकाममाहारमिवोपभुज्य। => प्रकामम्+आहारम्+इव+उपभुज्य। हुताशनोऽसौ => हुताशनः+असौ नदीमुपस्प्रष्टुमिवावतीर्णः => नदीम्+उपस्प्रष्टुम्+इव+अवतीर्णः गतो वृक्षाद् => गतः+ वृक्षात्+ वृक्षाद् वृक्षं => वृक्षात्+ वृक्षम्+ वृक्षं विततकुशचीरेण => वृक्षम्+ विततकुशचीरेण कदल्या विप्लुष्टं => कदल्याः+ विप्लुष्टम्+ विप्लुष्टं पतति => विप्लुष्टम्+ पतति परिणामादिव => परिणामात्+इव चाग्रे => च+अग्रे तालो मधुपटलचक्रेण => तालः+ मधुपटलचक्रेण चिरं मूले => चिरम्+ मूले परशुरिव => परशुः+इव सत्पुरुषरोष इव => सत्पुरुषरोषः+ इव प्रशान्तो भगवान् => प्रशान्तः+ भगवान् एतदग्नेर्बलं नष्टमिन्धनानां => एतत्+अग्नेः+बलम्+ नष्टम्+इन्धनानाम्+ नष्टमिन्धनानां परिक्षयात्। => नष्टम्+इन्धनानाम्+ परिक्षयात्। दानशक्तिरिवार्यस्य => दानशक्तिः+इव+आर्यस्य विभवानां परिक्षयात् => विभवानाम्+ परिक्षयात् स्रुग्भाण्डमरणीं दर्भानुपभुङ्क्ते => स्रुग्भाण्डम्+अरणीम्+ दर्भान्+उपभुङ्क्ते दर्भानुपभुङ्क्ते => दर्भान्+उपभुङ्क्ते व्यसनित्वान्नरः => व्यसनित्वात्+नरः परिच्छदमिवात्मनः => परिच्छदम्+इव+आत्मनः अवनतविटपो नदीपलाशः => अवनतविटपः+ नदीपलाशः पवनवशाच्चलितैकपर्णहस्तः। => पवनवशात्+चलितैकपर्णहस्तः। दवदहनविपन्नजीवितानामुदकमिवैष करोति => दवदहनविपन्नजीवितानाम्+उदकम्+इव+एषः+ करोति तृतीयः---तदागम्यताम्। => तृतीयः---तत्+आगम्यताम्। वयमपि => वयम्+अपि तावदुपस्पृशामः। => तावत्+उपस्पृशामः। अयमत्रभवता => अयम्+अत्रभवता कुरुराजो दुर्योधनो => कुरुराजः+ दुर्योधनः+ दुर्योधनो भीष्मद्रोणपुरःसरः => दुर्योधनः+ भीष्मद्रोणपुरःसरः सर्वराजमण्डलेनानुगम्यमान इत => सर्वराजमण्डलेन+अनुगम्यमानः+ इतः+ इत एवाभिवर्तते। => इतः+ एव+अभिवर्तते एवाभिवर्तते। => एव+अभिवर्तते महीं जय => महीम्+ जय रोषं परित्यज, => रोषम्+ परित्यज, इत्येवमागतकथामधुरं ब्रुवन्तः => इत्येवम्+आगतकथामधुरम्+ ब्रुवन्तः पाण्डवपरिग्रहमेव => पाण्डवपरिग्रहम्+एव तदागम्यताम्। => तत्+आगम्यताम्। वयमपि => वयम्+अपि कुरुराजं सम्भावयामः। => कुरुराजम्+ सम्भावयामः। प्रथमोऽङ्कः => प्रथमः+अङ्कः प्रविशतो भीष्मद्रोणौ।) => प्रविशतः+ भीष्मद्रोणौ।) द्रोणः---धर्ममालम्बमानेन => द्रोणः---धर्मम्+आलम्बमानेन दुर्योधनेनाहमेवानुगृहीतो नाम। => दुर्योधनेन+अहम्+एव+अनुगृहीतः+ नाम। बन्धूनवलङ्घ्य => बन्धून्+अवलंघ्य मित्राण्याचार्यमागच्छति => मित्राणि+आचार्यम्+आगच्छति बालं ह्यपत्यं => बालम्+ हि+अपत्यम्+ ह्यपत्यं गुरवे => हि+अपत्यम्+ गुरवे प्रदातुर्नैवापराधोऽस्ति => प्रदातुः+न+एव+अपराधः+अस्ति पितुर्न => पितुः+न भीष्मः---एष दुर्योधनः, => भीष्मः---एषः+ दुर्योधनः, समुच्छ्रयं रणप्रियत्वादयशो => समुच्छ्रयम्+ रणप्रियत्वात्+अयशः+ रणप्रियत्वादयशो निपीतवान्। => रणप्रियत्वात्+अयशः+ निपीतवान्। धर्मं सुकृतस्य => धर्मम्+ सुकृतस्य भाजनं स => भाजनम्+ सः+ स एव => सः+ एव शकुनिश्च।) => शकुनिः+च।) कृतश्रद्धो ह्यात्मा => कृतश्रद्धः+ हि+आत्मा ह्यात्मा => हि+आत्मा परितोषं गुरुजनो => परितोषम्+ गुरुजनः+ गुरुजनो => गुरुजनः+ जगद् विश्वस्तं => जगत्+ विश्वस्तम्+ विश्वस्तं मे => विश्वस्तम्+ मे गुणो नष्टमयशः। => गुणः+ नष्टम्+अयशः। नष्टमयशः। => नष्टम्+अयशः। स्वर्गो यदि => स्वर्गः+ यदि कथयत्येतदनृतं => कथयति+एतत्+अनृतं परोक्षो न => परोक्षः+ न स्वर्गो बहुगुणमिहैवैष => स्वर्गः+ बहुगुणम्+इह+एव+एषः बहुगुणमिहैवैष => बहुगुणम्+इह+एव+एषः न्यायेनागतमर्थमतिसृजता => न्यायेन+आगतम्+अर्थम्+अतिसृजता न्याय्यमेव => न्याय्यम्+एव क्षत्रियाणां समृद्धिः => क्षत्रियाणाम्+ समृद्धिः वित्तमावर्ज्य => वित्तम्+आवर्ज्य सर्वं राज्ञा => सर्वम्+ राज्ञा देयं चापमात्रं => देयम्+ चापमात्रम्+ चापमात्रं सुतेभ्यः => चापमात्रम्+ सुतेभ्यः शकुनिः---सम्यगाह => शकुनिः---सम्यक्+आह गङ्गोपस्पर्शनाद् धौतकल्मषाङ्गोऽङ्गराजः। => गङ्गोपस्पर्शनात्+ धौतकल्मषाङ्गः+अङ्गराजः। धौतकल्मषाङ्गोऽङ्गराजः। => धौतकल्मषाङ्गः+अङ्गराजः। सराष्ट्रा नष्टाः => सराष्ट्राः+ नष्टाः क्रतुभिर्धरन्ते => क्रतुभिः+धरन्ते दुर्योधनः---अनुगृहीतोऽस्मि। => दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। द्रोणः---एह्येहि => द्रोणः---एहि+एहि अयमक्रमः। => अयम्+अक्रमः। द्रोणः---किं न => द्रोणः---किम्+ न दैवतं मानुषीभूतमेष => दैवतम्+ मानुषीभूतम्+एषः+ मानुषीभूतमेष तावन्नमस्यताम्। => मानुषीभूतम्+एषः+ तावत्+नमस्यताम्। तावन्नमस्यताम्। => तावत्+नमस्यताम्। अन्यायाचरणं मन्ये => अन्यायाचरणम्+ मन्ये भीष्ममुत्क्रम्य => भीष्मम्+उत्क्रम्य भवानेवम्। => भवान्+एवम्। कारणैरपकृष्टोऽहं भवतः। => कारणैः+अपकृष्टः+अहम्+ भवतः। अहं हि => अहम्+ हि जनितो भवान् => जनितः+ भवान् स्वयं ममायुधं => स्वयम्+ मम+आयुधम्+ ममायुधं वृत्तिरपह्नवस्तव। => मम+आयुधम्+ वृत्तिः+अपह्नवः+तव। वृत्तिरपह्नवस्तव। => वृत्तिः+अपह्नवः+तव। द्विजो भवान् => द्विजः+ भवान् क्षत्रियवंशजा वयं => क्षत्रियवंशजाः+ वयम्+ वयं गुरुर्भवान् => वयम्+ गुरुः+भवान् गुरुर्भवान् => गुरुः+भवान् शिष्यमहत्तरा वयम् => शिष्यमहत्तराः+ वयम् द्रोणः---नोत्सहन्ते => द्रोणः---न+उत्सहन्ते महात्मानो ह्यत्मानमपस्तोतुम्। => महात्मानः+ हि+आत्मानम्+अपस्तोतुम्। ह्यत्मानमपस्तोतुम्। => हि+आत्मानम्+अपस्तोतुम्। द्रोणः---एह्येहि => द्रोणः---एहि+एहि एवमेवावभृथस्नानेषु => एवम्+एव+अवभृथस्नानेषु खेदमवाप्नुहि। => खेदम्+अवाप्नुहि। दुर्योधनः---अनुगृहीतोऽस्मि। => दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। भीष्मः---एह्येहि => भीष्मः---एहि+एहि एवमेव => एवम्+एव बुद्धिप्रशमनं भवतु। => बुद्धिप्रशमनम्+ भवतु। दुर्योधनः---अनुगृहीतोऽस्मि। => दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। एवमेव => एवम्+एव समानीयाप्तदक्षिणान्। => समानीय+आप्तदक्षिणान्। जरासन्ध इवानय => जरासन्धः+ इव+आनय इवानय => इव+आनय आशीर्वचनेऽपि => आशीर्वचने+अपि शकुनिरुद्योगं जनयति। => शकुनिः+उद्योगम्+ जनयति। खल्वयं क्षत्रियकुमारः। => खलु+अयम्+ क्षत्रियकुमारः। प्राप्तक्रममुपभुज्यतां वयस्यविस्रम्भः। => प्राप्तक्रमम्+उपभुज्यताम्+ वयस्यविस्रम्भः। क्रतुव्रतैस्ते => क्रतुव्रतैः+ते तनुगात्रमेतत् => तनुगात्रम्+एतत् सोढुं बलं => सोढुम्+ बलम्+ बलं शक्ष्यसि => बलम्+ शक्ष्यसि अन्तस्त्वनामन्त्र्य => अन्तः+तु+अनामन्त्र्य राजर्षिधीराद् वचनाद् => राजर्षिधीरात्+ वचनात्+ वचनाद् भयं => वचनात्+ भयम्+ भयं मे => भयम्+ मे दुर्योधनः---एवमेव => दुर्योधनः---एवम्+एव बुद्धिरस्तु। => बुद्धिः+अस्तु। एष महेन्द्रप्रियसखो => एषः+ महेन्द्रप्रियसखः+ महेन्द्रप्रियसखो भीष्मको => महेन्द्रप्रियसखः+ भीष्मकः+ भीष्मको नाम => भीष्मकः+ नाम भवन्तं सभाजयति। => भवन्तम्+ सभाजयति। दुर्योधनः---स्वागतमार्याय। => दुर्योधनः---स्वागतम्+आर्याय। एष दक्षिणापथपरिघभूतो => एषः+ दक्षिणापथपरिघभूतः+ दक्षिणापथपरिघभूतो भूरिश्रवा => दक्षिणापथपरिघभूतः+ भूरिश्रवाः+ भूरिश्रवा नाम => भूरिश्रवाः+ नाम भवन्तं सभाजयिष्यति। => भवन्तम्+ सभाजयिष्यति। दुर्योधनः---स्वागतमार्याय। => दुर्योधनः---स्वागतम्+आर्याय। भवतो यज्ञं => भवतः+ यज्ञम्+ यज्ञं सभाजयता => यज्ञम्+ सभाजयता प्रेषितोऽभिमन्युर्भवन्तं सभाजयति। => प्रेषितः+अभिमन्युः+भवन्तम्+ सभाजयति। एष जरासन्धपुत्रः => एषः+ जरासन्धपुत्रः सहदेवो भवन्तमभिवादयति। => सहदेवः+ भवन्तम्+अभिवादयति। भवन्तमभिवादयति। => भवन्तम्+अभिवादयति। दुर्योधनः---एह्येहि => दुर्योधनः---एहि+एहि पितृसदृशपराक्रमो भव। => पितृसदृशपराक्रमः+ भव। सर्वं राजमण्डलं => सर्वम्+ राजमण्डलम्+ राजमण्डलं भवन्तं => राजमण्डलम्+ भवन्तम्+ भवन्तं सभाजयति। => भवन्तम्+ सभाजयति। दुर्योधनः---अनुगृहीतोऽस्मि। => दुर्योधनः---अनुगृहीतः+अस्मि। किन्नु => किम्+नु विराटो नागच्छति। => विराटः+ न+आगच्छति। नागच्छति। => न+आगच्छति। शकुनिः---प्रेषितोऽस्य => शकुनिः---प्रेषितः+अस्य वर्तत इति। => वर्तते+ इति। चाचार्य! => च+आचार्य! प्रतिगृह्यतां दक्षिणा। => प्रतिगृह्यताम्+ दक्षिणा। द्रोणः---दक्षिणेति। => द्रोणः---दक्षिणा+इति। दुर्योधनः---कथमाचार्योऽपि => दुर्योधनः---कथम्+आचार्यः+अपि किन्नु => किम्+नु सोमो बाल्यदत्तो => सोमः+ बाल्यदत्तः+ बाल्यदत्तो नियोगाच्छत्रच्छाया => बाल्यदत्तः+ नियोगात्+छत्रच्छाया नियोगाच्छत्रच्छाया => नियोगात्+छत्रच्छाया ख्यातिरस्ति। => ख्यातिः+अस्ति। किं तद् => किम्+ तत्+ तद् द्रव्यं => तत्+ द्रव्यम्+ द्रव्यं किं => द्रव्यम्+ किम्+ किं फलं => किम्+ फलम्+ फलं को => फलम्+ कः+ को विशेषः => कः+ विशेषः क्षत्राचार्यो यत्र => क्षत्राचार्यः+ यत्र विप्रो दरिद्रः => विप्रः+ दरिद्रः किमिच्छति। => किम्+इच्छति। किमनुतिष्ठामि। => किम्+अनुतिष्ठामि दुर्योधनः---किमिदानीं भवता => दुर्योधनः---किम्+इदानीम्+ भवता प्राणाधिकोऽस्मि => प्राणाधिकः+अस्मि गणनां कृतसाहसोऽस्मि। => गणनाम्+ कृतसाहसः+अस्मि। कृतसाहसोऽस्मि। => कृतसाहसः+अस्मि। स्वच्छन्दतो वद => स्वच्छन्दतः+ वद किमिच्छसि => किम्+इच्छसि किं ददानि => किम्+ ददानि भवतश्च => भवतः+च बाष्पवेगस्तु => बाष्पवेगः+तु मां बाधते। => माम्+ बाधते। सर्वे---कथमाचार्योऽपि => सर्वे---कथम्+आचार्यः+अपि बाष्पमुत्सृजति। => बाष्पम्+उत्सृजति। अफलस्ते => अफलः+ते दुर्योधनः---कोऽत्र। => दुर्योधनः---कः+अत्र। दुर्योधनः---आपस्तावत्। => दुर्योधनः---आपः+तावत्। भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति इमा आपः। => इमाः+ आपः। दूर्योधनः---आनय।(कलशं गृहीत्वा) => दूर्योधनः---आनय।(कलशम्+ गृहीत्वा) क्रियतां शौचम्। => क्रियताम्+ शौचम्। कार्यक्रियैव => कार्यक्रिया+एव मुखोदकमस्तु। => मुखोदकम्+अस्तु। पूर्वजिह्मतां मे => पूर्वजिह्मताम्+ मे दास्यतीति। => दास्यति+इति। शरशतकठिनं प्रयच्छ => शरशतकठिनम्+ प्रयच्छ हस्तं सलिलमिदं => हस्तम्+ सलिलम्+इदम्+ सलिलमिदं करणं => सलिलम्+इदम्+ करणम्+ करणं प्रतिग्रहाणाम् => करणम्+ प्रतिग्रहाणाम् लब्धो मे => लब्धः+ मे येषां गतिः => येषाम्+ गतिः क्वापि => क्व+अपि निराश्रयाणं संवत्सरैर्द्वादशभिर्न => निराश्रयाणाम्+ संवत्सरैः+द्वादशभिः+न संवत्सरैर्द्वादशभिर्न => संवत्सरैः+द्वादशभिः+न त्वं पाण्डवानां => त्वम्+ पाण्डवानाम्+ पाण्डवानां कुरु => पाण्डवानाम्+ कुरु संविभागमेषा => संविभागम्+एषा तावद् भोः! => तावत्+ भोः! यदप्रस्तुतमुत्पाद्य => यत्+अप्रस्तुतम्+उत्पाद्य युक्तेयं धर्मवञ्चना => युक्ता+इयम्+ धर्मवञ्चना द्रोणः---कथं धर्मवञ्चनेति। => द्रोणः---कथम्+ धर्मवञ्चना+इति। धर्मवञ्चनेति। => धर्मवञ्चना+इति। त्वदनार्यभावात् => त्वत्+अनार्यभावात् सर्वलोकमनार्यमिति => सर्वलोकम्+अनार्यम्+इति भ्रातॄणां पैतृकं => भ्रातॄणाम्+ पैतृकम्+ पैतृकं राज्यं => पैतृकम्+ राज्यम्+ राज्यं दीयतामिति => राज्यम्+ दीयताम्+इति दीयतामिति => दीयताम्+इति किं वरं => किम्+ वरम्+ वरं याचितैर्दत्तं => वरम्+ याचितैः+दत्तम्+ याचितैर्दत्तं बलात्कारेण => याचितैः+दत्तम्+ बलात्कारेण तैर्हृतम् => तैः+हृतम् सर्वे---कथं बलात्कारेण => सर्वे---कथम्+ बलात्कारेण अवभृथस्नानमात्रमेव => अवभृथस्नानमात्रम्+एव शकुनेर्वचनं न => शकुनेः+वचनम्+ न पाण्डवा द्रुपदराजसुतासहायाः => पाण्डवाः+ द्रुपदराजसुतासहायाः पृथिवीं भ्रमन्ति। => पृथिवीम्+ भ्रमन्ति। त्वं च => त्वम्+ च विमुखस्त्वयि => विमुखः+त्वयि वामास्तत् सर्वमेव => वामाः+तत्+ सर्वम्+एव सर्वमेव => सर्वम्+एव एवं तावदाचार्य! => एवम्+ तावत्+आचार्य! तावदाचार्य! => तावत्+आचार्य! बलात्कारसमर्थैस्तैः => बलात्कारसमर्थैः+तैः किं रोषो => किम्+ रोषः+ रोषो धारितस्तदा => रोषः+ धारितः+तदा धारितस्तदा => धारितः+तदा द्रोणः---अत्रेदानीं धर्मच्छलेन => द्रोणः---अत्र+इदानीम्+ धर्मच्छलेन वञ्चितो द्यूताश्रयवृत्तिर्युधिष्ठिरः => वञ्चितः+ द्यूताश्रयवृत्तिः+युधिष्टिरः द्यूताश्रयवृत्तिर्युधिष्ठिरः => द्यूताश्रयवृत्तिः+युधिष्टिरः सभास्तम्भं तुलयन्नेव => सभास्तम्भम्+ तुलयन्+एव तुलयन्नेव => तुलयन्+एव यद्येकस्मिन् => यदि+एकस्मिन् स्यान्नास्माञ्छकुनिराक्षिपेत् => स्यात्+न+अस्मान्+शकुनिः+आक्षिपेत् प्रस्तुतमन्यदापतितम्। => प्रस्तुतम्+अन्यत्+आपतितम्। कार्यमत्र => कार्यम्+अत्र द्रोणः---माऽत्र => द्रोणः---मा+अत्र कर्दनं कार्यम्, => कर्दनम्+ कार्यम्, कलह एव => कलहः+ एव भीष्मः---प्रसीदत्वाचार्यः। => भीष्मः---प्रसीदतु+आचार्यः। दुर्बलाश्च => दुर्बलाः+च कृपणाश्च => कृपणाः+च निराश्रयाश्च => निराश्रयाः+च त्वत्तश्च => त्वत्तः+च ज्येष्ठो भवान् => ज्येष्ठः+ भवान् प्रणयिनस्त्वयि => प्रणयिनः+त्वयि अलममर्षेण। => अलम्+अमर्षेण। दुर्योधनो हि => दुर्योधनः+ हि हितमपि => हितम्+अपि परुषार्थं रुष्यति => परुषार्थम्+ रुष्यति श्राव्यमाणो => श्राव्यमाणः+ वरपुरुषविशेषं नेच्छति => वरपुरुषविशेषम्+ न+इच्छति नेच्छति => न+इच्छति गतमिदमवसानं रक्ष्यतां => गतम्+इदम्+अवसानम्+ रक्ष्यताम्+ रक्ष्यतां शिष्यकार्यं => रक्ष्यताम्+ शिष्यकार्यं गज इव => गजः+ इव बहुदोषो मार्दवेनैव => बहुदोषः+ मार्दवेन+एव मार्दवेनैव => मार्दवेन+एव सम्बोधितोऽस्मि। => सम्बोधितः+अस्मि। एषोऽहं भवतच्छन्दमनुवर्ते। => एषः+अहम्+ भवतच्छन्दम्+अनुवर्ते। भवतच्छन्दमनुवर्ते। => भवतच्छन्दम्+अनुवर्ते। अहं तव => अहम्+ तव भीष्मः---एष इदानीं => भीष्मः---एषः+ इदानीम्+ इदानीं मार्गेणारब्धः। => इदानीम्+ मार्गेण+आरब्धः। मार्गेणारब्धः। => मार्गेण+आरब्धः। सान्त्वं हि => सान्त्वम्+ हि दुर्विनीतानामौषधम्। => दुर्विनीतानाम्+औषधम्। ममैव, => मम+एव, कुलस्यापि => कुलस्य+अपि तवैव => तव+एव त्वं वञ्च्यसे => त्वम्+ वञ्च्यसे तवात्र => तव+अत्र दोषस्त्वां पीडयामि => दोषः+त्वाम्+ पीडयामि वास्तु => वा+अस्तु तवैव => तव+एव परस्परगता हि => परस्परगताः+ हि समर्थयितुमिच्छामि। => समर्थयितुम्+इच्छामि। समर्थयितुमिच्छसि। => समर्थयितुम्+इच्छसि। किं सिन्धुराजेन => किम्+ सिन्धुराजेन किं द्रौणिनाहो => किम्+ द्रौणिना+अहो द्रौणिनाहो => द्रौणिना+अहो सार्धं पित्रा => सार्धम्+ पित्रा द्रोणः---किं शकुनिना?। => द्रोणः---किम्+ शकुनिना?। विपन्नं कार्यम्। => विपन्नम्+ कार्यम्। इतस्तावत्। => इतः+तावत्। इतस्तावत्। => इतः+तावत्। एवं तावत् => एवम्+ तावत् इतस्तावत्। => इतः+तावत्। शकुनिः---अयमस्मि। => शकुनिः---अयम्+अस्मि। क्रोधप्रायं वयो => क्रोधप्रायम्+ वयः+ वयो जीर्णं => वयः+ जीर्णम्+ जीर्णं क्षन्तव्यं => जीर्णम्+ क्षन्तव्यम्+ क्षन्तव्यं वटुचापलम्। => क्षन्तव्यम्+ वटुचापलम्। एष शिष्यस्य => एषः+ शिष्यस्य वात्सल्याच्छकुनिं याचते => वात्सल्यात्+शकुनिम्+ याचते एवं सान्त्वीकृतो => एवम्+ सान्त्वीकृतः+ सान्त्वीकृतो ह्येष => सान्त्वीकृतः+ हि+एषः+ ह्येष नैव => हि+एषः+ न+एव नैव => न+एव खल्वाचार्यः => खलु+आचार्यः, स्वकार्यलोभान्मां सान्त्वयति। => स्वकार्यलोभात्+माम्+ सान्त्वयति। परिक्रम्योपविशन्ति।) => परिक्रम्य+उपविशन्ति।) पाण्डवानां राज्यार्धं => पाण्डवानाम्+ राज्यार्धम्+ राज्यार्धं प्रति => राज्यार्धम्+ प्रति को निश्चयः => कः+ निश्चयः? दातव्यमिति => दातव्यम्+इति दुर्योधनः---दातव्यमिति => दुर्योधनः---दातव्यम्+इति वक्तुमर्हति => वक्तुम्+अर्हति किमस्माभिः => किम्+अस्माभिः सर्वमेव => सर्वम्+एव भवानिदानीं न => भवान्+इदानीम्+ न किञ्चिदाह। => किञ्चित्+आह। कर्णः---इदानीं किमभिदास्यामि, => कर्णः---इदानीम्+ किम्+अभिदास्यामि, किमभिदास्यामि, => किम्+अभिदास्यामि, भुक्तां परिपालितां => भुक्ताम्+ परिपालिताम्+ परिपालितां च => परिपालिताम्+ च सुभ्रातृतां न => सुभ्रातृताम्+ न प्रमाणं सङ्ग्रमकालेषु => प्रमाणम्+ सङ्ग्रामकालेषु वयं सहायाः => वयम्+ सहायाः बलवत्प्रत्यमित्रोऽनुपजीव्यश्च => बलवत्प्रत्यमित्रः+अनुपजीव्यः+च कुदेशश्चिन्त्यताम्! => कुदेशः+चिन्त्यताम्! शून्यमित्यभिधास्यामि => शून्यम्+इति+अभिधास्यामि पार्थाद् बलवत्तरः। => पार्थात्+ बलवत्तरः। ऊषरेष्वपि => ऊषरेषु+अपि सस्यं स्याद् => सस्यम्+ स्यात् दुर्योधनः---अथेदानीम्-- => दुर्योधनः---अथ+इदानीम् तोयमावर्जितं मे => तोयम्+आवर्जितम्+ मे श्रुतमिह => श्रुतम्+इह कुलवृद्धैर्यत् => कुलवृद्धैः+यत् प्रमाणं पृथिव्याम्। => प्रमाणम्+ पृथिव्याम्। तदिदमपनयो वा => तत्+इदम्+अपनयः+ वा जलं तत् => जलम्+ तत् सत्यमिच्छामि => सत्यम्+इच्छामि शकुनिः---अनृतवचनान्मोचयितव्यो भवान् => शकुनिः---अनृतवचनात्+मोचयितव्यः+ भवान् इतस्तावत्। => इतः+तावत्। इहात्रभवान् => इह+अत्रभवान् कुरुराजो भवन्तं => कुरुराजः+ भवन्तम्+ भवन्तं विज्ञापयति। => भवन्तम्+ विज्ञापयति। पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या, => पाण्डवानाम्+ प्रवृत्तिः+उपनेतव्या, प्रवृत्तिरुपनेतव्या, => प्रवृत्तिः+उपनेतव्या, राज्यस्यार्धं प्रदास्यति => राज्यस्य+अर्धम्+ प्रदास्यति भवानिदानीम्। => भवान्+इदानीम्। तावद् भोः! => तावत्+ भोः! कर्तुकामैश्छलनं भवद्भिः => कर्तुकामैः+छलनम्+ भवद्भिः संवत्सरैर्द्वादशभिर्न => संवत्सरैः+द्वादशभिः+न मयोपनेया => मया+उपनेया वरं ह्यदत्तं => वरम्+ हि+अदत्तम्+ ह्यदत्तं विशदाक्षरेण => हि+अदत्तम्+ विशदाक्षरेण अच्छलो धर्मः। => अच्छलः+ धर्मः। वयमपि => वयम्+अपि तावदस्मिन्नर्थे => तावत्+अस्मिन्+अर्थे तेषां त्वं => तेषाम्+ त्वम्+ त्वं पाण्डवानां => त्वम्+ पाण्डवानाम्+ पाण्डवानां कुरु => पाण्डवानाम्+ कुरु प्रतिज्ञां कुरु => प्रतिज्ञाम्+ कुरु सत्यां सत्या => सत्याम्+ सत्या दुर्योधनः---एष एव => दुर्योधनः---एषः+ एव हनूमत्त्वं गता => हनूमत्त्वम्+ गता लङ्घयित्वार्णवं येन => लङ्घयित्वा+अर्णवम्+ येन कुतो नु => कुतः+ नु पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या। => पाण्डवानाम्+ प्रवृत्तिः+उपनेतव्या। प्रवृत्तिरुपनेतव्या। => प्रवृत्तिः+उपनेतव्या। विराटनगराद् दूतः => विराटनगरात्+ दूतः सर्वेः---शीघ्रं प्रवेश्यताम्। => सर्वेः---शीघ्रम्+ प्रवेश्यताम्। भटः---यदाज्ञापयथ। => भटः---यत्+आज्ञापयथ। सर्वे---किमागतो विराटेश्वरः। => सर्वे---किम्+आगतः+ विराटेश्वरः। भटः----विषादेनावृतो नोपगच्छति, => भटः----विषादेन+आवृतः+ न+उपगच्छति, नोपगच्छति, => न+उपगच्छति, सर्वे---कस्तस्य => सर्वे---कः+तस्य दूतः---श्रोतुमर्हति => दूतः---श्रोतुम्+अर्हति यत्तत्सम्बन्धिसन्निकृष्टं कीचकानां => यत्+तत्सम्बन्धिसन्निकृष्टम्+ कीचकानाम्+ कीचकानां भ्रातृशतं, => कीचकानाम्+ भ्रातृशतम्, केनापि => केन+अपि बाहुभ्यामेव => बाहुभ्याम्+एव शरीराणामशस्त्रजनितो वधः => शरीराणाम्+अशस्त्रजनितः+ वधः सर्वे---कथमशस्त्रजनितो वध => सर्वे---कथम्+अशस्त्रजनितः+ वधः+ वध इति। => वधः+ इति। भीष्मः---कथमशस्त्रेणेति। => भीष्मः---कथम्+अशस्त्रेण+इति।(अपवार्य) अभ्युपगम्यतां पञ्चरात्रम्। => अभ्युपगम्यताम्+ पञ्चरात्रम्। किमर्थम्। => किम्+अर्थम्। लीलैषा सुव्यक्तं => लीला+एषा+ सुव्यक्तम्+ सुव्यक्तं बाहुशालिनः। => सुव्यक्तम्+ बाहुशालिनः योऽस्मिन् => यः+अस्मिन् द्रोणः---कथं भवान् => द्रोणः---कथम्+ भवान् कथं पण्डित! => कथम्+ पण्डित! भ्रान्तानां बालचापलम्। => भ्रान्तानाम्+ बालचापलम्। नाभिजानन्ति => न+अभिजानन्ति वत्सानां श्रृङ्गस्थानानि => वत्सानाम्+ श्रृङ्गस्थानानि द्रोणः---गोवृषा इति। => द्रोणः---गोवृषाः+ इति। सिद्धं कार्यम्। => सिद्धम्+ कार्यम्।(प्रकाशम्) यज्ञमनुभवितुमागता राजानः! => यज्ञम्+अनुभवितुम्+आगताः+ राजानः! इहात्रभवान् => इह+अत्रभवान् कुरुराजो दुर्योधनः, => कुरुराजः+ दुर्योधनः, पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या, => पाण्डवानाम्+ प्रवृत्तिः+उपनेतव्या, प्रवृत्तिरुपनेतव्या, => प्रवृत्तिः+उपनेतव्या, राज्यस्यार्धं प्रदास्यति => राज्यस्य+अर्धम्+ प्रदास्यति द्रोणः---एतद् द्विस्त्रिः => द्रोणः---एतत्+ द्विः+त्रिः द्विस्त्रिः => द्विः+त्रिः हर्षो धैर्यमुत्क्रम्य => हर्षः+ धैर्यम्+उत्क्रम्य धैर्यमुत्क्रम्य => धैर्यम्+उत्क्रम्य दुर्योधनेनैष वञ्च्यमानेन => दुर्योधनेन+एषः+ वत्र्च्यमानेन विराटेनाप्रकाशं वैरम्, => विराटेन+अप्रकाशम्+ वैरम्, भवतो यज्ञमनुभवितुमनागत => भवतः+ यज्ञम्+अनुभवितुम्+अनागतः+ यज्ञमनुभवितुमनागत इति। => यज्ञम्+अनुभवितुम्+अनागतः+ इति। क्रियतां तस्य => क्रियताम्+ तस्य किमर्थं तस्य => किम्+अर्थम्+ तस्य धर्षिता रथशब्देन => धर्षिताः+ रथशब्देन रोषमेष्यन्ति => रोषम्+एष्यन्ति तेषां कृतज्ञत्वमिष्टं => तेषाम्+ कृतज्ञत्वम्+इष्टम्+ कृतज्ञत्वमिष्टं गोग्रहणे => कृतज्ञत्वम्+इष्टम्+ गोग्रहणे वाहाः प्रवेशाभिमुखाय => रथाः+ प्रवेशाभिमुखाय एभिरेव => एभिः+एव शीघ्रं क्रियतां => शीघ्रम्+ क्रियताम्+ क्रियतां तस्य => क्रियताम्+ तस्य पुनर्मे => पुनः+मे करमेष्यति => करम्+एष्यति द्रोणः---तस्मान्मे => द्रोणः---तस्मात्+मे रथमानयन्तु => रथम्+आनयन्तु ममानीयतां, => मम+आनीयतां, कर्णः---भारार्थं भृशमुद्यतैरिह => कर्णः---भारार्थम्+ भृशम्+उद्यतैः+इह भृशमुद्यतैरिह => भृशम्+उद्यतैः+इह हयैर्युक्तो रथः => हयैः+युक्तः+ रथः भीष्मः---बुद्धिर्मे => भीष्मः---बुद्धिः+मे विराटनगरं गन्तुं => विराटनगरम्+ गन्तुम्+ गन्तुं धनुस्त्वर्यतां => गन्तुम्+ धनुः+त्वर्यतां। धनुस्त्वर्यतां => धनुः+त्वर्यतां। चापमिहैव => चापम्+इह+एव भवानाज्ञाविधेया वयम् => भवान्+आज्ञाविधेयाः+ वयम् आवां तव => आवाम्+ तव पराक्रमं द्रष्टुमिच्छावः। => पराक्रमम्+ द्रष्टुम्+इच्छावः। द्रष्टुमिच्छावः। => द्रष्टुम्+इच्छावः। दुर्योधनः---यदभिरुचितं भवते। => दुर्योधनः---यत्+अभिरुचितम्+ भवते। प्रथमोऽङ्कः => प्रथमः+अङ्कः वृद्धगोपालकः---गावो मे => वृद्धगोपालकः---गावः+ मे विलाडो एक्कच्छत्तप्पुहुवीपदी => विलाडः+ एक्कच्छत्तप्पुहुवीपदी वष्षवड्ढणगोप्पदाणिमित्तं => वष्षवड्ढणगोप्पदाणिमित्तम्+ इमष्षिं णअलोववणवीहीए => इमष्षिम्+ णअलोववणवीहीए गोधणं षव्वो => गोधणम्+ षव्वो? ज्येट्ठं गच्छिअ => ज्येट्ठम्+ गच्छिअ एषो वाअषो => एषः+ वाअषो षुक्खलुक्खं आलुहिअ => षुक्खलुक्खम्+ आलुहिअ षुक्खषाखाणिघट्टिअतुण्डं आदिच्चाहिमुहं => षुक्खषाखाणिघट्टिअतुण्डम्+ आदिच्चाहिमुहम्+ आदिच्चाहिमुहं विष्षलं => आदिच्चाहिमुहम्+ विष्षलम्+ विष्षलं विलवगदि। => विष्षलम्+ विलवगदि। अम्हाणं गोधणष्ष => अम्हाणम्+ गोधणष्ष ज्जेट्ठं गच्छिअ => ज्जेट्ठम्+ गच्छिअ [गावो मेऽहीनवत्सा => [गावः+ मे+अहीनवत्साः+ मेऽहीनवत्सा भवन्तु। => मे+अहीनवत्साः+ भवन्तु। अविधवाश्च => अविधवाः+च गोपयुवतयो भवन्तु। => गोपयुवतयः+ भवन्तु। अस्माकं राजा => अस्माकम्+ राजा विराट एकच्छत्रपृथिवीपतिर्भवतु। => विराटः+ एकच्छत्रपृथिवीपतिः+भवतु। एकच्छत्रपृथिवीपतिर्भवतु। => एकच्छत्रपृथिवीपतिः+भवतु। वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं => वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तम्+अस्याम्+ नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं गोधनं => नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ गोधनम्+ गोधनं सर्वे => गोधनम्+ सर्वे कृतमङ्गलमोदका गोपदारका => कृतमङ्गलमोदाकाः+ गोपदारकाः+ गोपदारका दारिकाश्च => गोपदारकाः+ दारिकाः+च दारिकाश्च => दारिकाः+च ज्यैष्ठ्यं => ज्यैष्ठ्यम्+ गत्वानुभविष्यामि। => गत्वा+अनुभविष्यामि। किन्नु => किम्+नु खल्वेष वायसः => खलु+एषः+ वायसः शुष्कवृक्षमारुह्य => शुष्कवृक्षम्+आरुह्य शुष्कशाखानिघट्टिततुण्डमादित्याभिमुखं विस्वरं => शुष्कशाखानिघट्टिततुण्डम्+आदित्याभिमुखम्+ विस्वरम्+ विस्वरं विलपति। => विस्वरम्+ विलपति। शान्तिर्भवतु => शान्तिः+भवतु शान्तिर्भवतु => शान्तिः+भवतु अस्माकं गोधनस्य => अस्माकम्+ गोधनस्य यावदेषु => यावत्+एषु ज्यैष्ठ्यं गत्वा => ज्यैष्ठ्यम्+ गत्वा दारिका व्याहरामि => दारिकाः+ व्याहरामि अम्हाअं गोधणष्ष => अम्हाअम्+ गोधणष्ष वष्पवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तं इमष्षिं => वष्पवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तम्+ इमष्षिम्+ इमष्षिं णअलोववणवीहीए => इमष्षिम्+ णअलोववणवीहीए गोधणं षव्वे => गोधणम्+ षव्वे गोवदालआणं दालिआणं => गोवदालआणम्+ दालिआणम्+ दालिआणं वाहल। => दालिआणम्+ वाहल। [शान्तिर्भवतु => [शान्तिः+भवतु शान्तिर्भवतु => शान्तिः+भवतु अस्माकं गोधनस्य => अस्माकम्+ गोधनस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं => वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तम्+अस्याम्+ नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं गोधनं => नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ गोधनम्+ गोधनं सर्वे => गोधनम्+ सर्वे कृतमङ्गलमोदका गोपदारका => कृतमङ्गलमोदाकाः+ गोपदारकाः+ गोपदारका दारिकाश्च। => गोपदारकाः+ दारिकाः+च। दारिकाश्च। => दारिकाः+च। दारिकाश्च => दारिकाः+च गोमित्रकः---जं मादुलो => गोमित्रकः---जम्+ मादुलः+ मादुलो आणवेदि। => मादुलः+ आणवेदि। [यन्मातुल आज्ञापयति। => [यत्+मातुलः+ आज्ञापयति। आगच्छतागच्छत => आगच्छत+आगच्छत अम्हाणं गोवदालआणं। => अम्हाणम्+ गोवदालआणं। वष्षवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तं इमष्षिं => वष्षवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तम्+ इमष्षिम्+ इमष्षिं णअलोववणवीहीए => इमष्षिम्+ णअलोववणवीहीए तत्तअं वेलं => तत्तअम्+ वेलम्+ वेलं गाअन्तो => वेलम्+ गाअन्तः+ गाअन्तो णच्चन्तो => गाअन्तः+ णच्चन्तः+ णच्चन्तो होम। => णच्चन्तः+ होम। [शान्तिर्भवतु => [शान्तिः+भवतु शान्तिर्भवतु => शान्तिः+भवतु अस्माकं गोपदारकाणां => अस्माकम्+ गोपदारकाणाम्+ गोपदारकाणां दारिकाणां => गोपदारकाणाम्+ दारिकाणाम्+ दारिकाणां च। => दारिकाणाम्+ च। वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं => वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तम्+अस्याम्+ नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ नगरोपवनवीथ्यामायान्तुं गोधनम्। => नगरोपवनवीथ्याम्+आयान्तुम्+ गोधनम्। तावतीं वेलां => तावतीम्+ वेलाम्+ वेलां गायन्तो => वेलाम्+ गायन्तः+ गायन्तो नृत्यन्तो => गायन्तः+ नृत्यन्तः+ नृत्यन्तो भवामः।] => नृत्यन्तः+ भवामः।] सर्वे---यन्मातुलः आज्ञापयति => सर्वे---यत्+मातुलः+ आज्ञापयति यावदहमपि => यावत्+अहम्+अपि अदिमहन्तं लेणुं => अदिमहन्तम्+ लेणुम्+ लेणुं उप्पदिदो। => लेणुम्+ उप्पदिदो। रेणुरुत्पतितः] => रेणुः+उत्पतितः] षंखदुन्दुभिघोषं उप्पदिदो। => षंखदुन्दुभिघोषम्+ उप्पदिदो। रेणुरेव, => रेणुः+एव, शङ्खदुन्दुभिघोषः उत्पतितः] => शङ्खदुन्दुभिघोषः+ उत्पतितः] सूर्योऽस्ति => सूर्यः+अस्ति नास्ति => न+अस्ति केऽपि => के+अपि मनुष्यादधिपिण्डपाण्डरैश्छत्रैर्घोटकशकटिकामारुह्य => मनुष्यादधिपिण्डपाण्डरैः+छत्रैः+गोटकशकटिकाम्+आरुह्य घोषं विद्रवन्ति => घोषम्+ विद्रवन्ति शंरसम्पाता उत्थिताः। => शंरसंपाताः+ उत्थिताः। शीघ्रं पक्कणं => शीघ्रम्+ पक्कणम्+ पक्कणं प्रविशत।] => पक्कणम्+ प्रविशत।] सर्वे---यन्मातुल आज्ञापयति।(निष्क्रान्ताः) => सर्वे---यत्+मातुलः+ आज्ञापयति।(निष्क्रान्ताः) इमं वुत्तन्तं => इमम्+ वुत्तन्तम्+ वुत्तन्तं महालाअविलाडश्स => वुत्तन्तम्+ महालाअविलाडश्स इमं वृत्तान्तं => इमम्+ वृत्तान्तम्+ वृत्तान्तं महाराजविराटाय => वृत्तान्तम्+ महाराजविराटाय निवेद्यतां महाराजाय => निवेद्यताम्+ महाराजाय दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमैर्धार्तराष्ट्रैर्ह्रियन्ते => दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमैः+धार्तराष्ष्ट्रैः+ह्रियन्ते गाव इति। => गावः+ इति। द्रुतैश्च => द्रुतैः+च वत्सैर्व्यथितैश्च => वत्सैः+व्यथितैः+च गोगणैर्निरीक्षणत्रस्तमुखैश्च => गोगणैः+निरीक्षणत्रस्तमुखैः+च कृतार्तनादाकुलितं समन्ततो => कृतार्तनादाकुलितम्+ समन्ततः+ समन्ततो गवां => समन्ततः+ गवाम्+ गवां कुलं => गवाम्+ कुलम्+ कुलं शोच्यमिहाकुलाकुलम् => कुलम्+ शोच्यम्+इह+आकुलाकुलम् शोच्यमिहाकुलाकुलम् => शोच्यम्+इह+आकुलाकुलम् किं धार्तराष्ट्रैरिति। => किम्+ धार्तराष्ट्रैः+इति। धार्तराष्ट्रैरिति। => धार्तराष्ट्रैः+इति। काञ्चुकीयः---सदृशमेतद् => काञ्चुकीयः---सदृशम्+एतत् भ्रातृजनेष्वपि => भ्रातृजनेषु+अपि सज्जैश्चापैर्बद्धगोधाङ्गुलित्रा => सज्जैः+चापैः+बद्धगोधाङ्गुलित्राः+ वीर्योत्सिक्ता युद्धसज्जाः => वीर्योत्सिक्ताः+ युद्धसज्जाः कृतास्त्रा => कृतास्त्राः+ राज्ञो वैरं => राज्ञः+ वैरम्+ वैरं गोषु => वैरम्+ गोषु तावदकालनिवेदनं मन्युमुत्पादयति। => तावत्+अकालनिवेदनम्+ मन्युम्+उत्पादयति। मन्युमुत्पादयति। => मन्युम्+उत्पादयति। कार्यमिदम्, => कार्यम्+इदं, शीघ्रं निवेद्यताम्। => शीघ्रम्+ निवेद्यताम्। काञ्चुकीयः---इदं निवेद्यते। => काञ्चुकीयः---इदम्+ निवेद्यते। द्वितीयोऽङ्कः => द्वितीयः+अङ्कः तावद् व्यथितविकीर्णबालवत्सा => तावत्+ व्यथितविकीर्णबालवत्साः+ व्यथितविकीर्णबालवत्सा गावो => व्यथितविकीर्णबालवत्साः+ गावः+ गावो मे => गावः+ मे पीनांसश्चलवलयः => पीनांसः+चलवलयः सचन्दनार्द्रो निर्लज्जो => सचन्दनार्द्रः+ निर्लज्जः+ निर्लज्जो मम => निर्लज्जः+ मम राजा---अलं महाराजशब्देन। => राजा---अलम्+ महाराजशब्देन। अवधूतं मे => अवधूतम्+ मे उच्यतां रणविस्तरः। => उच्यताम्+ रणविस्तरः। एष समासः, => एषः+ समासः, गवां स्यन्दनरेणुना। => गवाम्+ स्यन्दनरेणुना। धनुरुपनय => धनुः+उपनय शीघ्रं कल्प्यतां => शीघ्रम्+ कल्प्यताम्+ कल्प्यतां स्यन्दनो => कल्प्यताम्+ स्यन्दनः+ स्यन्दनो मे => स्यन्दनः+ मे गतिमनुयातु => गतिम्+अनुयातु च्छन्दतो यस्य => च्छन्दतः+ यस्य नास्ति => न+अस्ति प्रयत्नो => प्रयत्नः+ निधनमपि => निघनम्+अपि स्यान्मोक्षयित्वा => स्यात्+मोक्षयित्वा भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति किन्नु => किम्+नु मामन्तरेण => माम्+अन्तरेण यज्ञमनुभवितुमनागत इति। => यज्ञम्+अनुभवितुम्+अनागतः+ इति। कथमनुभवामि। => कथम्+अनुभवामि। कीचकानां विनाशेन => कीचकानाम्+ विनाशेन वयमुन्नीतसन्तापाः => वयम्+उन्नीतसन्तापाः परोक्षमपि => परोक्षम्+अपि पाण्डवानां स्निग्ध => पाण्डवानाम्+ स्निग्धः+ स्निग्ध इति। => स्निग्धः+ इति। हस्तिनपुरनिवासाच्छीलज्ञो भगवान् => हस्तिनापुरनिवासात्+शीलज्ञः+ भगवान् कामं दुर्योधनस्यैष => कामम्+ दुर्योधनस्य+एषः+ दुर्योधनस्यैष न => दुर्योधनस्य+एषः+ न दोषमभिधास्यति। => दोषम्+अभिधास्यति। अर्थित्वादपरिश्रान्तः => अर्थित्वात्+अपरिश्रान्तः पृच्छत्येव => पृच्छति+एव कोऽत्र। => कः+अत्र।(प्रविश्य) राजा---भगवांस्तावदाहूयताम्। => राजा---भगवान्+तावत्+आहूयताम्। भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति भगवान्---(सर्वतो विलोक्य) => भगवान्---(सर्वतः+ विलोक्य) किन्नु => किम्+नु खल्विदम्। => खलु+इदम्। तुरगपतयो वर्मरचिताः => तुरगपतयः+ वर्मरचिताः कृतपरिकरा योधपुरुषाः। => कृतपरिकराः+ योधपुरुषाः। समुद्योगं दृष्ट्वा => समुद्योगम्+ दृष्टवा भयमननुभूतं स्पृशति => भयम्+अननुभूतम्+ स्पृशति खल्वात्मन्यस्तं कृतमतिरहं => खलु+आत्मन्यस्तम्+ कृतमतिः+अहम्+ कृतमतिरहं ते => कृतमतिः+अहम्+ ते विराटो भगवन्! => विराटः+ भगवन्! एतदासनमास्यताम्। => एतत्+आसनम्+आस्यताम्। कस्माच्छ्रीर्न => कस्मात्+श्रीः+न सन्तोषमिच्छति। => सन्तोषम्+इच्छति। गोग्रहणादवमानितोऽस्मि। => गोग्रहणात्+अवमानितः+अस्मि। एकोदकत्वं खलु => एकोदकत्वम्+ खलु मनस्विनां कम्पयते => मनस्विनाम्+ कम्पयते वैरप्रियैस्तैर्हि => वैरप्रियैः+तैः+हि कृतेऽपराधे => कृते+अपराधे यत्सत्यमस्माभिरिवापराद्धम् => यत्सत्यम्+अस्माभिः+इव+अपराद्धम् किमिदानीं विचार्यते। => किम्+इदानीम्+ विचार्यते। तेषामुत्सेकः। => तेषाम्+उत्सुकः। निभृता भविष्यन्ति। => निभृताः+ भविष्यन्ति। शक्तोऽपि => शक्तः+अपि युधिष्ठरो मर्षयति, => युधिष्ठरः+ मर्षयति, अहं न => अहम्+ न अद्येदानीं पर्णशय्या => अद्य+इदानीम्+ पर्णशय्या राज्यभ्रंशो द्रौपदीधर्षणं => राज्यभ्रंशः+ द्रौपदीधर्षणम्+ द्रौपदीधर्षणं वा। => द्रौपदीधर्षणम्+ वा। वेषान्यत्वं संश्रितानां => वेषान्यत्वम्+ संश्रितानाम्+ संश्रितानां निवासः => संश्रितानाम्+ निवासः सर्वं श्लाघ्यं => सर्वम्+ श्लाघ्यम्+ श्लाघ्यं यत्क्षमा => श्लाघ्यम्+ यत्क्षमा किं चेष्टते => किम्+ चेष्टते दुर्योधन एव, => दुर्योधनः+ एव, पृथिव्यां राजानः => पृथिव्याम्+ राजानः द्रोणश्च => द्रोणः+च भीष्मश्च => भीष्मः+च जयद्रथश्च => जयद्रथः+च शल्योऽङ्गराजः => शल्यः+अङ्गराजः कृपश्च। => कृपः+च। तेषां रथोत्कम्पचलत्पताकैर्भग्ना => तेषाम्+ रथोत्कम्पचलत्पताकैः+भग्नाः+ रथोत्कम्पचलत्पताकैर्भग्ना ध्वजैरेव => रथोत्कम्पचलत्पताकैः+भग्नाः+ ध्वजैः+एव ध्वजैरेव => ध्वजैः+एव वयं न => वयम्+ न कथं तत्रभवान् => कथम्+ तत्रभवान् गाङ्गेयोऽपि => गाङ्गेयः+अपि नातिक्रान्तः => धर्षितेन+अपि समुदाचारः। => न+अतिक्रान्तः किमर्थं खलु => किम्+अर्थम्+ खलु कुरूणां गुरुरुत्तमः। => कुरूणाम्+ गुरुः+उत्तमः। गुरुरुत्तमः। => गुरुः+उत्तमः। प्रतिज्ञेति => प्रतिज्ञा+इति स्मारणं क्रियते => स्मारणम्+ क्रियते राजा---कोऽत्र। => राजा---कः+अत्र। विराटः---सूतस्तावदाहूयताम्। => विराटः---सूतः+तावत्+आहूयताम्। भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति सूतः---जयत्वायुष्मान्। => सूतः---जयतु+आयुष्मान्। रथमानय => रथम्+आनय शीघ्रं मे => शीघ्रम्+ मे प्राप्तो रणातिथिः। => प्राप्तः+ रणातिथिः। शरैर्भीष्मं जेष्यामीत्यमनोरथः => शरैः+भीष्मम्+ जेष्याम्+इति+अमनोरथः जेष्यामीत्यमनोरथः => जेष्याम्+इति+अमनोरथः सूतः---यदाज्ञापयत्यायुष्मान्। => सूतः---यत्+आज्ञापयति+आयुष्मान्। रिपूणां सैन्यभेदेषु => रिपूणाम्+ सैन्यभेदेषु यस्ते => यः+ते परिचितो रथः। => परिचितः+ रथः। रथचर्यां बहिष्कर्तुं => रथचर्याम्+ बहिष्कर्तुम्+ बहिष्कर्तुं तमास्थायोत्तरो => बहिष्कर्तुम्+ तम्+आस्थाय+उत्तरः+ तमास्थायोत्तरो गतः => तम्+आस्थाय+उत्तरः+ गतः विराटः---कथं निर्यातः => विराटः---कथम्+ निर्यातः संवार्यतां संवार्यतां => संवार्यताम्+ संवार्यताम्+ संवार्यतां कुमारः। => संवार्यताम्+ कुमारः। अगणितगुणदोषो युद्धतीक्ष्णश्च => अगणितगुणदोषः+ युद्धतीक्ष्णः+च युद्धतीक्ष्णश्च => युद्धतीक्ष्णः+च बाल्यान्न => बाल्यात्+न सन्निकृष्टो रणाग्निः। => सन्निकृष्टः+ रणाग्निः। धार्तराष्ट्रा न => धार्तराष्ट्राः+ न किञ्चिन् => किञ्चित्+ शीघ्रमन्यो रथः => शीघ्रम्+अन्यः+ रथः सूतः---यदाज्ञापयत्यायुष्मान्। => सूतः---यत्+आज्ञापयति+आयुष्मान्। अयमस्मि। => अयम्+अस्मि। राजा---त्वमिदानीं कुमारस्य => राजा---त्वम्+इदानीम्+ कुमारस्य किं न => किम्+ न अनुज्ञातोऽसि => अनुज्ञातः+असि किं तेन => किम्+ तेन राज्ञां सारथिर्भवान् => राज्ञाम्+ सारथिः+भवान् सारथिर्भवान् => सारथिः+भवान् सूतः---प्रसीदत्वायुष्मान्। => सूतः---प्रसीदतु+आयुष्मान्। रथं कल्पयित्वा => रथम्+ कल्पयित्वा सूतसमुदाचारेणोपस्थितः => सूतसमुदाचारेण+उपस्थितः खल्वहम्। => खलु+अहम्। किन्नु => किम्+नु तत्परिहासार्थं किन्नु => तत्परिहासार्थम्+ किम्+नु किन्नु => किम्+नु तत्रास्ति => तत्र+अस्ति मामतिक्रम्य => माम्+अतिक्रम्य राजा---कथं बृहन्नलेति। => राजा---कथम्+ बृहन्नला+इति। बृहन्नलेति। => बृहन्नला+इति। अलमलं सम्भ्रमेण। => अलम्+अलम्+ सम्भ्रमेण। स्वचक्रोद्धतरेणुदुर्दिनं रथं => स्वचक्रोद्धतरेणुदुर्दिनम्+ रथम्+ रथं समास्थाय => रथम्+ समास्थाय क्षणैर्नेमिरवैर्निवारयन् => क्षणैः+नेमिरवैः+निवारयन् विनापि => विना+अपि रथ एव => रथः+ एव शीघ्रमन्यो रथः => शीघ्रम्+अन्यः+ रथः सूतः---यदाज्ञापयत्यायुष्मान् => सूतः---यत्+आज्ञापयति+आयुष्मान् राजा---कथं भग्नो => राजा---कथम्+ भग्नः+ भग्नो नाम। => भग्नः+ नाम। भटः---श्रोतुमर्हति => भटः---श्रोतुम्+अर्हति समाराभिज्ञैराच्छन्नाश्वपथः => समराभिज्ञैः+आच्छन्नाश्वपथः भग्नो वाहनलोभेन => भग्नः+ वाहनलोभेन श्मशानाभिमुको रथः => श्मशानाभिमुखः+ रथः निमित्तं किञ्चिदुत्पन्नं => निमित्तम्+ किञ्चित्+उत्पन्नम्+ किञ्चिदुत्पन्नं श्मशानाभिमुखे => किञ्चित्+उत्पन्नम्+ श्मशानाभिमुखे स्थिता यत्र => स्थिताः+ यत्र श्मशानं तद् => श्मशानम्+ तत्+ तद् भविष्यति => तत्+ भविष्यति स्वस्थवाक्यं मन्युमुत्पादयति। => स्वस्थवाक्यम्+ मन्युम्+उत्पादयति। मन्युमुत्पादयति। => मन्युम्+उत्पादयति। भगवान्---अलं मन्युना। => भगवान्---अलम्+ मन्युना। कदाचिदनृतं नोक्तपूर्वम्। => कदाचित्+अनृतम्+ न+उक्तपूर्वम्। नोक्तपूर्वम्। => न+उक्तपूर्वम्। अस्त्येतत्। => अस्ति+एतत्। भूयो ज्ञायतां => भूयः+ ज्ञायताम्+ ज्ञायतां वृत्तान्तः। => ज्ञायताम्+ वृत्तान्तः। भटः---यदाज्ञापयचति => भटः---यत्+आज्ञापयति राजा---को नु => राजा---कः+ नु खल्वेष सहसा => खलु+एषः+ सहसा कम्पयन्निव => कम्पयन्+इव नदीस्रोत इवाविद्धः => नदीस्रोतः+ इव+अविद्धः इवाविद्धः => इव+अविद्धः ज्ञायतां शब्दः। => ज्ञायताम्+ शब्दः। श्मशानान्मुहूर्तविश्रान्ततुरगेण => श्मशानात्+मुहूर्तविश्रान्ततुरगेण भगवान्---एष मामनृतवादिनं => भगवान्---एषः+ माम्+अनृतवादिनम्+ मामनृतवादिनं न => माम्+अनृतवादिनम्+ न राजा---किं कृतं => राजा---किम्+ कृतम्+ कृतं कुमारेण => कृतम्+ कुमारेण भटः---कृता नीला => भटः---कृताः+ नीलाः+ नीला नागाः => नीलाः+ नागाः कपिला => कपिलाः+ हयो वा => हयः+ वा योधो वा => योधः+ वा कश्चिच्छरशतम्। => कश्चित्+शरशतम्। शरैश्छन्ना मार्गाः => शरैः+छन्नाः+ मार्गाः धनुरुग्रां शरनदीम् => धनुः+उग्राम्+ शरनदीम् एतदक्ष्यतूणीत्वं येन => एतत्+अक्षयतूणीत्वम्+ येन पतिता धारास्तावन्तः => पतिताः+ धाराः+तावन्तः धारास्तावन्तः => धाराः+तावन्तः परेष्विदानीं को => परेषु+इदानीम्+ कः+ को वृत्तान्तः। => कः+ वृत्तान्तः। भटः---अप्रत्यक्षं हि => भटः---अप्रत्यक्षम्+ हि धनुर्घोषं द्रोणस्तदिदमिति => धनुः+घोषम्+ द्रोणः+तत्+इदम्+इति द्रोणस्तदिदमिति => द्रोणः+तत्+इदम्+इति बाणं दृष्टवा => बाणम्+ दृष्ट्वा कृतमिति => कृतम्+इति शरैर्भग्नः => शरैः+भग्नः किमिदमिति => किम्+इदम्+इति चान्ये => च+अन्ये नृपतयो => नृपतयः+ भयेऽप्येको बाल्यान्न => भये+अपि+एकः+ बाल्यात्+न बाल्यान्न => बाल्यात्+न भयमभिन्युर्गणयति => भयम्+अभिमन्युः+गणयति भगवान्---कथमभिमन्युः => भगवान्---कथम्+अभिमन्युः सौभद्रस्तेजोग्निर्वंशयोर्द्वयोः। => सौभद्रः+तेजोग्निः+वंशयोः+द्वयोः। प्रेष्यतामन्यो विक्लवात्र => प्रेष्यताम्+अन्यः+ विक्लवा+अत्र विक्लवात्र => विक्लवा+अत्र भवानेवम्। => भवान्+एवम्। भीष्मं रामशरैरभिन्नकवचं => भीष्मम्+ रामशरैः+अभिन्नकवचम्+ रामशरैरभिन्नकवचं द्रोणं => रामशरैः+अभिन्नकवचम्+ द्रोणम्+ द्रोणं च => द्रोणम्+ च शेषांश्च => शेषान्+च तांस्तान् => तान्+तान् सौभद्रं स्वशरैर्न => सौभद्रम्+ स्वशरैः+न स्वशरैर्न => स्वशरैः+न किं भीतः => किम्+ भीतः संसृष्टोऽपि => संसृष्टः+अपि वयस्यभावसदृशं तुल्यं => वयस्यभावसदृशम्+ तुल्यम्+ तुल्यं वयो => तुल्यम्+ वयः+ वयो रक्षति => वयः+ रक्षति भटः---एष खलु => भटः---एषः+ खलु आलम्बितो भ्रमति => आलम्बितः+ भ्रमति मुक्तो न => मुक्तः+ न नेच्छति => न+इच्छति परिवर्तमानो योग्योपदेशमिव => परिवर्तमानः+ योग्योपदेशम्+इव योग्योपदेशमिव => योग्योपदेशम्+इव भूयो ज्ञायतां => भूयः+ ज्ञायताम्+ ज्ञायतां वृत्तान्तः। => ज्ञायताम्+ वृत्तान्तः। भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति प्रियं निवेदये => प्रियम्+ निवेदये अवजितं गोग्रहणम्। => अवजितम्+ गोग्रहणम्। अपयाता धार्तराष्ट्राः। => अपयाताः+ धार्तराष्ट्राः। भगवतो वृद्धिरेषा। => भगवतः+ वृद्धिः+एषा। वृद्धिरेषा। => वृद्धिः+एषा। कुमार इदानीं => कुमारः+ इदानीम्+ इदानीं क्व?। => इदानीम्+ क्व। भटः---दृष्टपरिस्पन्दानां योधपुरुषाणां => भटः---दृष्टपरिस्पन्दानाम्+ योधपुरुषाणाम्+ योधपुरुषाणां कर्माणि => योधपुरुषाणाम्+ कर्माणि पुस्तकमारोपयति => पुस्तकम्+आरोपयति खल्वयं कुमारः। => खलु+अयम्+ कुमारः। नाशयत्येव => नाशयति+एव बृहन्नलेदानीं क्व। => बृहन्नला+इदानीम्+ क्व। भटः---प्रियनिवेदनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा। => भटः---प्रियनिवेदनार्थम्+अभ्यन्तरम्+ प्रविष्टा। तावदाहूयताम्। => तावत्+आहूयताम्। भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति मुहूर्तमाततगुणेनासीत् => मुहूर्तम्+आततगुणेन+आसीत् प्रतिस्पर्धितं => प्रतिस्पर्धितम्+ बाणानां परिवर्तनेष्वविशदा => बाणानाम्+ परिवर्तनेषु+अविशदा परिवर्तनेष्वविशदा => परिवर्तनेषु+अविशदा मुष्टिर्न => मुष्टिः+न चास्ति => च+अस्ति हृतं सौष्ठवं => हृतम्+ सौष्ठवम्+ सौष्ठवं => सौष्ठवम्+ स्त्रीभावाच्छिथिलाकृतः => स्त्रीभावात्+शिथिलाकृतः परिचयादात्मा => परिचयात्+आत्मा धनुर्विकृष्टम्। => धनुः+विकृष्टम्। तावच्छरदुर्दिनेषु => तावत्+शरदुर्दिनेषु शीघ्रं निमग्नः => शीघ्रम्+ निमग्नः कलुषश्च => कलुषः+च जित्वापि => जित्वा+अपि गां विजयमप्युपलभ्य => गाम्+ विजयम्+अपि+उपलभ्य विजयमप्युपलभ्य => विजयम्+अपि+उपलभ्य राज्ञो नैवास्ति => राज्ञः+ न+एव+अस्ति नैवास्ति => न+एव+अस्ति जयगतो मनसि => जयगतः+ मनसि दुःशासनं समरमूर्धनि => दुःशासनम्+ समरमूर्धनि यदद्य => यत्+अद्य विराटपुरं प्रविष्टः => विराटपुरम्+ प्रविष्टः उत्तराप्रीतिदत्तालङ्कारेणालङ्कृतो व्रीडित => उत्तराप्रीतिदत्तालङ्कारेण+अलङ्कृतः+ व्रीडितः+ व्रीडित इवास्मि => व्रीडितः+ इव+अस्मि इवास्मि => इव+अस्मि राजानं द्रष्टुम्। => राजानम्+ द्रष्टुम्। तस्माद् विराटेश्वरं => तस्मात्+ विराटेश्वरम्+ विराटेश्वरं पश्यामि। => विराटेश्वरम्+ पश्यामि। अयमार्यो युधिष्ठिरः, => अयम्+आर्यः+ युधिष्ठिरः, रतो नरेश्वरो => रतः+ नरेश्वरः+ नरेश्वरो ब्राह्मणवृत्तिमाश्रितः। => नरेश्वरः+ ब्राह्मणवृत्तिम्+आश्रितः। ब्राह्मणवृत्तिमाश्रितः। => ब्राह्मणवृत्तिम्+आश्रितः। विमुक्तराज्योऽप्यभिवर्धितः => विमुक्तराज्यः+अपि+अभिवर्धितः राजा---अकारणं रूपमकारणं => राजा---अकारणम्+ रूपम्+अकारणम्+ रूपमकारणं कुलं => रूपम्+अकारणम्+ कुलम्+ कुलं महत्सु => कुलम्+ महत्सु इदं हि => इदम्+ हि रूपं परिभूतपूर्वकं => रूपम्+ परिभूतपूर्वकम्+ परिभूतपूर्वकं तदेव => परिभूतपूर्वकम्+ तत्+एव तदेव => तत्+एव भूयो बहुमानमागतम् => भूयः+ बहुमानम्+आगतम् बहुमानमागतम् => बहुमानम्+आगतम् परिश्रान्तामपि => परिश्रान्ताम्+अपि भवतीं भूयः => भवतीम्+ भूयः उच्यतां रणविस्तरः। => उच्यताम्+ रणविस्तरः। राजा---ऊर्जितं कर्म। => राजा---ऊर्जितम्+ कर्म। संस्कृतमभिदीयताम्। => संस्कृतम्+अभिदीयताम्। बृहन्नला---श्रोतुमर्हति => बृहन्नला---श्रोतुम्+अर्हति राजा---अपूर्व इव => राजा---अपूर्वः+ इव हर्षो केनासि => हर्षः+ केन+असि+ केनासि ब्रूहि => केन+असि+ ब्रूहि भटः---अश्रद्धेयं प्रियं => भटः---अश्रद्धा+इयम्+ प्रियम्+ प्रियं प्राप्तं => प्रियम्+ प्राप्तम्+ प्राप्तं सौभद्रो => प्राप्तम्+ सौभद्रः+ सौभद्रो ग्रहणं => सौभद्रः+ ग्रहणम्+ ग्रहणं गतः => ग्रहणम्+ गतः बृहन्नला---कथं गृहीतः। => बृहन्नला---कथम्+ गृहीतः। तुलितबलमिदं मयाद्य => तुलितबलम्+इदम्+ मया+अद्य मयाद्य => मया+अद्य सैन्यं परिगणितं => सैन्यम्+ परिगणितम्+ परिगणितं च => परिगणितम्+ च रणेऽद्य => रणे+अद्य स दृष्टः। => सः+ दृष्टः। सदृश इह => सदृशः+ इह नास्ति => न+अस्ति क इह => कः+ इह भवेन्नहतेषु => भवेत्+निहतेषु किमेतत्। => किम्+एतत्। जेतारं बलवाञ्छिक्षितस्तु => जेतारम्+ बलवान्+शिक्षितः+तु बलवाञ्छिक्षितस्तु => बलवान्+शिक्षितः+तु पितृणां भाग्यदोषेण => पितृणाम्+ भाग्यदोषेण प्राप्नुयादपि => प्राप्नुयात्+अपि राजा---कथमिदानीं गृहीतः। => राजा---कथम्+इदानीम्+ गृहीतः। भटः---रथमासाद्य => भटः---रथम्+आसाद्य निःशङ्कं बाहुभ्यामवतारितः। => निःशङ्कम्+ बाहुभ्याम्+अवतारितः। बाहुभ्यामवतारितः। => बाहुभ्याम्+अवतारितः। किलैष नरेन्द्रेण => किल+एषः+ नरेन्द्रेण विनियुक्तो महानसे => विनियुक्तः+ महानसे एवमार्यभीमेन => एवम्+आर्यभीमेन दर्शनादेव => दर्शनात्+एव वयं सन्तोषमागताः। => वयम्+ सन्तोषम्+आगताः। सन्तोषमागताः। => सन्तोषम्+आगताः। पुत्रस्नेहस्तु => पुत्रस्नेहः+तु निर्विष्टो येन => निर्विष्टः+ तेन प्रवेश्यतामभिमन्युः। => प्रवेश्यताम्+अभिमन्युः। वृष्णिपाण्डवनाथस्याभिमन्योः => वृष्णिपाण्डवनाथस्य+अभिमन्योः पूजां भूयादिति => पूजाम्+ भूयात्+इति भूयादिति => भूयात्+इति लोको ज्ञास्यति। => लोकः+ ज्ञास्यति। तदवधीरणमस्य => तत्+अवधीरणम्+अस्य राजा---नावधीरणमर्हति => राजा---न+अवधीरणम्+अर्हति पुत्रो ह्येष => पुत्रः+ हि+एषः+ ह्येष युधिष्ठिरस्य => हि+एषः+ युधिष्ठिरस्य वयस्तुल्यं हि => वयः+तुल्यम्+ हि सम्बन्धो द्रुपदेन => सम्बन्धः+ द्रुपदेन कुलगतो नप्ता => कुलगतः+ नप्ता जामातृत्वमदूरतोऽपि => जामातृत्वम्+अदूरतः+अपि कन्यापितृत्वं हि => कन्यापितृत्वम्+ हि पूजार्होऽप्यतिथिर्भवेत् => पूजार्हः+अपि+अतिथिः+भवेत् स्वविभवैरिष्टा हि => स्वविभवैः+इष्टाः+ हि भगवान्---एवमेतत्। => भगवान्---एवम्+एतत्। वक्तव्यं परिहर्तव्यं => वक्तव्यम्+ परिहर्तव्यम्+ परिहर्तव्यं च। => परिहर्तव्यम्+ च। केनायं प्रवेशयितव्यः। => केन+अयम्+ प्रवेशयितव्यः। प्रवेश्यतामभिमन्युः। => प्रवेश्यताम्+अभिमन्युः। बृहन्नला---यदाज्ञापयति => बृहन्नला---यत्+आज्ञापयति खल्वाकाङ्क्षितोऽयं नियोगो => खलु+आकाङ्क्षितः+अयम्+ नियोगः+ नियोगो लब्धः। => नियोगः+ लब्धः।(निष्क्रान्ता) अद्येदानीं यातु => अद्य+इदानीम्+ यातु सन्दर्शनं वा => सन्दर्शनम्+ वा गाढमालिङ्गनं वा। => गाढम्+आलिङ्गनम्+ वा। स्वैरं तावद् => स्वैरम्+ तावत्+ तावद् यातुमुद्बाष्पतां => तावत्+ यातुम्+उद्बाष्पताम्+ यातुमुद्बाष्पतां वा => यातुम्+उद्बाष्पताम्+ वा मत्प्रत्यक्षं लज्जते => मत्प्रत्यक्षम्+ लज्जते ह्येष पुत्रम् => हि+एषः+ पुत्रम् नृपा भीष्मादयो => नृपाः+ भीष्मादयः+ भीष्मादयो भग्नाः => भीष्मादयः+ भग्नाः सौभद्रो ग्रहणं => सौभद्रः+ ग्रहणम्+ ग्रहणं गतः। => ग्रहणम्+ गतः। उत्तरेणाद्य => उत्तरेण+अद्य संक्षेपादर्थतः => संक्षेपात्+अर्थतः स्वभुजावसक्ता मद्भ्रातरश्च => स्वभुजावसक्ताः+ मद्भ्रातरः+च मद्भ्रातरश्च => मद्भ्रातरः+च मयोपनीता। => मया+उपनीताः। सौभद्रमेकमवातार्य => सौभद्रम्+एकम्+अवतार्य रथात्तु => रथात्+तु बालं तं => बालम्+ तम्+ तं च => तम्+ च श्रमं प्रथममद्य => श्रमम्+ प्रथमम्+अद्य प्रथममद्य => प्रथमम्+अद्य समं हि => समम्+ हि इत इतः => इतः+ इतः प्रविशतोऽभिमन्युर्बृहन्नला => प्रविशतः+अभिमन्युः+बृहन्नला को नु => कः+ नु खल्वेषः, => खलु+एषः, विशालवक्षास्तनिमार्जितोदरः => विशालवक्षाः+तनिमार्जितोदरः इहाहृतो येन => इह+आहृतः+ येन भुजैकयन्त्रितो बलाधिकेनापि => भुजैकयन्त्रितः+ बलाधिकेन+अपि बलाधिकेनापि => बलाधिकेन+अपि चास्मि => च+अस्मि बृहन्नला---इत इतः => बृहन्नला---इतः+ इतः अयमपरः => अयम्+अपरः करेणुशोभाभिरिवार्पितो गजः। => करेणुशोभाभिः+इव+अर्पितः+ गजः। लघुश्च => लघुः+च महानिवौजसा => महान्+इव+ओजसा विभात्युमावेषमिवाश्रितो हरः => विभाति+उमावेषम्+इव+अश्रितः+ हरः इममिहानयता => इमम्+इह+आनयता किमिदानीमार्येण => किम्+इदानीम्+आर्येण अवजित इति => अवजितः+ इति तावद् दूषितः => तावत्+ दूषितः जित इति => जितः+ इति पुनरेनं रुष्यते => पुनः+एनम्+ रुष्यते सुभद्रो => सुभद्रः+ किमुक्त्वा => किम्+उक्त्वा दूषितो हस्तसारः => दूषितः+ हस्तसारः किम्!अथ => किम्+!अथ किम्! => किम्+! अर्जुनपुत्रोऽयम्। => अर्जुनपुत्रः+अयम्। जानाम्येतान् => जानामि+एतान् निग्रहादस्य => निग्रहात्+अस्य को वा => कः+ वा पुत्रं मर्षयेच्छत्रुहस्ते। => पुत्रम्+ मर्षयेत्+शत्रुहस्ते। मर्षयेच्छत्रुहस्ते। => मर्षयेत्+शत्रुहस्ते। पश्यत्वेनं द्रौपदीत्याहृतोऽयम् => पश्यतु+एनम्+ द्रौपदी+इति+आहृतः+अयम् द्रौपदीत्याहृतोऽयम् => द्रौपदी+इति+आहृतः+अयम् अभिभाषणकौतूहलं मे => अभिभाषणकौतूहलम्+ मे वाचालयत्वेनमार्यः। => वाचालयतु+एनम्+आर्यः। अभिमन्युः---अभिमन्युर्नाम। => अभिमन्युः---अभिमन्युः+नाम। भीभसेनः---रुष्यत्येष मया। => भीमसेनः---रुष्यति+एषः+ मया। त्वमेवैनमभिभाषय। => त्वम्+एव+एनम्+अभिभाषय। अभिमन्युः---कथं कथम्। => अभिमन्युः---कथम्+ कथम्। अभिमन्युर्नामाहम्। => अभिमन्युः+नाम+अहम्। नीचैरप्यभिभाष्यन्ते => नीचैः+अपि+अभिभाष्यन्ते इहायं समुदाचारो => इह+अयम्+ समुदाचारः+ समुदाचारो ग्रहणं => समुदाचारः+ ग्रहणम्+ ग्रहणं परिभूयते => ग्रहणम्+ परिभूयते सुखमास्ते => सुखम्+आस्ते अभिमन्युः---कथं कथम्। => अभिमन्युः---कथम्+ कथम्। किं भवान् => किम्+ भवान् धर्मराजो मे => धर्मराजः+ मे भीमसेनो धनञ्जयः। => भीमसेनः+ धनञ्जयः। यन्मां पितृवदाक्रम्य => यत्+माम्+ पितृवत्+आक्रम्य पितृवदाक्रम्य => पितृवत्+आक्रम्य स्त्रीगतां पृच्छसे => स्त्रीगताम्+ पृच्छसे अभिमन्युः---कथं तत्रभवन्तमपि => अभिमन्युः---कथम्+ तत्रभवन्तम्+अपि तत्रभवन्तमपि => तत्रभवन्तम्+अपि परस्परमवलोकयतः) => परस्परम्+अवलोकयतः) अभिमन्युः---कथमिदानीं सावज्ञमिव => अभिमन्युः---कथम्+इदानीम्+ सावज्ञम्+इव सावज्ञमिव => सावज्ञम्+इव मां हस्यते। => माम्+ हससि। पार्थं पितरमुद्दिश्य => पार्थम्+ पितरम्+उद्दिश्य पितरमुद्दिश्य => पितरम्+उद्दिश्य मातुलं च => मातुलम्+ च युक्तो युद्धपराजयः => युक्तः+ युद्धपराजयः अभिमन्युः---अलं स्वच्छन्दप्रलापेन => अभिमन्युः---अलम्+ स्वच्छन्दप्रलापेन अलमात्मस्तवं कर्तुं => अलम्+आत्मस्तवम्+ कर्तुम्+ कर्तुं नास्माकमुचितं => कर्तुम्+ न+अस्माकम्+उचितम्+ नास्माकमुचितं कुले। => न+अस्माकम्+उचितम्+ कुले। नान्यद् भविष्यति => न+अन्यत्+ भविष्यति सम्यगाह => सम्यक्+आह कश्चिदप्यविद्धः। => कश्चित्+अपि+अविद्धः। अहमपि => अहम्+अपि परिक्षतो भवेयं => परिक्षतः+ भवेयम्+ भवेयं यदि => भवेयम्+ यदि परिवर्तितो रथः => परिवर्तितः+ रथः एवं वाक्यशौण्डीर्यम्। => एवम्+ वाक्यशौण्डीर्यम्। किमर्थं तेन => किम्+अर्थम्+ तेन अभिमन्युः---अशस्त्रो मामभिगतस्ततोऽस्मि => अभिमन्युः---अशस्त्रः+ माम्+अभिगतः+ततः+अस्मि मामभिगतस्ततोऽस्मि => माम्+अभिगतः+ततः+अस्मि ग्रहणं गतः। => ग्रहणम्+ गतः। न्यस्तशस्त्रं हि => न्यस्तशस्त्रम्+ हि को हन्यादर्जुनं => कः+ हन्यात्+अर्जुनम्+ हन्यादर्जुनं पितरं => हन्यात्+अर्जुनम्+ पितरम्+ पितरं स्मरन् => पितरम्+ स्मरन् खल्वर्जुनो येन => खलु+अर्जुनः+ येन प्रत्यक्षमुभयं श्रुतम्। => प्रत्यक्षम्+उभयम्+ श्रुतम्। श्लाध्यं सङ्ग्रामेषु => श्लाध्यम्+ सङ्ग्रामेषु राजा---त्वर्यतां त्वर्यतामभिन्युः। => राजा---त्वर्यताम्+ त्वर्यताम्+अभिमन्युः। त्वर्यतामभिन्युः। => त्वर्यताम्+अभिमन्युः। बृहन्नला---इत इतः => बृहन्नला---इतः+ इतः एष महाराजः। => एषः+ महाराजः। सहास्ते। => सह+आस्ते। ब्राह्मणेनेति। => ब्राह्मणेन+इति।(उपगम्य) भगवान्---एह्येहि => भगवान्---एहि+एहि शौण्डीर्यं धृतिविनयं => शौण्डीर्यम्+ धृतिविनयम्+ धृतिविनयं दयां => धृतिविनयम्+ दयाम्+ दयां स्वपक्षे => दयाम्+ स्वपक्षे माधुर्यं धनुषि => माधुर्यम्+ धनुषि जयं पराक्रमं => जयम्+ पराक्रमम्+ पराक्रमं च। => पराक्रमम्+ च। गुणानवाप्नुहि => गुणान्+अवाप्नुहि त्वं शेषाणां => त्वम्+ शेषाणाम्+ शेषाणां यदपि => शेषाणाम्+ यत्+अपि यदपि => यत्+अपि अभिमन्युः---अनुग्रहीतोऽस्मि => अभिमन्युः---अनुग्रहीतः+अस्मि राजा---एह्येहि => राजा---एहि+एहि कथं न => कथम्+ न मामभिवादयसि। => माम्+अभिवादयसि। खल्वयं क्षत्रियकुमारः। => खलु+अयम्+ क्षत्रियकुमारः। अहमस्य => अहम्+अस्य दर्पशमनं करोमि। => दर्पशमनम्+ करोमि। केनायं गृहीतः। => केन+अयम्+ गृहीतः। अभिमन्युः---अशस्त्रेणेत्यभिधीयताम्। => अभिमन्युः---अशस्त्रेण+इति+अभिधीयताम्। भीमसेनः---शान्तं शान्तं => भीमसेनः---शान्तम्+ शान्तम्+ शान्तं पापम्। => शान्तम्+ पापम्। प्रहरणं भूजौ => प्रहरणम्+ भुजौ तावाश्रित्य => तौ+आश्रित्य प्रयुध्येयं दुर्बलैर्गृह्यते => प्रयुध्येयम्+ दुर्बलैः+गृह्यते दुर्बलैर्गृह्यते => दुर्बलैः+गृह्यते तावद् भोः! => तावत्+ भोः! बाहुरक्षौहिणी => बाहुः+अक्षौहिणी निर्व्याजो यस्य => निर्व्याजः+ यस्य किं भवान् => किम्+ भवान् मध्यमस्तातस्तस्यैतत् => मध्यमः+तातः+तस्य+एतत् सदृशं वचः => सदृशम्+ वचः कोऽयं मध्यमो => कः+अयम्+ मध्यमः+ मध्यमो नाम। => मध्यमः+ नाम। नन्वनुत्तरा वयं => ननु+अनुत्तराः+ वयम्+ वयं ब्राह्मणेषु। => वयम्+ ब्राह्मणेषु। साध्वन्यो ब्रूयात्। => साधु+अन्यः+ ब्रूयात्। कोऽयं मध्यमो => कः+अयम्+ मध्यमः+ मध्यमो नाम। => मध्यमः+ नाम। जरासन्धं कण्ठश्लिष्टेन => जरासन्धम्+ कण्ठश्लिष्ठेन असह्यं कर्म => असह्यम्+ कर्म कृष्णोऽतदर्हताम् => कृष्णः+अतदर्हताम् किमुक्त्वा => किम्+उक्त्वा नापराद्धोऽहं कथं => न+अपराद्धः+अहम्+ कथम्+ कथं तिष्ठति => कथम्+ तिष्ठति यात्विति => यातु+इति अभिमन्युः---यद्यहमनुग्राह्यः, => अभिमन्युः---यदि+अहम्+अनुग्राह्यः, क्रियतां निग्रहोचितः। => क्रियताम्+ निग्रहोचितः। बाहुभ्यामाहृतं भीमो => बाहुभ्याम्+आहृतम्+ भीमः+ भीमो बाहुभ्यामेव => भीमः+ बाहुभ्याम्+एव बाहुभ्यामेव => बाहुभ्याम्+एव प्रविशत्युत्तरः।) => प्रविशति+उत्तरः।) येषां तु => येषाम्+ तु अहं हि => अहम्+ हि युद्धाश्रयमुच्यमानो वाचानुवर्ती => युद्धाश्रयम्+उच्यमानः+ वाचानुवर्ती राजा---एह्येहि => राजा---एहि+एहि कृतकर्माणो योधपुरुषाः। => कृतकर्माणः+ योधपुरुषाः। क्रियतां पूजा। => क्रियताम्+ पूजा। उत्तरः---इहात्रभवते => उत्तरः---इह+अत्रभवते राजा---कथं धनञ्जयायेति। => राजा---कथम्+ धनञ्जयाय+इति। धनञ्जयायेति। => धनञ्जयाय+इति। श्मशानाद्धनुरादाय => श्मशानात्+धनुः+आदाय चाक्षयसायके। => च+अक्षयसायके। नृपा भीष्मादयो => नृपाः+ भीष्मादयः+ भीष्मादयो भग्ना => भीष्मादयः+ भग्नाः+ भग्ना वयं => भग्नाः+ वयम्+ वयं च => वयम्+ च राजा---एवमेतत् => राजा---एवम्+एतत् अयं बाल्यात्तु => अयम्+ बाल्यात्+तु बाल्यात्तु => बाल्यात्+तु सम्भ्रान्तो न => सम्भ्रान्तः+ न वेति => वा+इति प्रहरन्नपि। => प्रहरन्+अपि। कृत्स्नं कर्म => कृत्स्नम्+ कर्म स्वयं कृत्वा => स्वयम्+ कृत्वा परस्येत्यवगच्छति => परस्य+इति+अवगच्छति भवाञ्छङ्काम्। => भवान्+शङ्काम्। इदमाख्यास्यते, => इदम्+आख्यास्यते, प्रकोष्ठान्तरसंगूढं गाण्डीवज्याहतं => प्रकोष्ठान्तरसंगूढम्+ गाण्डीवज्याहतम्+ गाण्डीवज्याहतं किणम्। => गाण्डीवज्याहतम्+ किणम्। यत्तद् द्वादशवर्षान्ते => यत्+तत्+ द्वादशवर्षान्ते नैव => न+एव एतन्मे => एतत्+मे पारिहार्याणां व्यावर्तनकृतं => पारिहार्याणाम्+ व्यावर्तनकृतम्+ व्यावर्तनकृतं किणम्। => व्यावर्तनकृतम्+ किणम्। सन्निरोधविवर्णत्वाद् गोधास्थानमिहागतम् => सन्निरोधविवर्णत्वात्+ गोधास्थानम्+इह+आगतम् गोधास्थानमिहागतम् => गोधास्थानम्+इह+आगतम् राजा---पश्यामस्तावत्। => राजा---पश्यामः+तावत्। रुद्रबाणावलीढाङ्गो यद्यहं => रुद्रबाणावलीढाङ्गः+ यदि+अहम्+ यद्यहं भारतोऽर्जुनः। => यदि+अहम्+ भारतः+अर्जुनः। भारतोऽर्जुनः। => भारतः+अर्जुनः। अव्यक्तं भीमसेनोऽयमयं => सुव्यक्तम्+ भीमसेनः+अयम्+अयम्+ भीमसेनोऽयमयं राजा => भीमसेनः+अयम्+अयम्+ राजा कथं न => कथम्+ न मां विश्वसिथ। => माम्+ विश्वसिथ। त्वमभ्यन्तरम्। => त्वम्+अभ्यन्तरम्। बृहन्नला---यदाज्ञापयति => बृहन्नला---यत्+आज्ञापयति तीर्णप्रतिज्ञा वयम्। => तीर्णप्रतिज्ञाः+ वयम्। अर्जनः---यदाज्ञापयत्यार्यः। => अर्जनः---यत्+आज्ञापयति+आर्यः। राजा---शूराणां सत्यसन्धानां => राजा---शूराणाम्+ सत्यसन्धानाम्+ सत्यसन्धानां प्रतिज्ञां => सत्यसन्धानाम्+ प्रतिज्ञाम्+ प्रतिज्ञां परिरक्षताम्। => प्रतिज्ञाम्+ परिरक्षताम्। पाण्डवानां निवासेन => पाण्डवानाम्+ निवासेन कुलं मे => कुलम्+ मे अभिमन्युः---इहात्रभवन्तो मे => अभिमन्युः---इह+अत्रभवन्तः+ मे क्षिप्ता हसन्तश्च => क्षिप्ताः+ हसन्तः+च हसन्तश्च => हसन्तः+च गोग्रहणं स्वन्तं => गोग्रहणम्+ स्वन्तम्+ स्वन्तं पितरो => स्वन्तम्+ पितरः+ पितरो येन => पितरः+ येन (भीमसेनमुद्धिश्य) => (भीमसेनम्+उद्धिश्य) भोस्तात! => भोः+तात! अज्ञानात्तु => अज्ञानात्+तु पूर्वं यद् => पूर्वम्+ यत्+ यद् भवान् => यत्+ भवान् नाभिवादितः। => न+अभिवादितः। प्रसादं कर्तुमर्हसि => प्रसादम्+ कर्तुम्+अर्हसि कर्तुमर्हसि => कर्तुम्+अर्हसि भीमसेनः---एह्येहि => भीमसेनः---एहि+एहि पितृसदृशपराक्रमो भव। => पितृसदृशपराक्रमः+ भव। अभिमन्युः---अनुग्रहीतः+अस्मि => अभिमन्युः---अनुग्रहीतः+अस्मि अभिमन्युः---भोस्तात! => अभिमन्युः---भोः+तात! अर्जुनः---एह्येहि => अर्जुनः---एहि+एहि अयं स => अयम्+ सः+ स हृदयाह्लादी => सः+ हृदयाह्लादी यत्तद् द्वादशवर्षान्ते => यत्+तत्+ द्वादशवर्षान्ते पुनरागतः => पुनः+आगतः अभिवाद्यतां विराटेश्वरः। => अभिवाद्यताम्+ विराटेश्वरः। राजा---एह्येहि => राजा---एहि+एहि यौधिष्ठिरं धैर्यमवाप्नुहि => यौधिष्ठिरम्+ धैर्यम्+अवाप्नुहि धैर्यमवाप्नुहि => धैर्यम्+अवाप्नुहि त्वं भीमं => त्वम्+ भीमम्+ भीमं बलं => भीमम्+ बलम्+ बलं नैपुणमर्जुनस्य। => बलम्+ नैपुणम्+अर्जुनस्य। नैपुणमर्जुनस्य। => नैपुणम्+अर्जुनस्य। कान्तिमथाभिरूप्यं कीर्ति => कान्तिम्+अथ+अभिरूप्यम्+ कीर्तिम्+ कीर्ति च => कीर्तिम्+ च उत्तरासन्निकर्षस्तु => उत्तरासन्निकर्षः+तु मां बाधते। => माम्+ बाधते। किमिदानीं करिष्ये। => किम्+इदानीम्+ करिष्ये। कोऽत्र। => कः+अत्र। राजा---आपस्तावत्। => राजा---आपः+तावत्। भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति इमा आपः। => इमाः+ आपः। गोग्रहणविजयशुल्कार्थं प्रतिगृह्यतामुत्तरा। => गोग्रहणविजयशुल्कार्थम्+ प्रतिगृह्यताम्+उत्तरा। प्रतिगृह्यतामुत्तरा। => प्रतिगृह्यताम्+उत्तरा। युधिष्ठिरः---एतदवनतं शिरः। => युधिष्ठिरः---एतत्+अवनतम्+ शिरः। कथं चारित्रं => कथम्+ चारित्रम्+ चारित्रं मे => चारित्रम्+ मे इष्टमन्तःपुरं सर्वं => इष्टम्+अन्तःपुरम्+ सर्वम्+ सर्वं मातृवत् => सर्वम्+ मातृवत् पूजितं मया। => पूजितम्+ मया। उत्तरैषा त्वया => उत्तरा+एषा+ त्वया युधिष्ठिरः---एतदुन्नतं शिरः। => युधिष्ठिरः---एतत्+उन्नतम्+ शिरः। राजा---इदानीं युद्धशूराणां => राजा---इदानीम्+ युद्धशूराणाम्+ युद्धशूराणां चारित्रेषु => युद्धशूराणाम्+ चारित्रेषु सदृशीं कृतवान् => सदृशीम्+ कृतवान् अद्यैव => अद्य+एव गुणवन्नक्षत्रम् => गुणवत्+नक्षत्रम् अद्यैव => अद्य+एव विवाहोऽस्य => विवाहः+अस्य पितामहसकाशमुत्तरं प्रेषयामः। => पितामहसकाशम्+उत्तरम्+ प्रेषयामः। राजा---यदभिरुचितं भवद्भ्यः => राजा---यत्+अभिरुचितम्+ भवद्भ्यः इत इत => इतः+ इतः+ इत भवन्तः। => इतः+ भवन्तः। अनेनैव => अनेन+एव प्रहर्षेणाभ्यन्तरं प्रविशामः => प्रहर्षेण+अभ्यन्तरम्+ प्रविशामः द्वितीयः+अङ्कः => द्वितीयः+अङ्कः तृतीयोऽङ्कः। => तृतीयः+अङ्कः। भटः---भो भोः! => सूतः---भोः+ भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां => निवेद्यताम्+ निवेद्यताम्+ निवेद्यतां सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणां => निवेद्यताम्+ सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणाम्+ सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणां क्षत्रियाणाम्। => सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणाम्+ क्षत्रियाणाम्। एष हि, => एषः+ हि, नारायणचक्रजं भयं => नारायणचक्रजम्+ भयम्+ भयं चिरप्रनष्टान् => भयम्+ चिरप्रनष्टान् कुरुभिर्न => कुरुभिः+न रक्षितो हृतोऽभिमन्युः => रक्षितः+ हृतः+अभिमन्युः हृतोऽभिमन्युः => हृतः+अभिमन्युः क्रियतां व्यपत्रपा => क्रियताम्+ व्यपत्रपा प्रविशतो भीष्मद्रोणौ।) => प्रविशतः+ भीष्मद्रोणौ।) रणपटुरपनीतः => रणपटुः+अपनीतः क इह => कः+ इह शरैस्तैर्दैवतैर्योद्धुकामः। => शरैः+तैः+दैवतैः+योद्धुकामः। पुरुषसारं यावदस्त्रं => पुरुषसारम्+ यावत्+अस्रम्+ यावदस्त्रं बलं => यावत्+अस्रम्+ बलम्+ बलं वा => बलम्+ वा बलवत इव => बलवतः+ इव दूतांस्तत्र => दूतान्+तत्र भग्नापयानेष्वनभिज्ञदोषस्तारुण्यभावेन => भग्नापयानेषु+अनभिज्ञदोषः+तारुण्यभावेन केनैष हस्तिग्रहणोद्यतेन => केन+एषः+ हस्तिग्रहणोद्यतेन कलभो गृहीतः => कलभः+ गृहीतः शकुनिश्च।) => शकुनिः+च।) केनापनीतोऽभिमुन्युः। => केन+अपनीतः+अभिमुन्युः। अहमेवैनं मोक्षयामि। => अहम्+एव+एनम्+ मोक्षयामि। पितृभिरस्य => पितृभिः+अस्य प्रस्तुतो ज्ञातिभेदस्तदिह => प्रस्तुतः+ ज्ञातिभेदः+तत्+इह ज्ञातिभेदस्तदिह => ज्ञातिभेदः+तत्+इह दोषो वक्तृभिः => दोषः+ वक्तृभिः स पुत्रः => सः+ पुत्रः पाण्डवानां तु => पाण्डवानाम्+ तु नापराध्यन्ति => न+अपराध्यन्ति कर्णः---अतिस्निग्धमनुरूपं चाभिहितं => कर्णः---अतिस्निग्धम्+अनुरूपम्+ च+अभिहितम्+ चाभिहितं भवता। => च+अभिहितम्+ भवता। स्वजनभयात्तु => स्वजनभयात्+तु बालभावाद् व्यापन्नः => बालभावात्+ व्यापन्नः अस्माभिर्न => अस्माभिः+न परिरक्षितोऽभिमन्युर्गृह्यन्तां धनुरपनीय => परिरक्षितः+अभिमन्युः+गृह्यन्ताम्+ धनुः+अपनीय धनुरपनीय => धनुः+अपनीय मुक्त एवेति => मुक्तः+ एव+इति एवेति => एव+इति मुञ्चेदर्जुनपुत्र इत्यवगतो => मुञ्चेत्+अर्जुनपुत्रः+ इति+अवगतः+ इत्यवगतो राजा => इति+अवगतः+ राजा चाद्य => च+अद्य रणाजिरादपगतं मुञ्चेत् => रणाजिरात्+अपगतम्+ मुञ्चेत् स दामोदरम्। => सः+ दामोदरम्। भीमस्त्वेनमिहानयेद् बलमहान् => भीमः+तु+एनम्+इह+आनयेत्+ बलमहान् रिपूनूर्जितान् => रिपून्+ऊर्जितान् कथमिदानीं गृहीतः। => कथम्+इदानीम्+ गृहीतः। पर्यस्तोऽस्य => पर्यस्तः+अस्य रथो हया => रथः+ हया चपलाश्चक्राक्षमा => चपलाः+चक्राक्षमा त्वमस्य => त्वम्+अस्य विगुणो ज्याच्छेदवन्ध्यं => विगुणः+ ज्याच्छेदवन्ध्यम्+ ज्याच्छेदवन्ध्यं धनुः। => ज्याच्छेदवन्ध्यम्+ धनुः। एता दैवकृता => एताः+ दैवकृताः+ दैवकृता भवन्ति => दैवकृताः+ भवन्ति रथिनां युद्धाश्रया => रथिनाम्+ युद्धाश्रयाः+ युद्धाश्रया व्यापदो => युद्धाश्रयाः+ व्यापदः बाणैरप्यवकृष्यते => बाणैः+अपि+अवकृष्यते स्वाधानशिक्षस्तु => स्वाधीनशिक्षः+तु परुषमयो धनुर्वेदः। => परुषमयः+ धनुर्वेदः। किमायुष्मता => किम्+आयुष्मता चापि => च+अपि दोषा भवताभिभाषिताः => दोषाः+ भवताभिभाषिताः स चापि => सः+ च+अपि चापि => च+अपि बाणौघमयो महारथः। => बाणौघमयः+ महारथः। अलातचक्रप्रतिमस्तु => अलातचक्रप्रतिमः+तु रथो गृहीत => रथः+ गृहीतः+ गृहीत एवापतता => गृहीतः+ एव+आपतता एवापतता => एव+आपतता सर्वेः---कथं पदातिनेति। => सर्वेः---कथम्+ पदातिना+इति। पदातिनेति। => पदातिना+इति। स पदातिः। => सः+ पदातिः। सर्वेः---कथं पदातिनेति। => सर्वेः---कथम्+ पदातिना+इति। पदातिनेति। => पदातिना+इति। स पदातिः। => सः+ पदातिः। सूतः---किमभिधास्यामि => सूतः---किम्+अभिधास्यामि रूपं वा => रूपम्+ वा पराक्रमं वा। => पराक्रमम्+ वा। पराक्रमोऽस्याभिधीयताम्। => पराक्रमः+अस्य+अभिधीयताम्। दुर्योधनः---किमर्थं स्तूयते => दुर्योधनः---किम्+अर्थम्+ स्तूयते कोऽपि => कः+अपि कथ्यतां नास्ति => कथ्यताम्+ न+अस्ति नास्ति => न+अस्ति त्रासो यद्येष => त्रासः+ यदि+एषः+ यद्येष पवनो => यदि+एषः+ पवनः+ पवनो जवे => पवनः+ जवे सूतः---श्रोतुमर्हति => सूतः---श्रोतुम्+अर्हति जवेनाश्वान् => जवेन+अश्वान् न्यस्त आपस्करे => न्यस्तः+ आपस्करे प्रसारितहयग्रीवो निष्कम्पश्च => प्रसारितहयग्रीवः+ निष्कम्पः+च निष्कम्पश्च => निष्कम्पः+च न्यस्यान्तामायुधानि। => न्यस्यान्ताम्+आयुधानि। सर्वे---किमर्थम्। => सर्वे---किम्+अर्थम्। भीष्मः---हृतप्रवेगो यदि => भीष्मः---हृतप्रवेगः+ यदि रथो वृकोदरस्याङ्कगतः => रथः+ वृकोदरस्य+अङ्कगतः वृकोदरस्याङ्कगतः => वृकोदरस्य+अङ्कगतः स चिन्त्यताम्। => सः+ चिन्त्यताम्। द्रुपदात्मजां हरन् => द्रुपदात्मजाम्+ हरन् पदातिनैवावजितो जयद्रथः => पदातिना+एव+अवजितः+ जयद्रथः द्रोणः---सम्यगाह => द्रोणः---सम्यक्+आह बाल्योपदेशात्प्रभृत्यहं तस्य => बाल्योपदेशात्प्रभृति+अहम्+ तस्य जवमवगच्छामि => जवम्+अवगच्छामि इष्वस्त्रशालायां हि, => इष्वस्त्रशालायाम्+ हि, विकम्पितं तस्य => विकम्पितम्+ तस्य शिरो मयोक्तम्। => शिरः+ मया+उक्तम्। मयोक्तम्। => मया+उक्तम्। बाणतुल्यमप्राप्तलक्षः => बाणतुल्यम्+अप्राप्तलक्षः स शरो => सः+ शरः+ शरो गृहीतः => शरः+ गृहीतः हास्यमभिधानम्। => हास्यम्+अभिधानम्। तावद् भवन्तम् => तावत्+ भवन्तम् नास्त्यन्यो बलवाँल्लोके => न+अस्ति+अन्यः+ बलवान्+लोके बलवाँल्लोके => बलवान्+लोके सर्वमिष्टेषु => सर्वम्+इष्टेषु किं सर्वे => किम्+ सर्वे सर्वमनुमानात् => सर्वम्+अनुमानात् वयं व्यपाश्रित्य => वयम्+ व्यपाश्रित्य रणं प्रयामः => रणम्+ प्रयामः द्वावेव => द्वौ+एव दोर्भ्यां समरे => दोर्भ्याम्+ समरे हलायुधश्चैव => हलायुधः+च+एव वृकोदरश्च => वृकोदरः+च शकुनिः---एकैनैव => शकुनिः---एकैन+एव वयं भग्नाः => वयम्+ भग्नाः उत्तरं च => उत्तरम्+ च तमस्येके => तम्+अपि+एके अत्रापि => अत्र+अपि तावद् भवतः => तावत्+ भवतः किमुत्तरेणापि => कम्+उत्तरेण+अपि निसृष्टशुष्काशनिगर्जितं धनुः। => निसृष्टशुष्काशनिगर्जितम्+ धनुः। किमुत्तरस्यापि => किम्+उत्तरस्य+अपि शरैर्हृतातपः => शरैः+हृतातपः कृतो मुहुर्तास्तमितो => कृतः+ मुहुर्तास्तमितः+ मुहुर्तास्तमितो दिवाकरः => मुहुर्तास्तमितः+ दिवाकरः विस्पष्टं खलु => विस्पष्टम्+ खलु बाणपुङ्खाक्षरैर्वाक्यैर्ज्याजिह्वापरिवर्तिभिः। => बाणपुङ्खाक्षरैः+वाक्यैः+ज्याजिह्वापरिवर्तिभिः। विकृष्टं खलु => विकृष्टम्+ खलु श्रोत्रं प्रयच्छति => श्रोत्रम्+ प्रयच्छति सूतः---जयत्वायुष्मान्। => सूतः---जयतु+आयुष्मान्। शान्तिकर्मानुष्ठीयताम्। => शान्तिकर्म+अनुष्ठीयताम्। भीष्मः---किमर्थम्। => भीष्मः---किम्+अर्थम्। कर्तुं ध्वजे => कर्तुम्+ ध्वजे अयं हि => अयम्+ हि कस्यापि => कस्य+अपि नामाभिधीयते => नाम+अभिधीयते (सूत उपनयति) => (सूतः+ उपनयति) जराशिथिलं मे => जराशिथिलम्+ मे वाच्यतामयं शरः। => वाच्यताम्+अयम्+ शरः। शकुनिः---(गृहीत्वानुवाच्य) => शकुनिः---(गृहीत्वा+अनुवाच्य) द्रोणः---(शरं गृहीत्वा) => द्रोणः---(शरम्+ गृहीत्वा) एह्येहि => एहि+एहि एष शिष्येण => एषः+ शिष्येण क्षिप्तो गाङ्गेयं => क्षिप्तः+ गाङ्गेयम्+ गाङ्गेयं वन्दितुं => गाङ्गेयम्+ वन्दितुम्+ वन्दितुं शरः। => वन्दितुम्+ शरः। पतितो भूमौ => पतितः+ भूमौ मां क्रमेणाभिवन्दितुम् => माम्+ क्रमेण+अभिवन्दितुम् क्रमेणाभिवन्दितुम् => क्रमेण+अभिवन्दितुम् तावद् भोः => तावत्+ भोः शरप्रत्यय इदानीं => शरप्रत्ययः+ इदानीम्+ इदानीं श्रद्धातव्यम्। => इदानीम्+ श्रद्धातव्यम्। स्यादर्जुनो नाम => स्यात्+अर्जुनः+ नाम तेनायं चोज्झितः => तेन+अयम्+ च+उज्झितः चोज्झितः => च+उज्झितः लिखितं चोत्तरेणापि => लिखितम्+ च+उत्तरेण+अपि चोत्तरेणापि => च+उत्तरेण+अपि प्रकाशमुपनीयताम् => प्रकाशम्+उपनीयताम् दुर्योधनः---तेषां राज्यप्रदानार्थमनृतं => दुर्योधनः---तेषाम्+ राज्यप्रदानार्थम्+अनृतम्+ राज्यप्रदानार्थमनृतं कथ्यते => राज्यप्रदानार्थम्+अनृतम्+ कथ्यते राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि => राज्यस्य+अर्धम्+ प्रदास्यामि यावद् दृष्टे => यावत्+ दृष्टे भटः---यदाज्ञापयति => भटः---यत्+आज्ञापयति प्रविशत्युत्तरः) => प्रविशति+उत्तरः) उत्तरः---अध्वानमल्पमतिमुक्तजवैस्तुरङ्गैरागच्छता => उत्तरः---अध्वानम्+अल्पम्+अतिमुक्तजवैः+तुरङ्गैः+आगच्छता विलम्वितं मे। => विलम्वितम्+ मे। कौन्तेयबाणनिहतैर्द्विरदैः => कौन्तेयबाणनिहतैः+द्विरदैः समन्ताद् दुःखेन => समन्तात्+ दुःखेन तुरगा विषमा => तुरगाः+ विषमा आचार्यपितामहपुरोगं सर्वराजमण्डलमभिवादये। => आचार्यपितामहपुरोगम्+ सर्वराजमण्डलम्+अभिवादये। सर्वराजमण्डलमभिवादये। => सर्वराजमण्डलम्+अभिवादये। द्रोणः---किमाह => द्रोणः---किम्+आह उत्तरः---नाहं तत्रभवता => उत्तरः---न+अहम्+ तत्रभवता त्वं प्रेषितः। => त्वम्+ प्रेषितः। द्रोणः---किमाह => द्रोणः---किम्+आह तत्रैव => तत्र+एव किमिहैवास्तु => किम्+इह+एव+अस्तु शकुनिः---तत्रैव => शकुनिः---तत्र+एव तत्रैव। => तत्र+एव। द्रोणः---इत्यर्थं वयमानीताः => द्रोणः---इति+अर्थम्+ वयम्+आनीताः वयमानीताः => वयम्+आनीताः पञ्चरात्रोऽपि => पञ्चरात्रः+अपि धर्मेणावर्जिता => धर्मेण+अवर्जिता धर्मेणैव => धर्मेण+एव दुर्योधनः---बाढं दत्तं => दुर्योधनः---बाढम्+ दत्तम्+ दत्तं मया => दत्तम्+ मया राज्यं पाण्डवेभ्यो => राज्यम्+ पाण्डवेभ्यः+ पाण्डवेभ्यो यथापुरम्। => पाण्डवेभ्यः+ यथापुरम्। मृतेऽपि => मृते+अपि इमामपि => इमाम्+अपि महीं कृत्स्नां => महीम्+ कृत्स्नाम्+ कृत्स्नां राजसिंहः => कृत्स्नाम्+ राजसिंहः तृतीयोऽङ्कः। => तृतीयः+अङ्कः। अवसितं पञ्चरात्रम्। => अवसितम्+ पञ्चरात्रम्।