यातायातसाधनानामभाव => यातायातसाधनानाम्+अभावः मणिपुरमस्ति => मणिपुरम्+अस्ति पर्वतैरावृत: => पर्वतैः+आवृत: पदातिरेव => पदातिः+एव तोमचानामको युवक: => तोमचानामकः+ युवक: पञ्चदशमासानन्तरं स्वगृहं => पञ्चदशमासानन्तरम्+ स्वगृहम्+ स्वगृहं प्रति => स्वगृहम्+ प्रति विविधपर्वतोपत्यकामुल्लंघ्य => विविधपर्वतोपत्यकाम्+उल्लंघ्य स्वनगरं भोइराडं => स्वनगरम्+ भोइराडम्+ भोइराडं प्रति => भोइराडम्+ प्रति पुनर्गन्तुमारेभे => पुनः+गन्तुम्+आरेभे स्वग्रामं प्रति। => स्वग्रामम्+ प्रति। स्वरक्तमुखं नि:सारयन् => स्वरक्तमुखम्+ नि:सारयन् कुमकुमक्षोदक्षुरितं रक्ताभमन्तरिक्षं => कुमकुमक्षोदक्षुरितम्+ रक्ताभम्+अन्तरिक्षम्+ रक्ताभमन्तरिक्षं वीक्ष्य => रक्ताभम्+अन्तरिक्षम्+ वीक्ष्य नितरां प्रहृष्ट => नितराम्+ प्रहृष्टः+ प्रहृष्ट आसीत्। => प्रहृष्टः+ आसीत्। प्रचलन्नास्ते। => प्रचलन्+आस्ते। आसीत्पोटलिका => आसीत्+पोटलिका चैका, => च+एका, भाराक्रान्तश्चायं तां => भाराक्रान्तः+च+अयम्+ ताम्+ तां पोटलिकां => ताम्+ पोटलिकाम्+ पोटलिकां स्कन्धात्स्कन्धं => पोटलिकाम्+ स्कन्धात्+स्कन्धम्+ स्कन्धात्स्कन्धं परिवर्तयति। => स्कन्धात्+स्कन्धम्+ परिवर्तयति। निर्गच्छन्नयं विविधानां => निर्गच्छन्+अयम्+ विविधानाम्+ विविधानां खगानां => विविधानाम्+ खगानाम्+ खगानां मनोहरं => खगानाम्+ मनोहरम्+ मनोहरं कलरवमशृणोत् => मनोहरम्+ कलरवम्+अशृणोत् कलरवमशृणोत् => कलरवम्+अशृणोत् सूर्यास्तात्पूर्वमेव => सूर्यास्तात्+पूर्वम्+एव विशनपुरग्रामं प्राप्तुमिच्छति। => विशनपुरग्रामम्+ प्राप्तुम्+इच्छति। प्राप्तुमिच्छति। => प्राप्तुम्+इच्छति। प्रचलन्नयमेकस्मिन्पर्वतीयनिर्झरे => प्रचलन्+अयम्+एकस्मिन्+पर्वतीयनिर्झरे भोक्तुमिच्छति => भोक्तुम्+इच्छति जलञ्च => जलम्+च पातुमिच्छति। => पातुम्+इच्छति। तं पिपासा => तम्+ पिपासा स्वपोटलिकां भूमौ => स्वपोटलिकाम्+ भूमौ बंशदण्डं कर्तितुमारेभे। => वंशदण्डम्+ कर्तितुम्+आरेभे। कर्तितुमारेभे। => कर्तितुम्+आरेभे। प्रपूर्यायं भूमौ => प्रपूर्य+अयम्+ भूमौ जलञ्च => जलम्+च प्रचलितस्तस्मात्। => प्रचलितः+तस्मात्। पर्वतशिखरमापेदे => पर्वतशिखरम्+आपेदे निश्चिकायायं सायं => निश्चिकाय+अयम्+ सायम्+ सायं विशनपुरं => सायम्+ विशनपुरम्+ विशनपुरं प्राप्स्यामि। => विशनपुरम्+ प्राप्स्यामि। मातृस्वसुर्गृहम्। => मातृस्वसुः+गृहम्। दृष्टवानयमविदूरे => दृष्टवान्+अयम्+अविदूरे आसीत्सिंहश्चैक:। => आसीत्+सिंहः+च+एक:। स्थिरो भूत्वा => स्थिरः+ भूत्वा पश्यन्नास्ते => पश्यन्+आस्ते निर्निमेषदृष्टयायं सिंह:। => निर्निमेषदृष्टया+अयम्+ सिंह:। किञ्चिद्दूरे => किञ्चिद्+दूरे वनसूकरमपि => वनसूकरम्+अपि सूकरश्च => सूकरः+च कलहार्थं समुद्यतौ => कलहार्थम्+ समुद्यतौ चास्ताम्। => च+आस्ताम्। शैशवावस्थायां श्रुतां => शैशवावस्थायाम्+ श्रुताम्+ श्रुतां सिंहसूकरयुद्धकथामस्मरदयम्। => श्रुताम्+ सिंहसूकरयुद्धकथाम्+अस्मरत्+अयम्। सिंहसूकरयुद्धकथामस्मरदयम्। => सिंहसूकरयुद्धकथाम्+अस्मरत्+अयम्। पूर्वमाक्रमणं करोति => पूर्वम्+आक्रमणम्+ करोति सिंहं मारयति => सिंहम्+ मारयति मामपि => माम्+अपि साहय्यं कर्तुमैच्छत्। => साहय्यम्+ कर्तुम्+ऐच्छत्। कर्तुमैच्छत्। => कर्तुम्+ऐच्छत्। बृहत्प्रस्तरमेकं सूकरशिरसि => बृहत्प्रस्तरम्+एकम्+ सूकरशिरसि निपतितोऽभूत्सहसा। => निपतितः+अभूत्+सहसा। समाक्रमणं कृतवान् => समाक्रमणम्+ कृतवान् सिंहोऽपि => सिंहः+अपि तस्योपरि => तस्य+उपरि संकटं निर्गतं => संकटम्+ निर्गतम्+ निर्गतं वीक्ष्य => निर्गतम्+ वीक्ष्य वेगेनाधावत्। => वेगेन+अधावत्। दूरं गत्वा => दूरम्+ गत्वा यन्मार्गे => यत्+मार्गे रक्तरञ्जितं मांसखण्डं => रक्तरञ्जितम्+ मांसखण्डम्+ मांसखण्डं पतितं => मांसखण्डम्+ पतितम्+ पतितं वर्तते। => पतितम्+ वर्तते। मुखं लिह्यति => मुखम्+ लिह्यति प्रत्युपकारञ्च => प्रति+उपकारम्+च मनुष्योऽस्मि, => मनुष्यः+अस्मि, इदं मदीयं => इदम्+ मदीयम्+ मदीयं खाद्यं => मदीयम्+ खाद्यम्+ खाद्यं न => खाद्यम्+ न भवानेव => भवान्+एव यावत्तोमचा => यावत्+तोमचा विशनपुरं प्राप्नोति। => विशनपुरम्+ प्राप्नोति। सिंहो विशनपुरात् => सिंहः+ विशनपुरात् प्रतिफलं प्रदत्तवानयं => प्रतिफलम्+ प्रदत्तवान्+अयम्+ प्रदत्तवानयं बुद्धिमान् => प्रदत्तवान्+अयम्+ बुद्धिमान् एको न्यायप्रियो => एकः+ न्यायप्रियः राज्यमकरोत्। => राज्यम्+अकरोत्। चातीव => च+अतीव बुद्धिमानास्ते। => बुद्धिमान्+आस्ते। सुखिनश्चासन्। => सुखिनः+च+आसन्। समादरं कृतवान् => समादरम्+ कृतवान् तस्याभिमतमपि => तस्याभिमतम्+अपि मन्त्रिणमपृच्छत्, => मन्त्रिणम्+अपृच्छत्, किं कर्णाभ्यां => किम्+ कर्णाभ्याम्+ कर्णाभ्यां श्रुतं => कर्णाभ्याम्+ श्रुतम्+ श्रुतं सत्यमथवा => श्रुतम्+ सत्यम्+अथवा सत्यमथवा => सत्यम्+अथवा नेत्राभ्यां दृष्टम्? => नेत्राभ्याम्+ दृष्टम्? किञ्चित्कालानन्तरं मन्त्री => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ मन्त्री कर्णाभ्यां श्रुतं => कर्णाभ्याम्+ श्रुतम्+ श्रुतं तु => श्रुतम्+ तु भवत्येव => भवति+एव नेत्राभ्यां दृष्टमपि => नेत्राभ्याम्+ दृष्टम्+अपि दृष्टमपि => दृष्टम्+अपि कदाचिन्मिथ्या => कदाचित्+मिथ्या एतन्निशम्य => एतत्+निशम्य अवश्यं भवितुमर्हति। => अवश्यम्+ भवितुम्+अर्हति। भवितुमर्हति। => भवितुम्+अर्हति। यन्नेत्राभ्यां दृष्टं => यत्+नेत्राभ्याम्+ दृष्टम्+ दृष्टं कथमसत्यं => दृष्टम्+ कथम्+असत्यम्+ कथमसत्यं भवितुमर्हति? => कथम्+असत्यम्+ भवितुम्+अर्हति? भवितुमर्हति? => भवितुम्+अर्हति? तदानीमेव => तदानीम्+एव भृत्यश्चैक => भृत्यैः+च+एकः राजानमेकान्ते => राजानम्+एकान्ते चलितुमकथयत्। => चलितुम्+अकथयत्। यत्कथनमस्ति => यत्+कथनम्+अस्ति तद्राजद्वारे => तत्+राजद्वारे रहस्यं निवेदनीयं => रहस्यम्+ निवेदनीयम्+ निवेदनीयं वर्तते => निवेदनीयम्+ वर्तते सिंहासनादुत्तीर्य => सिंहासनात्+उत्तीर्य कक्षमेकं प्राविशत्। => कक्षम्+एकम्+ प्राविशत्। भृत्योऽपि => भृत्यः+अपि यद्यहं सत्यं => यदि+अहम्+ सत्यम्+ सत्यं कथयेयं => सत्यम्+ कथया+इयम्+ कथयेयं तर्हि => कथया+इयम्+ तर्हि सत्यं शीघ्रं => सत्यम्+ शीघ्रम्+ शीघ्रं कथय, => शीघ्रम्+ कथय, श्रुत्वैतन्नृपति: => श्रुत्वा+एतत्+नृपति: स्वकक्षं प्रति => स्वकक्षम्+ प्रति तत्रापश्यत् => तत्र+अपश्यत् मुखमाच्छादितं भृत्यमेकं => मुखम्+आच्छादितम्+ भृत्यम्+एकम्+ भृत्यमेकं राज्ञीं => भृत्यम्+एकम्+ राज्ञीम्+ राज्ञीं च। => राज्ञीम्+ च। कक्षपरिष्कारक आसीत्। => कक्षपरिष्कारकः+ आसीत्। द्वावेव => द्वौ+एव गाढनिद्रायां प्रसुप्तौ => गाढनिद्रायाम्+ प्रसुप्तौ चास्ताम्। => च+आस्ताम्। शयनं सेवकं => शयनम्+ सेवकम्+ सेवकं वीक्ष्य => सेवकम्+ वीक्ष्य सत्वरमेव => सत्वरम्+एव कृपाणमाकृष्य => कृपाणम्+आकृष्य हन्तुं हस्तमुद्तोलयत्-एतादृश: => हन्तुम्+ हस्तम्+उद्तोलयत्-एतादृश: हस्तमुद्तोलयत्-एतादृश: => हस्तम्+उद्तोलयत्-एतादृश: मुखं तस्य => मुखम्+ तस्य रक्तमासीत्। => रक्तम्+आसीत्। आसन्-नेत्राभ्यां दृष्टमप्यसत्यं => आसन्-नेत्राभ्याम्+ दृष्टम्+अपि+असत्यम्+ दृष्टमप्यसत्यं भवति। => दृष्टम्+अपि+असत्यम्+ भवति। भृत्यं कारागारे => भृत्यम्+ कारागारे मन्त्रिणमाकार्य => मन्त्रिणम्+आकार्य सर्वं वृत्तान्तमकथयत्। => सर्वम्+ वृत्तान्तम्+अकथयत्। वृत्तान्तमकथयत्। => वृत्तान्तम्+अकथयत्। पृथगाकार्य => पृथग्+आकार्य सर्वं रहस्यम्। => सर्वम्+ रहस्यम्। रहस्योद्घाटनं भविष्यति। => रहस्योद्घाटनम्+ भविष्यति। भृत्यमाकार्य => भृत्यम्+आकार्य सम्बन्धो महाराज्ञा => सम्बन्धः+ महाराज्ञा क्षमां कुर्वन्तु => क्षमाम्+ कुर्वन्तु कीदृशोऽपि => कीदृशः+अपि युवां सहैव => युवाम्+ सह+एव सहैव => सह+एव शयनं कथं => शयनम्+ कथम्+ कथं करिष्यथ? => कथम्+ करिष्यथ? अहं भवत्कक्षं => अहम्+ भवत्कक्षम्+ भवत्कक्षं स्वच्छं => भवत्कक्षम्+ स्वच्छम्+ स्वच्छं कर्तुं => स्वच्छम्+ कर्तुम्+ कर्तुं समागत: => कर्तुम्+ समागत: प्रतिदिनमिव। => प्रतिदिनम्+इव। शयनं कियन्मृदुलं => शयनम्+ कियत्+मृदुलम्+ कियन्मृदुलं वर्तते? => कियत्+मृदुलम्+ वर्तते? इदानीं न => इदानीम्+ न कोऽप्यत्र => कोऽपि+अत्र कथन्न => कथम्+न क्षणमात्रमत्र => क्षणमात्रम्+अत्र शयनं करोमि। => शयनम्+ करोमि। भवतां पर्यंकं => भवताम्+ पर्यंकम्+ पर्यंकं गत्वा => पर्यंकम्+ गत्वा मुखमाच्छादितं, => मुखम्+आच्छादितम्, निद्रान्वितोऽभवम्। => निद्रान्वितः+अभवम्। भवतां हुंकारेण => भवताम्+ हुंकारेण भृत्यवचनं श्रुत्वा => भृति+अवचनम्+ श्रुत्वा राज्ञीमादातुमादिदेश। => राज्ञीम्+आदातुम्+आदिदेश। अपृच्छच्च => अपृच्छत्+च भृत्येनानेन => भृत्येन+अनेन नाहं किमपि => न+अहम्+ किमपि मध्यान्हेऽहं यदा => मध्यान्हे+अहम्+ यदा स्वकक्षं गता, => स्वकक्षम्+ गता, विचारितं भवानेव => विचारितम्+ भवान्+एव भवानेव => भवान्+एव मुखमाच्छाद्य => मुखम्+आच्छाद्य नाहं विबोधितवती => न+अहम्+ विबोधितवती अहमपि => अहम्+अपि शयनमकुर्वम्। => शयनम्+अकुर्वम्। कृपाणमाकृष्य => कृपाणम्+आकृष्य स्वकक्षमागत:। => स्वकक्षम्+आगत:। रहस्यमेतत् => रहस्यम्+एतत् वृद्धमन्त्रिणं सत्कृतवान्। => वृद्धमन्त्रिणम्+ सत्कृतवान्। सरस्वत्या वरदपुत्र: => सरस्वत्याः+ वरदपुत्र: काश्यां प्रतापी => काश्याम्+ प्रतापी राज्यमकरोत्। => राज्यम्+अकरोत्। स्वयमपि => स्वयम्+अपि विद्वानासीत्। => विद्वान्+आसीत्। विदुषां समादरञ्चाकरोदयम्। => विदुषाम्+ समादरम्+च+अकरोत्+अयम्। समादरञ्चाकरोदयम्। => समादरम्+च+अकरोत्+अयम्। सभायामनेके => सभायाम्+अनेके हीरोऽपि => हीरः+अपि पुत्र आसीत् => पुत्रः+ आसीत् शैशवावस्थायामेवासीत्तदा => शैशवावस्थायाम्+एव+आसीत्+तदा हर्षपितरं श्रीहीरं => हर्षपितरम्+ श्रीहीरम्+ श्रीहीरं शास्त्रार्थे => श्रीहीरम्+ शास्त्रार्थे नितरां लज्जित => नितराम्+ लज्जितः+ लज्जित आसीत्। => लज्जितः+ आसीत्। स्वमृत्युकालं निकटं => स्वमृत्युकालम्+ निकटम्+ निकटं मत्वा => निकटम्+ मत्वा स्वपुत्रं हर्षमाकार्य => स्वपुत्रम्+ हर्षम्+आकार्य हर्षमाकार्य => हर्षम्+आकार्य अहं नश्वरात् => अहम्+ नश्वरात् प्रयाणं करोमि। => प्रयाणम्+ करोमि। यो मां => यः+ माम्+ मां शास्त्रार्थे => माम्+ शास्त्रार्थे तं शास्त्रार्थे => तम्+ शास्त्रार्थे इयं ममान्तिमोऽभिलाष:। => इयम्+ मम+अन्तिमः+अभिलाष:। ममान्तिमोऽभिलाष:। => मम+अन्तिमः+अभिलाष:। अध्ययनार्थं गृहाद् => अध्ययनार्थम्+ गृहाद् एक एव => एकः+ एव विचार आसीद् => विचारः+ आसीद् यदहं शास्त्राणि => यत्+अहम्+ शास्त्राणि पितुश्चापमानस्य => पितुः+च+अपमानस्य प्रतिशोधं करिष्ये। => प्रतिशोधम्+ करिष्ये। स शास्त्रेषु => सः+ शास्त्रेषु दक्षतामविन्दत। => दक्षताम्+अविन्दत। परं स => परम्+ सः+ स अतिकठिनां => सः+ अतिकठिनाम्+ अतिकठिनां काव्यरचनामकरोत्, => अतिकठिनाम्+ काव्यरचनाम्+अकरोत्, काव्यरचनामकरोत्, => काव्यरचनाम्+अकरोत्, तामवबोद्धुमशक्नोत्। => ताम्+अवबोद्धुम्+अशक्नोत्। तद्रचनामपठत् => तत्+रचनाम्+अपठत् श्रीहर्ष: खिन्नोऽभवत्। => श्रीहर्ष:+ खिन्नः+अभवत्। खिन्नोऽभवत्। => खिन्नः+अभवत्। दोषं दूरीकर्तुमयं => दोषम्+ दूरीकर्तुम्+अयम्+ दूरीकर्तुमयं सरस्वत्या: => दूरीकर्तुम्+अयम्+ सरस्वत्या: शरणमगच्छत्। => शरणम्+अगच्छत्। स श्रद्धया, => सः+ श्रद्धया, सरस्वत्या उपासनां => सरस्वत्याः+ उपासनाम्+ उपासनां कर्तुं => उपासनाम्+ कर्तुम्+ कर्तुं लग्न:। => कर्तुम्+ लग्न:। श्रीहर्षं वरं => श्रीहर्षम्+ वरम्+ वरं याचितुमादिदेश। => वरम्+ याचितुम्+आदिदेश। याचितुमादिदेश। => याचितुम्+आदिदेश। भवत्कृपया => भवत्+कृपया ज्ञानं सम्प्राप्तं => ज्ञानम्+ सम्प्राप्तम्+ सम्प्राप्तं किन्तु => सम्प्राप्तम्+ किन्तु काठिन्यदोषान्न => काठिन्यदोषान्+न उपायं कथयामि। => उपायम्+ कथयामि। जलेनार्द्रं कृत्वा => जलेन+आर्द्रम्+ कृत्वा दधिभक्षणं कुरु, => दधिभक्षणम्+ कुरु, स्वमेव => स्वयम्+एव श्रीहर्षस्तत्क्रियां कृतवान्, => श्रीहर्षः+तत्क्रियाम्+ कृतवान्, स्वकवितायां सरलसरसोक्तीनां => स्वकवितायाम्+ सरलसरसोक्तीनाम्+ सरलसरसोक्तीनां प्रयोगमकरोदयं => सरलसरसोक्तीनाम्+ प्रयोगम्+अकरोत्+अयम्+ प्रयोगमकरोदयं सम्प्रति। => प्रयोगम्+अकरोत्+अयम्+ सम्प्रति। काशिराजं सन्देशं => काशिराजम्+ सन्देशम्+ सन्देशं प्रेषितवान्। => सन्देशम्+ प्रेषितवान्। अहं सर्वा => अहम्+ सर्वा समागतोऽस्मि। => समागतः+अस्मि। भवद्राज्यसभां प्रवेष्टुमर्हामि। => भवत्राज्यसभाम्+ प्रवेष्टुम्+अर्हामि। प्रवेष्टुमर्हामि। => प्रवेष्टुम्+अर्हामि। स्वागतं व्याजहार। => स्वागतम्+ व्याजहार। वैदग्ध्यं विलोक्य => वैदग्ध्यम्+ विलोक्य नितरां प्रसन्न: => नितराम्+ प्रसन्न: हर्षपितरं पराजितमकरोत्। => हर्षपितरम्+ पराजितम्+अकरोत्। पराजितमकरोत्। => पराजितम्+अकरोत्। नितरां लज्जित: => नितराम्+ लज्जित: विद्वत्तां विलोक्य => विद्वत्ताम्+ विलोक्य स्वयमेव => स्वयम्+एव क्षमायाचनमकरोत्। => क्षमायाचनम्+अकरोत्। श्रीहर्षं सन्देशं => श्रीहर्षम्+ सन्देशम्+ सन्देशं प्रेषितवान्-सुकवे! => सन्देशम्+ प्रेषितवान्-सुकवे! प्रणयनं कुरु। => प्रणयनम्+ कुरु। नैषधनामकं महाकाव्यमलिखत्। => नैषधनामकम्+ महाकाव्यम्+अलिखत्। महाकाव्यमलिखत्। => महाकाव्यम्+अलिखत्। काव्यमेतन्निभाल्य => काव्यम्+एतत्+निभाल्य तावन्नास्य => तावत्+न+अस्य प्रतिपादयितुं शक्यते => प्रतिपादयितुम्+ शक्यते यावत्सरस्वती => यावत्+सरस्वती स्वयमेवास्य => स्वयम्+एव+अस्य श्रेष्ठतां न => श्रेष्ठताम्+ न स्वमहाकाव्यं नीत्वा => स्वमहाकाव्यम्+ नीत्वा काश्मीरं गतवान् => काश्मीरम्+ गतवान् स्वकाव्यं प्रार्थितवान् => स्वकाव्यम्+ प्रार्थितवान् महाकाव्यमेतत् => महाकाव्यम्+एतत् श्रेष्ठं न => श्रेष्ठम्+ न निर्णयं प्रकरोतु => निर्णयम्+ प्रकरोतु काव्यं दूरं => काव्यम्+ दूरम्+ दूरं चिक्षेप। => दूरम्+ चिक्षेप। कविरुत्तेजित: => कविः+उत्तेजित: सञ्जातास्ति => सञ्जाता+अस्ति प्रोवाच-त्वं स्वकाव्ये => प्रोवाच-त्वम्+ स्वकाव्ये मां विष्णुपत्नीं => माम्+ विष्णुपत्नीम्+ विष्णुपत्नीं लिखितवान् => विष्णुपत्नीम्+ लिखितवान् रुष्टाऽस्मि। => रुष्टा+अस्मि। किमिदमसत्यं यत्त्वमेकस्मिन्नवतारे => किम्+इदम्+असत्यम्+ यत्+त्वम्+एकस्मिन्+अवतारे यत्त्वमेकस्मिन्नवतारे => यत्+त्वम्+एकस्मिन्+अवतारे सञ्जातासीत्! => सञ्जाता+आसीत्! समादरपूर्वकं श्रीहर्षस्य => समादरपूर्वकम्+ श्रीहर्षस्य काव्यं स्वहस्ते => काव्यम्+ स्वहस्ते श्रीहर्षं राज्यसभायां => श्रीहर्षम्+ राज्यसभायाम्+ राज्यसभायां प्रवेशं => राज्यसभायाम्+ प्रवेशम्+ प्रवेशं न => प्रवेशम्+ न प्रत्यूषकाल आसीत्। => प्रत्यूषकालः+ आसीत्। संलग्न आसीत्। => संलग्नः+ आसीत्। कूपश्चैक:। => कूपः+च+एक:। जलं भरितुं => जलम्+ भरितुम्+ भरितुं तत्र => भरितुम्+ तत्र तयोर्मध्ये => तयोः+मध्ये निर्णेतुं राज्यसभायां => निर्णेतुम्+ राज्यसभायाम्+ राज्यसभायां प्राप। => राज्यसभायाम्+ प्राप। श्रीहर्षं विहाय => श्रीहर्षम्+ विहाय नान्य: => न+अन्य: कोऽप्यासीत्। => कः+अपि+आसीत्। भाषां न => भाषाम्+ न परं स => परम्+ सः+ स कलहस्य => सः+ कलहस्य श्रीहर्षमपृच्छत्। => श्रीहर्षम्+अपृच्छत्। किं दृष्टं => किम्+ दृष्टम्+ दृष्टं त्वया। => दृष्टम्+ त्वया। अहं स्थानीयां => अहम्+ स्थानीयाम्+ स्थानीयां भाषां => स्थानीयाम्+ भाषाम्+ भाषां न => भाषाम्+ न परं कलहमानयो: => परम्+ कलहमानयो: शब्दानां यथायथमुच्चारणं => शब्दानाम्+ यथायथम्+उच्चारणम्+ यथायथमुच्चारणं कर्तुं => यथायथम्+उच्चारणम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्नोमि। => कर्तुम्+ शक्नोमि। तयोर्वाक्यानामुच्चारणं यथायथमकरोत्। => तयोः+वाक्यानाम्+उच्चारणम्+ यथायथम्+अकरोत्। यथायथमकरोत्। => यथायथम्+अकरोत्। मेधाशक्तिं प्रतिभाञ्च => मेघाशक्तिम्+ प्रतिभाम्+च प्रतिभाञ्च => प्रतिभाम्+च चाश्चर्यचकित: => च+आश्चर्यचकित: वास्तविकं परिचयं => वास्तविकम्+ परिचयम्+ परिचयं प्राप्तवान् => परिचयम्+ प्राप्तवान् परं प्रहर्षित:, => परम्+ प्रहर्षित:, आनन्दमग्नश्च => आनन्दमग्नः+च श्रीहर्षस्यात्यधिकं सम्मानकरोत्। => श्रीहर्षस्य+अत्यधिकम्+ सम्मानम्+अकरोत्। सम्मानकरोत्। => सम्मानम्+अकरोत्। सरस्वत्या वरदपुत्र => सरस्वत्याः+ वरदपुत्रः+ वरदपुत्र आसीत्। => वरदपुत्रः+ आसीत्। समुत्पन्नस्तदा => समुत्पन्नः+तदा नितरां कृशौ, => नितराम्+ कृशौ, चास्ताम्। => च+आस्ताम्। उपरिस्थं शरीरं => उपरिस्थम्+ शरीरम्+ शरीरं तु => शरीरम्+ तु सुकान्तं, => सुकान्तम्+, सबलं सुन्दरञ्चासीत्। => सबलम्+ सुन्दरम्+च+आसीत्। सुन्दरञ्चासीत्। => सुन्दरम्+च+आसीत्। शरीरं वीक्ष्य => शरीरम्+ वीक्ष्य नितरामुद्विग्नौ => नितराम्+उद्विग्नौ चास्ताम्। => च+आस्ताम्। समुत्थातुमपि => समुत्थातुम्+अपि नाशक्नोत्। => न+अशक्नोत्। जनास्तत्कृते => जनाः+तत्कृते चिन्तिताश्चासन्। => चिन्तिताः+च+आसन्। शरीरेणासक्त: => शरीरेण+असक्त: सन्नपि => सन्+अपि बुद्धिमानासीत्। => बुद्धिमान्+आसीत्। बुद्धेश्चमत्कारं वीक्ष्य => बुद्धेः+चमत्कारम्+ वीक्ष्य स्तम्भिताश्चासन् => स्तम्भिताः+च+आसन् बाल्यावस्थायामेव => बाल्यावस्थायाम्+एव धीमन्तं बालकं => धीमन्तम्+ बालकम्+ बालकं विलोक्य => बालकम्+ विलोक्य चाशान्विता: => च+आशान्विता: यदयं भविष्ये => यत्+अयम्+ भविष्ये सर्वां व्यवस्था => सर्वाम्+ व्यवस्था सुदूरप्रान्तेष्वपि => सुदूरप्रान्तेषु+अपि कक्षायां प्रथम => कक्षायाम्+ प्रथमः+ प्रथम आसीत्बालक:। => प्रथमः+ आसीत्+बालक:। आसीत्बालक:। => आसीत्+बालक:। तं नगरं => तम्+ नगरम्+ नगरं प्रति => नगरम्+ प्रति परीक्षाफलं प्रकाशितं => परीक्षाफलम्+ प्रकाशितम्+ प्रकाशितं तदा => प्रकाशितम्+ तदा स स्वर्णपदकं => सः+ स्वर्णपदकम्+ स्वर्णपदकं प्राप्तवान्। => स्वर्णपदकम्+ प्राप्तवान्। विलक्षणां प्रतिभां => विलक्षणाम्+ प्रतिभाम्+ प्रतिभां विलोक्य => प्रतिभाम्+ विलोक्य जना तमपृच्छन्-किं => जनाः+ तम्+अपृच्छन्-किम्+ तमपृच्छन्-किं रहस्यमस्ति => तम्+अपृच्छन्-किम्+ रहस्यम्+अस्ति रहस्यमस्ति => रहस्यम्+अस्ति मानवस्तीव्रोत्साहेन => मानवः+तीव्र+उत्साहेन श्रमं कुर्यात्तर्हि => श्रमम्+ कुर्यात्+तर्हि कुर्यात्तर्हि => कुर्यात्+तर्हि सर्वं प्राप्तुं => सर्वम्+ प्राप्तुम्+ प्राप्तुं शक्नोति। => प्राप्तुम्+ शक्नोति। मानवोन्नतेरिदमेव => मानवोन्नतेः+इदम्+एव रहस्यं वर्तते। => रहस्यम्+ वर्तते। राज्यमकरोत्तदा => राज्यम्+अकरोत्+तदा धनिकतमोऽयं श्रेष्ठी => धनिकतमः+अयम्+ श्रेष्ठी नितरां प्रसिद्ध => नितराम्+ प्रसिद्धः+ प्रसिद्ध आसीत्। => प्रसिद्धः+ आसीत्। धनवानप्ययं कृपण => धनवान्+अपि+अयम्+ कृपणः+ कृपण आसीत्। => कृपणः+ आसीत्। सामाजिककार्येभ्यो धनन्न => सामाजिककार्येभ्यः+ धनम्+न धनन्न => धनम्+न कस्मिंश्चिदपि => कस्मिंश्चित्+अपि सेवक आसीत्। => सेवकः+ आसीत्। च्छायावत्तस्य => +छायावत्+तस्य निकटमेव => निकटम्+एव अन्यभृत्यापेक्षया => अन्यभृत्य+अपेक्षया पुरस्कारमपि => पुरस्कारम्+अपि जीवनस्याधिकांशो => जीवनस्य+अधिकांशः जलयानं नाविकानां => जलयानम्+ नाविकानाम्+ नाविकानां दयया => नाविकानाम्+ दयया निर्भरमासीत्। => निर्भरम्+आसीत्। भाग्येनैव => भाग्येन+एव जनानां जीवनं => जनानाम्+ जीवनम्+ जीवनं तस्मिन् => जीवनम्+ तस्मिन् तं समुत्साहितवान् => तम्+ समुत्साहितवान्। श्रेष्ठिनं प्राह, => श्रेष्ठिनम्+ प्राह, भवज्जीवनं सर्वदा => भवज्जीवनम्+ सर्वदा कथन्न => कथम्+न शिक्षणं गृह्णाति। => शिक्षणम्+ गृह्णाति। प्राणानां संरक्षणं => प्राणानाम्+ संरक्षणम्+ संरक्षणं कर्तुं => संरक्षणम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्यते => कर्तुम्+ शक्यते सन्तरणं शिक्षयितुं => सन्तरणम्+ शिक्षयितुम्+ शिक्षयितुं शक्यते? => शिक्षयितुम्+ शक्यते? प्रभूतं व्यवसायं => प्रभूतम्+ व्यवसायम्+ व्यवसायं कर्तुं => व्यवसायम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्यते => कर्तुम्+ शक्यते शिक्षितुं शक्यते। => शिक्षितुम्+ शक्यते। प्राह-नास्ति => प्राह-न+अस्ति शिक्षणमप्यहं दातुं => शिक्षणम्+अपि+अहम्+ दातुम्+ दातुं न => दातुम्+ न चाहर्निशं स्वामिन: => च+अहर्निशम्+ स्वामिन: प्राणरक्षार्थं प्रयतते => प्राणरक्षार्थम्+ प्रयतते स्वामिनं प्राह, => स्वामिनम्+ प्राह, समस्याभावो वर्तते। => समस्याभावः+ वर्तते। समुद्रसंतरणायाहं कस्यापि => समुद्रसंतरणाय+अहम्+ कस्यापि व्यवस्थां करोमि => व्यवस्थाम्+ करोमि संतरणं कर्तुं => संतरणम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्नोति। => कर्तुम्+ शक्नोति। तुम्बिकानौकां निर्माय => तुम्बिकानौकाम्+ निर्माय प्रसन्नोऽभवत् => प्रसन्नः+अभवत् स्पष्टं विनिवेदयन् => स्पष्टम्+ विनिवेदयन् यत्सर्वे => यत्+सर्वे स्वस्वप्राणरक्षार्थं प्रयत्नं => स्वस्वप्राणरक्षार्थम्+ प्रयत्नम्+ प्रयत्नं कुर्वन्तु। => प्रयत्नम्+ कुर्वन्तु। वयं किमपि => वयम्+ किमपि विधातुं शक्नुम:। => विधातुम्+ शक्नुम:। प्राणरक्षार्थं तुम्बिकानौकया => प्राणरक्षार्थम्+ तुम्बिकानौकया जलेऽवतरतु => जले+अवतरतु अपरतस्तवेयं तुम्बी => अपरतः+तव+इयम्+ तुम्बी तुम्बिकाग्रहणं किं => तुम्बिकाग्रहणम्+ किम्+ किं मूर्खता => किम्+ मूर्खता इत्थं निगद्य => इत्थम्+ निगद्य एकां काष्ठमञ्जूषां => एकाम्+ काष्ठमञ्जूषाम्+ काष्ठमञ्जूषां शिरसि => काष्ठमञ्जूषाम्+ शिरसि नितरामुद्विग्नो => नितराम्+उद्विग्नः स्वजीवनरक्षणस्यापि => स्वजीवनरक्षणस्य+अपि चिन्ताऽऽसीत्तस्य। => चिन्ता+आसीत्+तस्य। सोऽपि => सः+अपि संतरणं व्यधात्। => संतरणम्+ व्यधात्। जलयानं समुद्रस्योदरे => जलयानम्+ समुद्रस्य+उदरे समुद्रस्योदरे => समुद्रस्य+उदरे सुदूरं विनिर्गत:। => सुदूरम्+ विनिर्गत:। निपतित आसीत्। => निपतितः+ आसीत्। चेतस्ततोऽभ्रमत्स:। => चेतः+ततः+अभ्रमत्+सः। नातिदूरे => न+अतिदूरे काष्ठमञ्जूषामेकामपश्यत् => काष्ठमञ्जूषाम्+एकाम्+अपश्यत् आसीत्सा => आसीत्+सा मञ्जूषामादाय => मञ्जूषाम्+आदाय गृहमागत: => गृहम्+आगत: स्वजीवनं यापयामास। => स्वजीवनम्+ यापयामास। यथाशक्यं जीवनरत्नस्य => यथाशक्यम्+ जीवनरत्नस्य समुन्नतिं कर्तुं => समुन्नतिम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्नोति। => कर्तुम्+ शक्नोति। अस्योपयोगेन => अस्य+उपयोगेन कथितमासीत् => कथितम्+आसीत् शाश्वतिकं निर्वाणमिच्छथ => शाश्वतिकम्+ निर्वाणम्+इच्छथ निर्वाणमिच्छथ => निर्वाणम्+इच्छथ परित्यागं कुरुत। => परित्यागम्+ कुरुत। राक्षस इव => राक्षसः+ इव ईश्वरमपि => ईश्वरम्+अपि नृपतिश्चैको => नृपतिः+च+एकः वैभवयुक्तं विशालं => वैभवयुक्तम्+ विशालम्+ विशालं स्वराज्यं => विशालम्+ स्वराज्यम्+ स्वराज्यं वीक्ष्य => स्वराज्यम्+ वीक्ष्य मनस्यहंकार: => मनसि+अहंकार: व्यचारयत्-अहमेव => विचारयत्-अहम्+एव सर्वशक्तिमानीश्वरोऽस्मि। => सर्वशक्तिमानीश्वरः+अस्मि। संसारेऽस्मिन्। => संसारे+अस्मिन्। स आत्मनो => सः+ आत्मनः+ आत्मनो विविधा => आत्मनः+ विविधा जनानादिदेश, => जनान्+आदिदेश, कस्याप्यन्यस्येश्वरस्य। => कस्यापि+अन्यस्य+ईश्वरस्य। तदर्चनां कर्तुं => तदर्चनाम्+ कर्तुम्+ कर्तुं लग्ना:। => कर्तुम्+ लग्ना:। किञ्चिद्दिनानन्तरं तस्मिन् => किञ्चित्+दिनानन्तरम्+ तस्मिन् बालकश्चैक: => बालकः+च+एक: विरोधं करिष्यति। => विरोधम्+ करिष्यति। घोषणां श्रुत्वा => घोषणाम्+ श्रुत्वा सैनिकानाहूयादिदेश, => सैनिकान्+आहूय+आदिदेश, अस्मिन्नेव => अस्मिन्+एव गर्भं दधार। => गर्भम्+ दधार। पुत्रमारणभयात्स => पुत्रमारणभयात्+सः किञ्चिद्दिनानन्तरम् => किञ्चित्+दिनानन्तरम् सुन्दरो बालक: => सुन्दरः+ बालक: स्वशिशुं वस्त्रे => स्वशिशुम्+ वस्त्रे गुहायामेकस्यामस्थापयत्। => गुहायाम्+एकस्याम्+अस्थापयत्। गुहायामेवांगुष्ठपानं कुर्वन्नास्ते। => गुहायाम्+एव+अगुंष्ठपानम्+ कुर्वन्+आस्ते। कुर्वन्नास्ते। => कुर्वन्+आस्ते। पुनस्तत्रागच्छत् => पुनः+तत्र+अगच्छत् बालकं द्रष्टुम्। => बालकम्+ द्रष्टुम्। बालकस्यांगुष्ठाद् => बालकस्य+अंगुष्ठाद् दुग्धं मधु => दुग्धम्+ मधु व्यजानन्नायं साधारणो => व्यजान्+न+अयम्+ साधारणः प्रतिदिनं रात्रौ => प्रतिदिनम्+ रात्रौ गुहायामगच्छत् => गुहायाम्+अगच्छत् शिशुं दुग्धं => शिशुम्+ दुग्धम्+ दुग्धं पाययित्वा => दुग्धम्+ पाययित्वा शिशुं सर्वं => शिशुम्+ सर्वम्+ सर्वं शिक्षितवती। => सर्वम्+ शिक्षितवती। नामकरणमपि => नामकरणम्+अपि स मातरं => सः+ मातरम्+ मातरं पृष्टवान्-किं => मातरम्+ पृष्टवान्-किम्+ पृष्टवान्-किं संसारो => पृष्टवान्-किम्+ संसारः+ संसारो गुहावदेव => संसारः+ गुहावत्+एव गुहावदेव => गुहावत्+एव संसारविषयिकीं सर्वां => संसारविषयिकीम्+ सर्वाम्+ सर्वां वार्ताम्। => सर्वाम्+ वार्ताम्। बालकस्याप्युत्सुकता => बालकस्य+अपि+उत्सुकता वृद्धिं गता। => वृद्धिम्+ गता। गुहाया बहिरागत्य => गुहायाः+ बहिः+आगत्य बहिरागत्य => बहिः+आगत्य सर्वप्रथममन्तरिक्षमपश्यत् => सर्वप्रथमम्+अन्तरिक्षम्+अपश्यत् विस्तृतं नीलवर्णञ्च => विस्तृतम्+ नीलवर्णम्+च नीलवर्णञ्च => नीलवर्णम्+च अनिमेषाभ्यां नेत्राभ्याम्। => अनिमेषाभ्याम्+ नेत्राभ्याम्। बालकश्चाकाशे => बालकः+च+आकाशे तारकमेकमपश्यत्। => तारकम्+एकम्+अपश्यत्। किमयमेवेश्वर:? => किम्+अयम्+एव+ईश्वर:? मां समुत्पादयत्। => माम्+ समुत्पादयत्। तत्कालमेव => तत्कालम्+एव चन्द्रमसं विलोक्य => चन्द्रमसम्+ विलोक्य अस्तंगतस्तारको => अस्तंगतः+तारकः ईश्वरस्तु => ईश्वरः+तु अयं चन्द्रमा:। => अयम्+ चन्द्रमा:। व्यतीतायां रात्रौ => व्यतीतायाम्+ रात्रौ चन्द्रोऽप्यस्तं गत:, => चन्द्रः+अपि+अस्तम्+ गत:, सूर्यं तस्य => सूर्यम्+ तस्य प्रकाशञ्च => प्रकाशम्+च बालकश्चाश्चर्यचकित: => बालकः+च+आश्चर्यचकित: सन्ध्यायां सूर्योऽप्यस्तं => सन्ध्यायाम्+ सूर्यः+अपि+अस्तम्+ सूर्योऽप्यस्तं जगाम। => सूर्यः+अपि+अस्तम्+ जगाम। आत्ममन्थनमकरोत्, => आत्ममन्थनम्+अकरोत्, स ईश्वरो => सः+ ईश्वरः भवितुमर्हति। => भवितुम्+अर्हति। स ईश्वर:। => सः+ ईश्वर:। आत्मज्ञानेनानेन => आत्मज्ञानेन+अनेन भृशं प्रसन्नोऽभवदयम्। => भृशम्+ प्रसन्नः+अभवत्+अयम्। प्रसन्नोऽभवदयम्। => प्रसन्नः+अभवत्+अयम्। नगरं प्रति => नगरम्+ प्रति गतवानयम्। => गतवान्+अयम्। गत्वायं ज्ञानस्य, => गत्वा+अयम्+ ज्ञानस्य, प्रचारमकरोत्। => प्रचारम्+अकरोत्। त्रस्ताश्चासन्। => त्रस्ताः+च+आसन्। सर्वं ज्ञातवान्। => सर्वम्+ ज्ञातवान्। सन्नयमिब्राहिमं समाकारितवान् => सत्+न+अयम्+इब्राहिमम्+ समाकारितवान् समक्षं प्रस्तुतवान्। => समक्षम्+ प्रस्तुतवान्। ज्वालामुखीवत्प्रकुपितो => ज्वालामुखीवत्+प्रकुपितः इब्राहिममग्नौ => इब्राहिमम्+अग्नौ ज्वालयितुमादिदेश। => ज्वालयितुम्+आदिदेश। अग्निशालायां ज्वलितेऽग्नौ => अग्निशालायाम्+ ज्वलिते+अग्नौ ज्वलितेऽग्नौ => ज्वलिते+अग्नौ प्रक्षिप्तवानिब्राहिममसौ => प्रक्षिप्तवान्+इब्राहिमम्+असौ देवानां साहाय्येन => देवानाम्+ साहाय्येन क्षतिर्जाता => क्षतिः+जाता इब्राहिमस्याग्निप्रवेशेन => इब्राहिमस्य+अग्निप्रवेशेन निर्गत्याकाशे => निर्गत्य+आकाशे जनैर्दृष्टं तत्समये => जनैः+दृष्टम्+ तत्समये पुष्पमालाभिरावृत => पुष्पमालाभिः+आवृत शरीरात्प्रकाशमरीचयो => शरीरात्+प्रकाशमरीचयोः सर्वमेतद्विलोक्य => सर्वम्+एतत्+विलोक्य भयात्प्रकम्पित: => भयात्+प्रकम्पित: नाहं तव => न+अहम्+ तव चमत्कारैर्बिभेमि। => चमत्कारैः+बिभेमि। तवेश्वरं तेन => तव+ईश्वरम्+ तेन युद्धं करोमि। => युद्धम्+ करोमि। ईश्वरो न => ईश्वरः+ न शान्तेरिच्छुकश्च => शान्तेः+इच्छुकः+च नमरुदमाकार्यावदम्, => नमरुदम्+आकार्य+अवदम्, पश्येमां पिपीलिकाम्। => पश्य+इमाम्+ पिपीलिकाम्। चान्नकणमादाय => च+अन्नकणम्+आदाय मांसखण्डमादाय => मांसखण्डम्+आदाय भोजनं भोजयति। => भोजनम्+ भोजयति। स ईश्वर => सः+ ईश्वरः+ ईश्वर एव => ईश्वरः+ एव सर्वं प्रबन्धजातं => सर्वम्+ प्रबन्धजातम्+ प्रबन्धजातं करोति। => प्रबन्धजातम्+ करोति। स न => सः+ न इयं धरा => इयम्+ धरा जीवनं वितरति। => जीवनम्+ वितरति। इब्राहिमस्यामृतमयवचनानि => इब्राहिमस्य+अमृतमयवचनानि ध्वस्तश्च। => ध्वस्तः+च। स भृशं => सः+ भृशम्+ भृशं पश्चात्तापमकरोत्। => भृशम्+ पश्चात्तापम्+अकरोत्। पश्चात्तापमकरोत्। => पश्चात्तापम्+अकरोत्। यायावरजातेर्बालक आसीत्। => यायावरजातेः+बालकः+ आसीत्। भ्रामं भ्रामं => भ्रामम्+ भ्रामम्+ भ्रामं पशुव्यापारमकुर्वन्। => भ्रामम्+ पशुव्यापारम्+अकुर्वन्। पशुव्यापारमकुर्वन्। => पशुव्यापारम्+अकुर्वन्। तस्याजीविका। => तस्य+आजीविका। वृषभशकटमेव => वृषभशकटम्+एव स देशस्य => सः+ देशस्य विभिन्नभागानां भ्रमणमकरोत्। => विभिन्नभागानाम्+ भ्रमणम्+अकरोत्। भ्रमणमकरोत्। => भ्रमणम्+अकरोत्। निर्गच्छन्नास्ते। => निर्गच्छन्+आस्ते। वनानां सौन्दर्यं => वनानाम्+ सौन्दर्यम्+ सौन्दर्यं विलोक्य => सौन्दर्यम्+ विलोक्य प्रसन्न आसीत्। => प्रसन्नः+ आसीत्। स एकाकी => सः+ एकाकी व्यचारयतां यत्सोनू => व्यचारयताम्+ यत्+सोनू यत्सोनू => यत्+सोनू काननं विलोक्य => काननम्+ विलोक्य अस्माकं सविधे। => अस्माकम्+ सविधे। चान्धकार: => च+अन्धकार: वेगेनाधावत् => वेगेन+अधावत् गहनेऽन्धकारे => गहने+अन्धकारे शकटं नालभत। => शकटम्+ न+अलभत। नालभत। => न+अलभत। विपरीतायां दिशि => विपरीतायाम्+ दिशि मिलितुमिच्छति => मिलितुम्+इच्छति सुदूरमगच्छत्। => सुदूरम्+अगच्छत्। प्रचलनादयं भृशं => प्रचलनात्+अयम्+ भृशम्+ भृशं परिश्रान्त:। => भृशम्+ परिश्रान्त:। कुञ्जेस्मिन् => कुञ्जे+अस्मिन् मध्याह्नं यावत्स => मध्याह्नम्+ यावत्+सः+ यावत्स प्रगाढ-निद्रायां => यावत्+सः+ प्रगाढ-निद्रायाम्+ प्रगाढ-निद्रायां शेते। => प्रगाढ-निद्रायाम्+ शेते। भोजनमन्वेष्टुमितस्तत: => भोजनम्+अन्वेष्टुम्+इतस्तत: पर्यटितुमारभत। => पर्यटितुम्+अरभत्। प्रचलन्नयं गुहामेकानामाससाद। => प्रचलन्+अयम्+ गुहाम्+एकानाम्+आससाद। गुहामेकानामाससाद। => गुहाम्+एकानाम्+आससाद। गुहायां भवेत्कोऽपि => गुहायाम्+ भवेत्+कोऽपि भवेत्कोऽपि => भवेत्+कोऽपि मानव, => मानवः+, गुहायां प्रविवेश। => गुहायाम्+ प्रविवेश। अन्धकार आसीद् => अन्धकारः+ आसीद् गुहायां पुनरपि => गुहायाम्+ पुनरपि प्रचलन्नास्ते => प्रचलन्+आस्ते किञ्चित्कालानन्तरं गुहाभ्यन्तरे => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ गुहाभ्यन्तरे स्वसाफल्यं वीक्ष्य => स्वसाफल्यम्+ वीक्ष्य गतिस्तीव्रा => गतिः+तीव्रा साहसिक आसीत्सोनू, => साहसिकः+ आसीत्+सोनू, आसीत्सोनू, => आसीत्+सोनू, किञ्चित्कालानन्तरं तेनाग्रतो => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ तेन+अग्रतः तेनाग्रतो => तेन+अग्रतः कक्षं विलोक्यायमाश्चर्यचकित: => कक्षम्+ विलोक्य+अयम्+आश्चर्यचकित: विलोक्यायमाश्चर्यचकित: => विलोक्य+अयम्+आश्चर्यचकित: दृढं द्वारमासीद् => दृढम्+ द्वारम्+आसीद् द्वारमासीद् => द्वारम्+आसीद् स प्रस्तरप्रहारेण => सः+ प्रस्तरप्रहारेण तालकमुद्घाटितवान् => तालकम्+उद्घाटितवान् कक्षं विलोक्याश्चर्यचकित: => कक्षम्+ विलोक्य+आश्चर्यचकित: विलोक्याश्चर्यचकित: => विलोक्य+आश्चर्यचकित: यत्तत्र => यत्+तत्र उपरिस्थां काष्ठमञ्जूषामेकामुद्घाट्य => उपरिस्थाम्+ काष्ठमञ्जूषाम्+एकाम्+उद्घाट्य काष्ठमञ्जूषामेकामुद्घाट्य => काष्ठमञ्जूषाम्+एकाम्+उद्घाट्य सञ्जातश्चायम्। => सञ्जातः+च+अयम्। तस्यां शीशकानि => तस्याम्+ शीशकानि स प्रत्येकं => सः+ प्रत्येकम्+ प्रत्येकं काष्ठमञ्जूषामुद्धाटितवान्। => प्रत्येकम्+ काष्ठमञ्जूषाम्+उद्धाटितवान्। काष्ठमञ्जूषामुद्धाटितवान्। => काष्ठमञ्जूषाम्+उद्धाटितवान्। अन्तिमायां काष्ठमञ्जूषायामपश्यदयम्। => अन्तिमायाम्+ काष्ठमञ्जूषायाम्+अपश्यत्+अयम्। काष्ठमञ्जूषायामपश्यदयम्। => काष्ठमञ्जूषायाम्+अपश्यत्+अयम्। कंकणद्वयमादाय => कंकणद्वयम्+आदाय बहिर्निर्गत:। => बहिः+निर्गतः। शीशकखण्डान्यपि => शीशकखण्डानि+अपि तेनानीतानि => तेन+आनीतानि स वायुवेगेनाधावत्तस्मात्। => सः+ वायुवेगेन+अधावत्+तस्मात्। वायुवेगेनाधावत्तस्मात्। => वायुवेगेन+अधावत्+तस्मात्। समागतोऽयम्। => समागतः+अयम्। नितरां पीडितश्चायम्। => नितराम्+ पीडितः+च+अयम्। पीडितश्चायम्। => पीडितः+च+अयम्। सर्वप्रथमं स => सर्वप्रथमम्+ सः+ स कंकणद्वयं => सः+ कंकणद्वयम्+ कंकणद्वयं विक्रयाय => कंकणद्वयम्+ विक्रयाय रत्नविक्रेतासमीपमागत:। => रत्नविक्रेतासमीपम्+आगत:। प्रभूतं धनं => प्रभूतम्+ धनम्+ धनं प्राप्य => धनम्+ प्राप्य नितरां प्रासीदतायम्। => नितराम्+ प्रासीदत्+अयम्। प्रासीदतायम्। => प्रासीदत्+अयम्। प्रथमं मिष्ठान्नापणं => प्रथमम्+ मिष्ठान्नापणम्+ मिष्ठान्नापणं गत्वा => मिष्ठान्नापणम्+ गत्वा मिष्ठान्नमभक्षयद् => मिष्ठान्नम्+अभक्षयदत् द्रव्यपुटकं भरितमासीद् => द्रव्यपुटकम्+ भरितम्+आसीत् भरितमासीद् => भरितम्+आसीत् व्यचारयत्-कथन्न => विचारयत्-कथम्+न विक्रीयापि => विक्रीय+अपि प्रभूतं धनमर्जयामि? => प्रभूतम्+ धनम्+अर्जयामि? धनमर्जयामि? => धनम्+अर्जयामि? स रत्नपरीक्षकाय => सः+ रत्नपरीक्षकाय एको निर्धन: => एकः+ निर्धन: स काष्ठानि => सः+ काष्ठानि यथाकथञ्चिद्दिनान्यतिवाहयति। => यथाकथञ्चित्+दिनानि+अतिवाहयति। तस्यैका => तस्य+एका परं धनेन => परम्+ धनेन किं कर्तुं => किम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्नोति => कर्तुम्+ शक्नोति कुठारमादाय => कुठारम्+आदाय छेत्तुं वनं => छेत्तुम्+ वनम्+ वनं प्रति => वनम्+ प्रति सिंहश्चैक: => सिंहः+च+एक: सम्मुखमागत:। => सम्मुखम्+आगत:। तं विलोक्यायं => तम्+ विलोक्य+अयम्+ विलोक्यायं भयत्रस्तो => विलोक्य+अयम्+ भयत्रस्तः व्यचारयदयं, => व्याचारयत्+अयम्+, मरणन्तु => मरणम्+तु निश्चितम्, => निश्चितम्+, कथन्न => कथम्+न सिंहं प्रणमानि? => सिंहम्+ प्रणमानि? तत्कालमेवायं मित्र! => तत्कालम्+एव+अयम्+ मित्र! इत्यवदत्। => इति+अवदत्। प्रोवाच-त्वं मां => प्रोवाच-त्वम्+ माम्+ मां मित्रमकथयत्, => माम्+ मित्रम्+अकथयत्, मित्रमकथयत्, => मित्रम्+अकथयत्, त्वां त्यजामि। => त्वाम्+ त्यजामि। भवतां शरणमागतोऽस्मि। => भवताम्+ शरणम्+आगतः+अस्मि। शरणमागतोऽस्मि। => शरणम्+आगतः+अस्मि। सिंहस्तमभयदानं दत्तवान्। => सिंहः+तम्+अभयदानम्+ दत्तवान्। प्रत्यहं तौ => प्रत्यहम्+ तौ काष्ठान्यानीय => काष्ठानि+आनीय सायं स्वगृहमागच्छत्। => सायम्+ स्वगृहम्+आगच्छत्। स्वगृहमागच्छत्। => स्वगृहम्+आगच्छत्। विषण्ण आसीत्। => विषण्णः+ आसीत्। कारणमपृच्छत्। => कारणम्+अपृच्छत्। कन्याया विवाहमपि => कन्यायाः+ विवाहम्+अपि विवाहमपि => विवाहम्+अपि कर्तुं न => कर्तुम्+ न त्वं पूर्वं => त्वम्+ पूर्वम्+ पूर्वं नाकथय:, => पूर्वम्+ न+अकथय:, नाकथय:, => न+अकथय:, कियद्धनं वांछसि, => कियत्+धनम्+ वाञ्छसि, सर्वं दास्यामि। => सर्वम्+ दास्यामि। शीघ्रमेव => शीघ्रम्+एव विवाहं कुरु। => विवाहम्+ कुरु। स्वमित्रं वृक्षस्येकस्याधो => स्वमित्रम्+ वृक्षस्य+एकस्य+अधः वृक्षस्येकस्याधो => वृक्षस्य+एकस्य+अधः च-वृक्षमूलं खनित्वा => च-वृक्षमूलम्+ खनित्वा यथेप्सितं धनं => यथेप्सितम्+ धनम्+ धनं गृहाण। => धनम्+ गृहाण। स वृक्षमूलं => सः+ वृक्षमूलम्+ वृक्षमूलं खनति, => वृक्षमूलम्+ खनति, रत्नराशिं वीक्ष्य => रत्नराशिम्+ वीक्ष्य विस्मितोऽभवत्, => विस्मितः+अभवत्, प्रभूतं धनमानीय => प्रभूतम्+ धनम्+आनीय धनमानीय => धनम्+आनीय स्वगृहमागच्छत्। => स्वगृहम्+आगच्छत्। पत्नीमुवाच, => पत्नीम्+उवाच, प्रदत्तं सर्वं => प्रदत्तम्+ सर्वम्+ सर्वं धनमेतत्। => सर्वम्+ धनम्+एतत्। धनमेतत्। => धनम्+एतत्। किञ्चिद्दिनेषु => किञ्चित्+दिनेषु सर्वां व्यवस्थामकरोदयम्। => सर्वाम्+ व्यवस्थाम्+अकरोत्+अयम्। व्यवस्थामकरोदयम्। => व्यवस्थाम्+अकरोत्+अयम्। विवाहादेकदिनं पूर्वं => विवाहात्+एकदिनम्+ पूर्वम्+ पूर्वं काष्ठविक्रेता => पूर्वम्+ काष्ठविक्रेता स्वमित्रं निमन्त्रयितुं => स्वमित्रम्+ निमन्त्रयितुम्+ निमन्त्रयितुं काननमागत:। => निमन्त्रयितुम्+ काननम्+आगत:। काननमागत:। => काननम्+आगत:। मद्गृहमागन्तव्यं भवता, => मद्गृहम्+आगन्तव्यम्+ भवता, सिंह प्राह- => सिंहः+ प्राह- ममागमनं नोचितम्। => मम+आगमनम्+ न+उचितम्। नोचितम्। => न+उचितम्। जना भीता => जनाः+ भीताः+ भीता भविष्यन्ति। => भीताः+ भविष्यन्ति। बहिरुटजं निर्मापय। => बहिः+उटजम्+ निर्मापय। स तथैवाकरोत्। => सः+ तथैव+अकरोत्। तथैवाकरोत्। => तथैव+अकरोत्। भोजनमकुर्वन् => भोजनम्+अकुर्वन् भोजनादिकं निक्षिप्य => भोजनादिकम्+ निक्षिप्य स्वपत्नीं प्राह- => स्वपत्नीम्+ प्राह- भोजनं नय, => भोजनम्+ नय, अहं जलमानयामि। => अहम्+ जलम्+आनयामि। जलमानयामि। => जलम्+आनयामि। प्रोवाच-लज्जावशादहं उटजाभ्यन्तरे => प्रोवाच-लज्जावशात्+अहम्+ उटजाभ्यन्तरे गन्तुमक्षमा। => गन्तुम्+अक्षमा। भवानेव => भवान्+एव भोजनसामग्रीं नयतु। => भोजनसामग्रीम्+ नयतु। सिंहं भोजयितुं => सिंहम्+ भोजयितुम्+ भोजयितुं लग्न:। => भोजयितुम्+ लग्न:। उटजाद्वहिरेव => उटजात्+वहिः+एव स्थिताऽऽसीत्। => स्थिता+आसीत्। किञ्चित्कालानन्तरं सा => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ सा कीदृशोऽस्ति => कीदृशः+अस्ति दुर्गन्धश्चात्रापि => दुर्गन्धः+च+अत्रापि अस्मादिमम्। => अस्मात्+इमम्। सन्प्रोवाच- => सन्+प्रोवाच- क्षणमात्रमप्यहमत्र => क्षणमात्रम्+अपि+अहम्+अत्र मदीयमेव => मदीयम्+एव धनं नीत्वा => धनम्+ नीत्वा विवाहं करोति => विवाहम्+ करोति मामेवात्रत: => माम्+एव+अत्रत: सिंहो मित्रकथनानन्तरमपि => सिंहः+ मित्रकथनानन्तरम्+अपि मित्रकथनानन्तरमपि => मित्रकथनानन्तरम्+अपि तस्मात्प्रस्थित:। => तस्मात्+प्रस्थित:। काननं गत:। => काननम्+ गत:। क्षमायाचनाञ्चाकरोत्। => क्षमायाचनाम्+च+अकरोत्। पूर्वं मदेकं => पूर्वम्+ मदेकम्+ मदेकं कार्यं => मदेकम्+ कार्यम्+ कार्यं कुरु, => कार्यम्+ कुरु, तदनन्तरं काष्ठसञ्चयम्। => तदनन्तरम्+ काष्ठसञ्चयम्। स प्राह-वदतु => सः+ प्राह-वदतु किं कार्यं => किम्+ कार्यम्+ कार्यं वर्तते। => कार्यम्+ वर्तते। कथमेतत्सम्भवम्? => कथम्+एतत्+सम्भवम्? आग्रहमकरोत्। => आग्रहम्+अकरोत्। तच्छिरसि => तत्+शिरसि कुठारघातमकरोत्। => कुठारघातम्+अकरोत्। सिंहकथानुसारं पट्टिकामबध्नात्। => सिंहकथानुसारम्+ पट्टिकाम्+अबध्नात्। पट्टिकामबध्नात्। => पट्टिकाम्+अबध्नात्। पञ्चदिनानन्तरं व्रणो => पञ्चदिनानन्तरम्+ व्रणः+ व्रणो न => व्रणः+ न पूर्णो जात:। => पूर्णः+ जात:। किं व्रण: => किम्+ व्रण: वाक्क्षतं पूरयितुं => वाक्क्षतम्+ पूरयितुम्+ पूरयितुं न => पूरयितुम्+ न वाक्प्रहारैर्मामघातयत्, => वाक्प्रहारैः+माम्+अघातयत्, व्रणस्तु => व्रणः+तु पूरयितुं शक्यते। => पूरयितुम्+ शक्यते। रोदितुं लग्न:। => रोदितुम्+ लग्न:। पत्नीद्वययुतो नर: => पत्नीद्वययुतः+ नर: एकस्मिन्नगरे => एकस्मिन्+नगरे धनाढ्य एक: => धनाढ्यः+ एक: पूर्वत एवासीद् => पूर्वतः+ एव+आसीद् एवासीद् => एव+आसीद् दुर्भाग्यादयं द्वितीयां => दुर्भाग्यात्+अयम्+ द्वितीयाम्+ द्वितीयां पत्नीं => द्वितीयाम्+ पत्नीम्+ पत्नीं वरयामास। => पत्नीम्+ वरयामास। जीवनं कथं => जीवनम्+ कथम्+ कथं सुखपूर्णं => कथम्+ सुखपूर्णम्+ सुखपूर्णं स्यात्। => सुखपूर्णम्+ स्यात्। नैयून्यन्नासीत्तस्य। => नैयून्यम्+न+आसीत्+तस्य। यदाऽयं एकपत्नीव्रतस्तदा => यदा+अयम्+ एकपत्नीव्रतः+तदा एकपत्नीव्रतस्तदा => एकपत्नीव्रतः+तदा स्वकालमनयत्परं यदा => स्वकालम्+अनयत्+परम्+ यदा जीवनं संकटे => जीवनम्+ संकटे निपतितमासीत्। => निपतितम्+आसीत्। कानिचिद्दिनानि => कानिचित्+दिनानि सुखेनात्यवाहयत् => सुखेन+अत्यवाहयत् परं किञ्चित्कालानन्तरं => परम्+ किञ्चित्+कालानन्तरम्+ किञ्चित्कालानन्तरं तयो: => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ तयो: नितरां विषण्ण: => नितराम्+ विषण्ण: समयमयापयत्। => समयम्+अयापयत्। वस्तून्यानयति => वस्तूनि+आनयति तयोर्विभजति => तयोः+विभजति किञ्चित्कालानन्तरं श्रेष्ठी => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ श्रेष्ठी तयोर्व्यवस्थामकरोत्। => तयोः+व्यवस्थाम्+अकरोत्। एकस्मिन्दिने => एकस्मिन्+दिने भोजनञ्च => भोजनम्+च भोजनं करोति। => भोजनम्+ करोति। चान्योन्यस्य => च+अन्योन्यस्य कक्षं प्राप्य => कक्षम्+ प्राप्य सोपानमार्गमपि => सोपानमार्गम्+अपि त्रोटितवानेतदर्थम्। => त्रोटितवान्+एतदर्थम्। स्वयं यदा => स्वयम्+ यदा स द्वितीयतलं => सः+ द्वितीयतलम्+ द्वितीयतलं गच्छति => द्वितीयतलम्+ गच्छति एकस्मिन्नुत्सवदिवसे => एकस्मिन्+उत्सवदिवसे श्रेष्ठिनो वारश्चाधोभागे => श्रेष्ठिनः+ वारः+च+अधोभागे वारश्चाधोभागे => वारः+च+अधोभागे भ्रमवशादयं काष्ठसोपानेनोपरिभागं => भ्रमवशात्+अयम्+ काष्ठसोपानेन+उपरिभागम्+ काष्ठसोपानेनोपरिभागं गच्छन्नास्ते। => काष्ठसोपानेन+उपरिभागम्+ गच्छन्+आस्ते। गच्छन्नास्ते। => गच्छन्+आस्ते। स्वागतं कृतवती। => स्वागतम्+ कृतवती। वीक्ष्याधोभागस्थिता => वीक्ष्य+अधोभागस्थिता तमुपर्याकर्षति => तम्+उपरि+आकर्षति वारस्त्वधोभागे => वारः+तु+अधोभागे भ्रमादहमुपर्यागन्तुकामो => भ्रमात्+अहम्+उपरि+आगन्तुकामः नाहं भवन्तमधोभागे => न+अहम्+ भवन्तम्+अधोभागे भवन्तमधोभागे => भवन्तम्+अधोभागे इत्थं मध्ये => इत्थम्+ मध्ये चाखुरिवाभाति => च+आखुः+इव+आभाति पत्नीद्वययुतो नर:, => पत्नीद्वययुतः+ नर:, इयं स्थितिर्जाता => इयम्+ स्थितिः+जाता स्थितिर्जाता => स्थितिः+जाता चाधोभागस्थितां पत्नीमपि => च+अधोभागस्थिताम्+ पत्नीम्+अपि पत्नीमपि => पत्नीम्+अपि नाहमुपर्यधिकं स्थास्यामि। => न+अहम्+उपरि+अधिकम्+ स्थास्यामि। शीघ्रमेव => शीघ्रम्+एव त्वत्सकासमागमिष्यामि, => त्वत्सकासम्+आगमिष्यामि, पुनर्द्विदिनं यावदत्रैव => पुनः+द्विदिनम्+ यावत्+अत्र+एव यावदत्रैव => यावत्+अत्र+एव चिन्तां मा => चिन्ताम्+ मा परं कृतेऽप्याग्रहे => परम्+ कृते+अपि+आग्रहे कृतेऽप्याग्रहे => कृते+अपि+आग्रहे इत्थं संकटे => इत्थम्+ संकटे निपतितोऽयं श्रेष्ठी। => निपतितः+अयम्+ श्रेष्ठी। निपतनादाहतो => निपतनात्+आहतः इत्थमाकर्षणविकर्षणेन => इत्थम्+आकर्षणविकर्षणेन शरीरं रक्तरञ्जितमभवत्। => शरीरम्+ रक्तरञ्जितम्+अभवत्। रक्तरञ्जितमभवत्। => रक्तरञ्जितम्+अभवत्। प्रमुखद्वारमप्यनावृतमासीत् => प्रमुखद्वारम्+अपि+अनावृतम्+आसीत् महार्हं वस्तु => महार्हम्+ वस्तु चोरयित्वाऽपि => चोरयित्वा+अपि चौरा तन्नाटकं => चौराः+ तत्नाटकम्+ तन्नाटकं द्रष्टुं => तत्नाटकम्+ द्रष्टुम्+ द्रष्टुं लग्ना:। => द्रष्टुम्+ लग्ना:। चौरा मनसि => चौराः+ मनसि विजयं प्राप्नोति => विजयम्+ प्राप्नोति बहिश्च => बहिः+च चाखुरिव => च+आखुः+इव गतिर्भवति, => गतिः+भवति, नात्र => न+अत्र इत्थं प्रात:काल: => इत्थम्+ प्रात:काल: जलानयनाय => जल+आनयनाय कूपं प्रति => कूपम्+ प्रति चाधो => च+अधः पलायितुं लग्ना:। => पलायितुम्+ लग्ना:। जनाश्चौरान् => जनाः+चौरान् समीपमानयन् => समीपम्+आनयन् चौरानपृच्छत् => चौरान्+अपृच्छत् कीदृशं दण्डमिच्छथ? => कीदृशम्+ दण्डम्+इच्छथ? दण्डमिच्छथ? => दण्डम्+इच्छथ? भवानिच्छति => भवान्+इच्छति परं पत्नीद्वयस्य => परम्+ पत्नीद्वयस्य दण्डं मा => दण्डम्+ मा कोऽभिप्राय:? => कः+अभिप्राय:? तां पत्नीद्वययुतस्य => ताम्+ पत्नीद्वययुतस्य विस्मयोत्पादिकां सम्पूर्णां => विस्मयोत्पादिकाम्+ सम्पूर्णाम्+ सम्पूर्णां कथामश्रावयन्। => सम्पूर्णाम्+ कथाम्+अश्रावयन्। कथामश्रावयन्। => कथाम्+अश्रावयन्। कथां श्रुत्वा => कथाम्+ श्रुत्वा राजाऽपि => राजा+अपि प्रजाश्चापि => प्रजाः+च+अपि कथां श्रुत्वा => कथाम्+ श्रुत्वा नितरां जहसु:। => नितराम्+ जहसु:। अमृतमपि => अमृतम्+अपि विषमपि => विषम्+अपि कस्यचिद्राज्ञो => कस्यचित्+राज्ञः शत्रुराक्रमणं कृतवान् => शत्रुः+आक्रमणम्+ कृतवान् अप्रत्याऽशितेनाक्रमणेन => अप्रत्याऽशितेन+आक्रमणेन नृपतिश्चातीव => नृपतिः+च+अतीव चाद्यावधि => च+अद्यावधि युद्धमपि => युद्धम्+अपि नाभूदेतदर्थ राज्ञ: => न+अभूत्+एतदर्थम्+ राज्ञ: नासीत्। => न+आसीत्। तत्कालमेव => तत्कालम्+एव मन्त्रिमण्डलमाहूय => मन्त्रिमण्डलम्+आहूय विचारविमर्शमकरोत्। => विचारविमर्शम्+अकरोत्। संकटनिवारणार्थं सर्वेभ्य: => संकटनिवारणार्थम्+ सर्वेभ्य: स्वसम्मतिं दातुमकथयत्। => स्वसम्मतिम्+ दातुम्+अकथयत्। दातुमकथयत्। => दातुम्+अकथयत्। स्वानुभवानुसारं समाधानं => स्वानुभवानुसारम्+ समाधानम्+ समाधानं प्रदत्तवन्त:। => समाधानम्+ प्रदत्तवन्त:। एकेनानुभविना => एकेन+अनुभविना निगदितं यदहं => निगदितम्+ यत्+अहम्+ यदहं समस्याया: => यत्+अहम्+ समस्याया: समाधानं जानामि। => समाधानम्+ जानामि। वयं विजयं => वयम्+ विजयम्+ विजयं प्राप्तुन्न => विजयम्+ प्राप्तुम्+न प्राप्तुन्न => प्राप्तुम्+न अस्माकं सेना => अस्माकम्+ सेना एक एवोपायो => एकः+ एव+उपायः+ एवोपायो वर्तते => एव+उपायः+ वर्तते जलाशया वर्तन्ते => जलाशयाः+ वर्तन्ते स्वयमेव => स्वयम्+एव समाप्तिर्भविष्यति। => समाप्तिः+भविष्यति। स्वरेणानुमोदनं कृतवन्त:। => स्वरेण+अनुमोदनम्+ कृतवन्तः। परं प्रश्नोऽयं => परम्+ प्रश्नः+अयम्+ प्रश्नोऽयं जागर्ति => प्रश्नः+अयम्+ जागर्ति सत्सर्वे => यत्+सर्वे जलाशया सहसा => जलाशयाः+ सहसा कथं भवितुं => कथम्+ भवितुम्+ भवितुं शक्नुवन्ति। => भवितुम्+ शक्नुवन्ति। घोषणां कृतवान् => घोषणाम्+ कृतवान् यद्यस्य => यदि+अस्य विषं भवेत् => विषम्+ भवेत् विषं, => विषम्+, क्रेष्याम्यहं सर्व => क्रेष्यामि+अहम्+ सर्वम्+ सर्व विषम् => सर्वम्+ विषम्+ विषम् अनेके => विषम्+ अनेके विषं विक्रेतुमानीतवन्त:। => विषम्+ विक्रेतुम्+आनीतवन्त:। विक्रेतुमानीतवन्त:। => विक्रेतुम्+आनीतवन्त:। यथेप्सितं धनं => यथा+इप्सितम्+ धनम्+ धनं दत्वा => धनम्+ दत्वा विषं क्रीतवान् => विषम्+ क्रीतवान् विषं सर्वेषां => विषम्+ सर्वेषाम्+ सर्वेषां सरोवराणां => सर्वेषाम्+ सरोवराणाम्+ सरोवराणां कृते => सरोवराणाम्+ कृते पर्याप्तन्नासीत्। => पर्याप्तम्+न+आसीत्। स्थविरो वैद्यो => स्थविरः+ वैद्यः+ वैद्यो राजानमेत्योदासीनं => वैद्यः+ राजानम्+इति+उदासीनम्+ राजानमेत्योदासीनं विलोक्य => राजानम्+इति+उदासीनम्+ विलोक्य सर्वमकथयत्स्वमनोगतम्। => सर्वम्+अकथयत्+स्वमनोगतम्। स्थविरो वैद्य: => स्थविरः+ वैद्य: चिन्तां मां => चिन्ताम्+ माम्+ मां कुरुत। => माम्+ कुरुत। अहं सर्वं => अहम्+ सर्वम्+ सर्वं तत्करिष्यामि => सर्वम्+ तत्+करिष्यामि तत्करिष्यामि => तत्+करिष्यामि यदभीष्टम्। => यत्+अभीष्टम्। मत्पार्श्वे => मत्+पार्श्वे तीव्रमेकं विषं => तीव्रम्+एकम्+ विषम्+ विषं वर्तते => विषम्+ वर्तते यच्चणकमात्रमप्येकस्य => यत्+चणकमात्रम्+अपि+एकस्य पर्याप्तमस्ति। => पर्याप्तम्+अस्ति। मूल्यं वर्तते => मूल्यम्+ वर्तते कथनं श्रुत्वा => कथनम्+ श्रुत्वा परं राज्यरक्षाया: => परम्+ राज्यरक्षाया: स्वर्णमुद्राणां किमपि => स्वर्णमुद्राणाम्+ किमपि मूल्यन्न => मूल्यम्+न प्रभावमपि => प्रभावम्+अपि परीक्षितुमीहते। => परीक्षितुम्+ईहते। राजानं चिन्तातुरं => राजानम्+ चिन्तातुरम्+ चिन्तातुरं विलोक्य => चिन्तातुरम्+ विलोक्य स्थविरो वैद्य: => स्थविरः+ वैद्य: कथं पुनश्चिन्तितो => कथम्+ पुनः+चिन्तितः+ पुनश्चिन्तितो भवान्? => पुनः+चिन्तितः+ भवान्? पूर्वमुग्रविषस्य => पूर्वम्+उग्रविषस्य प्रयोगं प्रदर्शयतु => प्रयोगम्+ प्रदर्शयतु प्रयोगमहं करिष्ये => प्रयोगम्+अहम्+ करिष्ये स मृतो => सः+ मृतः+ मृतो भविष्यति। => मृतः+ भविष्यति। गजशालायामेका => गजशालायाम्+एका वृद्धगजश्चासीत्। => वृद्धगजः+च+आसीत्। तस्मिन्प्रयोगायाज्ञां प्रदत्तवान्। => तस्मिन्+प्रयोगायाज्ञाम्+ प्रदत्तवान्। सर्वेषां समक्षमेव => सर्वेषाम्+ समक्षम्+एव समक्षमेव => समक्षम्+एव तत्प्रयोगं प्रदर्शितवान्। => तत्+प्रयोगम्+ प्रदर्शितवान्। वैद्यो गजस्य => वैद्यः+ गजस्य केशमेकमुत्पाटिवान्। => केशम्+एकम्+उत्पाटिवान्। विषस्पर्शं कृत्वा => विषस्पर्शम्+ कृत्वा पुनर्गजस्योत्पाटितप्रदेशे => पुनः+गजस्य+उत्पाटितप्रदेशे केशं न्यस्तवान्। => केशम्+ न्यस्तवान्। स्पर्शमात्रेणैव => स्पर्शमात्रेण+एव मूर्च्छितोऽभूत्। => मूर्च्छितः+अभूत्। स्तब्धा रोमाञ्चिताश्च => स्तब्धाः+ रोमाञ्चिताः+च रोमाञ्चिताश्च => रोमाञ्चिताः+च प्रयोगेणानेन। => प्रयोगेण+अनेन। पुनश्चिन्तामापेदे। => पुनः+चिन्ताम्+आपेदे। राजानं चिन्तितं => राजानम्+ चिन्तितम्+ चिन्तितं विलोक्य => चिन्तितम्+ विलोक्य किमर्थं भवाँश्चिन्ताग्रस्त:? => किमर्थम्+ भवान्+चिन्ताग्रस्त:? भवाँश्चिन्ताग्रस्त:? => भवान्+चिन्ताग्रस्त:? यमलोकातिथिर्भविष्यति => यमलोकातिथिः+भविष्यति परं पुनर्देशस्य => परम्+ पुनः+देशस्य पुनर्देशस्य => पुनः+देशस्य जलपानं कुत्र => जलपानम्+ कुत्र नूतनजलाशयानां निर्माणमपि => नूतनजलाशयानाम्+ निर्माणम्+अपि निर्माणमपि => निर्माणम्+अपि तत्कालं कर्तुन्न => तत्कालम्+ कर्तुम्+न कर्तुन्न => कर्तुम्+न चिन्तितं राजानं => चिन्तितम्+ राजानम्+ राजानं वीक्ष्य => राजानम्+ वीक्ष्य भवतां कथनं => भवताम्+ कथनम्+ कथनं सत्यं => कथनम्+ सत्यम्+ सत्यं वर्तते। => सत्यम्+ वर्तते। विषवैद्योऽहम्, => विषवैद्यः+अहम्, जीवनपर्यन्तं विषस्य => जीवनपर्यन्तम्+ विषस्य विषममृतमपि => विषममृतम्+अपि चमत्कारमपि => चमत्कारम्+अपि सम्प्रत्येव। => सम्प्रति+एव। इत्युक्त्वा => इति+उक्त्वा वैद्यस्तत्कालमेव => वैद्यः+तत्कालम्+एव स्वद्रव्यपुटकादेकं विषमारणौषधं => स्वद्रव्यपुटकात्+एकम्+ विषमारणौषधम्+ विषमारणौषधं निष्कासितवान्। => विषमारणौषधम्+ निष्कासितवान्। तस्मिन्नेव => तस्मिन्+एव तत्प्रयोगञ्च => तत्प्रयोगम्+च तस्यैकं केशुमुत्पाट्य => तस्य+एकम्+ केशुम्+उत्पाट्य केशुमुत्पाट्य => केशुम्+उत्पाट्य तत्कालमेव => तत्कालम्+एव दर्शका आश्चर्यचकिता: => दर्शकाः+ आश्चर्यचकिता: प्रभावनाशकममृतमपि => प्रभावनाशकम्+अमृतम्+अपि विद्यमानं वर्तते। => विद्यमानम्+ वर्तते। वैद्यादमृतमपि => वैद्यात्+अमृतम्+अपि शत्रुसेनाया विनाशं => शत्रुसेनायाः+ विनाशम्+ विनाशं कृतवान्नृप: => विनाशम्+ कृतवान्+नृप: कृतवान्नृप: => कृतवान्+नृप: पुनर्विषमारणौषधेन => पुनः+विषमारणौषधेन जलाशयानां शुद्धिं => जलाशयानाम्+ शुद्धिम्+ शुद्धिं कृतवान्। => शुद्धिम्+ कृतवान्। चासीत्। => च+आसीत्। वस्तुनोऽभावो => वस्तुनः+अभावः धनं, => धनम्+, धान्यं भृत्या: => धान्यम्+ भृत्या: तेषामादेशमनुतिष्ठन्ति। => तेषाम्+आदेशम्+अनुतिष्ठन्ति। अनुगामिनो भृत्यास्तेषां => अनुगामिनः+ भृत्याः+तेषाम्+ भृत्यास्तेषां प्रशंसामेव => भृत्याः+तेषाम्+ प्रशंसाम्+एव प्रशंसामेव => प्रशंसाम्+एव स्वोदरञ्च => स्वोदरम्+च बहवश्चारणास्तस्य => बहवः+चारणाः+तस्य यशोगानमकुर्वन् => यशोगानम्+अकुर्वन् प्रत्यहं प्रात:काले। => प्रत्यहम्+ प्रात:काले। प्रतिवर्षं तीर्थयात्रार्थ => प्रतिवर्षम्+ तीर्थयात्रार्थम्+ तीर्थयात्रार्थ गच्छन्ति। => तीर्थयात्रार्थम्+ गच्छन्ति। अहमपि => अहम्+अपि कथन्न => कथम्+न तीर्थयात्रां करवाणि? => तीर्थयात्राम्+ करवाणि? विचार्यायं तीर्थयात्रार्थं => विचार्य+अयम्+ तीर्थयात्रार्थम्+ तीर्थयात्रार्थं विनिर्गत:। => तीर्थयात्रार्थम्+ विनिर्गत:। स्नानमकरोत् => स्नानम्+अकरोत् दत्तवानयं तीर्थयात्राप्रसंगे => दत्तवान्+अयम्+ तीर्थयात्राप्रसंगे एकदाऽयं प्रयागं => एकदा+अयम्+ प्रयागम्+ प्रयागं प्राप। => प्रयागम्+ प्राप। त्रिवेण्यां स्नानं => त्रिवेण्याम्+ स्नानम्+ स्नानं कृत्वा => स्नानम्+ कृत्वा गंगायमुनासरस्वतीनदीनां पूजनमप्यकरोत्, => गंगायमुनासरस्वतीनदीनाम्+ पूजनम्+अपि+अकरोत्, पूजनमप्यकरोत्, => पूजनम्+अपि+अकरोत्, तत्रत्या गंगापुत्रा => तत्रत्याः+ गंगापुत्राः हस्तात्संकल्पमकारयन् => हस्तात्+संकल्पम्+अकारयन् मद्यन्न => मद्यम्+न मांसञ्च => मांसम्+च प्रतिज्ञाकरणन्तु => प्रतिज्ञाकरणम्+तु सरलं भवति, => सरलम्+ भवति, प्रतिज्ञाया निर्वाहश्चातीव => प्रतिज्ञायाः+ निर्वाहः+च+अतीव निर्वाहश्चातीव => निर्वाहः+च+अतीव कठिनं वर्तते। => कठिनम्+ वर्तते। तीर्थयात्रां परिसमाप्य => तीर्थयात्राम्+ परिसमाप्य स्वदेशं प्रत्यागत:। => स्वदेशम्+ प्रत्यागत:। मारवाडप्रदेशं समागता:। => मारवाडप्रदेशम्+ समागता:। सात्त्विकं भोजनमेव => सात्त्विकम्+ भोजनम्+एव भोजनमेव => भोजनम्+एव पाचकैरिदानीम्। => पाचकैः+इदानीम्। मंगलसिंहोऽपि => मंगलसिंहः+अपि सात्त्विकमेव => सात्त्विकम्+एव भोजनं करोति। => भोजनम्+ करोति। शाकं, => शाकम्+, भक्तं, => भक्तम्+, रोटिकां, => रोटिकाम्+, मिष्ठान्नं, => मिष्ठान्नम्+, दुग्धं, => दुग्धम्+, क्षीरादिकं स्वादिष्टं => क्षीरादिकम्+ स्वादिष्टम्+ स्वादिष्टं भोजनं => स्वादिष्टम्+ भोजनम्+ भोजनं पाचयन्ति => भोजनम्+ पाचयन्ति परं दुर्मुखस्यास्य => परम्+ दुर्मुखस्य+अस्य दुर्मुखस्यास्य => दुर्मुखस्य+अस्य मंगलसिंहस्येच्छा => मंगलसिंहस्य+इच्छा मांसादिभोजनान्न => मांसादिभोजनात्+न चाद्यावधि। => च+अद्यावधि। कृतायामपि => कृतायाम्+अपि प्रतिज्ञायामन्यमनस्कोऽयं सात्त्विकं => प्रतिज्ञायाम्+अन्यमनस्कः+अयम्+ सात्त्विकम्+ सात्त्विकं भोजनमकरोत्। => सात्त्विकम्+ भोजनम्+अकरोत्। भोजनमकरोत्। => भोजनम्+अकरोत्। पाचको भोजनं => पाचकः+ भोजनम्+ भोजनं पर्यवेषयति => भोजनम्+ पर्यवेषयति मंगलसिंहो बभाषे- => मंगलसिंहः+ बभाषे- किं सर्वदा => किम्+ सर्वदा सात्त्विकमेव => सात्त्विकम्+एव भोजनं विपाच्यते => भोजनम्+ विपाच्यते अत => प्रतिज्ञापितम्+आसीत्+अत वयं सात्त्विकमेव => वयम्+ सात्त्विकम्+एव सात्त्विकमेव => सात्त्विकम्+एव भोजनं महानसे => भोजनम्+ महानसे सञ्जातास्ति। => सञ्जाता+अस्ति। गंगापुत्राणां वञ्चनाय => गंगापुत्राणाम्+ वञ्चनाय सर्वमेतत्कृतमासीत्। => सर्वम्+एतत्+कृतम्+आसीत्। भोजनं निर्मापयितव्यम्-इत्यादिदेश। => भोजनम्+ निर्मापयितव्यम्-इति+आदिदेश। निर्मापयितव्यम्-इत्यादिदेश। => निर्मापयितव्यम्-इति+आदिदेश। पुनर्मांसांदिकं पाचयितुमारभन्त:। => पुनः+मांसादिकम्+ पाचयितुम्+आरभन्त:। पाचयितुमारभन्त:। => पाचयितुम्+आरभन्त:। पुनर्मांसभोजनं कुर्वन् => पुनः+मांसभोजनम्+ कुर्वन् स्वकालमयापयत्। => स्वकालम्+अयापयत्। कोऽप्यागत्य => कोऽपि+आगत्य यन्मंगलसिंहेन => यत्+मंगलसिंहेन पूर्ववदेव => पूर्ववत्+एव मांसं मद्यं => मांसम्+ मद्यम्+ मद्यं सेवमानश्चास्ते। => मद्यम्+ सेवमानः+च+आस्ते। सेवमानश्चास्ते। => सेवमानः+च+आस्ते। एकस्मिन्नगरे => एकस्मिन्+नगरे लक्षाधीशश्चापर: => लक्षाधीशः+च+अपर: बाल्यकालादेव => बाल्यकालात्+एव मित्रभावमापन्नौ। => मित्रभावम्+आपन्नौ। द्वयोर्न => द्वयोः+न सदैवान्यान्ययो: => सदैव+अन्यान्ययो: साहाय्यमकुर्वन्। => साहाय्यम्+अकुर्वन्। समागतेष्वेव => समागतेषु+एव मिलितुं समागत:। => मिलितुम्+ समागत:। वार्तामकथयत्। => वार्ताम्+अकथयत्। वार्ताऽपि => वार्ता+अपि नवलक्षरूप्यकाणामेको => नवलक्षरूप्यकाणाम्+एकः हारोऽयं योजनीय:। => हारः+अयम्+ योजनीय:। अयं मे => अयम्+ मे हार्दिकोऽभिलाष:। => हार्दिकः+अभिलाष:। प्रथमवारमेव => प्रथमवारम्+एव हारं नयतु => हारम्+ नयतु अहं लक्षपतिर्वर्ते => अहम्+ लक्षपतिः+वर्ते लक्षपतिर्वर्ते => लक्षपतिः+वर्ते स्वस्थितेरनुसारमेव => स्वस्थितेः+अनुसारम्+एव हारादस्माद्यद्येकोऽपि => हारात्+अस्मात्+यदि+एकः+अपि कणो निर्गमिष्यति => कणः+ निर्गमिष्यति चेदहं तस्य => चेत्+अहम्+ तस्य प्रतिपूर्तिं कर्तुन्न => प्रतिपूर्तिम्+ कर्तुम्+न कर्तुन्न => कर्तुम्+न स्वस्थितेरनुकूला => स्वस्थितेः+अनुकूला एवोचिता। => एव+उचिता। नाहं हारं => न+अहम्+ हारम्+ हारं नेतुं => हारम्+ नेतुम्+ नेतुं शक्नोमि। => नेतुम्+ शक्नोमि। आग्रहपूर्वकं प्रथमेन => आग्रहपूर्वकम्+ प्रथमेन कथितं यद्वस्तु => कथितम्+ यत्+वस्तु यद्वस्तु => यत्+वस्तु हारमानीतवान्। => हारम्+आनीतवान्। हारश्चाद्भुतो => हारः+च+अद्भुतः महार्हश्चासीत्। => महान्+अर्हः+च+आसीत्। परं प्रथमेन => परम्+ प्रथमेन तन्न => तम्+न इतस्ततो निर्गता:। => इतस्ततः+ निर्गता:। द्वावैव => द्वौ+एव तत्रास्ताम्। => तत्र+आस्ताम्। लक्षपतिर्हारं विनैव => लक्षपतिः+हारम्+ विना+एव विनैव => विना+एव स्वगृहं विनिर्गत:। => स्वगृहम्+ विनिर्गत:। हारं वीक्ष्य => हारम्+ वीक्ष्य लक्षपतिर्मनसि => लक्षपतिः+मनसि यन्मित्रं साग्रहं => यत्+मित्रम्+ साग्रहम्+ साग्रहं हारं => साग्रहम्+ हारम्+ हारं प्रयच्छति। => हारम्+ प्रयच्छति। अत्रान्य: => अत्र+अन्य: साक्षीभूतोऽपि => साक्षीभूतः+अपि लेखपत्रस्याप्यावश्यकता => लेखपत्रस्य+अपि+आवश्यकता नास्ति। => न+अस्ति। हारं नयेयं => हारम्+ नयेयम्+ नयेयं पुनर्न => नयेयम्+ पुनः+न पुनर्न => पुनः+न प्रत्यावर्तयेयं तर्हि => प्रत्य़ावर्तय+इयम्+ तर्हि स्वर्णिमस्यावसरस्य => स्वर्णिम्+अस्य+अवसरस्य लाभो गृहीतव्य:। => लाभः+ गृहीतव्य:। वस्तुतश्चाहं हारं => वस्तुतः+च+अहम्+ हारम्+ हारं नेतुन्नेच्छामि, => हारम्+ नेतुम्+न+इच्छामि, नेतुन्नेच्छामि, => नेतुम्+न+इच्छामि, परं तवाग्रहं => परम्+ तव+आग्रहम्+ तवाग्रहं वीक्ष्य => तव+आग्रहम्+ वीक्ष्य पेटिकायां सुगुप्तं => पेटिकायाम्+ सुगुप्तम्+ सुगुप्तं निधाय, => सुगुप्तम्+ निधाय, हारं स्वकीयमेव => हारम्+ स्वकीयम्+एव स्वकीयमेव => स्वकीयम्+एव नितरां प्रासीदत्। => नितराम्+ प्रासीदत्। विवाहकार्यसम्पन्नम्, => विवाहकार्यसम्पन्नम्+, अतिथयोऽपि => अतिथयः+अपि स्वस्वगृहं विनिर्गता:। => स्वस्वगृहम्+ विनिर्गता:। परं तन्मित्रं => परम्+ तन्मित्रम्+ तन्मित्रं हारं => तन्मित्रम्+ हारम्+ हारं नीत्वा => हारम्+ नीत्वा द्वितीयवारं मित्रेण => द्वितीयवारम्+ मित्रेण मिलितुमपि => मिलितुम्+अपि नागत:। => न+आगत:। विचारितं यत्कार्यबाहुल्यान्मम => विचारितम्+ यत्+कार्यबाहुल्यात्+मम यत्कार्यबाहुल्यान्मम => यत्+कार्यबाहुल्यात्+मम मित्रं नागत:। => मित्रम्+ न+आगत:। नागत:। => न+आगत:। पुनर्व्यतीतानि => पुनः+व्यतीतानि लक्षपतिर्मिलितुमागत:। => लक्षपतिः+मिलितुम्+आगत:। स्वागतं कुर्वन् => स्वागतम्+ कुर्वन् स्वमित्रमपि => स्वमित्रम्+अपि वरयात्राकालेऽपि => वरयात्राकाले+अपि नारोपित:। => न+आरोपित:। अहमाग्रह्रपूर्वकमेव => अहम्+आग्रह्रपूर्वकम्+एव हारं दत्तवान् => हारम्+ दत्तवान् परं त्वया => परम्+ त्वया लाभो न => लाभः+ न भवत्येव। => भवति+एव। गृहं समागता:, => गृहम्+ समागता:, तेषां व्यवस्था => तेषाम्+ व्यवस्था भवत्येव। => भवति+एव। भवतां हारो => भवताम्+ हारः निवेदितमासीद्यदहं हारं => निवेदितम्+आसीत्+यत्+अहम्+ हारम्+ हारं नेच्छामि। => हारम्+ न+इच्छामि। नेच्छामि। => न+इच्छामि। भवतां मनसि => भवताम्+ मनसि कश्चित्समुत्पन्नो => कश्चित्+समुत्पन्नः भवतां हारो => भवताम्+ हारः कर्मकराणां सम्मुख => कर्मकराणाम्+ सम्मुखे+ सम्मुख एव => सम्मुखे+ एव एतच्छ्रुत्वा => एतत्+श्रुत्वा प्राह:-पूर्वं त्वया => प्राह:-पूर्वम्+ त्वया पदं मदाग्रहं => पदम्+ मदाग्रहम्+ मदाग्रहं स्वीकृत्य => मदाग्रहम्+ स्वीकृत्य नोचित:। => न+उचित:। ईश्वरं साक्षीकृत्याहं => ईश्वरम्+ साक्षीकृत्य+अहम्+ साक्षीकृत्याहं ब्रवीमि => साक्षीकृत्य+अहम्+ ब्रवीमि यत्त्वया => यत्+त्वया लक्षपतिर्ब्रूते-त्वत्समा => लक्षपतिः+ब्रूते-त्वत्समा विश्वासघातं कृत्वा => विश्वासघातम्+ कृत्वा त्वं सम्यक्तया => त्वम्+ सम्यक्तया यन्निर्धनानां ग्रीवा => यत्+निर्धनानाम्+ ग्रीवा कथं त्रोटयितुं => कथम्+ त्रोटयितुम्+ त्रोटयितुं शक्यते? => त्रोटयितुम्+ शक्यते? अहन्तु => अहम्+तु त्वां सत्यवक्तारममन्यं => त्वाम्+ सत्यवक्तारम्+अमन्यम्+ सत्यवक्तारममन्यं त्वन्तु => सत्यवक्तारम्+अमन्यम्+ त्वम्+तु त्वन्तु => त्वम्+तु नितरां वञ्चकोऽसि-इति => नितराम्+ वञ्चकः+असि-इति वञ्चकोऽसि-इति => वञ्चकः+असि-इति वक्तुमारेभे। => वक्तुम्+आरेभे। नवलक्षमुद्राणां हारो => नवलक्षमुद्राणाम्+ हारः विलोपितस्तेन => विलोपितः+तेन पञ्चनागरिकानाहूय => पञ्चनागरिकान्+आहूय हारसम्बन्धिनं सर्वं => हारसम्बन्धिनम्+ सर्वम्+ सर्वं वृत्तमश्रावयत्। => सर्वम्+ वृत्तम्+अश्रावयत्। वृत्तमश्रावयत्। => वृत्तम्+अश्रावयत्। कर्तुन्नाशक्रोत्। => कर्तुम्+न+अशक्नोत्। नगराद्वहि: => नगरात्+बहि: मन्दिरमासीत्। => मन्दिरम्+आसीत्। जनस्तस्या: => जनः+तस्या: पादयोरधो => पादयोः+अधः निर्गन्तुं शक्नोति। => निर्गन्तुम्+ शक्नोति। घोषणां कारितवान् => घोषणाम्+ कारितवान् विचित्रा भवन्ति। => विचित्राः+ भवन्ति। स्वमायां निगूहितुं => स्वमायाम्+ निगूहितुम्+ निगूहितुं विभिन्नमार्गाणामन्वेषणं => निगूहितुम्+ विभिन्नमार्गाणाम्+अन्वेषणम्+ विभिन्नमार्गाणामन्वेषणं कुर्वन्ति। => विभिन्नमार्गाणाम्+अन्वेषणम्+ कुर्वन्ति। मनुष्याणान्तु => मनुष्याणाम्+तु देवानपि => देवान्+अपि वञ्चयितुं शक्नुवन्ति। => वञ्चयितुम्+ शक्नुवन्ति। श्रेष्ठिनापि => श्रेष्ठिना+अपि देवीं छलयितुमेका => देवीम्+ छलयितुम्+एका छलयितुमेका => छलयितुम्+एका हारं निक्षिप्य => हारम्+ निक्षिप्य तं जलेन => तम्+ तलेन वस्त्रमावेष्ट्य => वस्त्रम्+आवेष्ट्य दिव्यपरीक्षार्थं प्रचलितोऽयं => दिव्यपरीक्षार्थम्+ प्रचलितः+अयम्+ प्रचलितोऽयं लक्षपति:। => प्रचलितः+अयम्+ लक्षपति:। जना ह्यपृच्छन्-घटे => जनाः+ हि+अपृच्छन्-घटे ह्यपृच्छन्-घटे => हि+अपृच्छन्-घटे स प्रोवाच => सः+ प्रोवाच -जलं विद्यते, => -जलम्+ विद्यते, ग्रीष्मकालो वर्तते, => ग्रीष्मकालः+ वर्तते, अहमन्यस्थानस्य => अहम्+अन्यस्थानस्य जलन्न => जलम्+न स्वादेशं श्रावयामास-लक्षपति: => स्वादेशम्+ श्रावयामास-लक्षपति: अहं सर्वं => अहम्+ सर्वम्+ सर्वं करिष्यामि => सर्वम्+ करिष्यामि यद्भवतोक्तम्। => यत्+भवता+उक्तम्। जनाश्चकिता: => जनाः+चकिता: लक्षपतिश्चतुर आसीत्- => लक्षपतिः+चतुरः+ आसीत्- स्वमित्रं कोटिपतिं => स्वमित्रम्+ कोटिपतिम्+ कोटिपतिं प्राह-मित्र! => कोटिपतिम्+ प्राह-मित्र! किञ्चित्कालं मद्घटं => किञ्चित्कालम्+ मद्घटम्+ मद्घटं धारय। => मद्घटम्+ धारय। देवीं सम्प्रार्थयन्प्राह => देवीम्+ सम्प्रार्थयन्+प्राह सम्प्रार्थयन्प्राह => सम्प्रार्थयन्+प्राह कोटिपतेर्हारो => कोटिपतेः+हारः तत्कालमेव => तत्कालम्+एव दोषो वर्तते => दोषः+ वर्तते फलं मह्यं => फलम्+ मह्यम्+ मह्यं प्रदेयम्। => मह्यम्+ प्रदेयम्। इत्युक्त्त्वायं देव्या: => इत्युक्त्त्वा+अयम्+ देव्या: पादयोरधोभागात्पारं निर्गत:। => पादयोः+अधोभागात्पारम्+ निर्गत:। जनानां समक्षं => जनानाम्+ समक्षम्+ समक्षं तस्य => समक्षम्+ तस्य स्वापमानेन => स्वापम्+आनेन खिन्नो लक्षपतिर्निश्चेष्टौ => खिन्नः+ लक्षपतिः+निश्चेष्टौ लक्षपतिर्निश्चेष्टौ => लक्षपतिः+निश्चेष्टौ घटो भिन्न:। => घटः+ भिन्न:। सम्मुखमेव => सम्मुखम्+एव देवीमपि => देवीम्+अपि छलितवानयमिति => छलितवान्+अयम्+इति लक्षपतिमदण्डयत्। => लक्षपतिम्+अदण्डयत्। पापं प्रजा => पापम्+ प्रजा वेषं परिवर्त्य => वेषम्+ परिवर्त्य भ्रमणार्थं विनिर्गत:। => भ्रमणार्थम्+ विनिर्गत:। पूर्वं नृपा: => पूर्वम्+ नृपा: प्रजानां वस्तुस्थितिं => प्रजानाम्+ वस्तुस्थितिम्+ वस्तुस्थितिं ज्ञातुं => वस्तुस्थितिम्+ ज्ञातुम्+ ज्ञातुं स्वयमेव => ज्ञातुम्+ स्वयमेव शीतकाल आसीत्। => शीतकालः+ आसीत्। विचरन्प्रभाते => विचरन्+प्रभाते दृष्टं यदेका => दृष्टम्+ यत्+एका यदेका => यत्+एका इक्षुरसं निष्कासयति => इक्षुरसम्+ निष्कासयति नृपस्तत्र => नृपः+तत्र तमिक्षुरसं पातुमकथयत्। => तम्+इक्षुरसम्+ पातुम्+अकथयत्। पातुमकथयत्। => पातुम्+अकथयत्। राजापि => राजा+अपि यत्स्त्री => यत्+स्त्री सद्योजातं रसं => सद्योजातम्+ रसम्+ रसं निष्कासयितुं => रसम्+ निष्कासयितुम्+ निष्कासयितुं प्रेषणयन्त्रस्याधश्चार्धसेटकपरिमितं => निष्कासयितुम्+ प्रेषणयन्त्रस्य+अधः+च+अर्ध+सेटकपरिमितम्+ प्रेषणयन्त्रस्याधश्चार्धसेटकपरिमितं पात्रं => प्रेषणयन्त्रस्य+अधः+च+अर्ध+सेटकपरिमितम्+ पात्रम्+ पात्रं स्थापयामास। => पात्रम्+ स्थापयामास। एकमिक्षुदण्डं यन्त्रे => एकम्+इक्षुदण्डम्+ यन्त्रे दृष्टं यत्तस्य => दृष्टम्+ यत्+तस्य यत्तस्य => यत्+तस्य पात्रं परिपूरितम्। => पात्रम्+ परिपूरितम्। इक्षुरसं पीतवान्। => इक्षुरसम्+ पीतवान्। स्वादिष्टरसं निपीय => स्वादिष्टरसम्+ निपीय नितरां सन्तुष्ट: => नितराम्+ सन्तुष्ट: वृद्धामपृच्छत्- => वृद्धाम्+अपृच्छत्- सर्वमकथयत्। => सर्वम्+अकथयत्। करस्तु => करः+तु न्यून एव => न्यूनः+ एव श्वस्तनाद्दिवसादहं द्विगुणितं => श्वस्तनात्+दिवसात्+अहम्+ द्विगुणितम्+ द्विगुणितं कराधानं => द्विगुणितम्+ कराधानम्+ कराधानं करिष्याम्यस्मिन् => कराधानम्+ करिष्यामि+अस्मिन् करिष्याम्यस्मिन् => करिष्यामि+अस्मिन् पुनर्वृद्धां रसं => पुनः+वृद्धाम्+ रसम्+ रसं पाययितुमकथयत्। => रसम्+ पाययितुमम्+अकथयत्। पाययितुमकथयत्। => पाययितुमम्+अकथयत्। इक्षुदण्डं प्रावेशयत्परमधुना => इक्षुदण्डम्+ प्रावेशयत्+परम्+अघुना प्रावेशयत्परमधुना => प्रावेशयत्+परम्+अघुना तत्पात्रमर्धमेव => तन्मात्रम्+अर्धम्+एव प्रपूरितमेकेनेक्षुदण्डेन। => प्रपूरितम्+एकेन+इक्षुदण्डेन। पूर्वन्तु => पूर्वम्+तु दण्डेनैकेन => दण्डेन+एकेकेन पात्रं प्रपूरितमासीदधुना => पात्रम्+ प्रपूरितम्+आसीत्+अधुना प्रपूरितमासीदधुना => प्रपूरितम्+आसीत्+अधुना कथमर्धमात्रमेव => कथम्+अर्द्धमात्रम्+एव स निर्धनप्रजाया: => सः+ निर्धनप्रजाया: वृद्धायाश्चान्तर्भेदिनीं दृष्टिं => वृद्धायाः+च+अन्तर्भेदिनीम्+ दृष्टिम्+ दृष्टिं विभाव्य => दृष्टिम्+ विभाव्य चाश्चर्यचकित: => च+आश्चर्यचकित: यन्मम => यत्+मम परिणामश्चायम्। => परिणामः+च+अयम्। नेत्थं विचारणीयमासीत्। => न+इत्थम्+ विचारणीयम्+आसीत्। विचारणीयमासीत्। => विचारणीयम्+आसीत्। रात्रिन्दिवं श्रमं => रात्रिन्दिवम्+ श्रमम्+ श्रमं कुर्वन्ति, => श्रमम्+ कुर्वन्ति, एकवर्षपर्यन्तमिक्षुदण्डानां परिपालनं => एकवर्षपर्यन्तम्+इक्षुदण्डानाम्+ परिपालनम्+ परिपालनं कुर्वन्ति => परिपालनम्+ कुर्वन्ति फलं प्राप्नुवन्ति। => फलम्+ प्राप्नुवन्ति। वृद्धां रसं => वृद्धाम्+ रसम्+ रसं पाययितुमादिशत्। => रसम्+ पाययितुम्+आदिशत्। पाययितुमादिशत्। => पाययितुम्+आदिशत्। पुनरिक्षुदण्डमेकं पेषणयन्त्रे => पुनः+इक्षुदण्डम्+एकम्+ पेषणयन्त्रे एकनैव => एकेन+एव तत्पात्रं पुन: => तत्पात्रम्+ पुन: प्रपूर्णं जातम्। => प्रपूर्णम्+ जातम्। इदानीन्तु => इदानीम्+तु एकेनैवक्षुदण्डेन => एकेन+एव+इक्षुदण्डेन पात्रं भरितम्। => पात्रम्+ भरितम्। अस्माकं राज्ञो => अस्माकम्+ राज्ञः चिन्तनमात्रेणेयदन्तरं जायते। => चिन्तनमात्रेण+इयत्+अन्तरम्+ जायते। कथन्नाहं निर्धनानां => कथम्+न+अहम्+ निर्धनानाम्+ निर्धनानां कराधानमर्धमेव => निर्धनानाम्+ कराधानम्+अर्धम्+एव कराधानमर्धमेव => कराधानम्+अर्धम्+एव वृद्धां पुन: => वृद्धाम्+ पुन: रसं पाययितुमकथयत्। => रसम्+ पाययितुम्+अकथयत्। पाययितुमकथयत्। => पाययितुम्+अकथयत्। पूर्ववद्रसं निष्कासयितुं => पूर्ववत्+रसम्+ निष्कासयितुम्+ निष्कासयितुं लग्ना। => निष्कासयितुम्+ लग्ना। इदानीन्तु => इदानीम्+तु अर्धेनेक्षुदण्डेनैव => अर्धेन+इक्षुदण्डेन+एव तत्पात्रं प्रपूर्णं => तत्पात्रम्+ प्रपूर्णम्+ प्रपूर्णं सञ्जातं => प्रपूर्णम्+ सञ्जातम्+ सञ्जातं पुन => सञ्जातम्+ पुनः वृद्धामपृच्छत्- => वृद्धाम्+अपृच्छत्- इदानीं राज्ञो => इदानीम्+ राज्ञः सञ्जातास्तीति => सञ्जाता+अस्ति+इति तत्फलं प्रजासु => तत्फलम्+ प्रजासु प्रत्यक्षप्रमाणं विलोक्य => प्रत्यक्षप्रमाणम्+ विलोक्य राजापि => राजा+अपि वृद्धानां वचनं => वृद्धानाम्+ वचनम्+ वचनं ग्राह्यम् => वचनम्+ ग्राह्यम् हंसा न्यवसन्। => हंसाः+ न्यवसन्। प्रपौत्राश्चासन्। => प्रपौत्राः+च+आसन्। वार्तामधुना => वार्ताम्+अधुना वृद्धहंसस्यापमानमेवाकुर्वन् => वृद्धहंसस्य+अपमानम्+एव+अकुर्वन् सर्वं सहमानो => सर्वम्+ सहमानः समययापनमकरोत्। => समययापनम्+अकरोत्। लतैका => लता+एका चांकुरिता => च+अंकुरिता लतेयं समग्रं => लता+इयम्+ समग्रम्+ समग्रं वृक्षमावृतं => समग्रम्+ वृक्षम्+आवृतम्+ वृक्षमावृतं करिष्यति, => वृक्षम्+आवृतम्+ करिष्यति, पूर्वमेवास्या मूलोच्छेदनं => पूर्वम्+एव+अस्याः+ मूलोच्छेदनम्+ मूलोच्छेदनं वरम्। => मूलोच्छेदनम्+ वरम्। पल्लवितापि => पल्लविता+अपि कथमद्यैव => कथम्+अद्य+एव पुनर्द्रक्ष्याम। => पुनः+द्रक्ष्याम। अधुनैव => अधुना+एव तावत्पर्यन्तं भवान् => तावत्पर्यन्तम्+ भवान् वृद्धस्तूष्णीमेव => वृद्धः+तूष्णीम्+एव कतिचिन्मासेष्वेव => कतिचित्+मासेषु+एव लतेयं सम्पूर्णे => लता+इयम्+ सम्पूर्णे केवलमन्तर्गमनस्य => केवलम्+अन्तर्गमनस्य मार्गश्चैक => मार्गः+च+एकः किन्न => किम्+न नूनं कष्टकरेयं => नूनम्+ कष्टकरेयम्+ कष्टकरेयं स्थितिर्विलक्ष्यते। => कष्टकरेयम्+ स्थितिः+विलक्ष्यते। स्थितिर्विलक्ष्यते। => स्थितिः+विलक्ष्यते। वृद्धं प्रति => वृद्धम्+ प्रति प्रोचु:-अनेनास्माकं स्थितिस्तु => प्रोचु:-अनेन+अस्माकम्+ स्थितिः+तु स्थितिस्तु => स्थितिः+तु सञ्जातास्ति। => सञ्जाता+अस्ति। कोऽप्याक्रमणमपि => कोऽपि+आक्रमणम्+अपि कर्तुन्न => कर्तुम्+न कुत्राप्यन्यत्र => कुत्रापि+अन्यत्र वृक्षं परित्यज्य => तम्+वृक्षम्+ परित्यज्य व्याधश्चैकस्तत्र => व्याधः+च+एकः+तत्र तादृशीं स्थितिं => तादृशीम्+ स्थितिम्+ स्थितिं विलोक्य => स्थितिम्+ विलोक्य हंसानां वसतिञ्च => हंसानाम्+ वसतिम्+च वसतिञ्च => वसतिम्+च जालं निबध्य => जालम्+ निबध्य जालं न्यबध्नात्। => जालम्+ न्यबध्नात्। भोजनार्थमाकाशमार्गेण => भोजनार्थम्+आकाशमार्गेण निर्गन्तुमीहन्ते => निर्गन्तुम्+इहन्ते परं जाले => परम्+ जाले सर्वं पश्यति => सर्वम्+ पश्यति भृशं क्रन्दनमकुर्वन्, => भृशम्+ क्रन्दनम्+अकुर्वन्, क्रन्दनमकुर्वन्, => क्रन्दनम्+अकुर्वन्, तद्वीक्ष्य => तत्+वीक्ष्य वृद्धहंसस्तत्रागत्य => वृद्धहंसः+तत्र+आगत्य पूर्वमेव => पूर्वम्+एव अधुनापि => अधुना+अपि उपायश्चैको वर्तते => उपायः+च+एकः+ वर्तते र्व्याधोऽयं समागमिष्यति => व्य़ाधः+अय़म्+ समागमिष्यति जालाकर्षणाय => जाल+आकर्षणाय स हंसान् => सः+ हंसान् जालादध: => जालात्+अध: तदाहं शब्दं => तदा+अहम्+ शब्दम्+ शब्दं करिष्यामि। => शब्दम्+ करिष्यामि। शब्दं श्रुत्वा => शब्दम्+ श्रुत्वा जालग्रन्थिमत्रोटयत्। => जालग्रन्थिम्+अत्रोटयत्। हंसाश्चाधो => हंसाः+च+अधः निपतनसमकालमेव => निपतनसमकालम्+एव शब्दमकरोत्। => शब्दम्+अकरोत्। हंसास्तत्कालमेवाकाशं प्रति => हंसाः+तत्कालम्+एव+आकाशम्+ प्रति चकितश्चासीदयं व्याधो => चकितः+च+आसीत्+अयम्+ व्याधः+ व्याधो हंसानामैक्यं => व्याधः+ हंसानाम्+ऐक्यम्+ हंसानामैक्यं विलोक्य। => हंसानाम्+ऐक्यम्+ विलोक्य। स्वमूर्खताञ्च => स्वमूर्खताम्+च पश्चात्तापमकरोदयम्। => पश्चात्तापम्+अकरोत्+अयम्। वचसां समादरेण => वचसाम्+ समादरेण हंसानां प्राणयात्रा => हंसानाम्+ प्राणयात्रा ग्रामानभक्षयत् => ग्रामान्+अभक्षयत् येषां सन्निधौ => येषाम्+ सन्निधौ विविधजातीयाश्चाश्वा आसन्। => विविधजातीयाः+च+अश्वाः+ आसन्। तस्मिन्काले => तस्मिन्+काले राजानश्चाश्वारोहणमकुर्वन्। => राजानः+च+अश्वारोहणम्+अकुर्वन्। कतिपयानश्वानक्रीणात् => कतिपयान्+अश्वान्+अक्रीणात् एकस्याश्वस्य => एकस्य+अश्वस्य परीक्षणार्थं राजा => परीक्षणार्थम्+ राजा स्वयमश्वमारुह्य => स्वयम्+अश्वम्+आरुह्य काननं प्रति => काननम्+ प्रति अश्वो वायुवेगेनाधावत्। => अश्वः+ वायुवेगेन+अधावत्। वायुवेगेनाधावत्। => वायुवेगेन+अधावत्। वेगं न्यूनीकर्तुं => वेगम्+ न्यूनीकर्तुम्+ न्यूनीकर्तुं यावद्वल्गामाकर्षति => न्यूनीकर्तुम्+ यावत्+वल्गाम्+आकर्षति यावद्वल्गामाकर्षति => यावत्+वल्गाम्+आकर्षति तावदश्वश्चाधिकेन => तावत्+अश्वः+च+अधिकेन वक्रशिक्षितश्चासीत्। => वक्रशिक्षितः+च+आसीत्। गहनं वनं => गहनम्+ वनम्+ वनं प्रविष्ट:। => वनम्+ प्रविष्ट:। अन्ततो गत्वा => अन्ततः+ गत्वा वल्गां शिथिलामकरोत्। => वल्गाम्+ शिथिलाम्+अकरोत्। शिथिलामकरोत्। => शिथिलाम्+अकरोत्। तत्कालमेवाश्वस्तत्रैव => तत्कालम्+एव+अश्वः+तत्रैव वक्रशिक्षितानामश्वानामेष => वक्रशिक्षितानाम्+अश्वानाम्+एषः अश्वादवतीर्य => अश्वात्+अवतीर्य हयं वृक्षशाखायामबध्नात्। => हयम्+ वृक्षशाखायाम्+अबध्नात्। वृक्षशाखायामबध्नात्। => वृक्षशाखायाम्+अबध्नात्। नितरां व्याकुलश्चासीत्। => नितराम्+ व्याकुलः+च+आसीत्। व्याकुलश्चासीत्। => व्याकुलः+च+आसीत्। जलं नासीत्। => जलम्+ न+आसीत्। नासीत्। => न+आसीत्। जलस्यान्वेषणं करोति => जलस्य+अन्वेषणम्+ करोति परं कुत्रापि => परम्+ कुत्रापि जलन्न => जलम्+न दृष्टिगतोऽभूत्। => दृष्टिगतः+अभूत्। मनस्याशाया: => मनस्य+आशाया: नद्यां निमज्जन् => नद्याम्+ निमज्जन् जनस्तृणस्याश्रयं लभते-इत्याभाणकमाश्रित्य => जनः+तृणस्य+आश्रयम्+ लभते-इति+आभाणकम्+आश्रित्य लभते-इत्याभाणकमाश्रित्य => लभते-इति+आभाणकम्+आश्रित्य तत्समीपं गत: => तत्समीपम्+ गत: प्रोवाच-अहं पिपासितोऽस्मि => प्रोवाच-अहम्+ पिपासितः+अस्मि पिपासितोऽस्मि => पिपासितः+अस्मि जलमानीय => जलम्+आनीय इत्थं राजा => इत्थम्+ राजा स्वदयनीयतामदर्शयत्। => स्वदयनीयताम्+अदर्शयत्। ग्वालबालकश्चापृच्छत्, => ग्वालबालकः+च+अपृच्छत्, को भवान्? => कः+ भवान्? कथमस्मिन्निर्जने => कथम्+अस्मिन्+निर्जने प्राह-अहमस्य => प्राह-अहम्+अस्य नृपोऽस्मि। => नृपः+अस्मि। प्रधावन्नश्वो => प्रधावन्+अश्वः मामत्र => माम्+अत्र त्वं मां => त्वम्+ माम्+ मां जलं => माम्+ जलम्+ जलं पास्यति => जलम्+ पास्यति तुभ्यमहं षष्टिग्रामान् => तुभ्यम्+अहम्+ षष्टिग्रामान् शीतलं सलितमासीत्। => शीतलम्+ सलितम्+आसीत्। सलितमासीत्। => सलितम्+आसीत्। तृप्तिपर्यन्तं जलमपिबत्। => तृप्तिपर्यन्तम्+ जलम्+अपिबत्। जलमपिबत्। => जलम्+अपिबत्। जलपानानन्तरं राजा => जलपानानन्तरम्+ राजा इवान्वभवदात्मानम्। => इव+अन्वभवत्+आत्मानम्। नितरां तृप्तिमन्वभवदयम्। => नितराम्+ तृप्तिम्+अन्वभवत्+अयम्। तृप्तिमन्वभवदयम्। => तृप्तिम्+अन्वभवत्+अयम्। यन्निश्चप्रचं मत्कृते => यत्+निश्चप्रचम्+ मत्कृते जीवनदानमकरोदयं बालक:। => जीवनदानम्+अकरोत्+अयम्+ बालक:। षष्टिग्रामदानपत्रं लिखामि। => षष्टिग्रामदानपत्रम्+ लिखामि। परमत्र => परम्+अत्र अर्कपत्रमेकमत्रोटयत्। => अर्कपत्रम्+एकम्+अत्रोटयत्। कृष्णांगारेणालिखत्। => कृष्णांगारेण+अलिखत्। हस्ताक्षरमकरोद्राजा। => हस्ताक्षरम्+अकरोत्+राजा। बालकोऽयमतीव => बालकः+अयम्+अतीव स्वनगरं प्रति => स्वनगरम्+ प्रति -कल्पनामकरोत्। => कल्पनाम्+अकरोत्। वृक्षच्छायायामवस्थितो => वृक्षच्छायायाम्+अवस्थितः निद्रां भेजे। => निद्राम्+ भेजे। तत्क्षणमेव => तत्क्षणम्+एव काप्यागत्य => कापि+आगत्य तत्पत्रं निगलितवान्। => तत्पत्रम्+ निगलितवान्। किञ्चित्कालानन्तरं बालक: => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ बालक: तावन्नासीत् => तावत्+न+आसीत् केवलमेतदेव => केवलम्+एतत्+एव प्रलपन्नयं बालको => प्रलपन्नयम्+ बालकः ग्रामेऽस्मिन् => ग्रामे+अस्मिन् तत्प्रलापं श्रुत्वा => तत्प्रलापम्+ श्रुत्वा जनाश्चकिताश्चासन् => जनाः+चकिताः+च+आसन् यदजा => यत्+अजा कथमचरत्। => कथम्+अचरत्। चैका => च+एका पुत्रश्चातीव => पुत्रः+च+अतीव मोहकश्चासीत्। => मोहकः+च+आसीत्। जनास्तस्मिन् => जनाः+तस्मिन् सर्वानाकर्षयतिस्म => सर्वान्+आकर्षयतिस्म तं स्वांके => तम्+ स्वांके तस्मिन्नेव => तस्मिन्+एव विवाहिताऽऽसीत्। => विवाहिता+आसीत्। पतिर्दिवंगत:। => पतिः+दिवंगत:। बालकोऽयं पञ्चवर्षदेशीय:। => बालकः+अयम्+ पञ्चवर्षदेशीय:। उत्सवानामायोजनं न => उत्सवानामायोजनम्+ न प्रत्येकं गृहेषु => प्रत्येकम्+ गृहेषु पुत्रं कथितवती-पुत्र! => पुत्रम्+ कथितवती-पुत्र! उत्सवोऽयं न => उत्सवः+अयम्+ न अस्मिन्नेव => अस्मिन्+एव मातृस्वसृपतिर्मृत:। => मातृस्वसृपतिः+मृत:। विपाचयितुं कथं => विपाचयितुम्+ कथम्+ कथं शक्यते? => कथम्+ शक्यते? पुत्रश्चाग्रहेणाकथयत् => पुत्रः+च+आग्रहेण+अकथयत् स्यादहन्तु => स्यात्+अहम्+तु मिष्टान्नं खादितुमिच्छामि। => मिष्टान्नम्+ खादितुम्+इच्छामि। खादितुमिच्छामि। => खादितुम्+इच्छामि। किं भविष्यति? => किम्+ भविष्यति? यन्मम => यत+मम मिष्टान्नं विपाचनीयमेवाहं => मिष्टान्नम्+ विपाचनीयम्+एव+अहम्+ विपाचनीयमेवाहं मातृस्वसारं => विपाचनीयम्+एव+अहम्+ मातृस्वसारम्+ मातृस्वसारं किमपि => मातृस्वसारम्+ किमपि मिष्टान्नं भुक्त्वा => मिष्टान्नम्+ भुक्त्वा स्वमातृस्वसृगृहं गत्वा => स्वमातृस्वसृगृहम्+ गत्वा नूनं यदहं => नूनम्+ यत्+अहम्+ यदहं मिष्टान्नं => यत्+अहम्+ मिष्टान्नम्+ मिष्टान्नं खादित्वा => मिष्टान्नम्+ खादित्वा समागतोऽस्मि। => समागतः+अस्मि। विश्वासं कुरु, => विश्वासम्+ कुरु, नाहं तत्र => न+अहम्+ तत्र मिष्टान्नं विपाचयतु। => मिष्टान्नम्+ विपाचयतु। पुत्रस्याग्रहं वीक्ष्य => पुत्रस्य+आग्रहम्+ वीक्ष्य तूष्णीमेव => तूष्णीम्+एव मिष्टान्नं विपाचयितुमारेभे। => मिष्टान्नम्+ विपाचयितुम्+आरेभे। विपाचयितुमारेभे। => विपाचयितुम्+आरेभे। किञ्चित्कालानन्तरं माता => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ माता मिष्टान्नं लावणिकं => मिष्टान्नम्+ लावणिकम्+ लावणिकं वस्तुजातं => लावणिकम्+ वस्तुजातम्+ वस्तुजातं पर्यवेषयति, => वस्तुजातम्+ पर्यवेषयति, रुचिपूर्वकं मिष्टान्नापि => रुचिपूर्वकम्+ मिष्टान्न+अपि मिष्टान्नापि => मिष्टान्न+अपि कथितं त्वन्न => कथितम्+ त्वम्+न त्वन्न => त्वम्+न यत्तव => यत्+तव सञ्जाताऽस्ति। => सञ्जाता+अस्ति। त्वं तानि => त्वम्+ तानि कथनीयं किमपि => कथनीयम्+ किमपि बालको नाहं => बालकः+ न+अहम्+ नाहं किमपि => न+अहम्+ किमपि बालको मिष्टान्नानि => बालकः+ मिष्टान्नानि तामेव => ताम्+एव वार्तां तं => वार्ताम्+ तम्+ तं पुन: => तम्+ पुन: प्रोवाच-नाहं कदापि => प्रोवाच-न+अहम्+ कदापि अहमद्य => अहम्+अद्य तद्गृहं न => तत्+गृहम्+ न क्रीडितुमारब्धवान्। => क्रीडितुम्+आरब्धवान्। यत्किमप्यद्यावधि => यत्किमपि+अद्यावधि सञ्जातं सर्वं => सञ्जातम्+ सर्वम्+ सर्वं विस्मृतवानयं => सर्वम्+ विस्मृतवान्+अयम्+ विस्मृतवानयं बालक:। => विस्मृतवान्+अयम्+ बालक:। क्रीडन्नयं किञ्चित्कालानन्तरं => क्रीडन्+अयम्+ किञ्चित्+कालानन्तरम्+ किञ्चित्कालानन्तरं मातृष्वसृगेहं => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ मातृष्वसृगेहम्+प् मातृष्वसृगेहं => मातृष्वसृगेहम्+प् स्वस्वसृपुत्रमङ्के => स्वस्वसृपुत्रम्+अङ्के हस्तं प्रसार्य => हस्तम्+ प्रसार्य भोजनं कृतन्न => भोजनम्+ कृतम्+न कृतन्न => कृतम्+न प्राह-अहन्तु => प्राह-अहम्+तु मिष्टान्नं खादित्वा => मिष्टान्नम्+ खादित्वा समागतोऽस्मि। => समागतः+अस्मि। परमहं त्वां => परम्+अहम्+ त्वाम्+ त्वां न => त्वाम्+ न मां पुनर्ज्ञापितवती => माम्+ पुन:+ज्ञापितवती पुनर्ज्ञापितवती => पुन:+ज्ञापितवती यन्न => यत्+न वृत्तमाख्येयम्। => वृत्तम्+आख्येयम्। एवाहं किमपि => एव+अहम्+ किमपि बारम्बारं पृष्टवती => बारम्बारम्+ पृष्टवती परं => परम्+बालकः+तु प्रोक्तवान् => यत्+मदीया प्रोवाच => यत्+तव विधवा => सञ्जाता+अस्ति सञ्जाताऽस्ति => परन्तु+त्वम्+तु मिष्टान्नानि खादतु-परमहं => खादतु-परम्+अहम्+ तुभ्यम्+ खादतु-परमहं तुभ्यन्न => तुभ्यम्+ न कथयन्नपि => कथयन्+अपि सर्वमकथयत्। => सर्वम्+अकथयत्। साधुरपि => साधुः+अपि बालकवच्छरल: => बालकवत्+सरल: सारल्येनैवात्मालोचनस्यावसरश्चरितार्थो => सारल्येन+एव+आत्मालोचनस्य+अवसरश्चरितार्थः कश्मीरस्योपत्यकायां कृषकस्य => कश्मीरस्य+उपत्यकायाम्+ कृषकस्य केसरसिंहो न्यवसत्। => केसरसिंहः+ न्यवसत्। केवलमन्नेन => केवलम्+अन्नेन तस्याजीविका => तस्य+आजीविका अतोऽस्य => अतः+अस्य कार्यमचालयताम्। => कार्यम्+अचालयताम्। केसरसिंहस्यैका => केसरसिंहस्य+एका वृक्षरोपणमासीत्तस्या => वृक्षरोपणम्+आसीत्+अस्या शीतर्तौ => शीत+ऋतौ वृक्षाणामुपरि => वृक्षाणाम्+उपरि घासमाच्छादयति => घासम्+आच्छादयति वृक्षाणां रक्षा => वृक्षाणाम्+ रक्षा रक्षितुमपि => रक्षितुम्+अपि इत्थं वृक्षेभ्य: => इत्थम्+ वृक्षेभ्य: फलान्यविन्दत। => फलानि+अविन्दत। तद्वीक्ष्य => तत्+वीक्ष्य तं निर्भर्त्सयति => तम्+ निर्भर्त्सयति पालनं कृतं => पालनम्+ कृतम्+ कृतं तथैव => कृतम्+ तथैव वृक्षाणामेतेषामपि। => वृक्षाणाम्+एतेषाम्+अपि। प्रत्युवाच-त्वन्तु => प्रत्युवाच-त्वम्+तु वृक्षफलानां विक्रयं => वृक्षफलानाम्+ विक्रयम्+ विक्रयं करोसि। => विक्रयम्+ करोसि। पक्षिणामुच्छिष्टफलान्यवशिष्यन्ते। => पक्षिणाम्+उच्छिष्टफलानि+अवशिष्यन्ते। ब्रूते-केवलं फलेभ्यः+ => ब्रूते-केवलम्+ फलेभ्यः उदरं पूरयितुन्न => उदरम्+ पूरयितुम्+न पूरयितुन्न => पूरयितुम्+न विक्रीयान्नमेतदर्थमेव => विक्रीय+अन्नम्+एतदर्थम्+एव चास्माभि:। => च+अस्माभि:। त्वं युवा => त्वम्+ युवा अन्नोत्पादने => अन्न+उत्पादने नाहं फलानां => न+अहम्+ फलानाम्+ फलानां विक्रयं => फलानाम्+ विक्रयम्+ विक्रयं करिष्यामि। => विक्रयम्+ करिष्यामि। त्वं फलानि => त्वम्+ फलानि खादितुमिच्छसि => खादितुम्+इच्छसि वृक्षारोपणं कुरु। => वृक्षारोपणम्+ कुरु। त्वं पुण्यभागपि => त्वम्+ पुण्यभाक्+अपि पुण्यभागपि => पुण्यभाक्+अपि माताप्यनेन => माता+अपि+अनेन इत्थं फलानि, => इत्थम्+ फलानि, काष्ठान्यपि => काष्ठानि+अपि वृक्षच्छायायां परिश्रान्तो => वृक्षच्छायायाम्+ परिश्रान्तः+ परिश्रान्तो जन: => परिश्रान्तः+ जन: सुखं लभते। => सुखम्+ लभते। पितामहीवार्तां निशम्य => पितामहीवार्ताम्+ निशम्य नितरां प्रभावितोऽभवत्। => नितराम्+ प्रभावितः+अभवत्। प्रभावितोऽभवत्। => प्रभावितः+अभवत्। स वृक्षाणां => सः+ वृक्षाणाम्+ वृक्षाणां पर्यवेक्षणे => वृक्षाणाम्+ पर्यवेक्षणे साहाय्यमप्यकरोत् => साहाय्यम्+अपि+अकरोत् वृक्षानप्यारोपयत्। => वृक्षान्+अपि+आरोपयत्। पञ्चवर्षान्तरं पितामही => पञ्चवर्षान्तरम्+ पितामही स षोडशवर्षदेशीयश्चासीत्। => सः+ षोडशवर्षदेशीयः+च+आसीत्। षोडशवर्षदेशीयश्चासीत्। => षोडशवर्षदेशीयः+च+आसीत्। पितामहीं स्मृत्वा => पितामहीम्+ स्मृत्वा स पितामहीमपश्यत् => सः+ पितामहीम्+अपश्यत् पितामहीमपश्यत् => पितामहीम्+अपश्यत् तामालिंग्य => ताम्+आलिंग्य स भृशं => सः+ भृशम्+ भृशं रुरोद। => भृशम्+ रुरोद। नेत्राभ्यामश्रूणि => नेत्राभ्याम्+अश्रूणि इत्थं प्ररुदन्तं => इत्थम्+ प्ररुदन्तम्+ प्ररुदन्तं केसरसिंहं => प्ररुदन्तम्+ केसरसिंहम्+ केसरसिंहं विलोक्य => केसरसिंहम्+ विलोक्य अलं रुदितेन। => अलम्+ रुदितेन। नाहं मृता, => न+अहम्+ मृता, शरीरं जर्जरमभूदतो => शरीरम्+ जर्जरम्+अभूत्+अतः जर्जरमभूदतो => जर्जरम्+अभूत्+अतः नूतनं शरीरं => नूतनम्+ शरीरम्+ शरीरं धारितम्। => शरीरम्+ धारितम्। दृष्टं यन्नास्य => दृष्टम्+ यत्+न+अस्य यन्नास्य => यत्+न+अस्य स प्राह-पितामहि! => सः+ प्राह-पितामहि! गृहं चल, => गृहम्+ चल, शून्यमिव => शून्यम्+इव कराभ्यामारोपिता वृक्षा: => कराभ्याम्+आरोपिताः+ वृक्षा: स्मृतिं कारयन्ति। => स्मृतिम्+ कारयन्ति। यत्राहं निवसामि => यत्र+अहम्+ निवसामि तस्मान्नाहमागन्तुं शक्नोमि। => तस्मात्+न+अहम्+आगन्तुम्+ शक्नोमि। त्वं मद्वृक्षेषु => त्वम्+ मद्वृक्षेषु स्नेहं करिष्यसि => स्नेहम्+ करिष्यसि प्रसन्नाहं तत्र => प्रसन्ना+अहम्+ तत्र त्वं प्रत्यहं => त्वम्+ प्रत्यहम्+ प्रत्यहं नूतनान् => प्रत्यहम्+ नूतनान् वृक्षानारोपय, => वृक्षान्+आरोपय, त्वं मां => त्वम्+ माम्+ मां विस्मरिष्यसि। => माम्+ विस्मरिष्यसि। अयमेव => अयम्+एव तिरोहिताऽभवत्। => तिरोहिता+अभवत्। निद्राभंगो जात:। => निद्राभंगः+ जात:। वृक्षाणां परिचर्या => वृक्षाणाम्+ परिचर्या पुनरागता। => पुनः+आगता। चास्ताम्। => च+आस्ताम्। अनेकविधान्यद्भुतानि => अनेकविधानि+अद्भुतानि तत्समक्षमुपस्थापितवती। => तत्समक्षम्+उपस्थापितवती। प्राह-कुतस्त्वया => प्राह-कुतः+त्वया अन्नफलवृक्षाण्यारोपयन्ति => अन्नफलवृक्षाणि+आरोपयन्ति फलमेकमादाय => फलम्+एकम्+आदाय खादितुं लग्न:। => खादितुम्+ लग्न:। तेनाद्यावधि => तेन+अद्यावधि सुस्वादुफलं न => सुस्वादुफलम्+ न भक्षितमासीत्कदाचिदपि। => भक्षितम्+आसीत्+कदाचित्+अपि। तमबोधयद् => तम्+अबोधयत् जलं पाययेति। => जलम्+ पाययेति। विक्रीयायं प्रभूतं => विक्रीय+अयम्+ प्रभूतम्+ प्रभूतं धनमर्जितवान्। => प्रभूतम्+ धनम्+अर्जितवान्। धनमर्जितवान्। => धनम्+अर्जितवान्। स भृशं => सः+ भृशम्+ भृशं श्रममप्यकरोत्। => भृशम्+ श्रमम्+अपि+अकरोत्। श्रममप्यकरोत्। => श्रमम्+अपि+अकरोत्। तस्यामेव => तस्याम्+एव पितामहीं दृष्टवानयम्। => पितामहीम्+ दृष्टवान्+अयम्। दृष्टवानयम्। => दृष्टवान्+अयम्। हिमवच्छ्वेतवस्त्रावृता => हिमवत्+श्वेतवस्त्र+आवृता देवकन्येव => देवकन्या+एव केसरसिंहस्तं प्रणनाम। => केसरसिंहः+तम्+ प्रणनाम। प्रसन्नाहं सम्प्रति। => प्रसन्ना+अहम्+ सम्प्रति। वृक्षारोपणं कृत्वा => वृक्षारोपणम्+ कृत्वा ग्रामेऽस्मिन् => ग्रामे+अस्मिन् नागमिष्यन्ति। => न+आगमिष्यन्ति। कथं तर्हि => कथम्+ तर्हि वृक्षेभ्यो वयं => वृक्षेभ्यः+ वयम्+ वयं शुद्धं => वयम्+ शुद्धम्+ शुद्धं वायुं => शुद्धम्+ वायुम्+ वायुं प्राप्स्याम:। => वायुम्+ प्राप्स्याम:। तालिकावादनमकरोत् => तालिकावादनम्+अकरोत् मत्प्रपौत्रं हरितनगरं => मत्प्रपौत्रम्+ हरितनगरम्+ हरितनगरं श्वेतपर्वतञ्च। => हरितनगरम्+ श्वेतपर्वतम्+च। श्वेतपर्वतञ्च। => श्वेतपर्वतम्+च। तालिकावादनमकुरुताम्। => तालिकावादनम्+अकुरुताम्। समारुढस्तस्मिन् => समारुढः+तस्मिन् वेगेनाधावद् => वेगेन+अधावत् सहैव => सह+एव पर्वताश्चासन् => पर्वताः+च+आसन् केसरसिंहश्चातीव => केसरसिंहः+च+अतीव पुनस्तमवदत्-अस्मिन् => पुनः+तम्+अवदत्-अस्मिन् वृक्षाणामेव => वृक्षाणाम्+एव प्राधान्यं वर्तते। => प्राधान्यम्+ वर्तते। वृक्षा एवास्मभ्यं => वृक्षाः+ एव+अस्मभ्यम्+ एवास्मभ्यं स्वच्छां => एव+अस्मभ्यम्+ स्वच्छाम्+ स्वच्छां मृत्तिकां, => स्वच्छाम्+ मृत्तिकाम्+, मृत्तिकां, => मृत्तिकाम्+, स्वच्छं जलं => स्वच्छम्+ जलम्+ जलं वायुञ्च => जलम्+ वायुम्+च वायुञ्च => वायुम्+च वयं यथेच्छं => वयम्+ यथेच्छम्+ यथेच्छं वनानां => यथेच्छम्+ वनानाम्+ वनानां कर्तनं => वनानाम्+ कर्तनम्+ कर्तनं करिष्यामस्तर्हि => कर्तनम्+ करिष्यामः+तर्हि करिष्यामस्तर्हि => करिष्यामः+तर्हि समुद्रस्योद्वलज्जलं पृथिव्यां => समुद्रस्य+उद्वलत्+जलम्+ पृथिव्याम्+ पृथिव्यां प्रसरिष्यति। => पृथिव्याम्+ प्रसरिष्यति। संकटग्रस्ता भविष्यन्ति। => संकटग्रस्ताः+ भविष्यन्ति। अध्ययनबलेनैव => अध्ययनबलेन+एव त्वं सर्वं => त्वम्+ सर्वम्+ सर्वं रहस्यं => सर्वम्+ रहस्यम्+ रहस्यं ज्ञास्यसि। => रहस्यम्+ ज्ञास्यसि। पठनमप्यावश्यकं वर्तते। => पठनम्+अपि+आवश्यकम्+ वर्तते। पितामहीं प्रणनाम। => पितामहीम्+ प्रणनाम। दृढनिश्चयमकरोत्स:, => दृढनिश्चयम्+अकरोत्+स:, यदहं वृक्षसंवर्धनेन => यत्+अहम्+ वृक्षसंवर्धनेन संरक्षणं विधास्यामि। => संरक्षणम्+ विधास्यामि। किञ्चिदस्ति => किञ्चित्+अस्ति योधपुरमहाराजो जसवन्तसिंहमहोदया: => जोधपुरमहाराजः+ जसवन्तसिंहमहोदया: स्वयं ज्ञानिनो => स्वयम्+ ज्ञानिनः+ ज्ञानिनो योगिनश्चाप्यासन्। => ज्ञानिनः+ योगिनः+च+अपि+आसन्। योगिनश्चाप्यासन्। => योगिनः+च+अपि+आसन्। तेषां शासनं => तेषाम्+ शासनम्+ शासनं प्रजाहितार्थमेवासीत्। => शासनम्+ प्रजाहितार्थम्+एव+आसीत्। प्रजाहितार्थमेवासीत्। => प्रजाहितार्थम्+एव+आसीत्। तेषां शासने => तेषाम्+ शासने सुखिनश्चासन्। => सुखिनः+च+आसन्। स्वमृत्योरनन्तरं स्वशवोपरि => स्वमृत्योः+अनन्तरम्+ स्वशवोपरि बहुमूल्यं काश्मीरजं => बहुमूल्यम्+ काश्मीरजम्+ काश्मीरजं कौशेयवस्त्रस्य => काश्मीरजम्+ कौशेयवस्त्रस्य व्यवस्थामकुर्वन्। => व्यवस्थाम्+अकुर्वन्। ग्रथिताश्चासन्। => ग्रथिताः+च+आसन्। राज्याधिकारिणो राजपुत्राश्च => राज्याधिकारिणः+ राजपुत्राः+च राजपुत्राश्च => राजपुत्राः+च निर्दिष्टा यन्मम => निर्दिष्टाः+ यत्+मम यन्मम => यत्+मम बहुमूल्यं वस्त्रमेनमाच्छादयन्तु => बहुमूल्यम्+ वस्त्रम्+एनम्+आच्छादयन्तु वस्त्रमेनमाच्छादयन्तु => वस्त्रम्+एनम्+आच्छादयन्तु तदनन्तरं दाहक्रियां => तदनन्तरम्+ दाहक्रियाम्+ दाहक्रियां कुर्वन्तु। => दाहक्रियाम्+ कुर्वन्तु। चैकस्वरेण => च+एकस्वरेण भवतामिच्छानुसारमेव => भवताम्+इच्छानुसारम्+एव सर्वं करिष्यतेऽस्माभि:। => सर्वम्+ करिष्यते+अस्माभि:। करिष्यतेऽस्माभि:। => करिष्यते+अस्माभि:। समुत्पन्नो यज्जनाः => समुत्पन्नः+ यत्+जनाः यज्जनाः => यत्+जनाः बहुमूल्यं वस्त्रं => बहुमूल्यम्+ वस्त्रम्+ वस्त्रं धारयिष्यन्ति => वस्त्रम्+ धारयिष्यन्ति परीक्षणमहं करोमि। => परीक्षणम्+अहम्+ करोमि। ज्ञानिजनानां कथनमस्ति => ज्ञानिजनानाम्+ कथनम्+अस्ति कथनमस्ति => कथनम्+अस्ति नयनयोर्नहि => नयनयोः+नहि किञ्चिदस्ति” => किञ्चित्+अस्ति” यथार्थतेयं निकषे => यथार्थता+इयम्+ निकषे योगाभ्याससमप्यकुर्वन् => योगाभ्यासम्+अपि+अकुर्वन् सिद्धहस्ताश्चासन्। => सिद्धहस्ताः+च+आसन्। मृतवत्स्थातुं शक्नुवन्ति => मृतवत्स्थातुम्+ शक्नुवन्ति राज्ञश्चैतादृशीं स्थितिं => राज्ञः+च+एतादृशीम्+ स्थितिम्+ स्थितिं विलोक्य => स्थितिम्+ विलोक्य पूर्णं राजद्वारमेव => पूर्णम्+ राजद्वारम्+एव राजद्वारमेव => राजद्वारम्+एव तेषां शववन्निश्चेष्टशरीरं => तेषाम्+ शववत्+निश्चेष्टशरीरम्+ शववन्निश्चेष्टशरीरं निभाल्य => शववत्+निश्चेष्टशरीरम्+ निभाल्य जना राजानं => जनाः+ राजानम्+ राजानं मृतं => राजानम्+ मृतम्+ मृतं विभाव्य => मृतम्+ विभाव्य सर्वमौर्ध्वदैहिकं कर्तुं => सर्वम्+ऊर्ध्वदैहिकम्+ कर्तुम्+ कर्तुं सन्नद्धा: => कर्तुम्+ सन्नद्धा: दाहक्रियार्थं सन्नद्धा: => दाहक्रियार्थम्+ सन्नद्धा: ‘महाराजो दिवं => ‘महाराजः+ दिवम्+ दिवं गत’ => दिवम्+ गतः’ समाचारोऽयं समस्ते => समाचारः+अयम्+ समस्ते राज्ञश्चान्तिमदर्शनार्थमाययू राजप्रासादम्। => राज्ञः+च+अन्तिमदर्शनार्थम्+आययुः+ राजप्रासादम्। समायोजिताऽऽसीत्। => समायोजिता+आसीत्। कृताऽऽसीत्तत्सम्बन्धे => कृता+आसीत्+तत्त्सम्बन्धे प्रधानामात्यस्य => प्रधानाम्+अमात्यस्य चाकथयत् => च+अकथयत् भवाननुभवती => भवान्+अनुभवती को लाभ:? => कः+ लाभ:? वस्त्रेणैव => वस्त्रेण+एव कार्यं चलति => कार्यम्+ चलति चेत्तर्हि => चेत्+तर्हि व्यर्थमेव => व्यर्थम्+एव प्रोवाच-यथार्थमेव => प्रोवाच-यथार्थम्+एव भवतां चिन्तनम्। => भवताम्+ चिन्तनम्। अहमपि => अहम्+अपि व्यर्थमेवापव्ययमेव => व्यर्थम्+एव+अपव्ययम्+एव मतस्यास्य => मतस्य+अस्य समर्थनमेव => समर्थनम्+एव तत्कालमेव => तत्कालम्+एव साधारणवस्त्राणां व्यवस्था => साधारणवस्त्राणाम्+ व्यवस्था कृताऽविद्यत। => कृता+अविद्यत। मृतकस्नानं विधाय => मृतकस्नानम्+ विधाय यावत्साधारणवस्त्राणि => यावत्+साधारणवस्त्राणि तावद्राजा => तावत्+राजा ब्रह्मरन्ध्रात्स्वप्राणान् => ब्रह्मरन्ध्रात्+स्वप्राणान् यत्तस्य => यत्+तस्य प्रोवाच-तन्महार्हं वस्त्रं => प्रोवाच-तन्महार्हम्+ वस्त्रम्+ वस्त्रं क्व => वस्त्रम्+ क्व यन्मया => यत्+मया निर्मापितमासीत्। => निर्मापितम्+आसीत्। तूष्णीमेव => तूष्णीम्+एव वाक्यमेतद् => वाक्यम्+एतत् वस्तुनो मूल्यं => वस्तुनः+ मूल्यम्+ मूल्यं भवति। => मूल्यम्+ भवति। भवन्तं यद् => भवन्तम्+ यद् किं मूल्यं? => किम्+ मूल्यम्+? मूल्यं? => मूल्यम्+? किमुत्तरं प्रदास्यन्ति। => किम्+उत्तरम्+ प्रदास्यन्ति। अयमेव => अयम्+एव प्रश्नो मया => प्रश्नः+ मया वणिगपरश्च => वणिक्+अपरः+च चानेकानि। => च+अनेकानि। स रात्रिन्दिवं => सः+ रात्रिन्दिवम्+ रात्रिन्दिवं स्वसुखेष्वेव => रात्रिन्दिवम्+ स्वसुखेषु+एव स्वसुखेष्वेव => स्वसुखेषु+एव निमग्नो जीवनं => निमग्नः+ जीवनम्+ जीवनं यापयति। => जीवनम्+ यापयति। भिक्षान्नैरुदरं प्रपूरयति, => भिक्षान्नैः+उदरम्+ प्रपूरयति, स कमपि => सः+ कमपि बुभुक्षितं पश्यति => बुभुक्षितम्+ पश्यति व्याकुलो भूत्वा => व्याकुलः+ भूत्वा स्वभिक्षान्नं सर्वं => स्वभिक्षान्नम्+ सर्वम्+ सर्वं तस्मै => सर्वम्+ तस्मै तयोर्क: => तयोः+क: जीवनस्याधिकं मूल्यमर्जयति? => जीवनस्य+अधिकम्+ मूल्यम्+अर्जयति? मूल्यमर्जयति? => मूल्यम्+अर्जयति? धनं वर्तते, => धनम्+ वर्तते, जनास्तस्य => जनाः+तस्य समादरं कुर्वन्ति। => समादरम्+ कुर्वन्ति। स उद्योगपतिर्भवितुमर्हति। => सः+ उद्योगपतिः+भवितुम्+अर्हति। उद्योगपतिर्भवितुमर्हति। => उद्योगपतिः+भवितुम्+अर्हति। भवितुमर्हति। => भवितुम्+अर्हति। तेषामुत्तरं श्रुत्वा => तेषाम्+उत्तरम्+ श्रुत्वा अहमपि => अहम्+अपि निमग्नो निर्णयं => निमग्नः+ निर्णयम्+ निर्णयं कर्तुं => निर्णयम्+ कर्तुम्+ कर्तुं नापारयम्। => कर्तुम्+ न+अपारयम्। नापारयम्। => न+अपारयम्। विनिर्गतोऽहम्। => विनिर्गतः+अहम्। पर्वतस्योपरि => पर्वतस्य+उपरि मन्दिरमेकं सुन्दरं => मन्दिरम्+एकम्+ सुन्दरम्+ सुन्दरं विनिर्मितमासीत्। => सुन्दरम्+ विनिर्मितम्+आसीत्। विनिर्मितमासीत्। => विनिर्मितम्+आसीत्। दूरादेव => दूरात्+एव चापर: => च+अपर: मन्दिरस्याभ्यन्तरे => मन्दिरस्य+आभ्यन्तरे निरन्तरं घंटाध्वनिर्मन्दिरस्यास्तित्वं => निरन्तरम्+ घंटाध्वनिः+मन्दिरस्य+अस्तित्वम्+ घंटाध्वनिर्मन्दिरस्यास्तित्वं सूचयति => घंटाध्वनिः+मन्दिरस्य+अस्तित्वम्+ सूचयति सोपानपंक्तयस्तस्य => सोपानपंक्तयः+तस्य पुरातात्त्विकं महत्त्वं => पुरातात्त्विकम्+ महत्त्वम्+ महत्त्वं प्रत्यपादयन्। => महत्त्वम्+ प्रत्यपादयन्। मन्दिरं सोपानपंक्तयश्च => मन्दिरम्+ सोपानपंक्तयः+च सोपानपंक्तयश्च => सोपानपंक्तयः+च परस्परं वार्तालापमकुरुताम्। => परस्परम्+ वार्तालापम्+अकुरुताम्। वार्तालापमकुरुताम्। => वार्तालापम्+अकुरुताम्। अहमपि => अहम्+अपि तयोर्वार्तालापमशृण्वम्। => तयोः+वार्तालापम्+अशृण्वम्। मन्दिरं कथयति => मन्दिरम्+ कथयति जनानां चरणाघातैरहर्निशं => जनानाम्+ चरणाघातैः+अहर्निशम्+ चरणाघातैरहर्निशं व्यथसे। => चरणाघातैः+अहर्निशम्+ व्यथसे। दु:खं संस्मृत्य => दु:खम्+ संस्मृत्य वार्तां निशम्य => वार्ताम्+ निशम्य सोपानपंक्तिर्हसन्ती => सोपानपंक्तिः+हसन्ती पुण्यप्रभावादेव => पुण्यप्रभावात्+एव भक्तजनानां चरणानि => भक्तजनानाम्+ चरणानि मदाश्रयेणैव => मताश्रयेण+एव भवन्तमभियान्ति। => भवन्तम्+अभियान्ति। भवत्साक्षात्कारं कुर्वन्ति। => भवत्साक्षात्कारम्+ कुर्वन्ति। अन्येषां सुखार्थं => अन्येषाम्+ सुखार्थम्+ सुखार्थं ये => सुखार्थम्+ ये आघातं सहन्ते => आघातम्+ सहन्ते वास्तविकं जीवनमूल्यमेतदेव => वास्तविकम्+ जीवनमूल्यम्+एतत्+एव जीवनमूल्यमेतदेव => जीवनमूल्यम्+एतत्+एव वार्तां श्रुत्वा => वार्ताम्+ श्रुत्वा मन्दिरं तूष्णीमस्थात्। => मन्दिरम्+ तूष्णीम्+अस्थात्। तूष्णीमस्थात्। => तूष्णीम्+अस्थात्। स्वमस्तकं सोपानपंक्तिं => स्वमस्तकम्+ सोपानपंक्तिम्+ सोपानपंक्तिं प्रति => सोपानपंक्तिम्+ प्रति विनतमकरोत्। => विनतम्+अकरोत्। मन्मनश्चानन्देन => मत्मनः+च+आनन्देन विकसितमभूत्। => विकसितम्+अभूत्। ज्ञातं मया => ज्ञातम्+ मया वास्तविकं जीवनमूल्यरहस्यम्। => वास्तविकम्+ जीवनमूल्यरहस्यम्। कलरवमकुर्वन्। => कलरवम्+अकुर्वन्। गोपवृन्दैरावृतो => गोपवृन्दैः+आवृतः गोवृन्दं वनं => गोवृन्दम्+ वनम्+ वनं प्रत्यनयत्। => वनम्+ प्रति+अनयत्। प्रत्यनयत्। => प्रति+अनयत्। गोपाश्चानन्दिता => गोपाः+च+आनन्दिता वृक्षमारुह्य => वृक्षम्+आरुह्य पर्यटितुं लग्नो => पर्यटितुम्+ लग्नः+ लग्नो वानरमिव => लग्नः+ वानरम्+इव वानरमिव => वानरम्+इव बकमिवाचरति। => बकम्+इव+आचरति। गोपानुवाच, => गोपान्+उवाच, गच्छाम्यहं, => गच्छामि+अहम्+, गच्छाम्यहं सघनवनं => गच्छामि+अहम्+ सघनवनम्+ सघनवनं प्रति => सघनवनम्+ प्रति यूयमत्रैव => यूयम्+अत्रैव किञ्चित्कालानन्तरं गोपा => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ गोपाः+ गोपा अपि => गोपाः+ अपि तमन्वधावन्। => तम्+अन्वधावन्। कन्दरामेकामपश्यत्। => कन्दराम्+एकाम्+अपश्यत्। कन्दराया मुखं => कन्दरायाः+ मुखम्+ मुखं विवृतमासीत्। => मुखम्+ विवृतम्+आसीत्। विवृतमासीत्। => विवृतम्+आसीत्। स ध्यानपूर्वकं => सः+ ध्यानपूर्वकम्+ ध्यानपूर्वकं कन्दराया => ध्यानपूर्वकम्+ कन्दरायाः+ कन्दराया मुखमपश्यत्। => कन्दरायाः+ मुखम्+अपश्यत्। मुखमपश्यत्। => मुखम्+अपश्यत्। गावश्च => गावः+च समुपागताश्चासन्। => समुपागताः+च+आसन्। स्थितिमिमां विलोक्य => स्थितिम्+इमाम्+ विलोक्य प्रोवाच-एकैकशश्चलन्तु => प्रोवाच-एकैकशः+चलन्तु किमियं कन्दरा => किम्+इयम्+ कन्दरा नासीदियं कन्दरा। => न+आसीत्+इयम्+ कन्दरा। मुखविवरमासीदिदम्। => मुखविवरम्+आसीत्+इदम्। सर्वान्निगरितुं प्रयतते। => सर्वान्+निगरितुम्+ प्रयतते। बालकृष्णोऽपि => बालकृष्णः+अपि कन्दरायामस्यां प्रविष्ट:। => कन्दरायाम्+अस्याम्+ प्रविष्ट:। तस्योदरविवरं प्राप्यापि => तस्य+उदरविवरम्+ प्राप्य+अपि प्राप्यापि => प्राप्य+अपि श्रीकृष्णो भयद्रुत: => श्रीकृष्णः+ भयद्रुत: किञ्चित्क्षणानन्तरं सर्पासुरस्य => किञ्चित्क्षणानन्तरम्+ सर्पासुरस्य मुखविवरसमीपमागत:। => मुखविवरसमीपम्+आगत:। श्रीकृष्णं चर्वितुमैच्छत्। => श्रीकृष्णम्+ चर्वितुम्+ऐच्छत्। चर्वितुमैच्छत्। => चर्वितुम्+ऐच्छत्। श्रीकृष्णयोगशक्त्या स्वशरीरस्य => श्रीकृष्णयोगशक्त्याः+ स्वशरीरस्य विस्तारमकरोत्। => विस्तारम्+अकरोत्। शरीरं स्फुटितुमलगत्। => शरीरम्+ स्फुटितुम्+अलगत्। स्फुटितुमलगत्। => स्फुटितुम्+अलगत्। निष्प्राणो भूत्वा => निष्प्राणः+ भूत्वा तत्रैवापतत्। => तत्रैव+अपतत्। बहिरागच्छन्। => बहिः+आगच्छन्। नृत्यन्त आसन्। => नृत्यन्तः+ आसन्। प्रबन्धमकुर्वन्। => प्रबन्धम्+अकुर्वन्। शीतलो वायु: => शीतलः+ वायु: भोजनमामोदप्रमोदञ्चाकरोत्। => भोजनम्+आमोदप्रमोदम्+च+अकरोत्। तस्मिन्नेव => तस्मिन्+एव विचित्रैका => विचित्रा+एका विचित्रां लीलां => विचित्राम्+ लीलाम्+ लीलां विलोक्य => लीलाम्+ विलोक्य संशयमापेदे। => संशयम्+आपेदे। किं श्रीकृष्णो => किम्+ श्रीकृष्णः+ श्रीकृष्णो भगवतो => श्रीकृष्णः+ भगवतः+ भगवतो विष्णोरवतार:? => भगवतः+ विष्णोः+अवतार:? विष्णोरवतार:? => विष्णोः+अवतार:? श्रीकृष्णं परीक्षितुं => श्रीकृष्णम्+ परीक्षितुम्+ परीक्षितुं समुद्यतोऽभवद् => परीक्षितुम्+ समुद्यतः+अभवद् समुद्यतोऽभवद् => समुद्यतः+अभवद् श्रीकृष्णो बालुकामये => श्रीकृष्णः+ बालुकामये भोजनं कुर्वन्नासीत्। => भोजनम्+ कुर्वन्+आसीत्। कुर्वन्नासीत्। => कुर्वन्+आसीत्। गावो वने => गावः+ वने अवसरं प्राप्य => अवसरम्+ प्राप्य गवामपहरणमकरोत्। => गवाम्+अपहरणम्+अकरोत्। पर्वतकन्दरायामनयत्स्वमायया। => पर्वतकन्दरायाम्+अनयत्+स्वमायया। श्रीकृष्णो गोपानवदत्, => श्रीकृष्णः+ गोपान्+अवदत्, गोपानवदत्, => गोपान्+अवदत्, दु:खं मां => दु:खम्+ माम्+ मां कुरुत, => माम्+ कुरुत, अधुनैव => अधुना+एव गावश्चान्विष्यागच्छामि। => गावः+च+अन्विष्य+आगच्छामि। गोपानप्यदृश्यानकरोत्। => गोपान्+अपि+अदृश्यान्+अकरोत्। बालकृष्ण इतस्ततश्चाभ्रमत् => बालकृष्णः+ इतस्ततः+च+अभ्रमत् इतस्ततश्चाभ्रमत् => इतस्ततः+च+अभ्रमत् परं गा => परम्+ गाः अदृश्याश्चासन्। => अदृश्याः+च+आसन्। बालकृष्णो मनसि => बालकृष्णः+ मनसि गाश्च => गाः+च ता गाव: => ताः+ गाव: तादृशा एवासन्। => तादृशाः+ एव+आसन्। एवासन्। => एव+आसन्। सन्ध्यायां सर्वे => सन्ध्यायाम्+ सर्वे स्वस्वगृहमागच्छन्। => स्वस्वगृहम्+आगच्छन्। आह्लादिताश्चासन्। => आह्लादिताः+च+आसन्। श्रीकृष्णविरचिता गाव: => श्रीकृष्णविरचिताः+ गाव: गोपाश्च => गोपाः+च चावस्थिताश्चासन्। => च+अवस्थिताः+आसन्। लीलां विलोक्य => लीलाम्+ विलोक्य विस्मितोऽभवत्। => विस्मितः+अभवत्। स निश्चिकाय => सः+ निश्चिकाय श्रीकृष्णो वस्तुतो => श्रीकृष्णः+ वस्तुतः+ वस्तुतो विष्णोरवतारो => वस्तुतः+ विष्णोः+अवतारः विष्णोरवतारो => विष्णोः+अवतारः सादरं श्रीकृष्णस्य => सादरम्+ श्रीकृष्णस्य समर्चनमकरोत्। => समर्चनम्+अकरोत्। दर्शनञ्चाकरोत् => दर्शनम्+अकरोत् शंखचक्रधारिणो विष्णोरवतारस्य => शंखचक्रधारिणः+ विष्णोः+अवतारस्य विष्णोरवतारस्य => विष्णोः+अवतारस्य एको भिक्षुक => एकः+ भिक्षुकः+ भिक्षुक आसीत्। => भिक्षुकः+ आसीत्। प्रातरारभ्य => प्रातः+आरभ्य सायं यावत् => सायम्+ यावत् याचनमेव => याचनम्+एव कदाचित्तु => कदाचित्+तु उदरपूर्त्यर्थमपि => उदरपूर्त्यर्थम्+अपि भोजनं न => भोजनम्+ न जीवनस्यान्यत्साधनं न => जीवनस्य+अन्यत्+साधनम्+ न विलोक्यायं याचनं => विलोक्य+अयम्+ याचनम्+ याचनं कुरुते। => याचनम्+ कुरुते। कदाचित्तु => कदाचित्+तु घोरमपमानमपि => घोरम्+अपमानम्+अपि सन्तप्तोऽयं विचारयति => सन्तप्तः+अयम्+ विचारयति यत्किमप्यन्यत्कार्यं लभेयं => यत्+किमपि+अन्यत्+कार्यम्+ लभेयम्+ लभेयं तर्हि => लभेयम्+ तर्हि मदीयं जीवनं => मदीयम्+ जीवनम्+ जीवनं परिवर्तितं => जीवनम्+ परिवर्तितम्+ परिवर्तितं भवेत्। => परिवर्तितम्+ भवेत्। स भिक्षां => सः+ भिक्षाम्+ भिक्षां नालभत। => भिक्षाम्+ न+अलभत। नालभत। => न+अलभत। नितरामुद्विग्न: => नितराम्+उद्विग्न: वटवृक्षस्याध: => वटवृक्षस्य+अध: व्यचारयत्कथं जीवनयापनं => व्यचारयत्कथम्+ जीवनयापनम्+ जीवनयापनं भवेत्? => जीवनयापनम्+ भवेत्? जनानामग्रे => जनानाम्+अग्रे अकस्मात्पश्यत्ययं समीपस्थे => अकस्मात्+पश्यति+अयम्+ समीपस्थे कलरवं कुर्वन्ति => कलरवम्+ कुर्वन्ति नीडं च => नीडम्+ च स्वशावकानपि => स्वशावकान्+अपि भोजनमानीय => भोजनम्+आनीय निर्भयं सन्तश्चान्तरिक्षे => निर्भयम्+ सन्तः+च+अन्तरिक्षे सन्तश्चान्तरिक्षे => सन्तः+च+अन्तरिक्षे भिक्षुकश्चैकतानेन => भिक्षुकः+च+एकता+अनेन घटनामिमां पश्यति। => घटनाम्+इमाम्+ पश्यति। तेषां खगानां => तेषाम्+ खगानाम्+ खगानां दिनचर्यां => खगानाम्+ दिनचर्याम्+ दिनचर्यां विलोक्य => दिनचर्याम्+ विलोक्य भिक्षुकस्यास्य => भिक्षुकस्य+अस्य दूरमपगता। => दूरम्+अपगता। भिक्षुकोऽपि उत्थाय => भिक्षुकः+अपि+ उत्थाय तस्मात्प्रचलति। => तस्मात्+प्रचलति। रात्रिपर्यन्तं स => रात्रिपर्यन्तम्+ सः खगानां विषये => खगानाम्+ विषये चिन्तनमकरोत्। => चिन्तनम्+अकरोत्। प्रसुप्तं पौरुषं => प्रसुप्तम्+ पौरुषम्+ पौरुषं जाग्रतमभूत्। => पौरुषम्+ जाग्रतम्+अभूत्। जाग्रतमभूत्। => जाग्रतम्+अभूत्। सन्नप्ययं शौचक्रियया => सन्+अपि+अयम्+ शौचक्रियया निवृत्तस्तस्मिन्नैव => निवृत्तः+तस्मिन्+एव वटवृक्षस्याध: => वटवृक्षस्य+अध: स्वनीडं विहाय => स्वनीडम्+ विहाय भिक्षुको व्यचारयत् => भिक्षुकः+ व्यचारयत् मानवो भूत्वाऽपि => मानवः+ भूत्वा+अपि भूत्वाऽपि => भूत्वा+अपि चाद्यावधि => च+अद्य+अवधि परित्यक्तो भिक्षाटनस्य => परित्यक्तः+ भिक्षाटनस्य स किमपि => सः+ किमपि प्राप्तुं निरुद्देश्यमेव => प्राप्तुम्+ निरुद्देश्यम्+एव निरुद्देश्यमेव => निरुद्देश्यम्+एव तस्मात्प्रचलित:। => तस्मात्+प्रचलित:। स्वयमेव => स्वयम्+एव चास्ताम्। => च+आस्ताम्। चाधिके => च+अधिके भुजयोरधिका => भुजयोः+अधिका शक्तिरिव => शक्तिः+इव कियद्दूरे => कियत्+दूरे शब्दमशृणोत्स: => शब्दम्+अशृणोत्+सः कस्याप्याह्वानस्य। => कस्यापि+आह्वानस्य। तस्यां दिशि => तस्याम्+ दिशि प्रचलितोऽयं भिक्षुक:। => प्रचलितः+अयम्+ भिक्षुक:। कश्चित्कृषकश्चान्नपूरितं वृषभशकटं => कश्चित्+कृषकः+च+अन्नपूरितम्+ वृषभशकटम्+ वृषभशकटं गर्तान्निष्कासयितुं => वृषभशकटम्+ गर्तात्+निष्कासयितुम्+ गर्तान्निष्कासयितुं नाशक्नोत्। => गर्तात्+निष्कासयितुम्+ न+अशक्नोत्। नाशक्नोत्। => न+अशक्नोत्। तस्मिन्निर्जने => तस्मिन्+निर्जने नासीत्तस्य => न+आसीत्+तस्य स्वसमीपमागतं भिक्षुकं => स्वसमीपम्+आगतम्+ भिक्षुकम्+ भिक्षुकं वीक्ष्य => भिक्षुकम्+ वीक्ष्य सद्यस्तत्परोऽभूत्साहाय्यार्थम्। => सद्य+तत्परः+अभूत्साहाय्यार्थम्। आभ्यां द्वाभ्यां => आभ्याम्+ द्वाभ्याम्+ द्वाभ्यां प्रयासेनान्नशकटमेतन्निर्गतं => द्वाभ्याम्+ प्रयासेन+अन्नशकटम्+एतत्+निर्गतम्+ प्रयासेनान्नशकटमेतन्निर्गतं तस्माद् => प्रयासेन+अन्नशकटम्+एतत्+निर्गतम्+ तस्माद् भिक्षुकमालिलिङ्ग। => भिक्षुकम्+आलिलिङ्ग। भिक्षुको व्यचारयत्, => भिक्षुकः+ व्यचारयत्, किं कृतं => किम्+ कृतम्+ कृतं मया => कृतम्+ मया येनायं इयानुपकृतो => येन+अयम्+ इयान्+उपकृतः इयानुपकृतो => इयान्+उपकृतः कृतं यन्मानव: => कृतम्+ यत्+मानव: यन्मानव: => यत्+मानव: कृषकस्तदनन्तरं स्वस्तूपात्पञ्चरूप्यकाणि => कृषकः+तदनन्तरम्+ स्वस्तूपात्+पञ्चरूप्यकाणि स्वस्तूपात्पञ्चरूप्यकाणि => स्वस्तूपात्+पञ्चरूप्यकाणि भृशं प्रहर्षित:। => भृशम्+ प्रहर्षित:। स संसारस्य => सः+ संसारस्य समस्तां सम्पदं => समस्ताम्+ सम्पदम्+ सम्पदं प्राप्तवान्। => सम्पदम्+ प्राप्तवान्। कृषको यदा => कृषकः+ यदा स्वगृहं प्रति => स्वगृहम्+ प्रति प्रचलितस्तदा => प्रचलितः+तदा भिक्षुकं स्वगृहमागन्तुं => भिक्षुकम्+ स्वगृहम्+आगन्तुम्+ स्वगृहमागन्तुं निमन्त्रयामास। => स्वगृहम्+आगन्तुम्+ निमन्त्रयामास। परिश्रमं कृत्वा => परिश्रमम्+ कृत्वा रुप्यकाण्यर्जयति। => रुप्यकाणि+अर्जयति। भिक्षुको मिलति, => भिक्षुकः+ मिलति, कार्यं कारयति, => कार्यम्+ कारयति, वेतनञ्च => वेतनम्+च इत्थं स => इत्थम्+ सः+ स बहूनां => सः+ बहूनाम्+ बहूनां जीवनं => बहूनाम्+ जीवनम्+ जीवनं सार्थकमकरोत्। => जीवनम्+ सार्थकम्+अकरोत्। सार्थकमकरोत्। => सार्थकम्+अकरोत्। दृढोऽयं विचार: => दृढः+अयम्+ विचार: पुष्पितश्च, => पुष्पितः+च, श्रमं करोति => श्रमम्+ करोति स न => सः+ न बुभुक्षितस्तिष्ठति। => बुभुक्षितः+तिष्ठति। सत्यमेतत् => सत्यम्+एतत् सिद्धिं लभते => सिद्धिम्+ लभते स दु:खेन => सः+ दु:खेन जीवनं यापयति => जीवनम्+ यापयति स विविधान् => सः+ विविधान् पशूनपालयत्। => पशून्+अपालयत्। स्वकृषिकार्यं कृत्वा => स्वकृषिकार्यम्+ कृत्वा स विश्रामं => सः+ विश्रामम्+ विश्रामं करोति => विश्रामम्+ करोति स सुखमन्वभवत्। => सः+ सुखम्+अन्वभवत्। सुखमन्वभवत्। => सुखम्+अन्वभवत्। स एकदा => सः+ एकदा इतस्ततो भ्रमन्नास्ते। => इतस्ततः+ भ्रमन्+आस्ते। भ्रमन्नास्ते। => भ्रमन्+आस्ते। तत्रैको वानरपालको => तत्र+एकः+ वानरपालकः+ वानरपालको वानरान् => वानरपालकः+ वानरान् भ्रमन्नास्ते। => भ्रमन्+आस्ते। आसीदेको वानरशावको => आसीत्+एकः+ वानरशावकः+ वानरशावको यो => वानरशावकः+ यः+ यो म्रियमाण => यः+ म्रियमाणः+ म्रियमाण इवासीत्। => म्रियमाणः+ इव+आसीत्। इवासीत्। => इव+आसीत्। तं वानरशावकं => तम्+ वानरशावकम्+ वानरशावकं विलोक्य => वानरशावकम्+ विलोक्य कृषको दयार्द्र: => कृषकः+ दयार्द्र: तं शावकं => तम्+ शावकम्+ शावकं नीत्वाऽयं => शावकम्+ नीत्वा+अयम्+ नीत्वाऽयं कृषको => नीत्वा+अयम्+ कृषकः+ कृषको गृहं => कृषकः+ गृहम्+ गृहं प्रति => गृहम्+ प्रति कृषको दुग्धमपाययत् => कृषकः+ दुग्धम्+अपाययत् दुग्धमपाययत् => दुग्धम्+अपाययत् शावको दुग्धपानेन => शावकः+ दुग्धपानेन पर्यटितुमारभत। => पर्यटितुम्+आरभत। शनैर्वानरशावको वृद्धिं => शनैः+वानरशावकः+ वृद्धिम्+ वृद्धिं गत:। => वृद्धिम्+ गत:। स कृषकेण => सः+ कृषकेण भोजनमकरोत् => भोजनम्+अकरोत् कार्यमपि। => कार्यम्+अपि। शावकोऽयं सर्वं => शावकः+अयम्+ सर्वम्+ सर्वं कार्यमकरोत्। => सर्वम्+ कार्यम्+अकरोत्। कार्यमकरोत्। => कार्यम्+अकरोत्। स तस्मिन् => सः+ तस्मिन् नितरां स्निह्यति। => नितराम्+ स्निह्यति। रुग्णावस्थायां वानरशावकश्चायं => रुग्णावस्थायाम्+ वानरशावकः+च+अयम्+ वानरशावकश्चायं गृहस्यावशिष्टं => वानरशावकः+च+अयम्+ गृहस्य+अवशिष्टम्+ गृहस्यावशिष्टं कार्यमप्यकरोत्। => गृहस्य+अवशिष्टम्+ कार्यम्+अपि+अकरोत्। कार्यमप्यकरोत्। => कार्यम्+अपि+अकरोत्। तस्यानेनाचरणेन => तस्य+अनेन+आचरणेन कृषको नितरां => कृषकः+ नितराम्+ नितरां प्रसन्न: => नितराम्+ प्रसन्न: यत्किमपि => यत्+किमपि जना व्यचारयन् => जनाः+ व्यचारयन् कृषकस्यास्य => कृषकस्य+अस्य प्रभूतं धनं => प्रभूतम्+ धनम्+ धनं वर्तते। => धनम्+ वर्तते। कृषकं प्रति => कृषकम्+ प्रति ईर्ष्यालवोऽपि => ईर्ष्यालवः+अपि प्रसुप्त आसीत्। => प्रसुप्तः+ आसीत्। चत्वारश्चौरास्तद्गृहं प्रविष्टा:। => चत्वारः+चौराः+तद्गृहम्+ प्रविष्टा:। एकश्चौर: => एकः+चौर: कृषकस्योपरि => कृषकस्य+उपरि चाक्रमणमकरोत् => च+आक्रमणम्+अकरोत् एतत्सर्वं वीक्ष्य => एतत्+सर्वम्+ वीक्ष्य वानरशावको हर्म्यपृष्ठमारुह्य => वानरशावकः+ हर्म्यपृष्ठम्+आरुह्य हर्म्यपृष्ठमारुह्य => हर्म्यपृष्ठम्+आरुह्य उच्चैश्चीत्कुर्वन्नास्ते। => उच्चैः+चीत्कुर्वन्+आस्ते। तच्चेष्टितं विलौक्य => तत्+चेष्टितम्+ विलोक्य रथ्यास्थिता जना: => रथ्यास्थिताः+ जना: कृषकगृहं प्रति => कृषकगृहम्+ प्रति स्वयमपि => स्वयम्+अपि समुपविष्टं चौरं => समुपविष्टम्+ चौरम्+ चौरं दन्तैरदशत्। => चौरम्+ दन्तैः+अदशत्। दन्तैरदशत्। => दन्तैः+अदशत्। चौरस्तस्मात् => चौरः+तस्मात् पलायितुं कामयते। => पलायितुम्+ कामयते। एतस्मिन्नन्तरे => एतस्मिन्+अन्तरे रथ्यास्थिता जनास्तत्र => रथ्यास्थिताः+ जनाः+तत्र जनास्तत्र => जनाः+तत्र तानागतान्विलोक्य => तान्+आगतान्+विलोक्य पलायितुं चेष्टन्ते => पलायितुम्+ चेष्टन्ते परं चौरा => परम्+ चौराः+ चौरा जनैर्निगृहीता:। => चौराः+ जनैः+निगृहीता:। जनैर्निगृहीता:। => जनैः+निगृहीता:। चेष्टितं विलोक्य => चेष्टितम्+ विलोक्य जनाश्चाश्चर्यचकिताश्चासन्। => जनाः+च+आश्चर्यचकिताः+च+आसन्। कथयितुं लग्ना: => कथयितुम्+ लग्ना: पशवोऽपि => पशवः+अपि पशुरपि => पशुः+अपि प्रत्युपकर्तुं शक्नोति => प्रत्युपकर्तुम्+ शक्नोति कथन्न => कथम्+न प्रत्युपकर्तुं शक्नुवन्ति? => प्रत्युपकर्तुम्+ शक्नुवन्ति? वशंगता भवन्ति => वशंगताः+ भवन्ति नात्र => न+अत्र प्रातरारभ्य => प्रातः+आरभ्य गतागतं कुर्वन्ति => गतागतम्+ कुर्वन्ति तस्मिन्नैव => तस्मिन्+एव लघुभगिन्या उपमाया => लघुभगिन्याः+ उपमायाः+ उपमाया विवाह => उपमायाः+ विवाहः+ विवाह आसीत्। => विवाहः+ आसीत्। नरेशस्तथोपमा => नरेशः+तथा+उपमा आस्तां पित्रो:। => आस्ताम्+ पित्रो:। चास्ताम्। => च+आस्ताम्। तयोर्घनिष्ठा => तयोः+घनिष्ठा चास्ताम्। => च+आस्ताम्। जनास्तयो: => जनाः+तयो: सायं गोधूलिवेलायां => सायम्+ गोधूलिवेलायाम्+ गोधूलिवेलायां वरयात्रा => गोधूलिवेलायाम्+ वरयात्रा नद्यास्तटे => नद्याः+तटे एकस्मिनन्नुद्याने => एकस्मिन्+उद्याने चावस्थिता। => च+अवस्थिता। कौतूहलयुक्ता बालका: => कौतूहलयुक्ताः+ बालका: समवेताश्चासन्। => समवेताः+च+आसन्। समागताश्चासन् => समागताः+च+आसन् मतंगजश्चैक: => मतंगजः+च+एक: बालकानां विनोदाय => बालकानाम्+ विनोदाय समभवत्तत्र। => समभवत्+तत्र। संरक्षणार्थं द्वौ => संरक्षणार्थम्+ द्वौ गजो वटवृक्षस्यच्छायायां => गजः+ वटवृक्षस्य+छायायाम्+ वटवृक्षस्यच्छायायां समुपविष्ट => वटवृक्षस्य+छायायाम्+ समुपविष्टः+ समुपविष्ट आस्ते। => समुपविष्टः+ आस्ते। अयं वटवृक्षस्य => अयम्+ वटवृक्षस्य शाखायां निबद्धो => शाखायाम्+ निबद्धः+ निबद्धो वर्तते। => निबद्धः+ वर्तते। छायायां हस्तिपकोऽपि => छायायाम्+ हस्तिपकः+अपि हस्तिपकोऽपि => हस्तिपकः+अपि प्रसुप्तोऽवर्तत। => प्रसुप्तः+अवर्तत। परितो बालका: => परितः+ बालका: कोलाहलमकुर्वन्। => कोलाहलम्+अकुर्वन्। काष्ठखण्डैस्तस्य => काष्ठखण्डैः+तस्य इत्थं प्रशान्तोऽपि => इत्थम्+ प्रशान्तः+अपि प्रशान्तोऽपि => प्रशान्तः+अपि किञ्चित्कालानन्तरं गजो => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ गजः+ गजो प्रमत्त: => गजः+ प्रमत्त: स्वबन्धनरज्जुं त्रोटयित्वा => स्वबन्धनरज्जुम्+ त्रोटयित्वा धावितुं लग्न:। => धावितुम्+ लग्न:। प्रमत्तं गजं => प्रमत्तम्+ गजम्+ गजं धावन्तं => गजम्+ धावन्तम्+ धावन्तं विलोक्य => धावन्तम्+ विलोक्य पलायितुं लग्ना:। => पलायितुम्+ लग्ना:। हस्तपकावपि => हस्तपकौ+अपि गजं नियन्त्रयितुं => गजम्+ नियन्त्रयितुम्+ नियन्त्रयितुं नाशक्नुताम्। => नियन्त्रयितुम्+ न+अशक्नुताम्। नाशक्नुताम्। => न+अशक्नुताम्। वृक्षान्निपातयन्, => वृक्षान्+निपातयन्, सरोवरं विवेश। => सरोवरम्+ विवेश। प्रभूतं जलमासीत्। => प्रभूतम्+ जलम्+आसीत्। जलमासीत्। => जलम्+आसीत्। जलक्रीडां कर्तुं => जलक्रीडाम्+ कर्तुम्+ कर्तुं लग्न:। => कर्तुम्+ लग्न:। सञ्जातो गज:। => सञ्जातः+ गज:। बहिरागत:। => बहिः+आगत:। सम्मुखमागतं बालकमेकं => सम्मुखम्+आगतम्+ बालकम्+एकम्+ बालकमेकं सुण्डायां => बालकम्+एकम्+ सुण्डायाम्+ सुण्डायां धृतवानयम्। => सुण्डायाम्+ धृतवान्+अयम्। धृतवानयम्। => धृतवान्+अयम्। गजस्तं यावत्पादाभ्यां => गजः+तम्+ यावत्+पादाभ्याम्+ यावत्पादाभ्यां मर्दितुमैच्छत्तावद् => यावत्+पादाभ्याम्+ मर्दितुम्+ऐच्छत्+तावद् मर्दितुमैच्छत्तावद् => मर्दितुम्+ऐच्छत्+तावद् बालको वेगेन => बालकः+ वेगेन पृष्ठभागान्निर्गत्य => पृष्ठभागात्+निर्गत्य वृक्षशाखामारुरोह। => वृक्षशाखाम्+आरुरोह। हस्तिपकावपि => हस्तिपकौ+अपि शनैरवतीर्य => शनैः+अवतीर्य गजपृष्ठमारुरोह। => गजपृष्ठम्+आरुरोह। साहसं वीक्ष्य => साहसम्+ वीक्ष्य चाश्चर्यचकिता: => च+आश्चर्यचकिता: वेगेनांकुशेन => वेगेन+अंकुशेन शृंखलामाबध्य => शृंखलाम्+आबध्य चाधो निपातितवान्। => च+अधः+ निपातितवान्। शृखलां वृक्षशाखायामबध्नात् => शृखलाम्+ वृक्षशाखायाम्+अबध्नात् वृक्षशाखायामबध्नात् => वृक्षशाखायाम्+अबध्नात् शृंखलातश्चात्मानं विमोक्तुमिच्छति => शृंखलातः+च+आत्मानम्+ विमोक्तुम्+इच्छति विमोक्तुमिच्छति => विमोक्तुम्+इच्छति तथांकुशेनाधिकं प्रपीड्यते। => तथा+अंकुशेन+अधिकम्+ प्रपीड्यते। पूर्णां रात्रिं => पूर्णाम्+ रात्रिम्+ रात्रिं बालकस्तस्य => रात्रिम्+ बालकः+तस्य बालकस्तस्य => बालकः+तस्य समुपविष्ट आसीत्। => समुपविष्टः+ आसीत्। यदांकुश: => यदा+अंकुश: निगडितस्तदा => निगडितः+तदा चीत्कारमकरोत्। => चीत्कारम्+अकरोत्। सञ्जातोऽयं गज:। => सञ्जातः+अयम्+ गज:। तत्समीपमागतौ, => तत्समीपम्+आगतौ, तं वशयाञ्चक्रतु:। => तम्+ वशयाञ्चक्रतु:। बालकश्चावततार => बालकः+च+अवततार किञ्चित्कालानन्तरं वशग: => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ वशग: स्वर्णाक्षरैर्विलिख्यते। => स्वर्णाक्षरैः+विलिख्यते। सहस्त्रशो जना: => सहस्त्रशः+ जना: रणधीरसिंहोऽपि => रणधीरसिंहः+अपि गृहान्निर्गत्य => गृहात्+निर्गत्य उद्विग्नो दृश्यते, => उद्विग्नः+ दृश्यते, अहमपि => अहम्+अपि कर्तुं शक्नोमि। => कर्तुम्+ शक्नोमि। स्वकथामश्रावयत्। => स्वकथाम्+अश्रावयत्। अस्मिन्नेव => अस्मिन्+एव पञ्चक्रोशानन्तरं वामभागे => पञ्चक्रोशानन्तरम्+ वामभागे मदुव्जं प्राप्स्यसि। => मदुव्जम्+ प्राप्स्यसि। साहाय्यमवश्यं करिष्यति। => साहाय्यम्+अवश्यम्+ करिष्यति। तदुटजं प्राप। => तदुटजम्+ प्राप। हेमां स्वकथामश्रावयत्। => हेमाम्+ स्वकथाम्+अश्रावयत्। स्वकथामश्रावयत्। => स्वकथाम्+अश्रावयत्। तच्छ्रुत्वा => तत्+श्रुत्वा रोदितुं लग्ना। => रोदितुम्+ लग्ना। तस्या अश्रुबिन्दवो => तस्याः+ अश्रुबिन्दवः पालनं करोतु => पालनम्+ करोतु रणधीरश्चापणं प्रति => रणधीरः+च+आपणम्+ प्रति मुक्ताफलान्येतानि। => मुक्ताफलानि+एतानि। राजानं सूचितवन्त:। => राजानम्+ सूचितवन्त:। नृपतिं सर्वां => नृपतिम्+ सर्वाम्+ सर्वां घटनामश्रावयत् => सर्वाम्+ घटनाम्+अश्रावयत् घटनामश्रावयत् => घटनाम्+अश्रावयत् तां कन्यामहमपि => ताम्+ कन्याम्+अहम्+अपि कन्यामहमपि => कन्याम्+अहम्+अपि द्रष्टुमिच्छामि, => द्रष्टुम्+इच्छामि, मां तदुजटं => माम्+ तदुटजम्+ तदुजटं प्रति। => तदुटजम्+ प्रति। राजानमागतं श्रुत्वा => राजानम्+आगतम्+ श्रुत्वा नोटजान्निर्गता => न+उटजात्+निर्गता रोदितुं लग्ना। => रोदितुम्+ लग्ना। रुदनसमकालमेवाश्रुबिन्दवो मुक्ताफलरूपे => रुदनसमकालम्+एव+अश्रुबिन्दवः+ मुक्ताफलरूपे रणधीरस्तानि => रणधीरः+तानि राजानं दर्शयामास। => राजानम्+ दर्शयामास। नृपतिश्चाश्चर्यचकित: => नृपतिः+च+आश्चर्यचकित: स साधो: => सः+ साधो: सम्मुखं हेमायां => सम्मुखम्+ हेमायाम्+ हेमायां विवाहस्य => हेमायाम्+ विवाहस्य प्रस्तावमकरोत्। => प्रस्तावम्+अकरोत्। नृपतेर्विवाह: => नृपतेः+विवाह: कतिपयदिवसानन्तरं राजा => कतिपयदिवसानन्तरम्+ राजा राजप्रासादं प्रति => राजप्रासादम्+ प्रति वितस्तातटं प्रचलन्नयमरण्यमेकं => वितस्तातटम्+ प्रचलत्+अयम्+अरण्यम्+एकम्+ प्रचलन्नयमरण्यमेकं प्राविशत्। => प्रचलत्+अयम्+अरण्यम्+एकम्+ प्राविशत्। रात्रिरभवत्। => रात्रिः+अभवत्। चैका => च+एका वस्त्रं दत्वा, => वस्त्रम्+ दत्वा, स्वयं परिधाय, => स्वयम्+ परिधाय, तां काष्ठमञ्जूषायां => ताम्+ काष्ठमञ्जूषायाम्+ काष्ठमञ्जूषायां निक्षिप्य => काष्ठमञ्जूषायाम्+ निक्षिप्य नद्यां प्राक्षिपत्। => नद्याम्+ प्राक्षिपत्। किमप्यजानात्। => किमपि+अजानात्। राजशिविरमग्रे => राजशिविरम्+अग्रे जलात्काष्ठमञ्जूषामुद्घाट्य => जलात्+काष्ठमञ्जूषाम्+उद्घाट्य कन्याञ्च => कन्याम्+च अपत्यरहितोऽयं कन्यामन्धामपि => अपत्यरहितः+अयम्+ कन्याम्+अन्धाम्+अपि कन्यामन्धामपि => कन्याम्+अन्धाम्+अपि भगवत्कृपां मत्वा => भगवत्कृपाम्+ मत्वा रुदनं करोति, => रुदनम्+ करोति, तस्याश्चाश्रुबिन्दवः => तस्याः+च+अश्रुबिन्दवः पितरं प्रोवाच, => पितरम्+ प्रोवाच, वस्तून्यानयतु। => वस्तूनि+आनयतु। कतिपयवर्षानन्तरं काष्ठविक्रेता => कतिपयवर्षानन्तरम्+ काष्ठविक्रेता स्वोटजं विहाय => स्वोटजम्+ विहाय नगरं गत्वा => नगरम्+ गत्वा न्यवसदयम्। => न्यवसत्+अयम्। कृषिकार्यमकुर्वन् => कृषिकार्यम्+अकुर्वन् पशूंश्चापालयन्। => पशून्+च+अपालयन्। कन्यामपृच्छदयम्-पुत्री, => कन्याम्+अपृच्छत्+अयम्-पुत्री, प्रश्नद्वयं पृच्छामि। => प्रश्नद्वयम्+ पृच्छामि। काष्ठमञ्जूषायां क्षिप्ता? => काष्ठमञ्जूषायाम्+ क्षिप्ता? कथं प्राप्तुं => कथम्+ प्राप्तुम्+ प्राप्तुं शक्यते? => प्राप्तुम्+ शक्यते? प्रोवाच-केवलं द्वितीयस्य => प्रोवाच-केवलम्+ द्वितीयस्य प्रश्नस्योत्तरं दास्यामि, => प्रश्नस्य+उत्तरम्+ दास्यामि, राजप्रासादं गच्छतु => राजप्रासादम्+ गच्छतु सेविकाया नेत्रे => सेविकायाः+ नेत्रे येनाहं पुनर्दृष्टिवती => येन+अहम्+ पुनः+दृष्टिवती पुनर्दृष्टिवती => पुनः+दृष्टिवती राजप्रासादं प्राप, => राजप्रासादम्+ प्राप, चानीय => च+आनीय सन्स्वगृहमागच्छत् => सन्+स्वगृहम्+आगच्छत् सर्वमवलोकयितुं शक्नोमि। => सर्वम्+अवलोकयितुम्+ शक्नोमि। काश्मीरोपत्यकायामयमेवासीत् => काश्मीरोपत्यकायाम्+अयम्+एव+आसीत् तं राजप्रासादमाकारयत् => तम्+ राजप्रासादम्+अकारयत् राजप्रासादमाकारयत् => राजप्रासादम्+अकारयत् अपृच्छच्च-त्वं धनिक: => अपृच्छत्+च-त्वम्+ धनिक: कथं सञ्जात:। => कथम्+ सञ्जात:। सर्वं रहस्यं => सर्वम्+ रहस्यम्+ रहस्यं राजानमकथयत्। => रहस्यम्+ राजानम्+अकथयत्। राजानमकथयत्। => राजानम्+अकथयत्। प्राह-अत्रानय => प्राह-अत्र+आनय राजप्रासादं प्राप, => राजप्रासादम्+ प्राप, स्वसर्वां कथामादित: => स्वसर्वाम्+ कथाम्+आदित: कथामादित: => कथाम्+आदित: श्रुत्वैतद्राजा => श्रुत्वा+एतत्+राजा रोदितुं लग्न: => रोदितुम्+ लग्न: च-वस्तुतस्त्वं मदीया => च-वस्तुतः+त्वम्+ मदीया नाद्यावधि => न+अद्यावधि त्वमन्यत्र => त्वम्+अन्यत्र गन्तुं शक्ष्यसि। => गन्तुम्+ शक्ष्यसि। ससुखं जीवनयापनं => ससुखम्+ जीवनयापनम्+ जीवनयापनं कुरु। => जीवनयापनम्+ कुरु। नवराजमहिषीवृत्तं श्रुत्वा => नवराजमहिषीवृत्तम्+ श्रुत्वा चोपत्यकावासिनो भोजनवस्त्रधनादिकं => च+उपत्यकावासिनः+ भोजनवस्त्रधनादिकम्+ भोजनवस्त्रधनादिकं प्राप्य => भोजनवस्त्रधनादिकम्+ प्राप्य भृशं प्रहर्षिता:। => भृशम्+ प्रहर्षिता:। राजापि => राजा+अपि सार्धं राज्यसुखानि => सार्धम्+ राज्यसुखानि स्वजीवनं सफलयाञ्चक्रे। => स्वजीवनम्+ सफलयाञ्चक्रे। पूजको न्यवसत्। => पूजकः+ न्यवसत्। भीता आसन्। => भीताः+ आसन्। पूजकस्यानुमतिं विना => पूजकस्य+अनुमतिम्+ विना विवाहमपि => विवाहम्+अपि कर्तुं नाशक्नोत्। => कर्तुम्+ न+अशक्नोत्। नाशक्नोत्। => न+अशक्नोत्। प्रतिमासं तस्मै => प्रतिमासम्+ तस्मै उपहारं प्रयच्छन्ति => उपहारम्+ प्रयच्छन्ति तस्मिन्नेव => तस्मिन्+एव सज्जनो नवयुवकश्चैको => सज्जनः+ नवयुवकः+च+एकः+ नवयुवकश्चैको न्यवसत्। => नवयुवकः+च+एकः+ न्यवसत्। तीर्थयात्रार्थमनयत्। => तीर्थयात्रार्थम्+अनयत्। तत्रान्येऽपि => तत्र+अन्ये+अपि यात्रिणश्चागता आसन्। => यात्रिणः+च+आगताः+ आसन्। एकस्तीर्थयात्री => एकः+तीर्थयात्री कन्याया विवाहं => कन्यायाः+ विवाहम्+ विवाहं कर्तुमिच्छामि। => विवाहम्+ कर्तुम्+इच्छामि। कर्तुमिच्छामि। => कर्तुम्+इच्छामि। कन्यादर्शनानन्तरमनुमति: => कन्यादर्शनानन्तरम्+अनुमति: तदनन्तरं स्वग्रामं => तदनन्तरम्+ स्वग्रामम्+ स्वग्रामं प्रति => स्वग्रामम्+ प्रति तत्रोत्सवे => तत्र+उत्सवे पूजकश्च => पूजकः+च पूर्वत एव => पूर्वतः+ एव क्रुद्ध आसीत्। => क्रुद्धः+ आसीत्। विचारितं वृद्धयानया => विचारितम्+ वृद्धया+अनया वृद्धयानया => वृद्धया+अनया ममानुमतिं विना => मम+अनुमतिम्+ विना सर्वनाशमस्य => सर्वनाशम्+अस्य चास्पृशत् => च+अस्पृशत् तदनन्तरं सा => तदनन्तरम्+ सा पूजकं वधूकक्षे => पूजकम्+ वधूकक्षे चानयत् => च+अनयत् इयं मम => इयम्+ मम नाहमेनामाशीर्वादेन => न+अहम्+एनाम्+आशीर्वादेन सर्वनाशं करिष्यन्ति। => सर्वनाशम्+ करिष्यन्ति। गृहादेनाम्। => गृहात्+एनाम्। प्रोवाच-कन्यकामिमामाभूषणै: => प्रोवाच-कन्यकाम्+इमाम्+आभूषणै: काष्ठमंजूषायां निक्षिप्य => काष्ठमंजूषायाम्+ निक्षिप्य नद्यां निपातय। => नद्याम्+ निपातय। अनेनैव => अनेन+एव प्रेतात्मनां शान्तिर्भविता। => प्रेतात्मनाम्+ शान्तिः+भविता। शान्तिर्भविता। => शान्तिः+भविता। ग्रामजनास्तां बलात् => ग्रामजनाः+ताम्+ बलात् नद्यामक्षिपन्। => नद्याम्+अक्षिपन्। दोषो वर्तते, => दोषः+ वर्तते, परं तत्कथनं => परम्+ तत्कथनम्+ तत्कथनं न => तत्कथनम्+ न परमात्मानं प्रार्थयति => परमात्मानम्+ प्रार्थयति नद्यास्तटे => नद्याः+तटे सिकतायां निमग्ना। => सिकतायाम्+ निमग्ना। तटेऽस्मिन् => तटे+अस्मिन् ग्रामस्यास्य => ग्रामस्य+अस्य हुक्कापानमकरोत्। => हुक्कापानम्+अकरोत्। सन्नयं तामुद्धाट्य => सन्+अयम्+ ताम्+उद्धाट्य तामुद्धाट्य => ताम्+उद्धाट्य रुदन्तीं बालिकां => रुदन्तीम्+ बालिकाम्+ बालिकां प्रोवाच-केन => बालिकाम्+ प्रोवाच-केन तवेयं दुर्दशा => तव+इयम्+ दुर्दशा सर्वं विवरणं => सर्वम्+ विवरणम्+ विवरणं श्रावयतु, => विवरणम्+ श्रावयतु, साहाय्यं विधास्यामि => साहाय्यम्+ विधास्यामि सर्वां घटनां => सर्वाम्+ घटनाम्+ घटनां निजगाद। => घटनाम्+ निजगाद। फलमवश्यं प्राप्स्यति। => फलम्+अवश्यम्+ प्राप्स्यति। नाद्यावधि => न+अद्यावधि हानिप्रदायको भविष्यति => हानिप्रदायकः+ भविष्यति पूजको भविष्ये। => पूजक:+ भविष्ये। स ग्रामीणो => सः+ ग्रामीणः+ ग्रामीणो वानरान् => ग्रामीणः+ वानरान् वधूमाभूषणानि => वधूम्+आभूषणानि कृष्णवर्णमेकं वानरं => कृष्णवर्णम्+एकम्+ वानरम्+ वानरं क्षिप्तवान्। => वानरम्+ क्षिप्तवान्। काष्ठमंजूषाञ्च => काष्ठमंजूषाम्+च नद्यां प्रावाहयत्। => नद्याम्+ प्रावाहयत्। ग्रामीणो वधूं => ग्रामीणः+ वधूम्+ वधूं नीत्वा => वधूम्+ नीत्वा तद्गृहं प्रति => तत्+गृहम्+ प्रति कन्यकाम् तव => कन्यकाम्+ तव भविष्यतस्तत्र। => भविष्यतः+तत्र। कदाचिदात्महत्यां कर्तुं => कदाचित्+आत्महत्याम्+ कर्तुम्+ कर्तुं प्रभवेतामेतत्पूर्वमेवावां => कर्तुम्+ प्रभवेताम्+एतत्पूर्वम्+एव+आवाम्+ प्रभवेतामेतत्पूर्वमेवावां तत्र => प्रभवेताम्+एतत्पूर्वम्+एव+आवाम्+ तत्र किञ्चित्कालानन्तरं तौ => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ तौ वधूं विलोक्य => वधूम्+ विलोक्य पुत्रस्तथा => पुत्रः+तथा परं किमभूत्काष्ठमञ्जूषाया:, => परम्+ किम्+अभूत्+काष्ठमञ्जूषाया:, किमभूत्काष्ठमञ्जूषाया:, => किम्+अभूत्+काष्ठमञ्जूषाया:, पूजकश्चायं द्वाभ्यां => पूजकः+च+अयम्+ द्वाभ्याम्+ द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां => द्वाभ्याम्+ पुरुषाभ्याम्+ पुरुषाभ्यां सह => पुरुषाभ्याम्+ सह काष्ठमंजूषां प्रतीक्षमाणः => काष्ठमंजूषाम्+ प्रतीक्षमाणः नद्यास्तटे => नद्याः+तटे प्रवहन्तीमागच्छन्तीं काष्ठमंजूषां => प्रवहन्तीम्+आगच्छन्तीम्+ काष्ठमंजूषाम्+ काष्ठमंजूषां विलोक्य => काष्ठमंजूषाम्+ विलोक्य भृशं सन्तुष्ट: => भृशम्+ सन्तुष्ट: सञ्जातस्तर्षितोऽयम्। => सञ्जातः+तर्षितः+अयम्। आभरणान्याहर्तुं निभृतमुद्घाटयितुमारेभे => आभरणानानि+आहर्तुम्+ निभृतम्+उद्घाटयितुम्+आरेभे निभृतमुद्घाटयितुमारेभे => निभृतम्+उद्घाटयितुम्+आरेभे परं कृष्णवानर: => परम्+ कृष्णवानर: पूजकं कर्तितुमारेभे => पूजकम्+ कर्तितुम्+आरेभे कर्तितुमारेभे => कर्तितुम्+आरेभे रक्तलिप्तदेहं पूजकं => रक्तलिप्तदेहम्+ पूजकम्+ पूजकं विधाय => पूजकम्+ विधाय वानरस्तूर्णमेव => वानरः+तूर्णम्+एव गहनं वनं => गहनम्+ वनम्+ वनं विवेश। => वनम्+ विवेश। दुष्कृत्यं तथा => दुष्कृत्यम्+ तथा प्रदत्तं फलञ्च => प्रदत्तम्+ फलम्+च फलञ्च => फलम्+च भृशं प्रहृष्टा: => भृशम्+ प्रहृष्टा: ग्राममेव => ग्रामम्+एव त्यक्त्वान्यत्र => त्यक्त्वा+अन्यत्र त्रस्ता जना => त्रस्ताः+ जनाः+ जना निर्भया: => जनाः+ निर्भया: स्वजीवनं यापयामासु:। => स्वजीवनम्+ यापयामासु:। शुभाशुभं कर्मफलम् => शुभाशुभम्+ कर्मफलम् गंगास्नानस्येच्छा => गंगास्नानस्य+इच्छा तयोर्हृदि => तयोः+हृदि परस्परं विचारविमर्शमकुरुताम्। => परस्परम्+ विचारविमर्शम्+अकुरुताम्। विचारविमर्शमकुरुताम्। => विचारविमर्शम्+अकुरुताम्। सुदूरमासीद् ग्रामाद् => सुदूरम्+आसीत्+ ग्रामात्+ ग्रामाद् गंगा। => ग्रामात्+ गंगा। निश्चयमकुरुतां गंगां => निश्चयम्+अकुरुताम्+ गंगाम्+ गंगां गन्तुम्। => गंगाम्+ गन्तुम्। रात्रिरजायत। => रात्रिः+अजायत। बुभुक्षितावेव => बुभुक्षितौ+एव प्रगाढनिद्रायामेकस्य => प्रगाढनिद्रायाम्+एकस्य श्वेतश्चान्यस्य => श्वेतः+च+अन्यस्य प्रातरेव => प्रातः+एव श्वेतकुक्कुरं प्राह- => श्वेतकुक्कुरम्+ प्राह- किमेतान्निहत्य => किम्+एतान्+निहत्य प्रोवाच-नैतद्युज्यते, => प्रोवाच-न+एतत्+युज्यते, आवां तीर्थयात्रिणौ, => आवाम्+ तीर्थयात्रिणौ, नावयो: => न+आवयो: प्राणिहिंसनं श्रेयस्करम्। => प्राणिहिंसनम्+ श्रेयस्करम्। द्वावेव => द्वौ+एव मन्दिरमेकमासीत्। => मन्दिरम्+एकम्+आसीत्। भिन्नभिन्नस्थानं गत्वा => भिन्नभिन्नस्थानम्+ गत्वा पुनस्तत्रैव => पुनः+तत्रैव मिलितुं निश्चयमकुरुताम्। => मिलितुम्+ निश्चयम्+अकुरुताम्। निश्चयमकुरुताम्। => निश्चयम्+अकुरुताम्। श्वेतकुक्कुरश्चैकस्मिन् => श्वेतकुक्कुरः+च+एकस्मिन् गृहमासीदेकम्। => गृहम्+आसीत्+एकम्। भगवत्पूजां विधाय => भगवत्पूजाम्+ विधाय भोक्तुमारभत => भोक्तुम्+आरभत तावदेव => तावत्+एव स्थाल्यां मुखं => स्थाल्याम्+ मुखम्+ मुखं क्षिप्तम्। => मुखम्+ क्षिप्तम्। स्वपत्नीं प्रोवाच- => स्वपत्नीम्+ प्रोवाच- बुभुक्षितोऽयं कुक्कुर: => बुभुक्षितः+अयम्+ कुक्कुर: समग्रं भोजनम्। => समग्रम्+ भोजनम्। तदनन्तरं कुक्कुरोऽपि => तदनन्तरम्+ कुक्कुरः+अपि कुक्कुरोऽपि => कुक्कुरः+अपि कृष्णकुक्कुरोऽपि => कृष्णकुक्कुरः+अपि क्षेत्रं प्राप। => क्षेत्रम्+ प्राप। मध्याह्नभोजनार्थं यावद् => मध्याह्नभोजनार्थम्+ यावद् रोटिकां पश्यति => रोटिकाम्+ पश्यति तावदेवायं कुक्कुरो => तावदेव+अयम्+ कुक्कुरः रोटिकामेकां नीत्वा => रोटिकाम्+एकाम्+ नीत्वा कृषकोऽपि => कृषकः+अपि लगुडमादाय => लगुडम्+आदाय तमनुप्रधावन् => तम्+अनुप्रधावन् तस्योपरि => तस्य+उपरि प्रहारमकरोत् => प्रहारम्+अकरोत् येनार्धमृतमिव => येन+अर्धमृतम्+इव यथाकथञ्चित्तत्र => यथाकथञ्चित्+तत्र श्वेतकुक्कुरस्तद्दशां विलोक्य => श्वेतकुक्कुरसतत्+दशाम्+ विलोक्य सर्वं वृत्तजातम्। => सर्वम्+ वृत्तजाम्। स्वभोजनवृत्तान्तमपि => स्वभोजनवृत्तान्तम्+अपि स अश्रुलोचन: => सः+ अश्रुलोचन: यत्तस्य => यत्+तस्य कृषकस्यास्थिभंगं करिष्यामि। => कृषकस्य+अस्थिभंगम्+ करिष्यामि। अहमपि => अहम्+अपि प्रत्युपकारं करिष्यामि। => प्रत्युपकारम्+ करिष्यामि। ऋणान्मुक्तो भवामि। => ऋणात्+मुक्तः+ भवामि। इत्थं तौ => इत्थम्+ तौ निश्चयमकुरुतां यदावां => निश्चयम्+अकुरुताम्+ यत्+आवाम्+ यदावां प्राणत्यागं => यत्+आवाम्+ प्राणत्यागम्+ प्राणत्यागं कृत्वा => प्राणत्यागम्+ कृत्वा तयोर्गृहयोर्जन्मपरिग्रहं कुर्व:। => तयोः+गृहयोः+जन्मपरिग्रहम्+ कुर्व:। संयोगात्तयोर्वंशे => संयोगात्+तयोः+वंशे नासीत्कापि => न+आसीत्+कापि स्वदेहं परित्यज्य => स्वदेहम्+ परित्यज्य कृष्णकुक्कुरस्तु => कृष्णकुक्कुरः+तु पुत्रजन्मसमकालमेव => पुत्रजन्मसमकालम्+एव कृषिर्विनष्टा। => कृषिः+विनष्टा। इतो ब्राह्मणगृहे => इतः+ ब्राह्मणगृहे पुत्रजन्मसमकालमेव => पुत्रजन्मसमकालम्+एव विजयं प्राप्तवान्। => विजयम्+ प्राप्तवान्। पुत्रोऽयं पितृवत्तेजस्वी, => पुत्रः+अयम्+ पितृवत्+तेजस्वी, पितृवत्तेजस्वी, => पितृवत्+तेजस्वी, स्वल्प एव => स्वल्पे+ एव पुत्रस्तु => पुत्रः+तु सर्वां सम्पदं => सर्वाम्+ सम्पदम्+ सम्पदं विक्रीतवान्। => सम्पदम्+ विक्रीतवान्। पण्डितपार्श्वमागत्योपायं पप्रच्छ => पण्डितपार्श्वम्+आगत्य+उपायम्+ पप्रच्छ विवाहं कुरु। => विवाहम्+ कुरु। ब्राह्मणपुत्रस्यापि => ब्राह्मणपुत्रस्य+अपि तद्गृहञ्च => तत्गृहम्+च कृषकोऽपि => कृषकः+अपि विवाहं कृतवान् => विवाहम्+ कृतवान् समाचारं श्रुत्वा => समाचारम्+ श्रुत्वा अयन्तु => अयम्+तु कटिमेवात्रोटयत्-इत्युक्त्वा => कटिम्+एव+अत्रोटयत्-इति+उक्त्वा न्यपतत्पृथिव्याम्। => न्यपतत्+पृथिव्याम्। संसारेऽस्मिन् => संसारे+अस्मिन् करोत्यात्मा => करोति+आत्मा तत्फलमश्नुते।” => तत्फलम्+अश्नुते।” दानवीरश्च => दानवीरः+च सुदूरं यावत् => सुदूरम्+ यावत् सभायां कवयो => सभायाम्+ कवयोः याचकाश्चापि => याचकाः+च+अपि भोजनं प्रायच्छत्। => भोजनम्+ प्रायच्छत्। भोजनार्थं समागतं => भोजनार्थम्+ समागतम्+ समागतं युवकमेकं => समागतम्+ युवकम्+एकम्+ युवकमेकं विलोक्य => युवकम्+एकम्+ विलोक्य चाश्चर्यचकित: => च+आश्चर्यचकित: भुजयोरतुला => भुजयोः+अतुला शक्तिर्वर्तते, => शक्तिः+वर्तते, कथं भिक्षां => कथम्+ भिक्षाम्+ भिक्षां याचमानोऽसि? => भिक्षाम्+ याचमानः+असि? याचमानोऽसि? => याचमानः+असि? अस्योत्तरन्तु => अस्य+उत्तरम्+तु भवानेव => भवान्+एव तच्छ्रुत्वा => तत्+श्रुत्वा सैनिकानादिदेश- => सैनिकान्+आदिदेश- अतिथिं ससम्मानं => अतिथिम्+ ससम्मानम्+ ससम्मानं नयन्त्वतिथिशालायाम्। => ससम्मानम्+ नयन्तु+अतिथिशालायाम्। नयन्त्वतिथिशालायाम्। => नयन्तु+अतिथिशालायाम्। युवकस्तत्र => युवकः+तत्र स्नानं कृत्वा => स्नानम्+ कृत्वा सौन्दर्यं विलोक्य => सौन्दर्यम्+ विलोक्य मुग्धाश्चासन्। => मुग्धाः+च+आसन्। कृपाणमेकं दृष्टवान्। => कृपाणम्+एकम्+ दृष्टवान्। सैनिकाश्चकिता: => सैनिकाः+चकिता: घोषणां श्रुत्वा। => घोषणाम्+ श्रुत्वा। सैनिकानां भीषणं => सैनिकानाम्+ भीषणम्+ भीषणं जन्यं => भीषणम्+ जन्यम्+ जन्यं सञ्जातम्। => जन्यम्+ सञ्जातम्। क्रमणेनानेके => क्रमणेन+अनेके मृताश्चान्ये => मृताः+च+अन्ये श्रुत्वैतत् => श्रुत्वा+एतत् सेनापतिश्चातिथिशालां प्रति => सेनापतिः+च+अतिथिशालाम्+ प्रति दृष्टं यद् => दृष्टम्+ यद् भोजनं कुर्वन्नास्ते। => भोजनम्+ कुर्वन्+आस्ते। कुर्वन्नास्ते। => कुर्वन्+आस्ते। सेनापतिं विलोक्य => सेनापतिम्+ विलोक्य हसितुं लग्न:। => हसितुम्+ लग्न:। र्भृशं चुकोप। => भृशम्+ चुकोप। युवकश्चान्यद्वारेण => युवकः+च+अन्यद्वारेण वाटिकां प्रति => वाटिकाम्+ प्रति तत्रान्ये => तत्र+अन्ये विश्राममकुर्वन्। => विश्रामम्+अकुर्वन्। वीरतायाश्चर्चा => वीरतायाः+चर्चा राजसभायां प्रविश्य => राजसभायाम्+ प्रविश्य राजानं प्रणिपत्य => राजानम्+ प्रणिपत्य भवतामादेशेनात्र => भवताम्+आदेशेन+अत्र सम्प्राप्तोऽस्मि। => सम्प्राप्तः+अस्मि। परिचयं कथय। => परिचयम्+ कथय। परिचयस्तु => परिचयः+तु क्षणेनैव => क्षणेन+एव समक्षमेव => समक्षम्+एव सेनापति-करवालं खण्डश: => सेनापतिकरवालम्+ खण्डश: वीरतां विलोक्य => वीरताम्+ विलोक्य दशसहस्त्ररूप्यकाणां पुरस्कारं => दशसहस्त्ररूप्यकाणाम्+ पुरस्कारम्+ पुरस्कारं प्रदत्तवान्। => पुरस्कारम्+ प्रदत्तवान्। वाटिकायां विचरन्नास्ते। => वाटिकायाम्+ विचरन्+आस्ते। विचरन्नास्ते। => विचरन्+आस्ते। तस्या पृष्ठत: => तस्याः+ पृष्ठत: प्रासाद आसीत्। => प्रासादः+ आसीत्। समक्षमेवयुवकस्तस्या: => समक्षम्+एव+युवकः+तस्या: प्रासादं विवेश। => प्रासादम्+ विवेश। सैनिकानादिदेश। => सैनिकान्+आदिदेश। प्राह-वीरोऽहं, => प्राह-वीरः+अहम्, विवाहार्थं समागतोऽस्मि। => विवाहार्थम्+ समागतः+अस्मि। समागतोऽस्मि। => समागतः+अस्मि। त्वां गमिष्यामि। => त्वाम्+ गमिष्यामि। तदनन्तरं प्रहसन्नयमतिथिशालां => तदनन्तरम्+ प्रहसन्+अयम्+अतिथिशालाम्+ प्रहसन्नयमतिथिशालां प्रति => प्रहसन्+अयम्+अतिथिशालाम्+ प्रति विचारं कृतवान्-प्रतीयते => विचारम्+ कृतवान्-प्रतीयते यदयं कोऽपि => यत्+अयम्+ कोऽपि राजपुत्रो वर्तते। => राजपुत्रः+ वर्तते। राजास्वयं तस्य => राजास्वयम्+ तस्य परिचयं पप्रच्छ। => परिचयम्+ पप्रच्छ। परिचयस्तु => परिचयः+तु श्वेताश्वमारुह्य => श्वेताश्वम्+आरुह्य राजपुत्रीप्रासादं प्रति => राजपुत्रीप्रासादम्+ प्रति राजपुत्रीं चलितुमादिदेश। => राजपुत्रीम्+ चलितुम्+आदिदेश। चलितुमादिदेश। => चलितुम्+आदिदेश। सन्नद्धानकरोत्पूर्वमेव। => सन्नद्धान्+अकरोत्+पूर्वम्+एव। राजपुत्रीं नीत्वा => राजपुत्रीम्+ नीत्वा प्रधावन्नास्ते। => प्रधावन्+आस्ते। स्वयमेवाश्वस्य => स्वयम्+एव+अश्वस्य वल्गां गृहीतवान् => वल्गाम्+ गृहीतवान् वरश्चापेक्ष्यते। => वरः+च+अपेक्ष्यते। अहं ससम्मानं => अहम्+ ससम्मानम्+ ससम्मानं प्रयच्छामि => ससम्मानम्+ प्रयच्छामि स्वसुतां तुभ्यम्। => स्वसुताम्+ तुभ्यम्। युवकश्चाश्वादवतीर्य => युवकः+च+अश्वात्+अवतीर्य नृपतेश्चरणकमलमस्पृशत्। => नृपतेः+चरणकमलम्+अस्पृशत्। तदनन्तरं राजप्रासादं => तदनन्तरम्+ राजप्रासादम्+ राजप्रासादं प्रति => राजप्रासादम्+ प्रति न्यवसदेकस्मिन् => न्यवसत्+एकस्मिन् चासन्नप्रसवा, => च+आसन्नप्रसवा, सर्वं प्रबन्धजातमकुर्वन् => सर्वम्+ प्रबन्धजातम्+अकुर्वन् प्रबन्धजातमकुर्वन् => प्रबन्धजातम्+अकुर्वन् कर्मचारिणो राजाज्ञया। => कर्मचारिणः+ राजाज्ञया। प्रशिक्षितपरिचारिकाणां व्यवस्था => प्रशिक्षितपरिचारिकाणाम्+ व्यवस्था प्रत्यहं स्वास्थ्य-प्रदानि => प्रत्यहम्+ स्वास्थ्य-प्रदानि प्रत्यहमागत्य => प्रत्यहम्+आगत्य राजानं यत्कियत् => राजानम्+ यत्+कियत् यत्कियत् => यत्+कियत् प्रबन्धजातं सम्पन्नं => प्रबन्धजातम्+ सम्पन्नम्+ सम्पन्नं कियच्च => सम्पन्नम्+ कियत्+च कियच्च => कियत्+च सम्पाद्यमानं वर्तते। => सम्पाद्यमानम्+ वर्तते। वेषं परिवर्त्य => वेषम्+ परिवर्त्य वस्तुस्थितिं विलोकयितुं => वस्तुस्थितिम्+ विलोकयितुम्+ विलोकयितुं भ्रमन्नास्ते। => विलोकयितुम्+ भ्रमन्+आस्ते। भ्रमन्नास्ते। => भ्रमन्+आस्ते। दृष्टं यद् => दृष्टम्+ यद् मन्त्रिणं प्राह-दृश्यतामत्र => मन्त्रिणम्+ प्राह-दृश्यताम्+अत्र प्राह-दृश्यतामत्र => प्राह-दृश्यताम्+अत्र किं भवति? => किम्+ भवति? राजानमब्रवीत्-रजकस्य => राजानम्+अब्रवीत्-रजकस्य किञ्चित्कालपूर्वन्तुं => किञ्चित्कालपूर्वम्+तु चात्रैव => च+अत्रैव कथितम् => कथितम्+- - => अस्माभिः+तस्या: अस्माभिस्तस्या: साहाय्यं => साहाय्यम्+ करिष्यते राजानमिंगितेन => राजानम्+इंगितेन शयानो वर्तते, => शयानः+ वर्तते, स्वप्रासादं प्रतिनिवृत्त:। => स्वप्रासादम्+ प्रतिनिवृत्त:। मनश्चाशान्तं वर्तते। => मनः+च+अशान्तम्+ वर्तते। मन्त्रिणमाहूय => मन्त्रिणम्+आहूय प्रसवार्थं न => प्रसवार्थम्+ न यत्प्रबन्धजातं कृतं => यत्+प्रबन्धजातम्+ कृतम्+ कृतं तदपि => कृतम्+ तत्+अपि तदपि => तत्+अपि नापेक्षितम्। => न+अपेक्षितम्। कथितं महिष्या => कथितम्+ महिष्या किमपराद्धं येन => किम्+अपराद्धम्+ येन गभीरमुद्रायां प्रत्युवाच- => गभीरमुद्रायाम्+ प्रत्युवाच- किं रजकस्य => किम्+ रजकस्य तूष्णीमेव => तूष्णीम्+एव तस्मान्निर्गत: => तस्मात्+निर्गत: सर्वां व्यवस्थाञ्चारुणत्। => सर्वाम्+ व्यवस्थाञ्चारुणत्। दिनद्वयं व्यतीतम्। => दिनद्वयम्+ व्यतीतम्। मन्त्रिणमाहूय => मन्त्रिणम्+आहूय किं सर्वा => किम्+ सर्वा द्विनद्वयं यावन्नागतो => द्विनद्वयम्+ यावत्+न+आगतः यावन्नागतो => यावत्+न+आगतः राज्ञीं सर्वं => राज्ञीम्+ सर्वम्+ सर्वं वृत्तमश्रावयत्। => सर्वम्+ वृत्तम्+अश्रावयत्। वृत्तमश्रावयत्। => वृत्तम्+अश्रावयत्। मन्त्रिणं गन्तुमादिदेश। => मन्त्रिणम्+ गन्तुम्+आदिदेश। गन्तुमादिदेश। => गन्तुम्+आदिदेश। अन्येद्युर्महिषी => अन्येद्युः+महिषी मालाकारमाह्वयत्-आदिदेश => मालाकारम्+आह्वयत्-आदिदेश यत्किमपि-क्रियते => यत्+किमपि-क्रियते चासीत् => च+आसीत् ओमित्युक्त्वा => ओम्+इत्युक्त्वा तस्मान्निरगात्। => तस्मात्+निरगात्। उद्यानकार्यञ्चात्यजत्। => उद्यानकार्यम्+च+अत्यजत्। पञ्चदिनानन्तरं राजा => पञ्चदिनानन्तरम्+ राजा भ्रमितुमुद्यानं प्रति => भ्रमितुम्+उद्यानम्+ प्रति दृष्टं यत्सर्वाणि => दृष्टम्+ यत्+सर्वाणि यत्सर्वाणि => यत्+सर्वाणि दुर्दशां वीक्ष्य => दुर्दशाम्+ वीक्ष्य सत्वरं मालाकारमाहूय => सत्वरम्+ मालाकारम्+आहूय मालाकारमाहूय => मालाकारम्+आहूय सर्वनाशकारणमपृच्छत्। => सर्वनाशकारणम्+अपृच्छत्। मामेवं कर्तुमादिदेश। => माम्+एवम्+ कर्तुम्+आदिदेश। कर्तुमादिदेश। => कर्तुम्+आदिदेश। क्रुद्धो राजा => क्रुद्धः+ राजा राजप्रासादमागत्य => राजप्रासादम्+आगत्य राज्ञीमपृच्छत् => राज्ञीम्+अपृच्छत् किं त्वं => किम्+ त्वम्+ त्वं मालाकारमुद्यानं => त्वम्+ मालाकारम्+उद्यानम्+ मालाकारमुद्यानं विनाशयितुमादिदेश? => मालाकारम्+उद्यानम्+ विनाशयितुम्+आदिदेश? विनाशयितुमादिदेश? => विनाशयितुम्+आदिदेश? मयोद्यानविनाशाय => मया+उद्यानविनाशाय नादिष्टं किन्तु => न+आदिष्टम्+ किन्तु केवलमुद्यानमन्वेक्षितुमादिष्टम्, => केवलम्+उद्यानम्+अन्वेक्षितुम्+आदिष्टम्, वृक्षाणां कृते => वृक्षाणाम्+ कृते प्रबन्धस्यावश्यकता => प्रबन्धस्य+आवश्यकता बुद्धिचातुर्यमज्ञासीत् => बुद्धिचातुर्यम्+अज्ञासीत् चासीत्, => च+आसीत्, उद्यानवृक्षानिव => उद्यानवृक्षान्+इव तस्याश्चावेक्षणस्यावश्यकताऽपेक्षिताऽऽसीत्। => तस्याः+च+अवेक्षणस्य+आवश्यकता+अपेक्षता+आसीत्। मन्त्रिणमाहूय => मन्त्रिणम्+आहूय सर्वां व्यवस्थां => सर्वाम्+ व्यवस्थाम्+ व्यवस्थां सम्पादयितुमादिदेश => व्यवस्थाम्+ सम्पादयितुम्+आदिदेश सम्पादयितुमादिदेश => सम्पादयितुम्+आदिदेश मालाकारमपि => मालाकारम्+अपि दीनं बालकमपश्यत्तदा => दीनम्+ बालकम्+अपश्यत्+तदा बालकमपश्यत्तदा => बालकम्+अपश्यत्+तदा स्वबाल्यकालं स्मरति => स्वबाल्यकालम्+ स्मरति दयां प्रदर्श्य-सुखमन्वबभूव। => दयाम्+ प्रदर्श्य-सुखम्+अन्वबभूव। प्रदर्श्य-सुखमन्वबभूव। => प्रदर्श्य-सुखम्+अन्वबभूव। दयालोर्नाम => दयालोः+नाम सेनायां सूबेदारपदमलमकरोत्। => सेनायाम्+ सूबेदारपदम्+अलम्+अकरोत्। सूबेदारपदमलमकरोत्। => सूबेदारपदम्+अलम्+अकरोत्। शिशुरेवासीत्तदा => शिशुः+एव+आसीत्+तदा चात्याचारप्रपीडिता => च+अत्याचारप्रपीडिता ग्रामान्नगरं प्रति => ग्रामात्+नगरम्+ प्रति तत्रेयं कस्यचिद्धनिनो => तत्र+इयम्+ कस्यचित्+धनिनः कस्यचिद्धनिनो => कस्यचित्+धनिनः भृत्यां कृत्वा => भृत्याम्+ कृत्वा पुत्रस्योदरपोषणं करोति => पुत्रस्य+उदरपोषणम्+ करोति आसीदेक: => आसीत्+क: यदावसरं लभते => यदा+अवसरम्+ लभते द्वावेव => द्वौ+एव मित्रभावमुपगतौ। => मित्रभावम्+उपगतौ। सुरेशं दयालुना => सुरेशम्+ दयालुना खेलन्तं दृष्टवती => खेलन्तम्+ दृष्टवती तं निर्भर्त्सयति। => तम्+ निर्भर्त्सयति। किञ्चित्कालानन्तरं व्यजानाद्यत् => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ व्यजानाद्यत् सम्मानश्चापचीयते। => सम्मानः+च+अपचीयते। खितश्चासीत्किन्तु => खितः+च+आसीत्+किन्तु कर्तुन्नाशक्नोत्। => कर्तुम्+न+अशक्नोत्। सुरेशोऽपि => सुरेशः+अपि सर्वं रहस्यं => सर्वम्+ रहस्यम्+ रहस्यं ज्ञातवान्। => रहस्यम्+ ज्ञातवान्। श्रुतास्तासु => श्रुताः+तासु निर्धनानां कृते => निर्धनानाम्+ कृते गन्धमात्रमपि => गन्धमात्रम्+अपि नासीत्। => न+आसीत्। दयालुकक्षं प्राप। => दयालुकक्षम्+ प्राप। मातुराज्ञया => मातुः+आज्ञया कथन्त्वमत्रागत:? => कथम्+त्वम्+अत्र+आगत:? सुरेशस्त्वतीव => सुरेशः+त्वत्+इव प्राह-मातृस्वभावेनाहमतीव => प्राह-मातृस्वभावेन+अहम्+अतीव व्यथितोऽस्मि, => व्यथितः+अस्मि, नेत्रयोश्चाश्रूणि => नेत्रयोः+च+अश्रूणि सर्वं विलोक्य => सर्वम्+ विलोक्य दयालुर्दयार्द्र: => दयालुः+दयार्द्र: कक्षं प्रविश्य => कक्षम्+ प्रविश्य मलीमसचर्दरेणाच्छादितायां खट्वायामुपविशन्प्रोवाच => मलीमसचर्दरेण+आच्छादितायाम्+ खट्वायाम्+उपविशन्+प्रोवाच खट्वायामुपविशन्प्रोवाच => खट्वायाम्+उपविशन्+प्रोवाच आवां द्वावेव => आवाम्+ द्वौ+एव द्वावेव => द्वौ+एव समुत्पन्नस्त्वमधिकमध्ययनं कर्तुन्न => समुत्पन्नः+त्वम्+अधिकम्+अध्ययनम्+ कर्तुम्+न कर्तुन्न => कर्तुम्+न सुभृत्यान्नाप्राप्नो:, => सुभृत्यात्+न+अप्राप्नो:, त्वं पुनर्विद्यालयं => त्वम्+ पुनः+विद्यालयम्+ पुनर्विद्यालयं प्रविश, => पुनः+विद्यालयम्+ प्रविश, अहं तव => अहम्+ तव साहाय़्यं करिष्यामि। => साहाय्यम्+ करिष्यामि। भृत्यां स्वोदरपूर्तिं => भृत्याम्+ स्वोदरपूर्तिम्+ स्वोदरपूर्तिं विदधाति। => स्वोदरपूर्तिम्+ विदधाति। कथं सा => कथम्+ सा मां पाठयितुं => माम्+ पाठयितुम्+ पाठयितुं शक्ष्यति? => पाठयितुम्+ शक्ष्यति? सुरेशस्याग्रहेण => सुरेशस्य+आग्रहेण दयालुर्विद्यालयं प्रविवेश => दयालुः+विद्यालयम्+ प्रविवेश प्रतिमासं तस्मै => प्रतिमासम्+ तस्मै शुल्कराशिं प्रायच्छत्। => शुल्कराशिम्+ प्रायच्छत्। दयारामश्चाष्टमीं कक्षां => दयारामः+च+अष्टमीम्+ कक्षाम्+ कक्षां समुत्तीर्णवान् => कक्षाम्+ समुत्तीर्णवान् भगवन्तमप्रार्थयत् => भगवन्तम्+अप्रार्थयत् यत्सुरेशस्य => यत्+सुरेशस्य ममापि => मम+अपि स्यात्तदैवाहं तस्य => स्यात्+तदैव+अहम्+ तस्य कृतज्ञो भवानि। => कृतज्ञः+ भवानि। दयारामश्चाधुना => दयारामः+च+अधुना कार्यजातमपि => कार्यजातम्+अपि व्यचारयन्नाहं भविष्ये => व्यचारयन्+न+अहम्+ भविष्ये साहाय्यं स्वीकरिष्यामि। => साहाय्यम्+ स्वीकरिष्यामि। महताग्रहेण => महत्+आग्रहेण निक्षिपन्नास्ते => निक्षिपन्+आस्ते कपोलयोश्चपेटिकामेकां निहितवान् => कपोलयोः+चपेटिकाम्+एकाम्+ निहितवान् स्वपितरं न्यवारयत् => स्वपितरम्+ न्यवारयत् तत्रायाता, => तत्र+आयाता, दयारामञ्च => दयारामम्+च नगरं प्रति => नगरम्+ प्रति स्तस्मिन्नगरेऽपि => तस्मिन्+नगरे+अपि गृहकार्यजातमपि => गृहकार्यजातम्+अपि साहाय्यं करोति। => साहाय्यम्+ करोति। सुरेशकृतं साहाय्यं => सुरेशकृतम्+ साहाय्यम्+ साहाय्यं कदापि => साहाय्यम्+ कदापि माताऽधुना => माता+अधुना चान्यदीयस्य => च+अन्यदीयस्य भृत्यां करोति, => भृत्याम्+ करोति, जीवनस्तरमपि => जीवनस्तरम्+अपि परिवर्तितं सञ्जातम्। => परिवर्तितम्+ सञ्जातम्। किञ्चित्कालानन्तरं दयाराम: => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ दयाराम: सेनायां प्रविष्ट:। => सेनायाम्+ प्रविष्ट:। स्वसाहसेनाध्यवसायेन => स्वसाहसेन+अध्यवसायेन पुरस्कारानविन्दत => पुरस्कारान्+अविन्दत तीव्रैका => तीव्र+एका व्यथाऽऽसीद्यत्सुरेशेण => व्यथा+आसीत्+यत्+सुरेशेण मत्कृते => मत्+कृते यत्कृतं नाहं => यत्+कृतम्+ न+अहम्+ नाहं तत्कृते => न+अहम्+ तत्कृते कृतज्ञतामपि => कृतज्ञताम्+अपि ज्ञापयितुन्न => ज्ञापयितुम्+न कार्यवशात्तन्नगरं गतो => कार्यवशात्+तन्नगरम्+ गतः पूर्वं सुरेशो => पूर्वम्+ सुरेशः न्यवसत्किन्तु => न्यवसत्+किन्तु ज्ञातं यत्तेऽपि => ज्ञानम्+ यत्+ते+अपि यत्तेऽपि => यत्+ते+अपि तन्नगरं त्यक्तवन्त:। => तन्नगरम्+ त्यक्तवन्त:। पदोन्नतिं प्राप्य => पदोन्नतिम्+ प्राप्य देहल्यामागत:। => देहल्याम्+आगत:। सञ्जाताऽऽसीत्। => सञ्जाता+आसीत्। रक्तदानार्थं पङ्क्त्त्यां => रक्तदानार्थम्+ पङ्क्त्त्याम्+ पङ्क्त्त्यां सन्नद्धम् => पङ्क्त्त्याम्+ सन्नद्धम्+ सन्नद्धम् आसीत्, => सन्नद्धम्+ आसीत्, तदैव => तदा+एव वृद्धश्चैकस्तत्रागत्य => वृद्धः+च+एकः+तत्र+आगत्य रक्तं याचते => रक्तम्+ याचते मृत्युशय्यायां शयान => मृत्युशय्यायाम्+ शयानः पूर्वं तत्कृते => पूर्वम्+ तत्कृते रक्तदानमकरोत्। => रक्तदानम्+अकरोत्। वृद्धोऽयं यदा => वृद्धः+अयम्+ यदा तदर्थं प्रयच्छन्नासीत्तदा => तदर्थम्+ प्रयच्छत्+न+आसीत्+तदा प्रयच्छन्नासीत्तदा => प्रयच्छत्+न+आसीत्+तदा द्रष्टं यद् => द्रष्टम्+ यद् षडंगुलयश्चासन्। => षडंगुलयः+च+आसन्। मुखान्नि:सृतं किं => मुखात्+नि:सृतम्+ किम्+ किं भवान् => किम्+ भवान् आम् इत्युक्तवति => आम्+ इत्युक्तवति दयारामस्तत्क्षणमेव => दयारामः+तत्क्षणम्+एव पर्यंकपार्श्वमापेदे => पर्यंकपार्श्वम्+आपेदे अहमद्य => अहम्+अद्य चानृण्यं भेजे। => च+अनृण्यम्+ भेजे। इयमेव => इयम्+एव व्यथासीन्मदीयमानसे। => व्यथा+आसीत्+मदीयमानसे। भवतां दर्शनेन => भवताम्+ दर्शनेन धन्याऽस्मि => धन्या+अस्मि सुरेशस्तु => सुरेशः+तु नवजीवनं सम्प्राप्तवान्। => नवजीवनम्+ सम्प्राप्तवान्। रोदनध्वनिमशृणोत्। => रोदनध्वनिम्+अशृणोत्। रुदन्तश्चासन् => रुदन्तः+च+आसन् तेषां पितामही => तेषाम्+ पितामही स्वर्गतासीत्। => स्वर्गता+आसीत्। स्वयमपि => स्वयम्+अपि चीत्कुर्वन्नासीत्। => चीत्कुर्वन्+आसीत्। स्वपुत्रान्सम्बोधयति => स्वपुत्रान्+सम्बोधयति संसारेऽस्मिन् => संसारे+अस्मिन् वस्तुतश्चाद्य => वस्तुतः+च+अद्य रक्तदानव्याजेनानृण्यं प्राप्य => रक्तदानव्याजेन+अनृण्यम्+ प्राप्य स्वर्गसुखमनुभवन्ति। => स्वर्गसुखम्+अनुभवन्ति। समुपस्थितश्चासीत्। => समुपस्थितः+च+आसीत्। साहाय्यं करोति => साहाय्यम्+ करोति तत्कृतेऽपि => तत्कृते+अपि साहाय्यं करणीयमेतदेव => साहाय्यम्+ करणीयम्+एतत्+एव करणीयमेतदेव => करणीयम्+एतत्+एव श्रेष्ठजीवनस्योद्देश्यम्। => श्रेष्ठजीवनस्य+उद्देश्यम्। पुष्पाणामुपत्यका => पुष्पाणाम्+उपत्यका हिमालयस्योपत्यकायामेको => हिमालयस्य+उपत्यकायाम्+एकः महर्षिर्न्यवसत्। => महर्षिः+न्यवसत्। तपस्यायामेव => तपस्यायाम्+एव तैषामौदासीन्यमवर्धत। => तेषाम्+औदासीन्यम्+अवर्धत। कदाचित्ते => कदाचित्+ते चीत्कारमकुर्वन् => चीत्कारम्+अकुर्वन् हिमानीं विवाहाय => हिमानीम्+ विहाय दृग्गोचरमभूत्तेषाम्। => दृग्गोचरम्+अभूत्+तेषाम्। महर्षिर्भगवन्तं प्रार्थयत्- => महर्षिः+भगवन्तम्+ प्रार्थयत्- अस्यामुपत्यकायामहमेकाकी => अस्याम्+उपत्यकायाम्+अहम्+एकाकी नीरसं जीवनं => नीरसम्+ जीवनम्+ जीवनं यापयामि, => जीवनम्+ यापयामि, दयां कुरुत। => दयाम्+ कुरुत। एवासीत् => एव+आसीत् तदैव => तदा+एव नूपुराणां ध्वनिरश्रूयत-महर्षिणा => नूपुराणाम्+ ध्वनिः+अश्रूयत-महर्षिणा ध्वनिरश्रूयत-महर्षिणा => ध्वनिः+अश्रूयत-महर्षिणा यदेका => य़त्+एका श्वेतवस्त्रावृता => श्वेतवस्त्र+आवृता सम्मुखमुपस्थिता => सम्मुखम्+उपस्थिता र्बालिकां स्वाङ्के => बालिकाम्+ स्वाङ्के महर्षेर्हृदयं पुलकितं => महर्षेः+हृदयम्+ पुलकितम्+ पुलकितं सञ्जातम्। => पुलकितम्+ सञ्जातम्। नेत्राभ्यामश्रूणि => नेत्राभ्याम्+अश्रूणि रुदन्तं महर्षि => रुदन्तम्+ महर्षि कथं रोदिति => कथम्+ रोदिति नाहं रोदनं => न+अहम्+ रोदनम्+ रोदनं करोमि, => रोदनम्+ करोमि, त्वं कस्मात्समागता। => त्वम्+ कस्मात्+समागता। कस्मात्समागता। => कस्मात्+समागता। किं तवाभिधानम्, => किम्+ तव+अभिधानम्, तवाभिधानम्, => तव+अभिधानम्, समायातास्मि, => समायाता+अस्मि, मामत्र => माम्+अत्र अभिधानमस्ति => अभिधानम्+अस्ति पर्यन्तं त्वं => पर्यन्तम्+ त्वम्+ त्वं मत्सविधे => त्वम्+ मत्सविधेः इत्थं प्रतीयते => इत्थम्+ प्रतीयते यदहं त्वया => यत्+अहम्+ त्वया स्थातुन्न => स्थातुम्+न कदाचित्त्वं मां => कदाचित्+त्वम्+ माम्+ मां विहाय => माम्+ विहाय सहैव => सह+एव वासं करिष्यामि => वासम्+ करिष्यामि मां प्रावोचत्-नैराश्यमग्नं => माम्+ प्रावोचत्-नैराश्यमग्नम्+ प्रावोचत्-नैराश्यमग्नं महर्षिं => प्रावोचत्-नैराश्यमग्नम्+ महर्षिम्+ महर्षिं विनोदय, => महर्षिम्+ विनोदय, दु:खस्यानुभवन्न => दु:खस्य+अनुभवम्+न भवन्तं विहाय => भवन्तम्+ विहाय नाहं कुत्रापि => न+अहम्+ कुत्रापि परं प्रसन्न: => परम्+ प्रसन्न: बालिकाहस्तं निगृह्य => बालिकाहस्तम्+ निगृह्य द्वावेव => द्वौ+एव भृशं प्रहर्षितौ। => भृशम्+ प्रहर्षितौ। महर्षिर्बालिकां प्रत्यहं => महर्षिः+बालिकाम्+ प्रति+अहम्+ प्रत्यहं कथामश्रावयत्। => प्रति+अहम्+ कथाम्+अश्रावयत्। कथामश्रावयत्। => कथाम्+अश्रावयत्। महर्षिर्बालिकां मनोरञ्जिनीं => महर्षिः+बालिकाम्+ मनोरञ्जिनीम्+ मनोरञ्जिनीं कथामश्रावयत्। => मनोरञ्जिनीम्+ कथाम्+अश्रावयत्। कथामश्रावयत्। => कथाम्+अश्रावयत्। कथां श्रुत्वा => कथाम्+ श्रुत्वा भृशं प्राहसत्। => भृशम्+ प्राहसत्। हिमान्यामपतन्। => हिमान्याम्+अपतन्। सुदूरं प्रासरन्। => सुदूरम्+ प्रासरन्। बालिकाया हसनं => बालिकायाः+ हसनम्+ हसनं परिसमाप्तं => हसनम्+ परिसमाप्तम्+ परिसमाप्तं तदा => परिसमाप्तम्+ तदा सुदूरं यावत्पश्यन् => सुदूरम्+ यावत्+पश्यन् यावत्पश्यन् => यावत्+पश्यन् प्रोच्चैरुवाच-इयमेव => प्रोच्चैः+उवाच-इयम्+एव पुष्पाणामुपत्यका, => पुष्पाणाम्+उपत्यका, इयमेव => इयम्+एव पुष्पाणामुपत्यका। => पुष्पाणाम्+उपत्यका। पुष्पाणां सौन्दर्यं => पुष्पाणाम्+ सौन्दर्यम्+ सौन्दर्यं विलोकयन्नेकदा => सौन्दर्यम्+ विलोकयन्+एकदा विलोकयन्नेकदा => विलोकयन्+एकदा महर्षिर्बालिकया => महर्षिः+बालिकया भ्रमन्वर्तते। => भ्रमन्+वर्तते। पादश्चिक्कणहिमस्थण्डिलात् => पादः+चिक्कणहिमस्थण्डिलात् रोदितुं लग्ना। => रोदितुम्+ लग्ना। तस्याश्रूणि => तस्य+अश्रूणि तूष्णीं गता => तूष्णीम्+ गता दृष्टं यत्र => दृष्टुम्+ यत्र यत्राश्रूणि => यत्र+अश्रूणि न्यपतँस्तत्र => न्यपतन्+तत्र निर्झराणां कलकल: => निर्झराणाम्+ कलकल: साम्राज्यं प्रसृतम्। => साम्राज्यम्+ प्रसृतम्। सुदूरस्थितैर्जनै: => सुदूरस्थितैः+जनै: हिमालयस्यापूर्वस्य => हिमालयस्य+अपूर्वस्य वर्णनं कर्णाकर्णि => वर्णनम्+ कर्णाकर्णि मार्गान्वेषणं कृत्वा => मार्ग+अन्वेषणम्+ कृत्वा हिमालयमनुप्राप्ता:। => हिमालयम्+अनुप्राप्ता:। भृशं कष्टमप्यन्वभवन् => भृशम्+ कष्टम्+अपि+अन्वभवन् कष्टमप्यन्वभवन् => कष्टम्+अपि+अन्वभवन् हिमालयं प्राप्य => हिमालयम्+ प्राप्य सुगममार्गाणां निर्माणमप्यकुर्वन् => सुगममार्गाणाम्+ निर्माणम्+अपि+अकुर्वन् निर्माणमप्यकुर्वन् => निर्माणम्+अपि+अकुर्वन् सर्वमसहत => सर्वम्+असहत पाषाणखण्डान्यपातयत्। => पाषाणखण्डानि+अपातयत्। कथामश्रावयत्स्वयं हिमालय:। => कथाम्+अश्रावयत्+स्वयम्+ हिमालय:। जनानामाधिक्येनागमनेन => जनानाम्+आधिक्येन+आगमनेन महर्षिर्बालिका => महर्षिः+बालिका भागेष्वारुरुहतु:। => भागेषु+आरुरुहतु:। कुत्राप्यगच्छतां तत्रैव => कुत्रापि+अगच्छताम्+ तत्रैव इत्थं महर्षि: => इत्थम्+ महर्षि: हिमालयं स्वर्गसदृशमकरोत्। => हिमालयम्+ स्वर्गसदृशम्+अकरोत्। स्वर्गसदृशमकरोत्। => स्वर्गसदृशम्+अकरोत्। सम्प्रत्यपि => सम्प्रति+अपि सर्वतस्तत्र => सर्वतः+तत्र सम्प्रत्यपि => सम्प्रति+अपि स्वसौन्दर्यकथां श्रावयन्ती => स्वसौन्दर्यकथाम्+ श्रावयन्ती न्यवसत्कोऽपि => न्यवसत्+कोऽपि पर्वतस्योपत्यकायामासीत्तस्य => पर्वतस्य+उपत्यकायाम्+आसीत्+तस्य सामान्यं गृहम्। => सामान्यम्+ गृहम्। यत्किञ्चित्कृषिं कृत्वा => यत्+किञ्चित्+कृषिम्+ कृत्वा स्वोदरं पालयति => स्वोदरम्+ पालयति एक एव => एकः+ एव सोऽपि => सः+अपि मूको बधिरश्च। => मूकः+ बधिरः+च। बधिरश्च। => बधिरः+च। केवलमिंगितेन => केवलम्+इंगितेन सर्वं व्यवहारजातमकरोत्। => सर्वम्+ व्यवहारजातम्+अकरोत्। व्यवहारजातमकरोत्। => व्यवहारजातम्+अकरोत्। ग्रामेऽस्मिन् => ग्रामे+अस्मिन् सप्तमूकाश्चान्येऽप्यासन्। => सप्तमूकाः+च+अन्ये+अपि+आसन्। ग्रामवासिनामयं विश्वास => ग्रामवासिनाम्+अयम्+ विश्वासः आसीद्यदत्रत्येन => आसीत्+य़त्+अत्रत्येन मूकं बालकं => मूकम्+ बालकम्+ बालकं प्राप्य => बालकम्+ प्राप्य तस्योपेक्षां कुर्वन्ति => तस्य+उपेक्षाम्+ कुर्वन्ति कृषकोऽयं स्वमूकपुत्रं => कृषकः+अयम्+ स्वमूकपुत्रम्+ स्वमूकपुत्रं प्रेम्णा => स्वमूकपुत्रम्+ प्रेम्णा सर्वं कार्यजातं => सर्वम्+ कार्यजातम्+ कार्यजातं सम्भालयति => कार्यजातम्+ सम्भालयति पशूनप्यचारयत्स:, => पशून्+अपि+अचारयत्:+सः, क्षेत्रेष्वपि => क्षेत्रेषु+अपि कार्यमकरोत्। => कार्यम्+अकरोत्। मूको भूत्वाप्ययं => मूकः+ भूत्वा+अयम्+ भूत्वाप्ययं सुशील: => भूत्वा+अयम्+ सुशील: सुन्दरश्चास्ते => सुन्दरः+च+आस्ते हास्याभिनेतेव => हास्याभिनेता+इव ग्रामीणानां कृते => ग्रामीणानाम्+ कृते पात्रमभूत्। => पात्रम्+अभूत्। स ग्रामस्य => सः+ ग्रामस्य इंगितेनैवाकथयत्। => इंगितेन+एव+अकथयत्। चास्ताम्। => च+आस्ताम्। सर्वेषां कृते => सर्वेषाम्+ कृते भोजनमपाचयत्। => भोजनम्+अपाचयत्। कथितं यद् => कथितम्+ यद् वृद्धावस्थायां आधिक्येन => वृद्धावस्थायाम्+ आधिक्येन रुग्णत्वादहं भोजनं => रुग्णत्वात्+अहम्+ भोजनम्+ भोजनं पाचयितुमसमर्था। => भोजनम्+ पाचयितुम्+असमर्था। पाचयितुमसमर्था। => पाचयितुम्+असमर्था। त्वं यदि => त्वम्+ यदि भोजनं पाचयिष्यसि => भोजनम्+ पाचयिष्यसि कृषिकार्यं क: => कृषिकार्यम्+ क: पिताऽपि => पिता+अपि मातुर्वचनं निशम्य => मातुः+वचनम्+ निशम्य गम्भीरोऽजायत। => गम्भीरः+अजायत। र्मातरमबोधयत्-यत्स विवाहं => मातरम्+अबोधयत्-यत्+सः+ विवाहम्+ विवाहं करिष्यति => विवाहम्+ करिष्यति सर्वासां समस्यानां => सर्वासाम्+ समस्यानाम्+ समस्यानां समाधानं => समस्यानाम्+ समाधानम्+ समाधानं भविष्यति। => समाधानम्+ भविष्यति। मन्तव्यं ज्ञात्वा => मन्तव्यम्+ ज्ञात्वा विवाहं विधास्यति, => विवाहम्+ विधास्यति, आसीदतो => आसीत्+अतः गृहं त्यक्त्वा => गृहम्+ त्यक्त्वा स्वगृहं प्रति => स्वगृहम्+ प्रति पूर्वं तु => पूर्वम्+ तु विवाहं कर्तुं => विवाहम्+ कर्तुम्+ कर्तुं नैच्छताम्। => कर्तुम्+ न+इच्छताम्। नैच्छताम्। => न+इच्छताम्। शिक्षिताप्यासीत्सुशीलापि। => शिक्षिता+अपि+आसीत्+सुशीला+अपि। विवाहोऽपि => विवाहः+अपि मूकश्चातीव => मूकः+च+अतीव प्रसन्नोऽस्ति। => प्रसन्नः+अस्ति। द्वारपूजानन्तरं मूक: => द्वारपूजानन्तरम्+ मूक: स्व-सद्योद्वाहितां वधूं => स्व-सद्योद्वाहिताम्+ वधूम्+ वधूं महानसमानाय्य => वधूम्+ महानसमानाय्य यत्त्वमत्रान्नं पाचयिष्यसि। => यत्+त्वम्+अत्र+अन्नम्+ पाचयिष्यसि। जलमप्यानेतव्यं भविष्यति। => जलम्+अपि+आनेतव्यम्+ भविष्यति। पशुशालां नीत्वा => पशुशालाम्+ नीत्वा त्वयात्र => त्वया+अत्र प्रत्यहं पशुचर्यापि => प्रत्यहम्+ पशुचर्या+अपि पशुचर्यापि => पशुचर्या+अपि परस्परं मन्त्रणां => परस्परम्+ मन्त्रणाम्+ मन्त्रणां कुर्वन्तश्चासन् => मन्त्रणाम्+ कुर्वन्तः+च+आसन् कुर्वन्तश्चासन् => कुर्वन्तः+च+आसन् यन्मूकस्यास्य => यन्मूकस्य+अस्य कथन्नास्य => कथम्+न+अस्य मूको भूत्वाप्ययं => मूकः+ भूत्वा+अपि+अयम्+ भूत्वाप्ययं सर्वाणि => भूत्वा+अपि+अयम्+ सर्वाणि कथमशिक्षयत्? => कथम्+अशिक्षयत्? व्यचारयतां यन्नायं => व्यचारयताम्+ यत्+न+अयम्+ यन्नायं किमपि => यत्+न+अयम्+ किमपि कार्यं कर्तुं => कार्यम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्नोति। => कर्तुम्+ शक्नोति। निरन्तरमभ्यासेन => निरन्तरम्+अभ्यासेन किं दुष्करमत्र => किम्+ दुष्करम्+अत्र दुष्करमत्र => दुष्करम्+अत्र यदयं मूक: => यत्+अयम्+ मूक: परस्परं बद्धहस्ता => परस्परम्+ बद्धहस्ता मूकोऽपि => मूकः+अपि तस्मिन्नृत्ये => तस्मिन्+नृत्ये सम्मिलितोऽभवत्। => सम्मिलितः+अभवत्। एको भिक्षुको => एकः+ भिक्षुकः+ भिक्षुको विदेशं => भिक्षुकः+ विदेशम्+ विदेशं गत्वा => विदेशम्+ गत्वा भिक्षाटनं कृतवान्। => भिक्षाटनम्+ कृतवान् किञ्चित्कालानन्तरं तस्य => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ तस्य विचारितं कथन्न => विचारितम्+ कथम्+न कथन्न => कथम्+न स्वदेशं प्रति => स्वदेशम्+ प्रति सहायं स्वदेशं => सहायम्+ स्वदेशम्+ स्वदेशं प्रति => स्वदेशम्+ प्रति पदातिरेव => पदातिः+एव भिक्षुकोऽयं स्वकटिभागेऽवशिष्टानि => भिक्षुकः+अयम्+ स्वकटिभागे+अवशिष्टानि स्वकटिभागेऽवशिष्टानि => स्वकटिभागे+अवशिष्टानि एकस्मादापणाद् => एकस्मात्+आपणाद् भोजनमपाचयत्। => भोजनम्+अपाचयत्। विचारितं व्यापारिणा => विचारितम्+ व्यापारिणा कार्षापणमेकमधिकं गृहीतमस्ति। => कार्षापणम्+एकम्+अधिकम्+ गृहीतम्+अस्ति। गृहीतमस्ति। => गृहीतम्+अस्ति। पान्थानमकथयत् => पान्थानम्+अकथयत् अहं गच्छामि => अहम्+ गच्छामि तमापणं स्वकार्षापणमानयामि। => तम्+आपणम्+ स्वकार्षापणमानयामि। प्रावोचन्-किमर्थमेकस्य => प्रावोचन्-किमर्थम्+एकस्य परं स => परम्+ सः भिक्षुकस्तस्मादेकाकी => भिक्षुकः+तस्मात्+एकाकी प्रतिनिवृत्तस्तमापणं प्रति। => प्रतिनिवृत्तः+तम्+आपणम्+ प्रति। पदातिरेव => पदातिः+एव गच्छन्नासीत् => गच्छन्+आसीत् विचारितम्-कथन्न => विचारितम्-कथम्+न गर्तेऽस्मिन्निक्षिप्य => गर्ते+अस्मिन्+निक्षिप्य तत्रापणं गच्छामि, => तत्र+आपणम्+ गच्छामि, इत्थं स: => इत्थम्+ स: एकस्मिन्वृक्षे => एकस्मिन्+वृक्षे सर्वमेतद् => सर्वम्+एतद् तस्मिन्निर्गते => तस्मिन्+निर्गते वृक्षादवतीर्य => वृक्षात्+अवतीर्य भिक्षुकस्तत्रापणं प्राप। => भिक्षुकः+तत्र+आपणम्+ प्राप। वणिजं यथावृत्तं => वणिजम्+ यथावृत्तम्+ यथावृत्तं सर्वं => यथावृत्तम्+ सर्वम्+ सर्वं कथितवान्। => सर्वम्+ कथितवान्। वणिगपि => वणिक्+अपि कार्षापणमेकं तस्मै => कार्षापणम्+एकम्+ तस्मै स्वकार्षापणमादाय => स्वकार्षापणम्+आदाय तमेव => तम्+एव काननमागत: => काननम्+आगत: गर्तं रिक्तं => गर्तम्+ रिक्तम्+ रिक्तं विलोक्य => रिक्तम्+ विलोक्य मूर्छितोऽभवत्। => मूर्छितः+अभवत्। किञ्चित्कालानन्तरं लब्धसंज्ञ: => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ लब्धसंज्ञ: रिक्तहस्तोऽयं स्वग्रामं => रिक्तहस्तः+अयम्+ स्वग्रामम्+ स्वग्रामं प्रतिनिवृत्त:, => स्वग्रामम्+ प्रतिनिवृत्त:, जीवनपर्यन्तं पश्चात्तापमकरोत् => जीवनपर्यन्तम्+ पश्चात्तापम्+अकरोत् पश्चात्तापमकरोत् => पश्चात्तापम्+अकरोत् स भृशमतप्यत। => सः+ भृशम्+अतप्यत। भृशमतप्यत। => भृशम्+अतप्यत। इत्थमेव => इत्थम्+एव मानव-जीवनं दुष्करं => मानव-जीवनम्+ दुष्करम्+ दुष्करं प्राप्य => दुष्करम्+ प्राप्य स्वर्गीयसुखैर्वञ्चिता => स्वर्गीयसुखैः+वञ्चिता तद्वदेवायं भिक्षुकश्चैककार्षापणस्य => तद्वत्+एव+अयम्+ भिक्षुकः+च+एककार्षापणस्य भिक्षुकश्चैककार्षापणस्य => भिक्षुकः+च+एककार्षापणस्य जिह्वासंयमश्चातीव => जिह्वासंयमः+च+अतीव भोजनमात्रायाश्चाप्यतिक्रमणं करोति। => भोजनमात्रायाः+च+अपि+अतिक्रमणम्+ करोति। भीषणरोगैराक्रान्तो => भीषणरोगैः+आक्रान्तः कदाचिज्जीवनलीलामपि => कदाचित्+जीवनलीलाम्+अपि यथात्रापथ्याम्रभक्षी => यथा+अत्र+अपथ्याम्रभक्षी जिह्वालोलुपश्चासीत्। => जिह्वालोलुपः+च+आसीत्। भक्षयित्वापि => भक्षयित्वा+अपि नाभवत्। => न+अभवत्। विशेषतश्चाम्रफलं तस्मै => विशेषतः+च+आम्रफलम्+ तस्मै चाम्रफलं प्रचुरमात्रायामभक्षयत्। => च+आम्रफलम्+ प्रचुरमात्रायाम्+अभक्षयत्। प्रचुरमात्रायामभक्षयत्। => प्रचुरमात्रायाम्+अभक्षयत्। आम्रर्तुर्भवेन्नवा => आम्रः+तु+भवेत्+न+वा भवेत्तस्य => भवेत्+तस्य इत्थमधिकमात्रायामाम्रफलभक्षणेन => इत्थम्+अधिकमात्रायाम्+आम्रफलभक्षणेन ग्रस्तोऽभवत्। => ग्रस्तः+अभवत्। वैद्यास्तस्योपचारमप्यकुर्वन् => वैद्याः+तस्योपचारम्+अपि+अकुर्वन् अपथ्यसेवनान्न => अपथ्यसेवनात्+न स्वस्थोऽभवत्। => स्वस्थः+अभवत्। शरीरमतीव => शरीरम्+अतीव क्षीणं सञ्जातम् => क्षीणम्+ सञ्जातम्+ सञ्जातम् परिवारजनाश्चाधिकारिणश्चिन्तिता => सञ्जातम्+ परिवारजनाः+च+अधिकारिणः+चिन्तिताः+ परिवारजनाश्चाधिकारिणश्चिन्तिता आसन् => परिवारजनाः+च+अधिकारिणः+चिन्तिताः+ आसन् परं राजानमाम्रभक्षणात्को => परम्+ राजानम्+आम्रभक्षणात्+कः+ राजानमाम्रभक्षणात्को निवारयेत्। => राजानम्+आम्रभक्षणात्+कः+ निवारयेत्। मन्त्रिणश्चान्यदेशात् => मन्त्रिणः+च+अन्यदेशात् चिकित्सार्थं वैद्यमेकमनुभविनमाह्वयन्। => चिकित्सार्थम्+ वैद्यम्+एकम्+अनुभविनम्+आह्वयन्। वैद्यमेकमनुभविनमाह्वयन्। => वैद्यम्+एकम्+अनुभविनम्+आह्वयन्। निदानं कृतम्। => निदानम्+ कृतम्। तेनाधिकारिणो => तेन+अधिकारिणः जीवनपर्यन्तमाम्रफलभक्षणं न => जीवनपर्यन्तम्+आम्रफलभक्षणम्+ न तदैव => तदा+एव स्पष्टां घोषणां => स्पष्टाम्+ घोषणाम्+ घोषणां श्रुत्वा => घोषणाम्+ श्रुत्वा सर्वां व्यवस्थामकुर्वन्। => सर्वाम्+ व्यवस्थाम्+अकुर्वन्। व्यवस्थामकुर्वन्। => व्यवस्थाम्+अकुर्वन्। आम्रवृक्षाश्चासन् => आम्रवृक्षाः+च+आसन् तेषामामूलमुच्छेदनमकारयन् => तेषाम्+आमूलम्+उच्छेदनम्+अकारयन् आम्रफलानां विक्रयं => आम्रफलानाम्+ विक्रयम्+ विक्रयं कर्तुं => विक्रयम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्नोति-येन => कर्तुम्+ शक्नोति-येन चाम्रफलं न => च+आम्रफलम्+ न वैद्यवरश्चोपचारं प्रारेभे। => वैद्यवरः+च+उपचारम्+ प्रारेभे। शनै-शनैश्चौषधिसेवनेन => शनै-शनैः+च+औषधिसेवनेन सुधारोऽभवत्। => सुधारः+अभवत्। सुसाध्योऽभवत्। => सुसाध्यः+अभवत्। क्रमानुसारमुपचारेण => क्रमानुसारम्+उपचारेण स्वस्थोऽभवत्। => स्वस्थः+अभवत्। स्वयमप्यनुभवमकरोत् => स्वयम्+अपि+अनुभवम्+अकरोत् यत्स: => यत्+सः: जीवनपर्यन्तं कदाप्याम्रफलं => जीवनपर्यन्तम्+ कदापि+आम्रफलम्+ कदाप्याम्रफलं न => कदापि+आम्रफलम्+ न भक्षयिष्यती-त्यासीन्निर्देशो => भक्षयिष्यति+इति+आसीत्+निर्देशः चाश्वविक्रेतारो => च+अश्वविक्रेतारः तीव्रगामिनोऽश्वानुपायने => तीव्रगामिनः+अश्वानुपायने तेषां परीक्षणाय => तेषाम्+ परीक्षणाय अश्वमारुह्य => अश्वम्+आरुह्य बहिर्निर्गत:। => बहिः+निर्गत:। गतिमन्तश्चाश्वा => गतिम्+अन्तः+च+अश्वा राजानं सुदुरमनयन् => राजानम्+ सुदुरम्+अनयन् सुदुरमनयन् => सुदुरम्+अनयन् विविधवृक्षैरुपशोभितमासीत्। => विविधवृक्षैः+रुपशोभितम्+आसीत्। आसीदतश्चाम्रवृक्षेषु => आसीत्+अतः+च+आम्रवृक्षेषु सुपक्वान्याम्रफलानि => सुपक्वानि+आम्रफलानि वृक्षेष्ववलम्बितान्यासन्। => वृक्षेषु+अवलम्बितानि+आसन्। सञ्जातश्चाम्रफलास्वादनाय। => सञ्जातः+च+आम्रफलास्वादनाय। नात्मानं वशीकर्तुमशकत्। => न+आत्मानम्+ वशीकर्तुम्+अशकत्। वशीकर्तुमशकत्। => वशीकर्तुम्+अशकत्। नृपस्तत्क्षणमेव => नृपः+तत्क्षणम्+एव स्वमश्वमाम्रवृक्षाभिमुखमकरोत्। => स्वम्+अश्वम्+आम्रवृक्षाभिमुखकम्+अकरोत्। किमर्थं गम्यते => किमर्थम्+ गम्यते भवतां कृते => भवताम्+ कृते त्वाम्रस्य => तु+आम्रस्य च्छायापि => छाया+अपि हितावहं वच: => हितावहम्+ वच: किं वृक्षस्य => किम्+ वृक्षस्य च्छायापि => छाया+अपि कदाचिदनिष्टकारिणी => कदाचित्+अनिष्टकारिणी भवितुमर्हति? => भवितम्+अर्हति? वयं छायायामस्यामेव => वयम्+ छायायाम्+अस्याम्+एव छायायामस्यामेव => छायायाम्+अस्याम्+एव इत्युक्त्वा => इति+उक्त्वा चाम्रवृक्षस्य => च+आम्रवृक्षस्य च्छायायामुपविष्ट:। => छायायाम्+उपविष्ट:। एतद्वीक्ष्य => एतत्+वीक्ष्य खिन्नाश्चासन्। => खिन्नाः+च+आसन्। परं राजानं => परम्+ राजानम्+ राजानं को => राजानम्+ कः निवारयितुं शक्नुयात्? => निवारयितुम्+ शक्नुयात्? आम्रगन्धं ध्रात्वा => आम्रगन्धम्+ ध्रात्वा तदैवाकस्माज्झञ्झावात: => तदैव+अकस्मात्+झञ्झावात: लोभसंवरणं कर्तुनाशकत्। => लोभसंवरणम्+ कर्तुम्+न+अशक्नोत्। कर्तुनाशकत्। => कर्तुम्+न+अशक्नोत्। राजानं न्यवारयन् => राजानम्+ न्यवारयन् प्रोवाच-क्वाधुना => प्रोवाच-क्व+अधुना किमहं जीवनपर्यन्तमाम्रफलेन => किम्+अहम्+ जीवनपर्यन्तम्+आम्रफलेन जीवनपर्यन्तमाम्रफलेन => जीवनपर्यन्तम्+आम्रफलेन जिह्वालौल्यान्नृपश्चाम्रफलभक्षणं कर्तुमारेभे। => जिह्वालौल्यात्+नृपः+च+आम्रफलभक्षणम्+ कर्तुम्+आरेभे। कर्तुमारेभे। => कर्तुम्+आरेभे। आम्रफलभक्षणसमकालमेव => आम्रफलभक्षणसमकालम्+एव पुनरुज्जीवित: => पुनः+उज्जीवित: किञ्चित्कालानन्तरमेव => किञ्चित्+कालानन्तरम्+एव पूर्ववदसाध्यरोगेण => पूर्ववत्+असाध्यरोगेण पुनर्वैद्यमाकारयन् => पुनः+वैद्यम्+अकारयन् नृपस्योपचारन्नाकरोत्। => नृपस्य+उपचारम्+न+अकरोत्। किञ्चितकालानन्तरं राजा => किञ्चितकालानन्तरम्+ राजा तुच्छवस्तुनश्चासक्तिर्नृपस्यामूल्यजीवनस्य => तुच्छवस्तुनः+च+आसक्तिः+नृपस्य+आमूल्यजीवनस्य विनाशमकरोत्। => विनाशम्+अकरोत्। अवकाशानन्तरं विद्यालयस्य => अवकाशानन्तरम्+ विद्यालयस्य इदमुद्यानं सुन्दरमासीत्। => इदम्+उद्यानम्+ सुन्दरम्+आसीत्। सुन्दरमासीत्। => सुन्दरम्+आसीत्। सस्यपरिपूरितेऽस्मिन् => सस्यपरिपूरिते+अस्मिन् खगानां गीतानि => खगानाम्+ गीतानि क्रीडनमपि => क्रीडनम्+अपि सप्तवर्षानन्तरं स => सप्तवर्षानन्तरम्+ सः बालकाश्चाक्रीडन्। => बालकाः+च+अक्रीडन्। यूयमत्र => यूयम्+अत्र किं कुरुथ। => किम्+ कुरुथ। इदमुद्यानं मदीयं => इदम्+उद्यानम्+ मदीयम्+ मदीयं वर्तते। => मदीयम्+ वर्तते। नान्य: => न+अन्य: उद्यानं परित: => उद्यानम्+ परित: प्राचीरं कृतवान्। => प्राचीरम्+ कृतवान्। सूचनापट्टमपि => सूचनापट्टम्+अपि लिखितमासीत् => लिखितम्+आसीत् नागच्छन् => न+आगच्छन् गीतमगायन्। => गीतम्+अगायन्। वृक्षेष्वपि => वृक्षेषु+अपि हिममेव => हिमम्+एव प्रसृतमासीत्। => प्रसृतम्+आसीत्। नागच्छति, => न+आगच्छति, कारणं अस्य? => कारणम्+ अस्य? मधुरसंगीत-ध्वनिमशृणोत्। => मधुरसंगीत-ध्वनिम्+अशृणोत्। गीतं गायति => गीतम्+ गायति बहिरपश्यत् => बहिः+अपश्यत् उद्यानं प्रविष्टा:। => उद्यानम्+ प्रविष्टा:। समुपविष्टाश्चासन्। => समुपविष्टाः+च+आसन्। वृक्षाणां शाखा: => वृक्षाणाम्+ शाखा: केवलमुद्यानस्य => केवलम्+उद्यानस्य इत्युक्त्वा => इति+उक्त्वा स्वशाखामधश्चावलम्बितवान्। => स्वशाखाम्+अधः+च+अवलम्बितवान्। शिशुरयं तस्यामारोढुं => शिशु+अयम्+ तस्याम्+आरोढुम्+ तस्यामारोढुं नाशक्नोत्। => तस्याम्+आरोढुम्+ न+अशक्नोत्। नाशक्नोत्। => न+अशक्नोत्। इदं सर्वं => इदम्+ सर्वम्+ सर्वं विलोक्य => सर्वम्+ विलोक्य राक्षसहृदयं द्रवीभूतम्, => राक्षसहृदयम्+ द्रवीभूतम्, विचारितम् हंहो! => विचारितम्+ हंहो! अहं स्वार्थपरायण:। => अहम्+ स्वार्थपरायण:। प्राचीरं अद्यैव => प्राचीरम्+ अद्य+एव अद्यैव => अद्य+एव केवलं शिशव: => केवलम्+ शिशव: पश्चात्तापमकरोत्। => पश्चात्तापम्+अकरोत्। उद्यानं प्राविशत्। => उद्यानम्+ प्राविशत्। शिशूनां निर्गमनात् => शिशूनाम्+ निर्गमनात् बालकं उत्थाप्य => बालकम्+ उत्थाप्य वृक्षशाखायामस्थापयत्। => वृक्षशाखायाम्+अस्थापयत्। तत्क्षणमेव => तत्क्षणम्+एव तस्मिनुद्याने => तस्मिन्+उद्याने उद्यानमिदं भवतां => उद्यानम्+इदम्+ भवताम्+ भवतां विद्यते। => भवताम्+ विद्यते। स्वयमपि => स्वयम्+अपि क्रीडितुं लग्न:। => क्रीडितुम्+ लग्न:। लघुशिशुं नावलोकयत्। => लघुशिशुम्+ न+अवलोकयत्। नावलोकयत्। => न+अवलोकयत्। आनीयताम् अयं => आनीयताम्+ अयम्+ अयं लघु-बालक:। => अयम्+ लघु-बालक:। तद्दिनानन्तरं शिशुमेनं => तत्+दिनानन्तरम्+ शिशुम्+एनम्+ शिशुमेनं नावलोकितवन्त:। => शिशुम्+एनम्+ न+अवलोकितवन्त:। नावलोकितवन्त:। => न+अवलोकितवन्त:। अशक्तश्च => अशक्तः+च क्रीडितुमपि => क्रीडितुम्+अपि नाशक्नोत्। => न+अशक्नोत्। वृक्षशाखायां श्वेतपुष्पाणि => वृक्षशाखायाम्+ श्वेतपुष्पाणि तदध: => तत्+अध: लघुशिशुरयं समुत्थितः => लघुशिशुः+अयम्+ समुत्थि: तं विलोक्य => तम्+ विलोक्य अयं भृशं => अयम्+ भृशम्+ भृशं प्रसन्न: => भृशम्+ प्रसन्न: शिशुरपि => शिशुः+अपि राक्षसमुवाच, => राक्षसम्+उवाच, मां अस्मिन् => माम्+ अस्मिन् क्रीडितुमादिशत् => क्रीडितुम्+आदिशत् राक्षसं वृक्षाध: => राक्षसम्+ वृक्षाध: मृतमपश्यन्। => मृतम्+अपश्यन्। त्यजेदेकं कुलस्यार्थे => त्यजेत्+एकम्+ कुलस्य+अर्थे कुलस्यार्थे => कुलस्य+अर्थे स्थपतिरेको न्यवसत्। => स्थपतिः+एकः+ न्यवसत्। बहवो जनाश्चासन्-पुत्रा:, => बहवः+ जनाः+च+आसन्-पुत्रा:, जनाश्चासन्-पुत्रा:, => जनाः+च+आसन्-पुत्रा:, पुत्रवध्वश्च। => पुत्रवध्वः+च। स्वगृह एव => स्वगृहम्+ एव कार्यमकरोदयम् गृहे => कार्यम्+अकरोत्+अयम्+ गृहे कार्यमकुर्वन्। => कार्यम्+अकुर्वन्। स्थपतिर्दुर्गुणेनैकेन => स्थपतिः+दुर्गुणेन+एकेन युक्तश्चासीत्। => युक्तः+च+आसीत्। पूर्णं दिनं => पूर्णम्+ दिनम्+ दिनं कार्यमकरोद् => दिनम्+ कार्यम्+अकरोत् कार्यमकरोद् => कार्यम्+अकरोत् चौर्यं कृतवान्। => चौर्यम्+ कृतवान्। चातीव => च+अतीव कुशलोऽयम्। => कुशलः+अयम्। स स्वजीवने => सः+ स्वजीवने चानेकानि => च+अनेकानि परन्न => परम्+न रक्षापुरुषैर्निग्रहीत: => रक्षापुरुषै:+निग्रहीत: स गर्वित => सः+ गर्वितः+ गर्वित आसीद् => गर्वितः+ आसीत् यन्नाहं कदापि => यत्+न+अहम्+ कदापि स्वस्वकार्यं कुर्वन्त: => स्वस्वकार्यम्+ कुर्वन्त: स्वजीवनमयापयन्। => स्वजीवनम्+अयापयन्। वृद्धोऽयं तान् => वृद्धः+अयम्+ तान् चौर्यकलां शिक्षयितुमिच्छति => चौर्यकलाम्+ शिक्षयितुम्+इच्छति शिक्षयितुमिच्छति => शिक्षयितुम्+इच्छति तानेकान्ते => तान्+एकान्ते परं जीवने => परम्+ जीवने तामहं युष्मान् => ताम्+अहम्+ युष्मान् शिक्षयितुमिच्छामि। => शिक्षयितुम्+इच्छामि। अवश्यमेव => अवश्यम्+एव रहस्यं वर्तते => रहस्यम्+ वर्तते यदेकस्मिन् => यत्+एकस्मिन् एकोनत्रिंसद्दिवसस्य => एकोनत्रिंशत्+दिवसस्य प्रावोचन्-अद्भुतेयं कला, => प्रावोचन्-अद्भुत्+इयम्+ कला, अवश्यमेव => अवश्यम्+एव प्राह-चौर्यकरणमेव => प्राह-चौर्यकरणम्+एव कौशलस्यावश्यकता => कौशलस्य+आवश्यकता पितुर्वचनं निशम्य => पितुः+वचनम्+ निशम्य किं सज्जनानां => किम्+ सज्जनानाम्+ सज्जनानां कृते => सज्जनानाम्+ कृते चौर्यकरणं समुचितम्? => चौर्यकरणम्+ समुचितम्? वयन्तु => वयम्+तु धनमर्जयाम:। => धनम्+अर्जयाम:। स्वजीवनं यापयाम:। => स्वजीवनम्+ यापयाम:। किमर्थं गर्हितमार्गेण => किमर्थम्+ गर्हितमार्गेण परं ते => परम्+ ते समक्षं किमपि => समक्षम्+ किमपि चान्धकारायां निशीथिन्यां => च+अन्धकारायाम्+ निशीथिन्याम्+ निशीथिन्यां वृद्ध: => निशीथिन्याम्+ वृद्ध: स्वपुत्रानाहूय => स्वपुत्रान्+आहूय चलन्त्वद्य, => चलन्तु+अद्य, स्वगुप्तकलां शिक्षयिष्यामि। => स्वगुप्तकलाम्+ शिक्षयिष्यामि। पुत्रानादाय => पुत्रान्+आदाय एकस्यां तमोबहुलायां => एकस्याम्+ तमोबहुलायाम्+ तमोबहुलायां वीथ्यां => तमोबहुलायाम्+ वीथ्याम्+ वीथ्यां पृष्ठत: => वीथ्याम्+ पृष्ठत: धनाढ्यस्यैकस्य => धनाढ्यस्य+एकस्य छिद्रकरणं प्रारेभे। => छिद्रकरणम्+ प्रारेभे। प्रस्तरमत्रोटयत् => प्रस्तरम्+अत्रोटयत् कमलाकारमुत्कीर्य => कमलाकारम्+उत्कीर्य छिद्रं स्वपुत्रान्प्राह => छिद्रम्+ स्वपुत्रान्+प्राह स्वपुत्रान्प्राह => स्वपुत्रान्+प्राह तदनन्तरं हस्ताभ्यां => तदनन्तरम्+ हस्ताभ्याम्+ हस्ताभ्यां सहाय्येन => हस्ताभ्याम्+ सहाय्येन पूर्णं शरीरमभ्यन्तरे => पूर्णम्+ शरीरम्+अभ्यन्तरे शरीरमभ्यन्तरे => शरीरम्+अभ्यन्तरे प्रावोचन्-कथमेतदस्माभिर्विधातुं शक्यते? => प्रावोचन्-कथम्+एतत्+अस्माभिः+विधातुम्+ शक्यते? छिद्रेणाभ्यन्तरे => छिद्रेण+आभ्यन्तरे कथं प्रवेष्टुं => कथम्+ प्रवेष्टुम्+ प्रवेष्टुं शक्यते? => प्रवेष्टुम्+ शक्यते? तदनन्तरं वयमनुकरणं => तदनन्तरम्+ वयम्+अनुकरणम्+ वयमनुकरणं विधास्याम:। => वयम्+अनुकरणम्+ विधास्याम:। साहसं नास्ति => साहसम्+ नास्ति कथं चौर्यं => कथम्+ चौर्यम्+ चौर्यं करिष्यथ? => चौर्यम्+ करिष्यथ? इत्युक्त्वा => इति+उक्त्वा पूर्वं स्वपादौ => पूर्वम्+ स्वपादौ पुनर्हस्ताभ्यां कटिपर्यन्तमभ्यन्तरं => पुनः+हस्ताभ्याम्+ कटिपर्यन्तम्+अभ्यन्तरम्+ कटिपर्यन्तमभ्यन्तरं प्रविष्ट:। => कटिपर्यन्तम्+अभ्यन्तरम्+ प्रविष्ट:। दुर्भाग्यवशादितो => दुर्भाग्यवशात्+इतः परिवारसदस्याश्च => परिवारसदस्याः+च तैर्विचारितम् यत्कोऽपि => तैः+विचारितम्+ यत्+कोऽपि यत्कोऽपि => यत्+कोऽपि गृहं प्रविष्ट:। => गृहम्+ प्रविष्ट:। रज्जुं नागदन्ते => रज्जुम्+ नागदन्ते यद्रात्रिपर्यन्तमयं चौरश्चात्रैव => यत्+रात्रिपर्यन्तम्+अयम्+ चौरः+च+अत्रैव चौरश्चात्रैव => चौरः+च+अत्रैव शयनमकुर्वन्। => शयनम्+अकुर्वन्। पुत्रानवोचत्-अरे, => पुत्रान्+अवोचत्-अरे, मां बहि: => माम्+ बहि: प्रदेशमाकर्षयन्तु। => प्रदेशम्+आकर्षयन्तु। पुत्रास्तत्कालमेव => पुत्राः+तत्कालम्+एव पूर्वकायमाकर्षितुं लग्ना:। => पूर्वकायम्+आकर्षितुम्+ लग्ना:। दृढतरबन्धनान्न => दृढतरबन्धनान्+न निर्मुक्तोऽयं वृद्ध: => निर्मुक्तः+अयम्+ वृद्ध: कृतेऽपि => कृते+अपि शरीरं रक्तरञ्जितमभूत्। => शरीरम्+ रक्तरञ्जितम्+अभूत्। रक्तरञ्जितमभूत्। => रक्तरञ्जितम्+अभूत्। स्वगृहमागच्छन् => स्वगृहम्+आगच्छन् स्वमातरं सर्ववृत्तान्तमश्रावयन्। => स्वमातरम्+ सर्ववृत्तान्तम्+अश्रावयन्। सर्ववृत्तान्तमश्रावयन्। => सर्ववृत्तान्तम्+अश्रावयन्। बुद्धिर्विनष्टा। => बुद्धिः+विनष्टा। वृद्धावस्थायां पुत्रान् => वृद्धावस्थायाम्+ पुत्रान् चौर्यकलां शिक्षयितुं => चौर्यकलाम्+ शिक्षयितुम्+ शिक्षयितुं निर्गत:। => शिक्षयितुम्+ निर्गत:। वृद्धश्चेत्थमेव => वृद्धः+च+इत्थम्+एव ग्रामजनास्तं परिचिन्वन्ति। => ग्रामजनाः+तम्+ परिचिन्वन्ति। वयमपि => वयम्+अपि प्रत्यूषात्पूर्वमेवानेतव्यम्। => प्रत्यूषात्पूर्वम्+एव+आनेतव्यम्। शरीरन्न => शरीरम्+न शिरच्छेदं कथं => शिरच्छेदम्+ कथम्+ कथं करिष्याम:? => कथम्+ करिष्याम:? जीवनपर्यन्तमस्माभिरपि => जीवनपर्यन्तम्+अस्माभिः+अपि फलं भोक्तव्यं => फलम्+ भोक्तव्यम्+ भोक्तव्यं भविष्यति। => भोक्तव्यम्+ भविष्यति। कथितं वर्तते- => कथितम्+ वर्तते- “त्यजेदेकं कुलस्यार्थे”। => “त्यजेत्+एकम्+ कुलस्य+अर्थे”। कुलस्यार्थे”। => कुलस्य+अर्थे”। सन्तोऽपि => सन्तः+अपि शिरश्छेदमकुर्वन्। => शिरश्छेदम्+अकुर्वन्। ग्रीवामादाय => ग्रीवाम्+आदाय स्वगृहमागच्छन्। => स्वगृहम्+आगच्छन्। स्वकर्मफलमत्रैव => स्वकर्मफलम्+अत्रैव एकस्मिन्नगरे => एकस्मिन्+नगरे मित्रद्वयं प्रतिवसति => मित्रद्वयम्+ प्रतिवसति एकस्याभिधानं वामदेवश्चान्यस्य => एकस्य+अभिधानम्+ वामदेवः+च+अन्यस्य वामदेवश्चान्यस्य => वामदेवः+च+अन्यस्य द्वावेव => द्वौ+एव परस्परं प्रीतिभाजौ => परस्परम्+ प्रीतिभाजौ यदिमौ => यत्+इमौ व्यचारयताम् यत्कथन्न => व्यचारयताम्+ यत्+कथम्+न यत्कथन्न => यत्+कथम्+न विदेशं गत्वा => विदेशम्+ गत्वा धनमर्जयाव? => धनम्+अर्जयाव? नूतनं साहसं => नूतनम्+ साहसम्+ साहसं हृदि => साहसम्+ हृदि पित्रोरनुज्ञामवाप्य => पित्रोः+अनुज्ञाम्+अवाप्य विदेशयात्रार्थं प्रचलितौ। => विदेशयात्रार्थम्+ प्रचलितौ। सुदूरं विदेशं => सुदूरम्+ विदेशम्+ विदेशं गत्वा => विदेशम्+ गत्वा द्वावेव => द्वौ+एव व्यापारं प्रारेभाते। => व्यापारम्+ प्रारभते। चोत्तरोत्तरं लाभान्वितौ => च+उत्तरोत्तरम्+ लाभान्वितौ ताभ्यां प्रथमे => ताभ्याम्+ प्रथमे लाभश्चार्जित:। => लाभः+च+अर्जित:। कथन्न => कथम्+न स्वगृहं प्रति => स्वगृहम्+ प्रति तयोराशा => तयोः+आशा तस्मात्प्रचलितौ। => तस्मात्+प्रचलितौ। तस्मिन्काले => तस्मिन्+काले नासन्। => न+आसन्। पदातिरेव => पदातिः+एव गमनं भवति => गमनम्+ भवति गमनागमनं सुकरन्नासीत्। => गमनागमनम्+ सुकरम्+न+आसीत्। सुकरन्नासीत्। => सुकरम्+न+आसीत्। प्रभूतं धनमपि => प्रभूतम्+ धनम्+अपि धनमपि => धनम्+अपि आवयोरेको रात्रौ => आवयोः+एकः+ रात्रौ निद्रां विहाय => निद्राम्+ विहाय जाग्रतस्तिष्ठेदन्यो निद्रां => जाग्रतः+तिष्ठेत्+अन्यः+ निद्राम्+ निद्रां भजेत। => निद्राम्+ भजेत। इत्थं धनस्यापि => इत्थम्+ धनस्य+अपि धनस्यापि => धनस्य+अपि संरक्षणं भविष्यति। => संरक्षणम्+ भविष्यति। इत्थं तौ => इत्थम्+ तौ चास्ताम्। => च+आस्ताम्। धनमागच्छति => धनम्+आगच्छति लोभाविष्टोऽयं विचारयति => लोभाविष्टः+अयम्+ विचारयति यदहं कथन्न => यत्+अहम्+ कथम्+न कथन्न => कथम्+न रूपसेनं हत्वा => रूपसेनम्+ हत्वा पञ्चाशतसहस्रमेव => पञ्चाशतसहस्रम्+एव धनमागमिष्यति। => धनम्+आगमिष्यति। इत्थं लोभदानवेन => इत्थम्+ लोभदानवेन समाक्रान्तो वामदेवो => समाक्रान्तः+ वामदेवः+ वामदेवो यथाकथञ्चित्तां => वामदेवः+ यथाकथञ्चित्+ताम्+ यथाकथञ्चित्तां निशां => यथाकथञ्चित्+ताम्+ निशाम्+ निशां व्यतिचक्राम। => निशाम्+ व्यतिचक्राम। पुनस्तृतीये => पुनः+तृतीये लोभाविष्टोऽयं व्यचारयदहमद्य => लोभाविष्टः+अयम्+ व्यचारयत्+अहम्+अद्य व्यचारयदहमद्य => व्यचारयत्+अहम्+अद्य निशीथिन्यां रूपसेनं => निशीथिन्याम्+ रूपसेनम्+ रूपसेनं निर्जने => रूपसेनम्+ निर्जने सर्वं धनं => सर्वम्+ धनम्+ धनं नीत्वा => धनम्+ नीत्वा कालं यापयिष्यामि। => कालम्+ यापयिष्यामि। कथमेनं हनिष्यामि? => कथम्+एनम्+ हनिष्यामि? अयन्तु => अयम्+तु घनिष्ठमित्रं वर्तते। => घनिष्ठमित्रम्+ वर्तते। दुष्कृत्यमेतन्महदनिष्टकारकं भविष्यति। => दुष्कृत्यम्+एतत्+महत्+अनिष्टकारकम्+ भविष्यति। इत्थं विचारयन्नपि => इत्थम्+ विचारयन्+अपि विचारयन्नपि => विचारयन्+अपि पदं कृतम्। => पदम्+ कृतम्। हिताहितं सर्वं => हिताहितम्+ सर्वम्+ सर्वं विस्मृतवानयं => सर्वम्+ विस्मृतवान्+अयम्+ विस्मृतवानयं धनलोभेन। => विस्मृतवान्+अयम्+ धनलोभेन। सूर्यश्चास्तंगत:। => सूर्यः+च+अस्तंगत:। चाग्रे => च+अग्रे चलनं नोचितम्, => चलनम्+ न+उचितम्, नोचितम्, => न+उचितम्, ताभ्यां सुरक्षितं => ताभ्याम्+ सुरक्षितम्+ सुरक्षितं स्थानमेकं => सुरक्षितम्+ स्थानम्+एकम्+ स्थानमेकं सम्प्राप्तम्। => स्थानम्+एकम्+ सम्प्राप्तम्। धनं वामदेवपार्श्वे => धनम्+ वामदेवपार्श्वे चासीत्। => च+आसीत्। रूपसेनस्तु => रूपसेनः+तु निर्जनेवनेऽपि => निर्जनेवने+अपि गाढं सुष्वाप। => गाढम्+ सुष्वाप। स्वर्णिमाऽवसरो वर्तते। => स्वर्णिमावसरः+ वर्तते। निर्जनं वनमपि => निर्जनम्+ वनम्+अपि वनमपि => वनम्+अपि ग्रामो वर्तते। => ग्रामः+ वर्तते। ध्वनिमपि => ध्वनिम्+अपि निद्रापरवशीभूतो वर्तते, => निद्रापरवशीभूतः+ वर्तते, छुरिकापि => छुरिका+अपि किम्-इत्थं लोभाविष्टोऽयं => किम्-इत्थम्+ लोभाविष्टः+अयम्+ लोभाविष्टोऽयं वामदेवश्छुरिकां => लोभाविष्टः+अयम्+ वामदेवः+छुरिकाम्+ वामदेवश्छुरिकां निष्कास्य => वामदेवः+छुरिकाम्+ निष्कास्य तस्योरसि => तस्य+उरसि कोऽयं घोरे => कः+अयम्+ घोरे ममोरसि => मम+उरसि गतोऽसि, => गतः+असि, मां रक्ष। => माम्+ रक्ष। प्रोवाच-अहमेवास्मि => प्रोवाच-अहम्+एव+अस्मि सत्यं किं => सत्यम्+ किम्+ किं त्वमेवासि => किम्+ त्वम्+एव+असि त्वमेवासि => त्वम्+एव+असि रूपसिंहश्चीत्कुर्वन् => रूपसिंहः+चीत्कुर्वन् किमर्थं त्वं => किमर्थम्+ त्वम्+ त्वं मां => त्वम्+ माम्+ मां हन्तुमिच्छति, => माम्+ हन्तुम्+इच्छति, हन्तुमिच्छति, => हन्तुम्+इच्छति, त्वं मम => त्वम्+ मम समस्तां सम्पदं => समस्ताम्+ सम्पदम्+ सम्पदं नय। => सम्पदम्+ नय। पुनरहं विदेशं => पुनः+अहम्+ विदेशम्+ विदेशं गत्वा => विदेशम्+ गत्वा धनमुपार्जयिष्यामि। => धनम्+उपार्जयिष्यामि। त्वं निश्चिन्तो => त्वम्+ निश्चिन्तः+ निश्चिन्तो भूत्वा => निश्चिन्तः+ भूत्वा धनं नय, => धनम्+ नय, ईदृशमकृत्यं मा => ईदृशम्+अकृत्यम्+ मा मां प्रतीक्षमाणौ => माम्+ प्रतीक्षमाणौ अहन्तु => अहम्+तु त्वां हत्वैव => त्वाम्+ हत्वा+एव हत्वैव => हत्वा+एव ग्रीवायां धुरिकां => ग्रीवायाम्+ धुरिकाम्+ धुरिकां निवेश्य => धुरिकाम्+ निवेश्य प्रोवाच-त्वं स्वपितरौ => प्रोवाच-त्वम्+ स्वपितरौ कथयितुमिच्छसि => कथयितुम्+इच्छसि शीघ्रं वद, => शीघ्रम्+ वद, तवान्तिमेच्छा? => तव+अन्तिमेच्छा? प्राह:कथनीयन्तु => प्राह:कथनीयम्+तु शीघ्रं केवलं => शीघ्रम्+ केवलम्+ केवलं चतुरक्षरेषु => केवलम्+ चतुरक्षरेषु चेत्त्वामधुनैव => चेत्+त्वाम्+अधुना+एव केवलं चतुरक्षराणि => केवलम्+ चतुरक्षराणि शीघ्रं वद। => शीघ्रम्+ वद। वदन्नेव => वदन्+एव परलोकातिथिर्जात:। => परलोक+अतिथिः+जात:। सर्वं धनमादाय => सर्वम्+ धनम्+आदाय धनमादाय => धनम्+आदाय सकुशलं स्वनगरं => सकुशलम्+ स्वनगरम्+ स्वनगरं प्राप। => स्वनगरम्+ प्राप। कुटुम्बिजनाश्चापृच्छन् => कुटुम्बिजनाः+च+अपृच्छन् मित्रं रूपसिंहस्त्वया => मित्रम्+ रूपसिंहः+त्वया रूपसिंहस्त्वया => रूपसिंहः+त्वया कथन्नागत:। => कथम्+न+आगत:। वामदेवं समागतं => वामदेवम्+ समागतम्+ समागतं श्रुत्वा => समागतम्+ श्रुत्वा पूर्वन्तु => पूर्वम्+तु पत्रं लिखितमासीद्यदावां => पत्रम्+ लिखितम्+आसीत्+यत्+आवाम्+ लिखितमासीद्यदावां मित्रे => लिखितम्+आसीत्+यत्+आवाम्+ मित्रे शीघ्रमेवागमिष्याव। => शीघ्रम्+एव+आगमिष्याव। स तु => सः+ तु धनमर्जयितुं तत्रैव => धनम्+अर्जयितुम्+ तत्रैव स्थितो वर्तते। => स्थितः+ वर्तते। अहमेकाकी => अहम्+एकाकी गृहं समागतोऽस्मि। => गृहम्+ समागतः+अस्मि। समागतोऽस्मि। => समागतः+अस्मि। केवलं चतुरक्षराणि => केवलम्+ चतुरक्षराणि वामदेवस्तत्पत्रं समर्पितवान्। => वामदेवः+तत्पत्रम्+ समर्पितवान्। चाश्चर्यचकित: => च+आश्चर्यचकित: पत्रं प्रदर्शितवान् => पत्रम्+ प्रदर्शितवान् तेषामक्षराणामुत्तराणि => तेषाम्+अक्षराणाम्+उत्तराणि तेषामुत्तराणि => तेषाम्+उत्तराणि कथयितुमसमर्थाश्चासन्। => कथयितुम्+असमर्थाः+च+आसन्। समक्षं प्रार्थयाञ्चक्रे। => समक्षम्+ प्रार्थयाञ्चक्रे। राजापि => राजा+अपि तान्यक्षराणि => तानि+अक्षराणि स्वमन्त्रिपरिषदमाकार्य => स्वमन्त्रिपरिषदम्+आकार्य स्पष्टीकरणं कर्तुमैच्छत् => स्पष्टीकरणम्+ कर्तुम्+ऐच्छत् कर्तुमैच्छत् => कर्तुम्+ऐच्छत् परं न => परम्+ न तेषामक्षराणामर्थं वेद। => तेषाम्+अक्षराणाम्+अर्थम्+ वेद। राज्ञश्चैको => राज्ञः+च+एकः बुद्धिमानासीद् => बुद्धिमान्+आसीत् तमामन्त्रयद्राज्यसभायाम्। => तम्+आमन्त्रयत्+राज्यसभायाम्। मन्त्रिरयं स्वप्रज्ञाया: => मन्त्रिः+अयम्+ स्वप्रज्ञाया: प्रदर्शनमित्थमकरोत्- => प्रदर्शनम्+इत्थम्+अकरोत्- रूपसेनो वनान्तरे। => रूपसेनः+ वनान्तरे। घोरनिद्रावशीभूतो, => घोरनिद्रावशीभूतः+, लक्षलोभान्निपातित:॥ => लक्षलोभान्+निपातित:॥ निद्रायां शयानं => निद्रायाम्+ शयानम्+ शयानं रूपसेनं => शयानम्+ रूपसेनम्+ रूपसेनं वामदेवो => रूपसेनम्+ वामदेवः+ वामदेवो लक्षरूप्यकलोभेन => वामदेवः+ लक्षरूप्यकलोभेन रहस्यपूर्णमर्थं विज्ञाय => रहस्यपूर्णमर्थम्+ विज्ञाय राजाप्याश्चर्यचकित: => राजा+अपि+आश्चर्यचकित: तत्कालमेव => तत्कालम्+एव वामदेवमेकान्ते => वामदेवम्+एकान्ते सर्वं पृष्टवान् => सर्वम्+ पृष्टवान् परं वामदेवो => परम्+ वामदेवः समीचीनमुत्तरं दत्तवान्। => समीचीनम्+उत्तरम्+ दत्तवान्। स्वारक्षीपुरुषानादिदेश => स्वारक्षीपुरुषान्+आदिदेश आरक्षिपुरुषैरयं वामदेवो => आरक्षिपुरुषैः+अयम्+ वामदेवः दृढं प्रताडित:। => दृढम्+ प्रताडित:। यथावृत्तं सर्वमकथयत्। => यथावृत्तम्+ सर्वम्+अकथयत्। सर्वमकथयत्। => सर्वम्+अकथयत्। स्वापराधं स्वीचकार। => स्वापराधम्+ स्वीचकार। सार्वजनिकामेकां सभामाह्वयत्। => सार्वजनिकाम्+एकाम्+ सभाम्+आह्वयत्। सभामाह्वयत्। => सभाम्+आह्वयत्। यस्यां वरिष्ठा => यस्याम्+ वरिष्ठाः+ वरिष्ठा नागरिका: => वरिष्ठाः+ नागरिका: सम्मिलिताश्चासन्। => सम्मिलिताः+च+आसन्। पितारावपि => पितरौ+अपि स्तम्भिताश्चासन्। => स्तम्भिताः+च+आसन्। चतुर्णामक्षराणां रहस्यमुद्घाटितम्। => चतुर्णाम्+अक्षराणाम्+ रहस्यम्+उद्घाटितम्। रहस्यमुद्घाटितम्। => रहस्यम्+उद्घाटितम्। घोरं तिरस्कारमकुर्वन्। => घोरम्+ तिरस्कारम्+अकुर्वन्। तिरस्कारमकुर्वन्। => तिरस्कारम्+अकुर्वन्। राजापि => राजा+अपि वामदेवं स्वराष्ट्रान्निर्वासयाञ्चक्रे। => वामदेवम्+ स्वराष्ट्रान्+निर्वासयाञ्क्रे। स्वराष्ट्रान्निर्वासयाञ्चक्रे। => स्वराष्ट्रान्+निर्वासयाञ्क्रे। सर्वं धनं => सर्वम्+ धनम्+ धनं रूपसिंहस्य => धनम्+ रूपसिंहस्य पितृभ्यां प्रदत्तम्। => पितृभ्याम्+ प्रदत्तम्। एकस्मिन्नगरे => एकस्मिन्+नगरे विदेशयात्रार्थं विनिर्गता:। => विदेशयात्रार्थम्+ विनिर्गता:। प्रचलन्तस्ते => प्रचलन्तः+ते एकां लोहखनिमविन्दन्त। => एकाम्+ लोहखनिम्+अविन्दन्त। लोहखनिमविन्दन्त। => लोहखनिम्+अविन्दन्त। यदनायासेनात्र => यत्+अनायासेन+अत्र कथन्न => कथम्+न लोहं नीत्वा => लोहम्+ नीत्वा इत्युक्त्वा => इति+उक्त्वा लोहभारमनयन्। => लोहभारम्+अनयन्। प्रचलन्तस्ते => प्रचलन्तः+ते तदनन्तरमेकां ताम्रखनिं => तदनन्तरम्+एकाम्+ ताम्रखनिम्+ ताम्रखनिं प्राप्तवन्त:। => ताम्रखनिम्+ प्राप्तवन्त:। लोहभारं परित्यज्य => लोहभारम्+ परित्यज्य ताम्रभारं गृहीतवन्त:। => ताम्रभारम्+ गृहीतवन्त:। वाणिक्पुत्राश्चाग्रे => वाणिक्पुत्राः+च+अग्रे रजतखनिं नीत्वा => रजतखनिम्+ नीत्वा चाग्रे => च+अग्रे चतुर्थो मूर्खो => चतुर्थः+ मूर्खः+ मूर्खो नाद्यापि => मूर्खः+ न+अद्य+अपि नाद्यापि => न+अद्य+अपि लौहभारमत्यजत्। => लौहभारम्+अत्यजत्। त्रयस्ते => त्रयः+ते प्रार्थनामकुर्वन् => प्रार्थनाम्+अकुर्वन् परं स => परम्+ सः पूर्ववदेव => पूर्ववत्+एव तमनुचचाल। => तम्+अनुचचाल। दूरं गत्वा => दूरम्+ गत्वा पुनस्ते => पुनः+ते सुवर्णखनिमविन्दन्त। => सुवर्णखनिम्+अविन्दन्त। भृशं प्रहर्षितास्ते => भृशम्+ प्रहर्षिताः+ते प्रहर्षितास्ते => प्रहर्षिताः+ते रजतभारमपि => रजतभारम्+अपि स्वर्णभारमगृह्णन्। => स्वर्णभारम्+अगृह्णन्। परं मूर्खोऽयं => परम्+ मूर्खः+अयम्+ मूर्खोऽयं पुनरपि => मूर्खः+अयम्+ पुनरपि लौहभारमेव => लौहभारम्+एव चाग्रे => च+अग्रे गच्छन्तस्ते => गच्छन्तः+ते पुनर्हीरकखनिं दृष्टवन्त:। => पुनः+हीरकखनिम्+ दृष्टवन्त:। तैर्विचारितं यद् => तैः+विचारितम्+ यद् हीरकाणां मूल्यं => हीरकाणाम्+ मूल्यम्+ मूल्यं सुवर्णादधिकं => मूल्यम्+ सुवर्णात्+अधिकम्+ सुवर्णादधिकं भवति। => सुवर्णात्+अधिकम्+ भवति। अतस्ते => अतः+ते सुवर्णभारं परित्यज्य => सुवर्णभारम्+ परित्यज्य हीरकभारं स्वीकृतवन्त:। => हीरकभारम्+ स्वीकृतवन्त:। दूरं गत्वा => दूरम्+ गत्वा यदग्रे => +यत्+अग्रे भृशं प्रहर्षिता: => भृशम्+ प्रहर्षिता: तं मूर्खाधिपं => तम्+ मूर्खाधिपम्+ मूर्खाधिपं प्रावोचन् => मूर्खाधिपम्+ प्रावोचन् वज्रमूर्खोऽयं प्राह => वज्रमूर्खः+अयम्+ प्राह नाहं बारम्बारं => न+अहम्+ बारम्बारम्+ बारम्बारं स्वविचारेषु => बारम्बारम्+ स्वविचारेषु परिवर्तनं करोमि। => परिवर्तनम्+ करोमि। गृहीतं तद् => गृहीतम्+ तद् मां प्रति => माम्+ प्रति चाग्रहिला => च+अग्रहिला चास्थिरचेता => च+अस्थिरचेता परिवर्तनं कुर्वन्ति। => परिवर्तनम्+ कुर्वन्ति। वज्रहीरकभारं नीत्वा => वज्रहीरकभारम्+ नीत्वा त्रयस्ते => त्रयः+ते स्वगृहं प्रति => स्वगृहम्+ प्रति तमनुप्राचलत्स लौहभारवाहको => तम्+अनुप्राचलत्+सः+ लौहभारवाहकः+ लौहभारवाहको मूर्खोऽपि। => लौहभारवाहकः+ मूर्खः+अपि। मूर्खोऽपि। => मूर्खः+अपि। त्रयस्ते => त्रयः+ते यदयं मूर्खो => यत्+अयम्+ मूर्खः जीवनपर्यन्तं पश्चात्तापं => जीवनपर्यन्तम्+ पश्चात्तापम्+ पश्चात्तापं करिष्यति। => पश्चात्तापम्+ करिष्यति। त्रयस्ते => त्रयः+ते स्वनगरमागत्य => स्वनगरम्+आगत्य वज्रहीरकाणां विक्रयमकुर्वन्। => वज्रहीरकाणाम्+ विक्रयम्+अकुर्वन्। विक्रयमकुर्वन्। => विक्रयम्+अकुर्वन्। किञ्चित्समयानन्तरमेव => किञ्चित्+समयानन्तरम्+एव तस्मिन्नगरे => तस्मिन्+नगरे नूतनानां विशालानां => नूतनानाम्+ विशालानाम्+ विशालानां प्रसादानां => विशालानाम्+ प्रसादानाम्+ प्रसादानां निर्माणमकुर्वन्। => प्रसादानाम्+ निर्माणम्+अकुर्वन्। निर्माणमकुर्वन्। => निर्माणम्+अकुर्वन्। सुखमयं जीवनमयापयन्। => सुखमयम्+ जीवनम्+अयापयन्। जीवनमयापयन्। => जीवनम्+अयापयन्। लोहवणिगपि => लोहवणिक्+अपि विक्रयमकरोत्। => विक्रयम्+अकरोत्। यत्किञ्चिद्धनमधिगतं तेनैव => यत्+किञ्चित्+धनम्+अधिगतम्+ तेन+एव तेनैव => तेन+एव काष्ठापणमेकं निर्माय => काष्ठापणम्+एकम्+ निर्माय विक्रेतुं रथ्यासु => विक्रेतुम्+ रथ्यासु चाभ्रमत्प्रत्यहम्। => च+अभ्रमत्+प्रत्यहम्। धनेनैव => धनेन+एव स्वजीवनमयापयत्। => स्वजीवनम्+अयापयत्। इतस्ते => इतः+ते कोटिपतयश्चैकस्मिन्नुद्याने => कोटिपतयः+च+एकस्मिन्+उद्याने सुहृद्गोष्ठीं कर्तुमारभमाणाश्चासन्। => सुहृद्गोष्ठीम्+ कर्तुम्+आरभमाणाः+च+आसन्। कर्तुमारभमाणाश्चासन्। => कर्तुम्+आरभमाणाः+च+आसन्। विक्रेतुं स्वकाष्ठापणेन => विक्रेतुम्+ स्वकाष्ठापणेन त्रयस्ते => त्रयः+ते लौहभारमेवानयदस्माभि: => लौहभारम्+एव+अनयत्+अस्माभि: त्रयस्ते => त्रयः+ते तेषां त्रयाणां => तेषाम्+ त्रयाणाम्+ त्रयाणां सम्पदो => त्रयाणाम्+ सम्पदः+ सम्पदो विलोक्य => सम्पदः+ विलोक्य स वणिकं => सः+ वणिकम्+ वणिकं नितरां => वणिकम्+ नितराम्+ नितरां लज्जित: => नितराम्+ लज्जित: स भृशं => सः+ भृशम्+ भृशं पश्चात्तापमकरोत्। => भृशम्+ पश्चात्तापम्+अकरोत्। पश्चात्तापमकरोत्। => पश्चात्तापम्+अकरोत्। इत्थं स => इत्थम्+ सः मूर्छितोऽभवत्। => मूर्छितः+अभवत्। त्रयस्ते => त्रयः+ते तं जलमपाययन्। => तम्+ जलम्+अपाययन्। जलमपाययन्। => जलम्+अपाययन्। लब्धसंज्ञोऽयं सायंकाले => लब्धसंज्ञः+अयम्+ सायंकाले स्वकुटीरं प्राप। => स्वकुटीरम्+ प्राप। चाद्य => च+अद्य विलम्बेनागमनस्य => विलम्बेन+आगमनस्य कारणमपृच्छत्। => कारणम्+अपृच्छत्। स लौहवणिगादित: => सः+ लौहवणिक्+आदित: लौहवणिगादित: => लौहवणिक्+आदित: सर्वं वृत्तान्तं => सर्वम्+ वृत्तान्तम्+ वृत्तान्तं श्रावयामास। => वृत्तान्तम्+ श्रावयामास। तन्निशम्य => तत्+निशम्य भृशं कुपिता: => भृशम्+ कुपिता: तं कुट्टितवती। => तम्+ कुट्टिवती। वणिगपि => वणिक्+अपि सर्वं प्रारब्धघटितं => सर्वम्+ प्रारब्धघटितम्+ प्रारब्धघटितं विलोक्य => प्रारब्धघटितम्+ विलोक्य भृशमतप्यत् => भृशम्+अतप्यत् एतादृशं शुभावसरं => एतादृशम्+ शुभावसरम्+ शुभावसरं प्राप्यापि => शुभावसरम्+ प्राप्यापि नानीतवान्। => न+आनीतवान्। अहमपि => अहम्+अपि चाभविष्यम्। => च+अभविष्यम्। अज्ञानस्यापि => अज्ञानस्य+अपि क्रोधस्तपनिरोधक: => क्रोधः+तपनिरोधक: मुनिरेको => मुनिः+एकः महॉस्तपस्वी। => महान्+तपस्वी। जीवनव्रतमासीत्। => जीवनव्रतम्+आसीत्। तस्याधिक: => तस्य+अधिक: समयस्तपस्येव => समयः+तपस्या+एव पतस्ययमानन्दस्यानुभवमकरोत्। => पतस्ययम्+आनन्दस्य+अनुभवम्+अकरोत्। देवोऽपि => देवः+अपि सेवामकरोत्। => सेवाम्+अकरोत्। स्वयं मुनिरपि => स्वयम्+ मुनिः+अपि मुनिरपि => मुनिः+अपि गर्वितोऽभवत्। => गर्वितः+अभवत्। मुनिरयं जनसंकुलमार्गेण => मुनिः+अयम्+ जनसंकुलमार्गेण गच्छन्नास्ते। => गच्छन्+आस्ते। इतश्चैको => इतः+च+एकः वस्त्रभारमारोप्य => वस्त्रभारम्+आरोप्य गच्छन्नासीत्। => गच्छन्+आसीत्। साम्मुख्यमभवत्। => साम्मुख्यम्+अभवत्। रजकस्याघातेन => रजकस्य+आघातेन मुनिर्भूमौ => मुनिः+भूमौ शरीरं क्षीणं => शरीरम्+ क्षीणम्+ क्षीणं सञ्जातमासीत्। => क्षीणम्+ सञ्जातमम्+आसीत्। सञ्जातमासीत्। => सञ्जातमम्+आसीत्। शरीरं तस्याघातन्नासहत। => शरीरम्+ तस्य+आघातन्+असहत। तस्याघातन्नासहत। => तस्य+आघातन्+असहत। पतन्नेव => पतत्+न+एव कथं मदोन्मत्त: => कथम्+ मदोन्मत्त: प्रचलन्तं तपस्विनमपि => प्रचलन्तम्+ तपस्विनम्+अपि तपस्विनमपि => तपस्विनम्+अपि किमन्धोऽसि, => किमन्धः+असि, मत्तवृषभ इव => मत्तवृषभः+ इव केवलं धावसि, => केवलम्+ धावसि, शृण्वन्नेव => शृण्वन्+एव प्रज्वलन्नास्ते। => प्रज्वलन्+आस्ते। प्रोवाच-अहमन्धोऽस्मि, => प्रोवाच-अहम्+अन्धः+अस्मि, त्वमन्धोऽसि। => त्वम्+अन्धः+असि। स्वयं मम => स्वयम्+ मम मामेव => माम्+एव अन्धोऽस्तीति => अन्धः+अस्ति+इति शीघ्रं गच्छ => शीघ्रम्+ गच्छ चास्मात्स्थानात्। => च+अस्मात्+स्थानात्। चेदस्थीन्यपि => चेद्+अस्थीनि+अपि क्रोधेनाज्वलत्। => क्रोधेन+अज्वलत्। दोषस्तु => दोषः+तु दोषस्यारोपणं करोषि। => दोषस्य+आरोपणम्+ करोषि। साम्मुख्यं करिष्यसि => साम्मुख्यम्+ करिष्यसि त्वत्समास्तपस्विन:। => त्वत्समाः+तपस्विन:। पश्याधुनैव => पश्य+अधुना+एव त्वां निपातयामि। => त्वाम्+ निपातयामि। रजकस्तपस्विनं भूमौ => रजकः+तपस्विनम्+ भूमौ सुदूरञ्चाघर्षयत् => सुदूरम्+च+अघर्षयत् अधिकं वक्ष्यसि => अधिकम्+ वक्ष्यसि चात्रैव => च+अत्रैव कपालक्रियां विधास्यामि। => कपालक्रियाम्+ विधास्यामि। तत्कालमेव => तत्कालम्+एव अहन्तु => अहम्+तु साधुरस्मि। => साधुः+अस्मि। कथं मया => कथम्+ मया व्यर्थमेव => व्यर्थम्+एव महानपराध: => महान्+अपराध: रजकं प्रोवाच- => रजकम्+ प्रोवाच- नहि-यद्यधुनापि => नहि-यत्+अधुना+अपि तस्मात्प्रचलित:। => तस्मात्+प्रचलित:। पश्चात्तापमकरोत्। => पश्चात्तापम्+अकरोत्। चाद्य => च+अद्य केयं घटना => का+इयम्+ घटना अनामयञ्चापृच्छत्। => अनामयम्+च+अपृच्छत्। कुत्रासी:, => कुत्र+असि, अहं विपन्नावस्थायां => अहम्+ विपत्+न+अवस्थायाम्+ विपन्नावस्थायां निपतित:। => विपत्+न+अवस्थायाम्+ निपतित:। अहन्तु => अहम्+तु सेवायामोवासम्। => सेवायाम्+एव+आसम्। रजकस्तथा => रजकः+तथा केवलं तयो: => केवलम्+ तयो: नाटकमपश्यम्। => नाटकम्+अपश्यम्। चाण्डालश्चाहमेवासम् देवो => चाण्डालः+च+अहम्+एव+आसम्+ देवः कलहं कर्तुं => कलहम्+ कर्तुम्+ कर्तुं क: => कर्तुम्+ क: शक्नोति-अहं भवतां => शक्नोति-अहम्+ भवताम्+ भवतां सेवायां => भवताम्+ सेवायाम्+ सेवायां समुपस्थित => सेवायाम्+ समुपस्थितः+ समुपस्थित आसम्। => समुपस्थितः+ आसम्। पुनर्मुनिब्रवीत्-नहि => पुनः+मुनिः+अब्रवीत्-नहि चाण्डालस्तत्र => चाण्डालः+तत्र नासीत्। => न+आसीत्। मामपशब्देन => माम्+अपशब्देन पृथिव्यां न्यपातयत्। => पृथिव्याम्+ न्यपातयत्। समारूढ़ आसीत्, => समारूढ़ः+ आसीत्, अहमपश्यं यदद्य => अहम्+अपश्यम्+ यत्+अद्य यदद्य => यत्+अद्य तात्पर्यं ज्ञातवान्। => तात्पर्यम्+ ज्ञातवान्। वणिगेको न्यवसत्। => वणिक्+एकः+ न्यवसत्। साहसन्तु => साहसम्+तु नासीत्परमयं वावदूक => न+आसीत्+परम्+अयम्+ वावदूकः+ वावदूक आसीत्। => वावदूकः+ आसीत्। निर्धनोऽप्ययं चात्मप्रशंसामकरोत्प्रत्यहम्। => निर्धनः+अपि+अयम्+ च+आत्मप्रशंसाम्+अकरोत्+प्रत्यहम्। चात्मप्रशंसामकरोत्प्रत्यहम्। => च+आत्मप्रशंसाम्+अकरोत्+प्रत्यहम्। स्वाजीविकामचालयत्। => स्वाजीविकाम्+अचालयत्। किञ्चित्प्रातराशं कृत्वा => किञ्चित्+प्रातराशम्+ कृत्वा गृहान्निर्गच्छतिस्म। => गृहात्+निर्गच्छतिस्म। सायं स्वगृहमागच्छत्। => सः+अयम्+ स्वगृहम्+अगच्छत्। स्वगृहमागच्छत्। => स्वगृहम्+अगच्छत्। विलम्बो भवति => विलम्बः+ भवति कारणमपृच्छत्। => कारणम्+अपृच्छत्। वावदूकोऽयं कामप्यप्रत्याशितां => वावदूकः+अयम्+ काम्+अपि+अप्रत्याशिताम्+ कामप्यप्रत्याशितां घटनामश्रावयत्। => काम्+अपि+अप्रत्याशिताम्+ घटनाम्+अश्रावयत्। घटनामश्रावयत्। => घटनाम्+अश्रावयत्। परं पत्नी => परम्+ पत्नी स्वभावं सम्यक्तया => स्वभावम्+ सम्यक्तया यदयं भयद्रुतो => यत्+अयम्+ भयद्रुतः जनो वर्तते। => जनः+ वर्तते। कदाचित्पत्नी => कदाचित्+पत्नी चाकथयत् => च+अकथयत् किमर्थं व्यर्थमेवात्मप्रशंसां => किमर्थम्+ व्यर्थम्+एव+आत्मप्रशंसाम्+ व्यर्थमेवात्मप्रशंसां करोति। => व्यर्थम्+एव+आत्मप्रशंसाम्+ करोति। भीतोऽपि => भीतः+अपि दस्यूनां साम्मुखस्य => दस्यूनाम्+ साम्मुखस्य वार्तां करोति। => वार्ताम्+ करोति। कदाचित्त्वं मम => कदाचित्+त्वम्+ मम चेत्तदाश्चर्यचकिता => चेत्+तदा+आश्चर्यचकिता चावश्यमेव => च+अवश्यम्+एव करणीयास्ति। => करणीया+अस्ति। पतिं प्रोचे-भवानद्य => पतिम्+ प्रोचे-भवान्+अद्य प्रोचे-भवानद्य => प्रोचे-भवान्+अद्य कं ग्रामं => कम्+ ग्रामम्+ ग्रामं गच्छति? => ग्रामम्+ गच्छति? ग्रामश्चातीव => ग्रामः+च+अतीव व्यचारयदद्य => व्यचारयत्+अद्य चावश्यमेव => च+अवश्यम्+एव विलम्बो भविता। => विलम्बः+ भविता। शौर्यस्याद्य => शौर्यस्य+अद्य परीक्षां करोमि। => परीक्षाम्+ करोमि। वेषं परिवर्त्य => वेषम्+ परिवर्त्य परिव्याप्त आसीत्। => परिव्याप्तः+ आसीत्। बहिर्गत्वा => बहिः+गत्वा पुरुषवेषं धारितवती। => पुरुषवेषम्+ धारितवती। यष्टिकां गृहीत्वा => यष्टिकाम्+ गृहीत्वा स्वपतिं प्रतीक्षते। => स्वपतिम्+ प्रतीक्षते। दूरादेव => दूरात्+एव पतिमागच्छन्तमवालोकयत्। => पतिम्+आगच्छन्तम्+अवलोकयत्। मदविह्वलो भूत्वा => मदविह्वलः+ भूत्वा स्थापयात्र => स्थापय+अत्र समस्येयं नूतना => समस्या+इयम्+ नूतना चाद्य => च+अद्य दस्युरयं कदाचिन्मम => दस्युः+अयम्+ कदाचित्+मम कदाचिन्मम => कदाचित्+मम प्राणान्तं करिष्यति, => प्राणान्तम्+ करिष्यति, वस्तून्यत्रैव => वस्तूनि+अत्रैव इत्थं पोटलिकामेव => इत्थम्+ पोटलिकाम्+एव पोटलिकामेव => पोटलिकाम्+एव शीघ्रं पलायनं => शीघ्रम्+ पलायनम्+ पलायनं कुरु। => पलायनम्+ कुरु। पोटलिकां स्वहस्ते => पोटलिकाम्+ स्वहस्ते स्वपतिं चपेटिकामेकां => स्वपतिम्+ चपेटिकाम्+एकाम्+ चपेटिकामेकां दत्तवती। => चपेटिकाम्+एकाम्+ दत्तवती। एकहोरापर्यन्तमत्रैव => एकहोरापर्यन्तम्+अत्रैव तस्मात्प्रचलिता। => तस्मात्+प्रचलिता। वणिग्भयेन => वणिक्+भयेन कम्पमान आसीत्। => कम्पमानः+ आसीत्। व्यचारयच्च-भाग्येनाहमद्य => व्यचारयत्+च-भाग्येन+अहम्+अद्य जीवितश्चातिष्ठम्। => जीवितः+च+अतिष्ठम्। कदाचिद्दस्यु => कदाचित्+दस्युः प्रहरेदिति => प्रहरेत्+इति द्विहोरापर्यन्तं तत्रैवास्थात्। => द्विहोरापर्यन्तम्+ तत्रैव+अवस्थात्। तत्रैवास्थात्। => तत्रैव+अवस्थात्। स्वगृहं प्राप। => स्वगृहम्+ प्राप। प्रविश्यैव => प्रविश्य+एव कथमद्य => कथम्+अद्य भृशं विलम्बेन => भृशम्+ विलम्बेन वस्तूनां पोटलिका => वस्तूनाम्+ पोटलिका विचित्रैका => विचित्र+एका पातिव्रत्येनैवाहमद्य => पातिव्रत्येन+एव+अहम्+अद्य अद्याहं दस्युभि: => अद्य+अहम्+ दस्युभि: परिवृतश्चासं होरापर्यन्तं => परिवृतः+च+आसम्+ होरापर्यन्तम्+ होरापर्यन्तं संघर्ष: => होरापर्यन्तम्+ संघर्ष: अहमेतादृशं जन्यमकुर्वं, => अहम्+एतादृशम्+ जन्यम्+अकुर्वम्, जन्यमकुर्वं, => जन्यम्+अकुर्वम्, प्रधावन्तस्ते => प्रधावन्तः+ते मदीयां पोटलिकामनयन्। => मदीयाम्+ पोटलिकाम्+अनयन्। पोटलिकामनयन्। => पोटलिकाम्+अनयन्। प्राविशदन्यथा => प्राविशत्+अन्यथा चानर्थ: => च+अनर्थ: स्वात्मप्रशंसां श्रुत्वा => स्वात्मप्रशंसाम्+ श्रुत्वा किमर्थं मिथ्याप्रलापं => किमर्थम्+ मिथ्याप्रलापम्+ मिथ्याप्रलापं करोति? => मिथ्याप्रलापम्+ करोति? दस्यवश्चासन्। => दस्यवः+च+आसन्। अहमेवासं तत्र => अहम्+एव+आसम्+ तत्र कृताऽऽसीत्। => कृता+आसीत्। त्वमेवासी: => त्वम्+एव+असी: किं चपेटिकादानावसरे => किम्+ चपेटिकात्+अनावसरे चपेटिकादानावसरे => चपेटिकात्+अनावसरे मामुपकृतवन्तौ। => माम्+उपकृतवन्तौ। सप्तनक्षत्रात्मकं भवनं => सप्तनक्षत्रात्मकम्+ भवनम्+ भवनं निर्मापितमासीत्। => भवनम्+ निर्मापितम्+आसीत्। निर्मापितमासीत्। => निर्मापितम्+आसीत्। सर्वविधं सौविध्यं => सर्वविधम्+ सौविध्यम्+ सौविध्यं सुसम्पादितम्। => सौविध्यम्+ सुसम्पादितम्। भवनमेतद् => भवनम्+एतदत् दर्शनीयमासीत्। => दर्शनीयम्+आसीत्। प्रवेशमकरोत्। => प्रवेशम्+अकरोत्। तस्मिन्भवने => तस्मिन्+भवने प्रसुप्त आसीत्। => प्रसुप्तः+ आसीत्। ध्वनिरेक: => ध्वनिः+एक: साहसं कृत्वा => साहसम्+ कृत्वा शयनमकरोत् => शयनम्+अकरोत् किञ्चित्कालानन्तरं पुनस्तथैव => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ पुनः+तथैव पुनस्तथैव => पुनः+तथैव ध्वनिर्निर्गत:। => ध्वनिः+निर्गत:। गृहान्निर्गत:। => गृहात्+निर्गत:। दु:खितोभूत्वा => दु:खितः+भूत्वा सभां प्राप, => सभाम्+ प्राप, घटितां समस्तां => घटिताम्+ समस्ताम्+ समस्तां घटनामवर्णयत्। => समस्ताम्+ घटनाम्+अवर्णयत्। घटनामवर्णयत्। => घटनाम्+अवर्णयत्। निर्माणं कारितवान् => निर्माणम्+ कारितवान् परं सर्वं => परम्+ सर्वम्+ सर्वं निरर्थकं => सर्वम्+ निरर्थकम्+ निरर्थकं सञ्जातम्। => निरर्थकम्+ सञ्जातम्। भवानेव => भवान्+एव किं करणीयमिति। => किम्+ करणीयम्+इति। करणीयमिति। => करणीयम्+इति। मदीयेच्छा => मदीया+इच्छा भव्यभवनेऽपि => भव्यभवने+अपि निवसितुन्न => निवसितुम्+न पृष्टवान्-किं भवानिच्छति, => पृष्टवान्-किम्+ भवान्+इच्छति, भवानिच्छति, => भवान्+इच्छति, भवनमेतत् => भवनम्+एतत् स्पष्टं वदतु। => स्पष्टम्+ वदतु। व्ययितान्येतस्य => व्ययितानि+एतस्य सत्यं सत्यं => सत्यम्+ सत्यम्+ सत्यं कथितवान्। => सत्यम्+ कथितवान्। तत्कालमेव => तत्कालम्+एव सर्वं धनं => सर्वम्+ धनम्+ धनं प्राप्तवान्। => धनम्+ प्राप्तवान्। स्वगृहमागत:। => स्वगृहम्+आगत:। निश्चितं यदहं => निश्चितम्+ यत्+अहम्+ यदहं स्वयमेव => यत्+अहम्+ स्वयम्+एव स्वयमेव => स्वयम्+एव शयनं करिष्यामि, => शयनम्+ करिष्यामि, किमस्ति => किम्+अस्ति नृपतिस्तत्रैकाकी => नृपतिः+तत्र+एकाकी शयनमकरोत्। => शयनम्+अकरोत्। ध्वनिर्निर्गत:। => ध्वनिः+निर्गत:। अहं पतामि, => अहम्+ पतामि, अहं पतामि => अहम्+ पतामि द्वित्रिवारमित्थमेव => द्वित्रिवारम्+इत्थम्+एव ध्वनिरागत:। => ध्वनिः+आगत:। नृपतिरपि => नृपतिः+अपि तथैवोत्तरं दत्तवान्। => तथैव+उत्तरम्+ दत्तवान्। पुरुषस्यास्य => पुरुषस्य+अस्य वर्णनं प्राप्यते। => वर्णनम्+ प्राप्यते। यन्महता => यत्+महता सञ्जातायां सिद्ध्यामधोभागतो => सञ्जातायाम्+ सिद्ध्याम्+अधोभागतः सिद्ध्यामधोभागतो => सिद्ध्याम्+अधोभागतः रात्रावस्यां परिपूर्यते। => रात्रौ+अस्याम्+ परिपूर्यते। इत्थमेव => इत्थम्+एव प्रतिरात्रिं कर्तुं => प्रतिरात्रिम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्यते। => कर्तुम्+ शक्यते। शिरोभागतस्तस्य => शिरोभागतः+तस्य कर्तनं क्रियते => कर्तनम्+ क्रियते इयं कथा => इयम्+ कथा पूजनमकरोत् => पूजनम्+अकरोत् प्रातर्वायुरिवेयं वार्ता => प्रातः+वायुः+इव+इयम्+ वार्ता वार्तामिमां ज्ञातवॉस्तदा => वार्ताम्+इमाम्+ ज्ञातवान्+तदा ज्ञातवॉस्तदा => ज्ञातवान्+तदा नितरां दु:खितोऽभवत्। => नितराम्+ दु:खितः+अभवत्। दु:खितोऽभवत्। => दु:खितः+अभवत्। स्वभाग्यं निन्दन् => स्वभाग्यम्+ निन्दन् सन्तप्तश्चातीव => सन्तप्तः+च+अतीव निर्मितं भवनमपि => निर्मितम्+ भवनम्+अपि भवनमपि => भवनम्+अपि गतं स्वर्णपुरुषोऽपि। => गतम्+ स्वर्णपुरुषः+अपि। स्वर्णपुरुषोऽपि। => स्वर्णपुरुषः+अपि। भवतामिच्छा => भवताम्+इच्छा स्वभवनं स्वर्णपुरुषमपि। => स्वभवनम्+ स्वर्णपुरुषम्+अपि। स्वर्णपुरुषमपि। => स्वर्णपुरुषम्+अपि। एतत्सर्वन्तु => एतत्+सर्वम्+तु भवतामेव => भवताम्+एव मूढानां शास्त्रार्थ: => मूढानाम्+ शास्त्रार्थ: ब्राह्मणश्चैको => ब्राह्मणः+च+एकः वाराणस्यां गत्वा => वाराणस्याम्+ गत्वा विद्याभ्यासमकरोत्। => विद्याभ्यासम्+अकरोत्। चानेकशास्त्राणां प्रकाण्ड: => च+अनेकशास्त्राणाम्+ प्रकाण्ड: स्वपुस्तकान्यश्वे => स्वपुस्तकानि+अश्वे सानन्दं स्वगृहं => सानन्दम्+ स्वगृहम्+ स्वगृहं प्रति => स्वगृहम्+ प्रति सन्निकट एव => सन्निकटे+ एव विश्रामार्थं कूपपार्श्वे => विश्रामार्थम्+ कूपपार्श्वे कुशलक्षेमपृच्छन् => कुशलक्षेम्+अपृच्छन् भवतामागमनमभूत् => भवताम्+आगमनम्+अभूत् इत्यप्यपृच्छन्। => इति+अपि+अपृच्छन्। काश्यां द्वादश-वर्षाण्यध्ययनं => काश्याम्+ द्वादश-वर्षाणि+अध्ययनम्+ द्वादश-वर्षाण्यध्ययनं कृत्वा => द्वादश-वर्षाणि+अध्ययनम्+ कृत्वा प्रतिनिवृत्तोऽस्मि। => प्रतिनिवृत्तः+अस्मि। किं भवान् => किम्+ भवान् शास्त्रार्थमपि => शास्त्रार्थम्+अपि कर्तुं शक्नोति? => कर्तुम्+ शक्नोति? यद्यस्मिन् => यत्+यस्मिन् भवेत्तर्हि => भवेत्+तर्हि भवितुमर्हति। => भवितुम्+अर्हति। व्यचारयन्-स्वग्रामस्थं पण्डितमाकारयन्तु, => व्यचारयन्-स्वग्रामस्थम्+ पण्डितम्+अकारयन्तु, पण्डितमाकारयन्तु, => पण्डितम्+अकारयन्तु, अयं किं => अयम्+ किम्+ किं पठित्वा => किम्+ पठित्वा समायातोऽस्ति। => समायातः+अस्ति। पण्डितस्तत्कालमेव => पण्डितः+तत्कालम्+एव ग्रामादाकारित:। => ग्रामात्+अकारित:। जडवल्लक्ष्यते => जडवत्+लक्ष्यते प्रश्नं पृच्छतु। => प्रश्नम्+ पृच्छतु। भवेत्तर्हि => भवेत्+तर्हि वरं स्यात्। => वरम्+ स्यात्। अयं भवत: => अयम्+ भवत: घोटकञ्च => घोटकम्+च यद्यहं पराजितो => यत्+अहम्+ पराजितः+ पराजितो भविष्यामि => पराजितः+ भविष्यामि मद्गृहस्थं श्रेष्ठं => मद्गृहस्थम्+ श्रेष्ठम्+ श्रेष्ठं वस्तु => श्रेष्ठम्+ वस्तु नेतुं शक्नोति। => नेतुम्+ शक्नोति। क्रियतां प्रश्न:? => क्रियताम्+ प्रश्न:? तात्पर्यं ब्रूहि। => तात्पर्यम्+ ब्रूहि। किमप्युत्तरमस्य => किमपि+उत्तरम्+अस्य दातुमसमर्थ: => दातुम्+असमर्थ: प्रोचु-ग्राम्यपण्डितस्तु => प्रोचु-ग्राम्यपण्डितः+तु विजयं प्राप्तवान्, => विजयम्+ प्राप्तवान्, नवागतं पण्डितं => नव+आगतम्+ पण्डितम्+ पण्डितं पराजितवान्। => पण्डितम्+ पराजितवान्। घोटकञ्च => घोटकम्+च स्वगृहं प्राप्त:। => स्वगृहम्+ प्राप्त:। पण्डिस्यापमानं कृत्वा => पण्डिस्य+अपमानम्+ कृत्वा तस्मान्निष्कासितवन्तस्ते। => तस्मात्+निष्कासितवन्तः+ते। उदासीनोऽयं पण्डित: => उदासीनः+अयम्+ पण्डित: स्वगृहं प्राप-पित्रा => स्वगृहम्+ प्राप-पित्रा किमभूत्, => किम्+अभूत्, कथमुदासीनोऽसि। => कथम्+उदासीनः+असि। घटितं तत्सर्वं => घटितम्+ तत्सर्वम्+ तत्सर्वं कथितवान्। => तत्सर्वम्+ कथितवान्। चिन्तां मा => चिन्ताम्+ मा अहं जानामि => अहम्+ जानामि तं पण्डितं => तम्+ पण्डितम्+ पण्डितं सम्यक्तया। => पण्डितम्+ सम्यक्तया। घोटकश्चात्र => घोटकः+च+अत्र शास्त्रार्थस्योत्तरमहं दास्यामि। => शास्त्रार्थस्य+उत्तरम्+अहम्+ दास्यामि। किञ्चिद्दिनान्तरं पिता => किञ्चित्+दिनान्तरम्+ पिता धौतवस्त्रं तिलकादिकञ्च => धौतवस्त्रम्+ तिलकादिकम्+च तिलकादिकञ्च => तिलकादिकम्+च तस्मिन्नेव => तस्मिन्+एव नवागतं पण्डितं => नवागतम्+ पण्डितम्+ पण्डितं विलोक्य => पण्डितम्+ विलोक्य ग्रामीणाश्चैकत्रिता: => ग्रामीणाः+च+एकत्रिता: समागमनमभूद् => समागमनम्+अभूत् प्राह-शास्त्रार्थं कुर्वन्नत्र => प्राह-शास्त्रार्थम्+ कुर्वन्+अत्र कुर्वन्नत्र => कुर्वन्+अत्र समागतोऽस्मि => समागतः+अस्मि सुदूरात्प्रदेशात्। => सुदूरात्+प्रदेशात्। इयं मम => इयम्+ मम पूर्ववज्जयपराजयस्य => पूर्ववत्+जयपराजयस्य निर्धारणं सञ्जातम्। => निर्धारणम्+ सञ्जातम्। पण्डितोऽपि => पण्डितः+अपि स्वप्रश्नं समुपस्थापयत् => स्वप्रश्नम्+ समुपस्थापयत् चपेटाद्वयं ग्रामीणपण्डितस्य => चपेटाद्वयम्+ ग्रामीणपण्डितस्य पूर्वं “तुम्बक => पूर्वम्+ “तुम्बक कथं भविष्यति => कथम्+ भविष्यति पूर्वन्तु => पूर्वम्+तु तदनन्तरं भविष्यति => तदनन्तरम्+ भविष्यति पुनश्चपेटिकाद्वयमपातयत्तस्य => पुनः+चपेटिकाद्वयम्+अपातयत्+तस्य ग्रामीणा जना: => ग्रामीणाः+ जना: जयं घोषितवन्त:। => जयम्+ घोषितवन्त:। अस्माकं ग्रामस्य => अस्माकम्+ ग्रामस्य पण्डितश्चेयन्त: => पण्डितः+च+इयन्त: कथं तुम्बानां => कथम्+ तुम्बानाम्+ तुम्बानां समुत्पत्ति: => तुम्बानाम्+ समुत्पत्ति: पण्डितो ग्रामीणपण्डितस्य => पण्डितः+ ग्रामीणपण्डितस्य घोटकञ्चान्यानि => घोटकम्+च+अन्यानि श्रेष्ठवस्तून्यपि => श्रेष्ठवस्तूनि+अपि स्वग्रामं प्रति। => स्वग्रामम्+ प्रति। स्वपुत्रं सर्वां => स्वपुत्रम्+ सर्वाम्+ सर्वां शास्त्रार्थचर्चामश्रावयत्। => सर्वाम्+ शास्त्रार्थचर्चाम्+अश्रावयत्। शास्त्रार्थचर्चामश्रावयत्। => शास्त्रार्थचर्चाम्+अश्रावयत्। एतादृशं शास्त्रार्थं => एतादृशम्+ शास्त्रार्थम्+ शास्त्रार्थं भवानेव => शास्त्रार्थम्+ भवान्+एव भवानेव => भवान्+एव कर्तुं शक्नोति। => कर्तुम्+ शक्नोति। जन्मान्धश्चैक: => जन्मान्धः+च+एक: श्लोकानयं कण्ठस्थानकरोत्। => श्लोकान्+अयम्+ कण्ठस्थान्+अकरोत्। कण्ठस्थानकरोत्। => कण्ठस्थान्+अकरोत्। प्रतिदिनं तत्कृते => प्रतिदिनम्+ तत्कृते भोजनञ्चा-गच्छति => भोजनम्+च+आगच्छति तद्भोजनं भगवन्तं => तद्भोजनम्+ भगवन्तम्+ भगवन्तं समर्प्य => भगवन्तम्+ समर्प्य जनास्तत्कृते => जनाः+तत्कृते दक्षिणामपि => दक्षिणाम्+अपि एवं बहूनि => एवम्+ बहूनि रूप्यकाण्यप्ययमेकत्रितान्यकरोत्। => रूप्यकाणि+अपि+अयम्+एकत्रितानि+अकरोत्। रुप्यके-भ्यश्चायं दीनारानक्रीणात्। => रुप्यकेभ्यः+च+अयम्+ दीनारान्+अक्रीणात्। दीनारानक्रीणात्। => दीनारान्+अक्रीणात्। दीनारानयं सर्वदा => दीनारान्+अयम्+ सर्वदा विषयेऽस्मिन्कस्यापि => विषये+अस्मिन्+कस्यापि विश्वासं नाकरोदयम्। => विश्वासम्+ न+अकरोत्+अयम्। नाकरोदयम्। => न+अकरोत्+अयम्। पञ्वचञ्चकास्तत्र => पञ्चवञ्चकाः+तत्र तेऽब्रुवन् => ते+अब्रुवन् वयं मोहमयीनगरस्य => वयम्+ मोहमयीनगरस्य रत्नपरीक्षकास्तीर्थयात्रार्थं विनिर्गता:। => रत्नपरीक्षकाः+तीर्थयात्रार्थम्+ विनिर्गता:। अद्यतनं दिनं => अद्यतनम्+ दिनम्+ दिनं धन्यमस्ति => दिनम्+ धन्यम्+अस्ति धन्यमस्ति => धन्यम्+अस्ति यत्कस्यापि => यत्+कस्यापि दर्शनं सञ्जातम्। => दर्शनम्+ सञ्जातम्। भोजनमस्मदीयमेव => भोजनम्+अस्मदीयम्+एव सादरं प्रदत्तं => सादरम्+ प्रदत्तम्+ प्रदत्तं भोजनं => प्रदत्तम्+ भोजनम्+ भोजनं ग्रहीतम्। => भोजनम्+ ग्रहीतम्। दीनारमेकं प्रायच्छन् => दीनारम्+एकम्+ प्रायच्छन् इत्थं त्रीणि => इत्थम्+ त्रीणि यावत्ते => यावत्+ते तेऽकथयन्-वयं तीर्थायात्रार्थं => ते+अकथयन्-वयम्+ तीर्थयात्रार्थम्+ तीर्थायात्रार्थं विनिर्गता: => तीर्थयात्रार्थम्+ विनिर्गता: चास्माभि: => च+अस्माभि: काठिन्यमनुभूयते। => काठिन्यम्+अनुभूयते। अस्माकं तु => अस्माकम्+ तु नियमो वर्तते => नियमः+ वर्तते यत्कमपि => यत्+कमपि सन्तपुरुषं भोजनं => सन्तपुरुषम्+ भोजनम्+ भोजनं कारयित्वा => भोजनम्+ कारयित्वा दीनारं दत्वा => दीनारम्+ दत्वा तदनन्तरमेव => तदनन्तरम्+एव भोजनं कुर्म:। => भोजनम्+ कुर्म:। परं कदाचिद् => परम्+ कदाचिद् यावत्सन्तपुरुषस्य => यावत्+सन्तपुरुषस्य दर्शनमेव => दर्शनम्+एव अतो वयमपि => अतः+ वयम्+अपि वयमपि => वयम्+अपि निराहारास्तिष्ठाम:। => निराहाराः+तिष्ठाम:। वयं सादरं => वयम्+ सादरम्+ सादरं निवेदयामो => सादरम्+ निवेदयामः+ निवेदयामो यद्भवानस्माभि: => निवेदयामः+ यत्+भवान्+अस्माभि: यद्भवानस्माभि: => यत्+भवान्+अस्माभि: रत्नपरीक्षकाणां विनयपूर्णेनाग्रहेण => रत्नपरीक्षकाणाम्+ विनयपूर्णेन+आग्रहेण विनयपूर्णेनाग्रहेण => विनयपूर्णेन+आग्रहेण स्वस्वीकृतिं दत्तवान्। => स्वस्वीकृतिम्+ दत्तवान्। विचारितं यत्तीर्थयात्रापि => विचारितम्+ यत्+तीर्थयात्रा+अपि यत्तीर्थयात्रापि => यत्+तीर्थयात्रा+अपि स्वर्णदीनाराश्चापि => स्वर्णदीनाराः+च+अपि भोजनमपि => भोजनम्+अपि सम्मानपूर्वकं मिलिष्यति। => सम्मानपूर्वकम्+ मिलिष्यति। वञ्चका मनसि => वञ्चकाः+ मनसि स्वामिनं रथ => स्वामिनम्+ रथ शुभारम्भं कृतवन्त:। => शुभारम्भम्+ कृतवन्त:। इतश्चान्धसंन्यासी => इतः+च+अन्धसंन्यासी कुञ्चिकां रक्षकाय => कुञ्चिकाम्+ रक्षकाय सुदूरं विनिर्गता:। => सुदूरम्+ विनिर्गता:। प्रतिदिनं ते => प्रतिदिनम्+ ते संन्यासिनं भोजनं => संन्यासिनम्+ भोजनम्+ भोजनं कारयित्वा => भोजनम्+ कारयित्वा दीनारमेकं प्रायच्छन्। => दीनारम्+एकम्+ प्रायच्छन्। गहनं वनं => गहनम्+ वनम्+ वनं समागतम्। => वनम्+ समागतम्। भवानुत्तरतु। => भवान्+उत्तरतु। इतश्चैक: => इतः+च+एक: शीघ्रमेव => शीघ्रम्+एव वयमग्रे => वयम्+अग्रे वयं राजमार्गेणागच्छाम:। => वयम्+ राजमार्गेण+आगच्छाम:। राजमार्गेणागच्छाम:। => राजमार्गेण+आगच्छाम:। लुण्ठका भविष्यन्ति => लुण्ठकाः+ भविष्यन्ति तस्मिन्पदातिमार्गे। => तस्मिन्+पदातिमार्गे। किमर्थं गच्छन्ति। => किमर्थम्+ गच्छन्ति। इतस्तु => इतः+तु प्रस्तरखण्डैस्तान् => प्रस्तरखण्डैः+तान् वराकश्चान्धसंन्यासी => वराकः+च+अन्धसंन्यासी प्राचलदेकाकी => प्राचलत्+एकाकी तस्मिस्तिर्यग्मार्गे। => तस्मिन्+तिर्यक्+मार्गे। शुभेच्छुना => शुभ+इच्छुना दूरादेव => दूरात्+एव नायं मार्ग:, => न+अयम्+ मार्ग:, प्रस्तरखण्डान्निष्कास्य => प्रस्तरखण्डान्+निष्कास्य तं प्रति => तम्+ प्रति जनाश्चापि => जनाः+च+अपि स्वामिनं न्यवारयन्किन्तु => स्वामिनम्+ न्यवारयन्+किन्तु न्यवारयन्किन्तु => न्यवारयन्+किन्तु दुर्भाग्यवशाद्धितकारि => दुर्भाग्यवशात्+हितकारि वचनमपि => वचनम्+अपि नाशृणोत्। => न+अशृणोत्। परिखायां न्यपतत्। => परिखायाम्+ न्यपतत्। चानेन => च+अनेन निधनं जायते। => निधनम्+ जायते। शासनं सुव्यवस्थितं => शासनम्+ सुव्यवस्थितम्+ सुव्यवस्थितं तथा => सुव्यवस्थितम्+ तथा न्यायसम्प्न्नमासीत्। => न्यायसम्पन्नम्+आसीत्। तत्रोज्जयिनीनगरे => तत्र+उज्जयिनीनगरे परस्परं प्रगाढ़ा => परस्परम्+ प्रगाढ़ा चासीत्। => च+आसीत्। अस्माकं प्रीतिर्भविष्येऽपि => अस्माकम्+ प्रीतिः+भविष्ये+अपि प्रीतिर्भविष्येऽपि => प्रीतिः+भविष्ये+अपि यदावयो: => यत्+आवयो: भवेत्तथान्यस्य => भवेत्+तथा+अन्यस्य भवेत्तर्हि => भवेत्+तर्हि परस्परं विवाहं => परस्परम्+ विवाहम्+ विवाहं करिष्याव:। => विवाहम्+ करिष्याव:। तेनावयोर्मैत्री => तेन+आवयोः+मैत्री लिखितानुबन्धनं कृतवन्तौ => लिखितानुबन्धनम्+ कृतवन्तौ चास्य => च+अस्य भाग्यवशादेकस्य => भाग्यवशात्+एकस्य सञ्जातश्चान्यस्य => सञ्जातः+च+अन्यस्य परस्परं भृशं => परस्परम्+ भृशम्+ भृशं मुमुदाते। => भृशम्+ मुमुदाते। विधेर्विधानं विचित्रं => विधेः+विधानम्+ विचित्रम्+ विचित्रं वर्तते। => विचित्रम्+ वर्तते। नरश्चान्यद् => नरः+च+अन्यत् विधिश्चान्यत्। => विधिः+च+अन्यत्। अदृष्टं दैवं => अदृष्टम्+ दैवम्+ दैवं यत्किमपि => दैवम्+ यत्किमपि कर्तुं शक्नोति। => कर्तुम्+ शक्नोति। बालोऽयं पञ्चवर्षस्य => बालः+अयम्+ पञ्चवर्षस्य सञ्जातस्तदा => सञ्जातः+तदा पितुर्निधनं सञ्जातम्। => पितुः+निधनम्+ सञ्जातम्। यथाकथञ्चित्पुत्रस्य => यथाकथञ्चित्+पुत्रस्य पालनं कृतवती। => पालनम्+ कृतवती। यथासमयं तं => यथासमयम्+ तम्+ तं विद्याध्ययने => तम्+ विद्याध्ययने कालक्रमेणायं कोटिपतिर्जात:। => कालक्रमेण+अयम्+ कोटिपतिः+जात:। कोटिपतिर्जात:। => कोटिपतिः+जात:। उद्योगपतिरयं स्वसुताया => उद्योगपतिः+अयम्+ स्वसुतायाः विवाहार्थं कमपि => विवाहार्थम्+ कमपि श्रेष्ठिवर्यमन्वेषयति => श्रेष्ठिवर्यम्+अन्वेषयति स व्यचारयत्तस्य => सः+ व्यचारयत्+तस्य व्यचारयत्तस्य => व्यचारयत्+तस्य मत्पुत्र्या निर्वाह: => मत्पुत्र्याः+ निर्वाह: कथं भविष्यति? => कथम्+ भविष्यति? स तेन => सः+ तेन समं सम्बन्धविच्छेदं => समम्+ सम्बन्धविच्छेदम्+ सम्बन्धविच्छेदं कृतवान्। => सम्बन्धविच्छेदम्+ कृतवान्। विचारितम्-कथन्न विक्रमादित्येन => विचारितम्-कथम्+ न करिष्यामि? => विवाहम्+करिष्यामि? विक्रमादित्यसमीपं गत्वा => विक्रमादित्यसमीपम्+ गत्वा स्वप्रस्तावं प्रास्तौत्। => स्वप्रस्तावम्+ प्रास्तौत्। विक्रमेणोररीकृतोऽयं प्रस्ताव:। => विक्रमेण+उररीकृतः+अयम्+ प्रस्ताव:। नागरिकास्तथ्येनानेवागताः => नागरिकाः+तथ्येन+अनेन+अवगताः वरयात्रार्थं हस्तिनं => वरयात्रार्थम्+ हस्तिनम्+ हस्तिनं समारूढश्चासीत्। => हस्तिनम्+ समारूढः+च+आसीत्। समारूढश्चासीत्। => समारूढः+च+आसीत्। श्रेष्ठिगृहं प्रति => श्रेष्ठिगृहम्+ प्रति हर्म्यपृष्ठेष्वारुह्य => हर्म्यपृष्ठेषु+आरुह्य वरयात्रां पश्चन्तश्चासन्। => वरयात्राम्+ पश्यन्तः+च+आसन्। पश्चन्तश्चासन्। => पश्यन्तः+च+आसन्। इतो निर्धनश्रेष्ठिन: => इतः+ निर्धनश्रेष्ठिन: मातुरीदृशीमवस्थां वीक्ष्य => मातुः+ईदृशीम्+अवस्थाम्+ वीक्ष्य किमर्थमधुना => किमर्थम्+अधुना पिताद्य => पिता+अद्य ह्यभविष्यत्तर्हि => हि+अभविष्यत्+तर्हि वरयात्रेयमस्मद्गृहं समागमिष्यत्। => वरयात्रा+इयम्+अस्मत्+गृहम्+ समागमिष्यत्। एतच्छ्रुत्वा => एतत्+श्रुत्वा पुत्रश्चाश्चर्यचकित: => पुत्रः+च+आश्चर्यचकित: कपोलयोश्चाश्रूणि => कपोलयोः+च+अश्रूणि सर्वरहस्यं प्रकटीचकार। => सर्वरहस्यम्+ प्रकटीचकार। लिखितानुबन्धनपत्रञ्च => लिखितानुबन्धनपत्रम्+च अनुबन्धपत्रं पठित्वा => अनुबन्धपत्रम्+ पठित्वा नागरिकाश्चापि => नागरिकाः+च+अपि साक्षिणश्चासन्। => साक्षिणः+च+आसन्। न्यूनातिन्यूनमस्मिन् => न्यूनातिन्यूनम्+अस्मिन् युवकोऽयमेकस्योच्चभवनस्य => युवकः+अयम्+एकस्य+उच्चभवनस्य पृष्ठमारुरोह। => पृष्ठम्+आरुरोह। यस्माद्राज्ञो => यस्मात्+राज्ञः चासीत्। => च+आसीत्। गजपृष्ठस्थितो राजा => गजपृष्ठस्थितः+ राजा सन्निकटमागच्छत्तदा => सन्निकटम्+आगच्छत्+तदा युवकोऽयं प्रोच्चस्वरेण => युवकः+अयम्+ प्रोच्चस्वरेण दयालुर्भवान् => दयालुः+भवान् युवकास्यास्य => युवकस्य+अस्य व्यथां शृणोतु। => व्यथाम्+ शृणोतु। कर्णकुहरयोर्ध्वनिरयं पतित: => कर्णकुहरयोः+ध्वनिः+अयम्+ पतित: प्रजावत्सलो नृपतिर्युवानमेनं => प्रजावत्सलः+ नृपतिः+य़ुवानम्+एनम्+ नृपतिर्युवानमेनं स्वाङ्के => नृपतिः+य़ुवानम्+एनम्+ स्वाङ्के किं कथयितुमिच्छसि? => किम्+ कथयितुम्+इच्छसि? कथयितुमिच्छसि? => कथयितुम्+इच्छसि? तवान्तर्व्यथा? => तव+अन्तर्व्यथा? तदनुबन्धपत्रं दर्शितवान्। => तत्+अनुबन्धपत्रम्+ दर्शितवान्। पत्रं पठित्वा => पत्रम्+ पठित्वा वरयात्रेयं श्रेष्ठिनो => वरयात्रा+इयम्+ श्रेष्ठिनः स्वागतार्थं सम्मुखे => स्वागतार्थम्+ सम्मुखे समुपस्थित आसीत्। => समुपस्थितः+ आसीत्। पत्रमेतत्किं भवद्धस्तलिखितं => पत्रम्+एतत्+किम्+ भवत्+हस्तलिखितम्+ भवद्धस्तलिखितं वर्तते? => भवत्+हस्तलिखितम्+ वर्तते? पत्रं विलोक्य => पत्रम्+ विलोक्य विजयो भवति, => विजयः+ भवति, नासत्यस्य। => न+असत्यस्य। शीघ्रं वद, => शीघ्रम्+ वद, हस्तलिखितं वर्तते => हस्तलिखितम्+ वर्तते चानुबन्धपत्रमेतत्? => च+अनुबन्धपत्रम्+एतत्? प्रोवाच-पत्रमेतत्तु => प्रोवाच-पत्रम्+एतत्+तु हस्तलिखितं वर्तते। => हस्तलिखितम्+ वर्तते। लिखितानुसारं कार्यं => लिखितानुसारम्+ कार्यम्+ कार्यं कथन्न => कार्यम्+ कथम्+न कथन्न => कथम्+न स्थितिरपि => स्थितिः+अपि एतदर्थमेवैतत्संवृत्तम्। => एतदर्थम्+एव+एतत्+संवृत्तम्। प्राह-किमयमसहायो मित्रपुत्रस्तव => प्राह-किम्+अयम्+असहायः+ मित्रपुत्रः+तव मित्रपुत्रस्तव => मित्रपुत्रः+तव सुतो नास्ति? => सुतः+ न+अस्ति? नास्ति? => न+अस्ति? भौतिकं धनं => भौतिकम्+ धनम्+ धनं सम्पदश्च। => धनम्+ सम्पदः+च। सम्पदश्च। => सम्पदः+च। परिधानार्थं दत्तवान्। => परिधानार्थम्+ दत्तवान्। तत्रस्थं सम्पूर्णं => तत्रस्थम्+ सम्पूर्णम्+ सम्पूर्णं परिदृश्यं => सम्पूर्णम्+ परिदृश्यम्+ परिदृश्यं परिवर्तितमासीत्। => परिदृश्यम्+ परिवर्तितम्+आसीत्। परिवर्तितमासीत्। => परिवर्तितम्+आसीत्। विक्रमादित्यो जयतु-ध्वनिरयं => विक्रमादित्यः+ जयतु-ध्वनिः+अयम्+ जयतु-ध्वनिरयं सर्वत्र => जयतु-ध्वनिः+अयम्+ सर्वत्र न्यायप्रियो नृपतिर्वस्तुत: => न्यायप्रियः+ नृपतिः+वस्तुत: नृपतिर्वस्तुत: => नृपतिः+वस्तुत: प्रजापालको भवति। => प्रजापालकः+ भवति। विचारितं यज्जना: => विचारितम्+ यत्+जना: यज्जना: => यत्+जना: वैषम्यं समुत्पादयन्ति। => वैषम्यम्+ समुत्पादयन्ति। सुस्थिरां व्यवस्थां => सुस्थिराम्+ व्यवस्थाम्+ व्यवस्थां विधातुमेवायं => व्यवस्थाम्+ विधातुम्+एव+अयम्+ विधातुमेवायं नियमं => विधातुम्+एव+अयम्+ नियमम्+ नियमं कृतवान् => नियमम्+ कृतवान् व्यवस्थामिमां हृदयेन => व्यवस्थाम्+इमाम्+ हृदयेन पर्वतस्योपत्यकायां ट्रबुआंगसाननामको => पर्वतस्य+उपत्यकायाम्+ ट्रबुआंगसाननामकः+ ट्रबुआंगसाननामको ग्राम => ट्रबुआंगसाननामकः+ ग्रामः+ ग्राम आसीत्। => ग्रामः+ आसीत्। परिवारश्चैको न्यवसत्। => परिवारः+च+एकः+ न्यवसत्। वीरतायामजेयश्चायं परिवार:। => वीरतायाम्+अजेयः+च+अयम्+ परिवार:। लियूनामको बालको => नियूनामकः+ बालकः+ बालको लक्ष्यभेदेन => बालकः+ लक्ष्यभेदेन चोड्डीयमानं खगमपि => च+उड्डीयमानम्+ खगम्+अपि खगमपि => खगम्+अपि स बाणेन => सः+ बाणेन लुब्धकाश्चापि => लुब्धकाः+च+अपि चकिता जायन्तेस्म। => चकिताः+ जायन्तेस्म। स्वज्येष्ठभ्रातरं ननं => स्वज्येष्ठभ्रातरम्+ ननम्+ ननं प्रोवाच, => ननम्+ प्रोवाच, अहं गजस्योपरि => अहम्+ गजस्य+उपरि गजस्योपरि => गजस्य+उपरि चारोहणं कर्तुमिच्छामि। => च+आरोहणम्+ कर्तुम्+इच्छामि। कर्तुमिच्छामि। => कर्तुम्+इच्छामि। त्वं लघीयान् => त्वम्+ लघीयान् गजं वशीकर्तुं => गजम्+ वशीकर्तुम्+ वशीकर्तुं न => वशीकर्तुम्+ न दृष्टं किं => दृष्टम्+ किम्+ किं भवता => किम्+ भवता मदीयं कौशलम्। => मदीयम्+ कौशलम्। चाज्ञा => च+आज्ञा परं........। => परम्+........। प्रतिज्ञां चकार => प्रतिज्ञाम्+ चकार सदस्या अग्निं => सदस्याः+ अग्निम्+ अग्निं प्रज्वाल्योपविष्टाः। => अग्निम्+ प्रज्वाल्य+उपविष्टाः। प्रज्वाल्योपविष्टाः। => प्रज्वाल्य+उपविष्टाः। चासीत् => च+आसीत् भयंकरं जन्यमायोजितमासीत्। => भयंकरम्+ जन्यम्+आयोजितम्+आसीत्। जन्यमायोजितमासीत्। => जन्यम्+आयोजितम्+आसीत्। शौर्यपूर्णां गाथां => शौर्यपूर्णाम्+ गाथाम्+ गाथां श्रुत्वा => गाथाम्+ श्रुत्वा अहमपि => अहम्+अपि भवितुमिच्छामि। => भवितुम्+इच्छामि। इत्थं परिवारस्य => इत्थम्+ परिवारस्य सदस्या निद्रापरवशीभूता: => सदस्याः+ निद्रापरवशीभूता: स्वप्नमिव => स्वप्नम्+इव पश्यन्नास्ते, => पश्यन्+आस्ते, यदयं हस्तिमस्तकमुपविष्टोऽस्ति। => यत्+अयम्+ हस्तिमस्तकम्+उपविष्टः+अस्ति। हस्तिमस्तकमुपविष्टोऽस्ति। => हस्तिमस्तकम्+उपविष्टः+अस्ति। शरीरं स्वर्णपदकैर्मण्डितमासीत्। => शरीरम्+ स्वर्णपदकैः+मण्डितम्+आसीत्। स्वर्णपदकैर्मण्डितमासीत्। => स्वर्णपदकैः+मण्डितम्+आसीत्। शब्दं कुर्वाणाश्चासन्। => शब्दम्+ कुर्वाणाः+च+आसन्। कुर्वाणाश्चासन्। => कुर्वाणाः+च+आसन्। सम्भवतश्चैते => सम्भवतः+च+एते स्वप्नाज्जाग्रतो भ्रातरं => स्वप्नात्+जाग्रतः+ भ्रातरम्+ भ्रातरं ननं => भ्रातरम्+ ननम्+ ननं प्रोवाच, => ननम्+ प्रोवाच, स्ववचनं परिपूरय, => स्ववचनम्+ परिपूरय, अहं गजोरोहणं => अहम्+ गजोरोहणम्+ गजोरोहणं करिष्यामि। => गजोरोहणम्+ करिष्यामि। स्वभ्रातरं लियूं => स्वभ्रातरम्+ लियूम्+ लियूं गजमुपावेश्य => लियूम्+ गजम्+उपावेश्य गजमुपावेश्य => गजम्+उपावेश्य विषमूर्छिता नाराचा: => विषमूर्छिताः+ नाराचा: वीरा त्रिवारमेव => वीराः+ त्रिवारम्+एव त्रिवारमेव => त्रिवारम्+एव बाणं चालयन्ति => बाणम्+ चालयन्ति नाधिकवारम्। => न+अधिकवारम्। गजमारुढश्चाखेटार्थं विनिर्गत:। => गजम्+आरुढः+च+आखेटार्थम्+ विनिर्गत:। उड्डीयमानं खगमेकं => उड्डीयमानम्+ खगम्+एकम्+ खगमेकं हतवान्। => खगम्+एकम्+ हतवान्। तस्योदरे => तस्य+उदरे कदलीबीजं नि:सृतं => कदलीबीजम्+ नि:सृतम्+ नि:सृतं विलोक्यानुमानमकरोत्, => नि:सृतम्+ विलोक्य+अनुमानम्+अकरोत्, विलोक्यानुमानमकरोत्, => विलोक्य+अनुमानम्+अकरोत्, यन्निश्चप्रचं समीपस्थे => यत्+निश्चप्रचम्+ समीपस्थे कदलीवनं भविष्यति। => कदलीवनम्+ भविष्यति। गजमारुह्य => गजम्+आरुह्य तेषामेव => तेषाम्+एव दैत्यानां कोऽपि => दैत्यानाम्+ कोऽपि स लियूपरिवारं => सः+ लियूपरिवारम्+ लियूपरिवारं पराजेतुमिच्छतिस्म। => लियूपरिवारम्+ पराजेतुम्+इच्छतिस्म। पराजेतुमिच्छतिस्म। => पराजेतुम्+इच्छतिस्म। नामकं बालकमेकाकिनं => नामकम्+ बालकम्+एकाकिनम्+ बालकमेकाकिनं विलोक्यायं => बालकम्+एकाकिनम्+ विलोक्य+अयम्+ विलोक्यायं प्रश्नान् => विलोक्य+अयम्+ प्रश्नान् प्रष्टुं लग्न:। => प्रष्टुम्+ लग्न:। चोत्तराणि => च+उत्तराणि वनस्याभ्यन्तरमागत:। => वनस्य+आभ्यन्तरम्+आगत:। स्वफणामुन्नमय्य => स्वफणाम्+उन्नमय्य चाक्रमणामकरोत् => च+आक्रमणाम्+अकरोत् प्रज्वलितो भस्मसादभूत्। => प्रज्वलितः+ भस्मसात्+अभूत्। भस्मसादभूत्। => भस्मसात्+अभूत्। तदनन्तरमुलूका: => तदनन्तरम्+उलूका: स्वचञ्चुभिस्तदुपरि => स्वचञ्चुभिः+तदुपरि चाक्रमणं चक्रु:। => च+आक्रमणम्+ चक्रु:। तेषां पक्षच्छेदनमकरोत्। => तेषाम्+ पक्षच्छेदनम्+अकरोत्। पक्षच्छेदनमकरोत्। => पक्षच्छेदनम्+अकरोत्। तत्क्षणमेव => तत्क्षणम्+एव यन्मदीयेन => यत्+मदीयेन यत्कथितं तत्सत्यमासीत्। => यत्+कथितम्+ तत्+सत्यम्+आसीत्। तत्सत्यमासीत्। => तत्+सत्यम्+आसीत्। बालकोऽपि => बालकः+अपि नाराचमारोपयति। => नाराचम्+आरोपयति। दैत्या व्यचारयन् => दैत्याः+ व्यचारयन् क्रीडनायायं बालकश्चेत्थं => क्रीडनाय+अयम्+ बालकः+च+इत्थम्+ बालकश्चेत्थं करोति। => बालकः+च+इत्थम्+ करोति। तं बालकं => तम्+ बालकम्+ बालकं ग्रहीतुमैच्छन् => बालकम्+ ग्रहीतुम्+ऐच्छन् ग्रहीतुमैच्छन् => ग्रहीतुम्+ऐच्छन् परमयमेकैकश: => परम्+अयम्+एकैकश: केवलमेक एव => केवलम्+एकः+ एव दैत्यश्चावशिष्ट:। => दैत्यः+च+अवशिष्ट:। दैत्योऽयं प्रोवाच, => दैत्यः+अयम्+ प्रोवाच, मां मा => माम्+ मा अहं तव => अहम्+ तव सिंहासनं प्रत्यर्पयिष्यामि। => सिंहासनम्+ प्रत्यर्पयिष्यामि। सिंहासनमानीयायं बालक: => सिंहासनम्+आनीय+अयम्+ बालक: स्वग्रामं प्रतिनिवृत्त:। => स्वग्रामम्+ प्रतिनिवृत्त:। ननश्चाश्चर्यचकित: => ननः+च+आश्चर्यचकित: तस्याभिनन्दनं कृतवान्। => तस्य+अभिनन्दनम्+ कृतवान्। सम्प्रत्यपि => सम्प्रति+अपि ग्रामस्यास्य => ग्रामस्य+अस्य लियूगाथां संस्मृत्य => लियूगाथाम्+ संस्मृत्य गौरवमनुभवन्ति। => गौरवम्+अनुभवन्ति। शैशवादेव => शैशवात्+एव कथां अशृणोत्। => कथाम्+ अशृणोत्। वृद्धजनानां पार्श्वं => वृद्धजनानाम्+ पार्श्वम्+ पार्श्वं गत्वा => पार्श्वम्+ गत्वा तेषां सेवां => तेषाम्+ सेवाम्+ सेवां कृत्वापि => सेवाम्+ कृत्वा+अपि कृत्वापि => कृत्वा+अपि स कथा => सः+ कथा कथाश्रवणं प्रति => कथाश्रवणम्+ प्रति प्रवृत्तिरेव => प्रवृत्तिः+एव तं निवारयितुं => तम्+ निवारयितुम्+ निवारयितुं न => निवारयितुम्+ न कथां श्रोतुं => कथाम्+ श्रोतुम्+ श्रोतुं एकस्य => श्रोतुम्+ एकस्य पार्श्वमागत:। => पार्श्वम्+आगत:। वृद्धो जानातिस्म => वृद्धः+ जानातिस्म यदयं बालक: => यत्+अयम्+ बालक: कथां श्रोतुमागत:। => कथाम्+ श्रोतुम्+आगत:। श्रोतुमागत:। => श्रोतुम्+आगत:। स वृद्धस्य => सः+ वृद्धस्य कार्यमप्यकरोत्। => कार्यम्+अपि+अकरोत्। तदनन्तरं स => तदनन्तरम्+ सः कथां कथयितुं => कथाम्+ कथयितुम्+ कथयितुं प्रार्थयत्। => कथयितुम्+ प्रार्थयत्। इयं कथा => इयम्+ कथा पूर्वं श्राविता। => पूर्वम्+ श्राविता। द्वितीयतृतीयवारमपि => द्वितीयतृतीयवारम्+अपि तथैवाकथयत् => तथैव+अकथयत् वृद्धश्चातीव => वृद्धः+च+अतीव दण्डं नीत्वा => दण्डम्+ नीत्वा तमन्वधावत्। => तम्+अन्वधावत्। लगुडं प्राक्षिपत्तस्योपरि। => लगुडम्+ प्राक्षिपत्+तस्य+उपरि। प्राक्षिपत्तस्योपरि। => प्राक्षिपत्+तस्य+उपरि। लगुडमादाय => लगुडम्+आदाय अपश्यदेकस्माद् => अपश्यत्+एकस्मात् श्रुतं यत्तस्य => श्रुतम्+ यत्+तस्य यत्तस्य => यत्+तस्य मृत्युरभवत्। => मृत्युः+अभवत्। जनास्तस्य => जनाः+तस्य दाहसंस्कारार्थं समवेताश्चासन्। => दाहसंस्कारार्थम्+ समवेताः+च+आसन्। समवेताश्चासन्। => समवेताः+च+आसन्। पौरेतोनो मृत्युकारणमपृच्छद्राज्ञ:। => पौरेतोनः+ मृत्युकारणम्+अपृच्छत्+राज्ञ:। मृत्युकारणमपृच्छद्राज्ञ:। => मृत्युकारणम्+अपृच्छत्+राज्ञ:। परं सर्वे => परम्+ सर्वे भयद्रुताश्चासन्। => भयद्रुताः+च+आसन्। कारणमवबोद्धुं समुद्यतश्चासीत्। => कारणम्+अवबोद्धुम्+ समुद्यतः+च+आसीत्। समुद्यतश्चासीत्। => समुद्यतः+च+आसीत्। बालकमेकान्तं नीत्वा => बालकम्+एकान्तम्+ नीत्वा सर्वं रहस्यमाख्यातवान्। => सर्वम्+ रहस्यम्+आख्यातवान्। रहस्यमाख्यातवान्। => रहस्यम्+आख्यातवान्। त्वमन्यदेशवासी => त्वम्+अन्यदेशवासी तस्यामेव => तस्याम्+एव कारणं न => कारणम्+ न पोरैतोनश्चाश्चर्यचकित: => पोरैतोनः+च+आश्चर्यचकित: रहस्यं ज्ञातुं => रहस्यम्+ ज्ञातुम्+ ज्ञातुं चिचेष्ट => ज्ञातुम्+ चिचेष्ट केवलं राजकुमारीं => केवलम्+ राजकुमारीम्+ राजकुमारीं पानथोइवीं => राजकुमारीम्+ पानथोइवीम्+ पानथोइवीं विहाय => पानथोइवीम्+ विहाय नैतद्रहस्यं कोऽपि => न+एतत्+रहस्यम्+ कोऽपि प्राह-किमहं राजप्रासादे => प्राह-किम्+अहम्+ राजप्रासादे रहस्यं ज्ञातुं => रहस्यम्+ ज्ञातुम्+ ज्ञातुं शक्नोमि। => ज्ञातुम्+ शक्नोमि। व्यर्थमेव => व्यर्थम्+एव शीघ्रमेव => शीघ्रम्+एव गृहं गच्छ। => गृहम्+ गच्छ। रहस्यमेतद् => रहस्यम्+एतद् ज्ञात्वैव => ज्ञात्वा+एव गृहं गमिष्यामि। => गृहम्+ गमिष्यामि। प्रोवाच-राजप्रासादं तु => प्रोवाच-राजप्रासादम्+ तु अहं त्वां => अहम्+ त्वाम्+ त्वां प्रापयिष्यामि => त्वाम्+ प्रापयिष्यामि व्यर्थमेव => व्यर्थम्+एव जीवनं मृत्युश्च => जीवनम्+ मृत्युः+च मृत्युश्च => मृत्युः+च ईश्वराधीनम्। => ईश्वर+अधीनम्। समस्यैका => समस्या+एका राजसिंहासनमलंकर्तुमिच्छति। => राजसिंहासनम्+अलंकर्तुम्+इच्छति। सर्वेषां प्राणा: => सर्वेषाम्+ प्राणा: प्रिया वर्तन्ते। => प्रियाः+ वर्तन्ते। त्वं मृत्योर्न => त्वम्+ मृत्योः+न मृत्योर्न => मृत्योः+न राज्याभिषेकार्थं तत्परो => राज्याभिषेकार्थम्+ तत्परः+ तत्परो भव। => तत्परः+ भव। स्वीकृतिं दत्तवान्। => स्वीकृतिम्+ दत्तवान्। राज्याभिषेकमकुर्वन्। => राज्याभिषेकम्+अकुर्वन्। सिंहासनमारुरोह। => सिंहासनम्+आरुरोह। मृत्युं प्रति => मृत्युम्+ प्रति प्रतीक्षमाणो रहस्यं => प्रतीक्षमाणः+ रहस्यम्+ रहस्यं ज्ञातुमिच्छति => रहस्यम्+ ज्ञातुम्+इच्छति ज्ञातुमिच्छति => ज्ञातुम्+इच्छति कृपाणमाकृष्य => कृपाणम्+आकृष्य युवको जाग्रतं: => युवकः+ जाग्रत: भाविनीं घटनाम्। => भाविनीम्+ घटनाम्। प्रारब्धो यामिन्या:। => प्रारब्धः+ यामिन्या:। कृपाणमाकृष्य => कृपाणम्+आकृष्य बहिरागत:। => बहिः+आगत:। प्रकृतिरपि => प्रकृतिः+अपि प्रासादस्योपवने => प्रासादस्य+उपवने भ्रमन्नासीत्। => भ्रमन्+आसीत्। पूर्वस्यां दिशि => पूर्वस्याम्+ दिशि सरोवरस्श्चैक आसीत्। => सरोवरः+च+एकः+ आसीत्। जलं स्वच्छं => जलम्+ स्वच्छम्+ स्वच्छं शान्तमासीत्। => स्वच्छम्+ शान्तम्+आसीत्। शान्तमासीत्। => शान्तम्+आसीत्। किञ्चित्क्षणानन्तरं जलान्निर्गतो => किञ्चित्+क्षणानन्तरम्+ जलात्+निर्गतः जलान्निर्गतो => जलात्+निर्गतः आसीदयं सर्प:। => आसीत्+अयम्+ सर्प:। प्रासादं प्रति => प्रासादम्+ प्रति कृपाणमाकृष्य => कृपाणम्+आकृष्य तं हन्तुमधावत्। => तम्+ हन्तुम्+अधावत्। हन्तुमधावत्। => हन्तुम्+अधावत्। खण्डं खण्डं => खण्डम्+ खण्डम्+ खण्डं कृतवान् => खण्डम्+ कृतवान् विशालकायमजगरम्। => विशालकायम्+अजगरम्। वृत्तान्तमिमं श्रुत्वा => वृत्तान्तम्+इमम्+ श्रुत्वा विवाहं पाइथोइवी => विवाहम्+ पाइथोइवी स तया => सः+ तया राज्यमकरोत् => राज्यम्+अकरोत् प्रजा आनन्दिता: => प्रजाः+ आनन्दिता: दयालुरयम्। => दयालुः+अयम्। स्वसौजन्येनायं सर्वेषां => स्वसौजन्येन+अयम्+ सर्वेषाम्+ सर्वेषां श्रद्धास्पदम्। => सर्वेषाम्+ श्रद्धास्पदम्। श्रेष्ठनश्चैक: => श्रेष्ठनः+च+एक: क्षुद्रवृत्तिवानीर्ष्यालुश्चासीत्। => क्षुद्रवृत्तिवान्+ईर्ष्यालुः+च+आसीत्। श्रेष्ठिनो दिनानुदिनं => श्रेष्ठिनः+ दिनानुदिनम्+ दिनानुदिनं प्रवृद्धिं => दिनानुदिनम्+ प्रवृद्धिम्+ प्रवृद्धिं वीक्ष्यायं => प्रवृद्धिम्+ वीक्ष्य+अयम्+ वीक्ष्यायं दु:खमनुभवति => वीक्ष्य+अयम्+ दु:खम्+अनुभवति दु:खमनुभवति => दु:खम्+अनुभवति स्यादिमामेव => स्यात्+इमाम्+एव दुष्कल्पनां कृतवानयम्। => दुष्कल्पनाम्+ कृतवान्+अयम्। कृतवानयम्। => कृतवान्+अयम्। परं तस्य => परम्+ तस्य चासीत्। => च+आसीत्। स्वपतिमकथयत्पुन: => स्वपतिम्+अकथयत्+पुन: किमर्थं भवान् => किमर्थम्+ भवान् प्रतिवेशिनं प्रति => प्रतिवेशिनम्+ प्रति व्यर्थमेव => व्यर्थम्+एव वैरभावं विभर्ति? => वैरभावम्+ विभर्ति? मां प्रति => माम्+ प्रति व्यवहरति-पुनर्भवान् => व्यवहरति-पुनः+भवान् किमर्थं ईर्ष्यां => किमर्थम्+ ईर्ष्याम्+ ईर्ष्यां करोति? => ईर्ष्याम्+ करोति? स्वपत्नीकथनं खण्डयन्नयं => स्वपत्नीकथनम्+ खण्डयन्+अयम्+ खण्डयन्नयं प्रोवाच => खण्डयन्+अयम्+ प्रोवाच अहं सम्यग् => अहम्+ सम्यग् लोलुपत्वं, => लोलुपत्वम्+, तिरस्कारं करोषि। => तिरस्कारम्+ करोषि। अहन्तु => अहम्+तु प्रत्यहं भगवन्तं => प्रत्यहम्+ भगवन्तम्+ भगवन्तं प्रार्थयामि => भगवन्तम्+ प्रार्थयामि यत्तस्य => यत्+तस्य धनं विनश्यतु => धनम्+ विनश्यतु परं भगवानपि => परम्+ भगवान्+अपि भगवानपि => भगवान्+अपि सञ्जातोऽस्ति। => सञ्जातः+अस्ति। वार्तां न => वार्ताम्+ न परस्परं कलहायेताम्। => परस्परम्+ कलहायेताम्। जलं पीत्वा => जलम्+ पीत्वा स्वगृहं प्रति => स्वगृहम्+ प्रति प्रथमं तस्य => प्रथमम्+ तस्य प्रतिवेशिनो गृहमागच्छति => प्रतिवेशिनः+ गृहम्+आगच्छति गृहमागच्छति => गृहम्+आगच्छति गृहपतिर्गृहाद्बहि: => गृहपतिः+गृहात्+बहि: समुपविष्ट आसीत्। => समुपविष्टः+ आसीत्। रथ्यायां न => रथ्यायाम्+ न कोऽप्यन्यश्चासीत्। => कोऽपि+अन्यः+च+आसीत्। अनुकूलावसरं वीक्ष्य => अनुकूलावसरम्+ वीक्ष्य महिषीं स्वगृहस्य => महिषीम्+ स्वगृहस्य तलगृहमानाय्य => तलगृहम्+आनाय्य सायं दुग्धं => सायम्+ दुग्धम्+ दुग्धं निष्कास्य => दुग्धम्+ निष्कास्य गृहस्याग्रे => गृहस्य+अग्रे श्रेष्ठिनो गृहे => श्रेष्ठिनः+ गृहे कथन्नागता? => कथम्+न+आगता? जनाश्चिन्तिताश्चासन्। => जनाः+श्चिन्तिताः+च+आसन्। इतस्ततश्चान्वेषणं कृतं => इतस्ततः+च+अन्वेषणम्+ कृतम्+ कृतं परन्न => कृतम्+ परम्+न परन्न => परम्+न महिषीचारकमाहूय => महिषीचारकम्+आहूय तस्मिन्नेव => तस्मिन्+एव चरणचिह्नानामनुसरणं कुर्वन्तस्ते => चरणचिह्नानाम्+अनुसरणम्+ कुर्वन्तः+ते कुर्वन्तस्ते => कुर्वन्तः+ते प्रतिवेशिगृहं प्रापु:। => प्रतिवेशिगृहम्+ प्रापु:। शीघ्रं मद्गृहात्। => शीघ्रम्+ मत्+गृहात्। मद्गृहात्। => मत्+गृहात्। इत्थं रुष्टो => इत्थम्+ रुष्टः+ रुष्टो भूत्वा => रुष्टः+ भूत्वा कथं वदसि? => कथम्+ वदसि? वस्तुनश्चान्वेषणन्तु => वस्तुनः+च+अन्वेषणम्+तु कर्तव्यमेव => कर्तव्यम्+एव स्वगृहं प्रत्यागत:। => स्वगृहम्+ प्रत्यागत:। पुनश्चान्वेषणं कृतवन्त:। => पुनः+च+अन्वेषणम्+ कृतवन्त:। प्रतिवेशिगृहं प्रापु:। => प्रतिवेशिगृहम्+ प्रापु:। यन्मम => यत्+मम चात्रैव => च+अत्रैव स्वरं श्रुत्वा => स्वरम्+ श्रुत्वा रेभितुमारब्धा। => रेभितुम्+आरब्धा। स्वरानुसारं तलगृहं => स्वरानुसारम्+ तलगृहम्+ तलगृहं प्राप्य => तलगृहम्+ प्राप्य महिषीं व्यलोकयन्। => महिषीम्+ व्यलोकयन्। महिषीं बन्धनरहितां => महिषीम्+ बन्धनरहिताम्+ बन्धनरहितां विधाय => बन्धनरहिताम्+ विधाय स्वगृहमानयत् => स्वगृहम्+आनयत् रक्षापुरुषा प्रतिवेशिनं => रक्षापुरुषाः+ प्रतिवेशिनम्+ प्रतिवेशिनं बन्दिनं => प्रतिवेशिनम्+ बन्दिनम्+ बन्दिनं विधाय => बन्दिनम्+ विधाय तेषामियमेव => तेषाम्+इयम्+एव गतिर्भवति। => गतिः+भवति। नृपतिर्भवन्तं कथयेत् => नृपतिः+भवन्तम्+ कथयेत् सत्याहिंसामार्गं परित्यजतु, => सत्याहिंसामार्गम्+ परित्यजतु, शिरच्छेदं करिष्यामि => शिरच्छेदम्+ करिष्यामि किं करिष्यति? => किम्+ करिष्यति? भवानात्मानं मनुते => भवान्+आत्मानम्+ मनुते आत्मानं भयान्मुक्तो => आत्मानम्+ भयात्+मुक्तः+ भयान्मुक्तो वर्तते। => भयात्+मुक्तः+ वर्तते। कोऽप्येनं हन्तुं => कोऽपि+एनम्+ हन्तुम्+ हन्तुं शक्नोति, => हन्तुम्+ शक्नोति, नायं म्रियते। => न+अयम्+ म्रियते। नायं हन्यते। => न+अयम्+ हन्यते। देशवासिनां दृढ़ो => देशवासिनाम्+ दृढ़ः+ दृढ़ो विश्वासो => दृढ़ः+ विश्वासः+ विश्वासो वर्तते => विश्वासः+ वर्तते आत्मवानेव => आत्मवान्+एव विजयं लभते। => विजयम्+ लभते। आसीज्जावाप्रान्ते => आसीत्+जावाप्रान्ते तेषां सम्पदश्चालुष्ठदयम्। => तेषाम्+ सम्पदः+च+अलुष्ठत्+अयम्। सम्पदश्चालुष्ठदयम्। => सम्पदः+च+अलुष्ठत्+अयम्। वर्षानन्तरं रक्षकैर्निगृहीतोऽयम्। => वर्षानन्तरम्+ रक्षकैः+निगृहीतः+अयम्। रक्षकैर्निगृहीतोऽयम्। => रक्षकैः+निगृहीतः+अयम्। न्यायाधीशस्यादेशेन => न्यायाधीशस्य+आदेशेन मृत्युदण्डमश्रावयत्। => मृत्युदण्डम्+अश्रावयत्। सैनिको राज्ञश्चादेशं => सैनिकः+ राज्ञः+च+आदेशम्+ राज्ञश्चादेशं नीत्वा => राज्ञः+च+आदेशम्+ नीत्वा चाण्डालवसतीं गत्वा => चाण्डालवसतीम्+ गत्वा सायं निग्रहीतस्य => सायम्+ निग्रहीतस्य वधस्त्वया => वधः+त्वया करणीयो वर्तते। => करणीयः+ वर्तते। राजाऽपि => राजा+अपि समुपस्थितो भविष्यति। => समुपस्थितः+ भविष्यति। चाण्डालश्चाधोमुख: => चाण्डालः+च+अधोमुख: केवलमुदरपूर्तये => केवलम्+उदरपूर्तये राज्यप्राप्तिरपि => राज्यप्राप्तिः+अपि भवेत्तर्ह्यपि => भवेत्+तर्हि+अपि हत्यां न => हत्याम्+ न तच्छ्रुत्वा => तत्+श्रुत्वा क्रुद्धो जात:। => क्रुद्धः+ जात:। स भयेन, => सः+ भयेन, परीक्षणमकरोत् => परीक्षणम्+अकरोत् परं चाण्डालो => परम्+ चाण्डालः हन्तुं समुद्यतो => हन्तुम्+ समुद्यतः+ समुद्यतो नाभूत्। => समुद्यतः+ न+अभूत्। नाभूत्। => न+अभूत्। राजानं प्रणमन् => राजानम्+ प्रणमन् भवद्दत्तेनान्नेन => भवत्+दत्तेन+अन्नेन पोषणं कृतं, => पोषणम्+ कृतम्, परं मदात्मनि => परम्+ मदात्मनि यस्याधिकारो वर्तते => यस्य+अधिकारः+ वर्तते सम्राजामपि => सम्राजाम्+अपि तथागतो मम => तथागतः+ मम दु:साहसं प्रकुरुषे। => दु:साहसम्+ प्रकुरुषे। सत्साहसं करोमि। => सत्साहसम्+ करोमि। दु:साहसं तु => दु:साहसम्+ तु उदरपूर्त्यर्थमन्येषां प्राणहरणं => उदरपूर्त्यर्थम्+अन्येषाम्+ प्राणहरणम्+ प्राणहरणं वर्तते। => प्राणहरणम्+ वर्तते। हृदयं समालोकितं => हृदयम्+ समालोकिम्+ समालोकितं कृतवान्। => समालोकिम्+ कृतवान्। तेषां कृपया => तेषाम्+ कृपया सर्पमिव => सर्पम्+इव पामरस्यास्य => पामरस्य+अस्य मत्समक्षं शिरच्छेदं => मत्समक्षम्+ शिरच्छेदम्+ शिरच्छेदं कुरु। => शिरच्छेदम्+ कुरु। सेनापतिश्चाण्डालस्य => सेनापतिः+चाण्डालस्य शिरच्छेदं कृतवान् => शिरच्छेदम्+ कृतवान् उत्पल आसीत्। => उत्पलः+ आसीत्। दस्युवधार्थं तस्य => दस्युवधार्थम्+ तस्य लधुभ्रातरमाकारयामास। => लधुभ्रातरम्+आकारयामास। सोऽपि => सः+अपि विरोधं कृतवान्। => विरोधम्+ कृतवान्। तस्यापि => तस्य+अपि शिरच्छेदं कारितवान्। => शिरच्छेदम्+ कारितवान्। इत्थमेव => इत्थम्+एव षडनुजानां वधं => षडानुजानाम्+ वधम्+ वधं कारितवान् => वधम्+ कारितवान् सोऽपि => सः+अपि हत्यां कर्तुं => हत्याम्+ कर्तुम्+ कर्तुं नैच्छत्। => कर्तुम्+ न+ऐच्छत्। नैच्छत्। => न+ऐच्छत्। एकः कार्तान्तिको => एकः+ कार्तान्तिकः+ कार्तान्तिको न्यवसत्। => कार्तान्तिकः+ न्यवसत्। आत्मानं गणकममन्यत => आत्मानम्+ गणकम्+अमन्यत गणकममन्यत => गणकम्+अमन्यत मिथ्याऽभूत्। => मिथ्या+अभूत्। जन्मपत्रिकां नीत्वा => जन्मपत्रिकाम्+ नीत्वा पार्श्वमागत:। => पार्श्वम्+आगत:। साम्राज्यं आसीत्। => साम्राज्यम्+ आसीत्। ज्योतिषं किमपि => ज्योतिषम्+ किमपि कार्यं कुरु, => कार्यम्+ कुरु, येनोदरपूर्तिर्भवेत्। => येन+उदरपूर्तिः+भवेत्। कार्यं चालयति। => कार्यम्+ चालयति। गणकश्चैकदा => गणकः+च+एकदा धनं यशश्चोपार्जयिष्यामि। => धनम्+ यशः+च+उपार्जयिष्यामि। यशश्चोपार्जयिष्यामि। => यशः+च+उपार्जयिष्यामि। दृष्टं यत् => दृष्टम्+ यत् स्वगृहं समायान्ति। => स्वगृहम्+ समायान्ति। क्षेत्रेष्वेव => क्षेत्रेषु+एव गृहमागच्छन्ति => गृहम्+आगच्छन्ति तेषां हलानि => तेषाम्+ हलानि चोरयितुं योजनामेकां => चोरयितुम्+ योजनाम्+एकाम्+ योजनामेकां निर्मितवान्स:। => योजनाम्+एकाम्+ निर्मितवान्+सः। निर्मितवान्स:। => निर्मितवान्+सः। भोजनं कृत्वा => भोजनम्+ कृत्वा शयनं कृतवानयं => शयनम्+ कृतवान्+अयम्+ कृतवानयं गणक:। => कृतवान्+अयम्+ गणक:। प्रगाढ़निद्रायां शेते। => प्रगाढ़निद्रायाम्+ शेते। शनैरुत्थाय => शनैः+उत्थाय ग्रहाद्बहिरागत:। => ग्रहात्+बहिः+आगत:। सर्वेषां हलानि => सर्वेषाम्+ हलानि स्वगृहमागत:। => स्वगृहम्+आगत:। सुप्तैवासीत्। => सुप्ता+एव+आसीत्। स्वयमपि => स्वयम्+अपि नासंस्तत्र => न+आसन्+तत्र तेषां हलानि। => तेषाम्+ हलानि। इतस्ततश्चान्वेषणमकुर्वन् => इतस्ततः+च+अन्वेषणम्+अकुर्वन् परं हलानि => परम्+ हलानि परिदेवनं चक्रु:। => परिदेवनम्+ चक्रु:। सर्वेषामस्माकं हलानि? => सर्वेषाम्+अस्माकम्+ हलानि? पूर्वं न => पूर्वम्+ न कदाप्येतादृशी => कदापि+एतादृशी प्राप्तुमुपायानि => प्राप्तुम्+उपायानि प्रोवाच-गणकपार्श्वं कथन्न => प्रोवाच-गणकपार्श्वम्+ कथम्+न कथन्न => कथम्+न अपरस्तस्यानुमोदनं करोति। => अपरः+तस्य+अनुमोदनम्+ करोति। गणकगृहं प्रति => गणकगृहम्+ प्रति कूपाज्जलमाहरति => कूपात्+जलम्+आहरति गणकस्तस्मिन्कालेऽपि => गणकः+तस्मिन्+कालेऽपि प्रगाढ़निद्रायां शयान => प्रगाढ़निद्रायाम्+ शयानः+ शयान आसीत्। => शयानः+ आसीत्। पतिं प्रतिबोधयामास। => पतिम्+ प्रतिबोधयामास। भीतोऽयं गणकश्चिन्तयति => भीतः+अयम्+ गणकः+चिन्तयति गणकश्चिन्तयति => गणकः+चिन्तयति किमेते => किम्+एते मत्कृतं ज्ञातवन्त => मत्कृतम्+ ज्ञातवन्तः+ ज्ञातवन्त इति। => ज्ञातवन्तः+ इति। कृषकश्चैक: => कृषकः+च+एक: अस्माकं हलानि => अस्माकम्+ हलानि मिलिष्यन्तीति => मिलिष्यन्ति+इति स्वभार्यामाकार्य => स्वभार्याम्+आकार्य भवन्तो मद्विद्याया: => भवन्तः+ मद्विद्याया: सम्मानं नाकुर्वन् => सम्मानम्+ न+अकुर्वन् नाकुर्वन् => न+अकुर्वन् अहं स्वविद्यायाश्चमत्कारं => अहम्+ स्वविद्यायाः+चमत्कारम्+ स्वविद्यायाश्चमत्कारं दर्शयामि। => स्वविद्यायाः+चमत्कारम्+ दर्शयामि। पश्चिमायां दिशि => पश्चिमायाम्+ दिशि कृषकास्तत्र => कृषकाः+तत्र भृशं प्रहर्षिता:। => भृशम्+ प्रहर्षिता:। आसीत्सम्प्रति => आसीत्+सम्प्रति पुष्कलं धनं => पुष्कलम्+ धनम्+ धनं सम्मानञ्च => धनम्+ सम्मानम्+च सम्मानञ्च => सम्मानम्+च राजानमेत्य => राजानम्+इति हलगणकमाकार्य => हलगणकम्+आकार्य मन्त्रिणमाकार्यादिदेश, => मन्त्रिणम्+आकार्य+आदिदेश, शीघ्रमानय => शीघ्रम्+आनय गणकगृहद्वारमागत्य => गणकगृहद्वारम्+आगत्य भवन्तमानेतुं प्रेषितवान् => भवन्तम्+आनेतुम्+ प्रेषितवान् अस्यामुपविश्य => अस्याम्+उपविश्य वर्षां कारयितुम्। => वर्षाम्+ कारयितुम्। एतन्निशम्य => एतत्+निशम्य नितरामुद्विग्न: => नितराम्+उद्विग्न: किं भविष्यति, => किम्+ भविष्यति, शिविकायामुपविश्यायं चिन्तामापेदे। => शिविकायाम्+उपविश्य+अयम्+ चिन्ताम्+आपेदे। चिन्तामापेदे। => चिन्ताम्+आपेदे। गहनं वनं => गहनम्+ वनम्+ वनं विलोक्य => वनम्+ विलोक्य मामत्रैव, => माम्+अत्रैव, अहं शौचं => अहम्+ शौचम्+ शौचं कृत्वा => शौचम्+ कृत्वा इत्युक्त्वायं प्रचलित:, => इत्युक्त्वा+अयम्+ प्रचलित:, सुदूरञ्च => सुदूरम्+च जीर्णकोटरं प्रविश्य => जीर्णकोटरम्+ प्रविश्य नात्रागमिष्यन्ति => न+अत्र+आगमिष्यन्ति आगत्यापि => आगत्य+अपि नान्य: => न+अन्य: जीवनस्यान्य => जीवनस्य+अन्य तस्मिन्नेव => तस्मिन्+एव परस्परं वार्तालापमकुरुताम्। => परस्परम्+ वार्तालापम्+अकुरुताम्। वार्तालापमकुरुताम्। => वार्तालापम्+अकुरुताम्। किं भवान् => किम्+ भवान् कम्प्युपायं जानाति? => कमपि+उपायम्+ जानाति? उपायस्तु => उपायः+तु परं आवयो => परम्+ आवयोः भवितुमर्हति। => भवितुम्+अर्हति। अस्मज्जीवनत्यागेन => अस्मत्+जीवनत्यागेन तत्परास्मि => तत्परा+अस्मि प्रोवाच-यद्यस्मत्त्वचा => प्रोवाच-यदि+अस्मत्त्वचा क्रियेतां चेत्तर्हि => क्रियेताम्+ चेत्+तर्हि चेत्तर्हि => चेत्+तर्हि ताभ्यां शब्दाभ्यां => ताभ्याम्+ शब्दाभ्याम्+ शब्दाभ्यां शीघ्रं => शब्दाभ्याम्+ शीघ्रम्+ शीघ्रं वर्षा => शीघ्रम्+ वर्षा भवितुं शक्यते। => भवितुम्+ शक्यते। हलगणकस्तयोर्वार्तालापं श्रुत्वा => हलगणकः+तयोः+वार्तालापम्+ श्रुत्वा भृशं प्रहर्षित:। => भृशम्+ प्रहर्षित:। भेकदम्पतीं हस्तयोर्गृहीत्वा => भेकदम्पतीम्+ हस्तयोः+गृहीत्वा हस्तयोर्गृहीत्वा => हस्तयोः+गृहीत्वा बहिरागत:। => बहिः+आगत:। शिविकामारुरोह। => शिविकाम्+आरुरोह। नगरं प्रति। => नगरम्+ प्रति। जनसम्मर्द आसीत्। => जनसम्मर्दः+ आसीत्। राजापि => राजा+अपि चमत्कारं द्रष्टुं => चमत्कारम्+ द्रष्टुम्+ द्रष्टुं राजसभायामुपस्थि => द्रष्टुम्+ राजसभायाम्+उपस्थितः+ राजसभायामुपस्थि आसीत्। => राजसभायाम्+उपस्थितः+ आसीत्। हलगणकस्याज्ञया => हलगणकस्य+आज्ञया वादयितुञ्च => वादयितुम्+च ढक्कावादनसमकालमेव => ढक्कावादनसमकालम्+एव तस्मिन्प्रदेशे। => तस्मिन्+प्रदेशे। भृशं प्रहर्षिता:। => भृशम्+ प्रहर्षिता:। सर्वमिदं संवृतम्। => सर्वम्+इदम्+ संवृतम्। सम्मानमकरोत् => सम्मानम्+अकरोत् तद्गृहमानिनाय => तद्गृहम्+आनिनाय स्वयमेव => स्वयम्+एव इयं लोकोक्ति: => इयम्+ लोकोक्ति: तस्माद्दिनादेव => तस्मात्+दिनात्+एव प्रचलिताभूल्लोके, => प्रचलिता+अभूत्+लोके, मणिपुरवासिनां विश्वास:। => मणिपुरवासिनाम्+ विश्वास:। वन्दनीयो धन्यश्च। => वन्दनीयः+ धन्यः+च। धन्यश्च। => धन्यः+च। विरला एव => विरलाः+ एव एतादृशा जना:। => एतादृशाः+ जना:। स्वनैतिकेनाचरणेन => स्वनैतिकेन+आचरणेन जनास्तेषां स्मरणं => जनाः+तेषाम्+ स्मरणम्+ स्मरणं कुर्वन्ति, => स्मरणम्+ कुर्वन्ति, तेषां समर्चनञ्च => तेषाम्+ समर्वचनम्+च समर्चनञ्च => समर्वचनम्+च एवंविध एवासीज्जडभरतो => एवंविधः+ एव+आसीत्+जडभरतः+ एवासीज्जडभरतो महापुरुष: => एव+आसीत्+जडभरतः+ महापुरुष: स यत्किमपि => सः+ यत्+किमपि यत्किमपि => यत्+किमपि कृतवानपरेषां कृते। => कृतवान्+अपरेषाम्+ कृते। यत्किमपि => यत्+किमपि मानापमानं परित्यज्य => मानापमानम्+ परित्यज्य स्वजीवनं यापयति => स्वजीवनम्+ यापयति स पदातिरेव => सः+ पदातिः+एव पदातिरेव => पदातिः+एव विद्वेषं कुरुते => विद्वेषम्+ कुरुते एवंविधा महापुरुषा => एवंविधाः+ महापुरुषाः+ महापुरुषा एव => महापुरुषाः+ एव कल्याणं कर्तुं => कल्याणम्+ कर्तुम्+ कर्तुं शक्नुवन्ति। => कर्तुम्+ शक्नुवन्ति। जडभरतो वस्तुतो => जडभरतम्+ वस्तुतः+ वस्तुतो जड => वस्तुतः+ जडः+ जड एव। => जडः+ एव। समद्रष्टाऽयं महापुरुष:। => समद्रष्टा+अयम्+ महापुरुष:। यत्किमपि => यत्+किमपि कार्यं कृत्वा => कार्यम्+ कृत्वा स्वोदरं पूरयति। => स्वोदरम्+ पूरयति। यथेच्छं विचचारायं => यथेच्छम्+ विचचार+अयम्+ विचचारायं सर्वत्र। => विचचार+अयम्+ सर्वत्र। जनास्तं सरलं => जनाः+तम्+ सरलम्+ सरलं मत्वा => सरलम्+ मत्वा यत्किञ्चित् => यत्+किञ्चित् कुत्सितं भोजनञ्च => कुत्सितम्+ भोजनम्+च भोजनञ्च => भोजनम्+च स भोजनं => सः+ भोजनम्+ भोजनं न => भोजनम्+ न यत्किमपि => यत्+किमपि भोजनमतिरिच्य => भोजनम्+अतिरिच्य भोजनमपि => भोजनम्+अपि सहित्वाऽपि => सहित्वा+अपि संलग्नो दृश्यते => संलग्नः+ दृश्यते परिजनाश्चासन्। => परिजनाः+च+आसन्। सम्पदश्चासन् => सम्पदः+च+आसन् परं तासामधिकारिणो => परम्+ तासाम्+अधिकारिणः+ तासामधिकारिणो भ्रातर: => तासाम्+अधिकारिणः+ भ्रातर: जडभरतो न => जडभरतः+ न विद्वेषं तनुते। => विद्वेषम्+ तनुते। स धनसम्पदं => सः+ धनसम्पदम्+ धनसम्पदं जीवननिर्वाहस्य => धनसम्पदम्+ जीवननिर्वाहस्य साधनममन्यत। => साधनम्+अमन्यत। एवंविधां प्रवृत्तिं => एवंविधाम्+ प्रवृत्तिम्+ प्रवृत्तिं विलोक्य => प्रवृत्तिम्+ विलोक्य भ्रातरो व्यचारयन्- => भ्रातरः+ व्यचारयन्- भ्रातुश्चैवंविधेनाचरणेनास्माकं निन्दा => भ्रातुः+च+एवंविधेन+आचरणेन+अस्माकम्+ निन्दा अयमस्माकं भ्राता => अयम्+अस्माकम्+ भ्राता चान्येषां क्षेत्रेषु => च+अन्येषाम्+ क्षेत्रेषु कार्यं करोति। => कार्यम्+ करोति। गर्हितं जीवनं => गर्हितम्+ जीवनम्+ जीवनं जीवति। => जीवनम्+ जीवति। कथन्न => कथम्+न वयं तं => वयम्+ तम्+ तं स्वकार्ये => तम्+ स्वकार्ये येनास्माकं निन्दा => येन+अस्माकम्+ निन्दा जडभरतं स्वक्षेत्रसंरक्षणार्थं => जडभरतम्+ स्वक्षेत्रसंरक्षणार्थम्+ स्वक्षेत्रसंरक्षणार्थं न्ययोजयन्। => स्वक्षेत्रसंरक्षणार्थम्+ न्ययोजन्। कार्यमकरोत्। => कार्यम्+अकरोत्। इदं स्वक्षेत्रं => इदम्+ स्वक्षेत्रम्+ स्वक्षेत्रं चान्यक्षेत्रं => स्वक्षेत्रम्+ च+अन्यक्षेत्रम्+ चान्यक्षेत्रं वा, => च+अन्यक्षेत्रम्+ वा, समानान्यासन्। => समानानि+आसन्। खगाश्चान्नकणान् => खगाः+च+अन्नकणान् क्षेत्रं चरन्ति। => क्षेत्रम्+ चरन्ति। जडभरतस्तान्न => जडभरतः+तान्+न रात्रिरासीदन्धकारावृता। => रात्रिः+आसीत्+अन्धकारावृता। समाच्छादितमन्तरिक्षम्। => समाच्छादितम्+अन्तरिक्षम्। प्रतिक्षणं विद्युत => प्रतिक्षणम्+ विद्युत यच्छीघ्रं वृष्टिर्भविता। => यत्+शीघ्रम्+ वृष्टिः+भविता। वृष्टिर्भविता। => वृष्टिः+भविता। तस्यामेव => तस्याम्+एव देवीभक्तो बलिदानार्थं => देवीभक्तः+ बलिदानार्थम्+ बलिदानार्थं कस्यापि => बलिदानार्थम्+ कस्यापि पुत्रं नीत्वा => पुत्रम्+ नीत्वा देवीमन्दिरं प्रति => देवीमन्दिरम्+ प्रति बलिदानार्थं नीयमानो => बलिदानार्थम्+ नीयमानः+ नीयमानो बालक: => नीयमानः+ बालक: अवसरं प्राप्य => अवसरम्+ प्राप्य चान्धकारे => च+अन्धकारे देवीभक्तो व्याकुल: => देवीभक्तः+ व्याकुल: स रात्रौ => सः+ रात्रौ बलिदानं कर्तुमैच्छत् => बलिदानम्+ कर्तुम्+ऐच्छत् कर्तुमैच्छत् => कर्तुम्+ऐच्छत् बलिदानार्थं कमप्यन्वेषयति। => बलिदानार्थम्+ कमपि+अन्वेषयति। कमप्यन्वेषयति। => कमपि+अन्वेषयति। भ्रमन्नयं जडभरतं => भ्रमन्+अयम्+ जडभरतम्+ जडभरतं प्राप्तवान्। => जडभरतम्+ प्राप्तवान्। जडभरतं वद्ध्वा => जडभरतम्+ वद्ध्वा देवीमन्दिरमानयत्। => देवीमन्दिरम्+आनयत्। पूर्ववन्निरीहो निश्चिन्तश्चासीत् => पूर्ववत्+निरीहः+ निश्चिन्तः+च+आसीत् निश्चिन्तश्चासीत् => निश्चिन्तः+च+आसीत् कृपाणमाकृष्य, => कृपाणम्+आकृष्य, तच्छिरश्छेत्तुमिच्छति => तत्+शिरः+छेत्तुम्+इच्छति परमकस्मात् => परम्+अकस्मात् शिरश्चिच्छेद। => शिरः+चिच्छेद। परिवर्तनं नासीत्। => परिवर्तनम्+ न+आसीत्। नासीत्। => न+आसीत्। सायंकाल आसीत्। => सायंकालः+ आसीत्। ग्रामपार्श्वान्निर्गच्छन्नास्ते। => ग्रामपार्श्वात्+निर्गच्छन्+आस्ते। स्वगवाक्षात्पश्यन्ती => स्वगवाक्षात्+पश्यन्ती तां विलोक्य => ताम्+ विलोक्य रात्रीं यावत् => रात्रीम्+ यावत् निवसितुमिच्छामि। => निवसितुम्+इच्छामि। शीघ्रम् नो => शीघ्रम्+ नो तां ऐश्वर्ययुक्तां => ताम्+ ऐश्वर्ययुक्ताम्+ ऐश्वर्ययुक्तां क्रोधमुखीं => ऐश्वर्ययुक्ताम्+ क्रोधमुखीम्+ क्रोधमुखीं अपि => क्रोधमुखीम्+ अपि शुभाशीर्वादं वितरन् => शुभाशीर्वादम्+ वितरन् दूरं गत्वा => दूरम्+ गत्वा दृष्टं यदेका => दृष्टम्+ यत्+एका यदेका => यत्+एका गवाक्षम् उद्घाटितवती। => गवाक्षम्+ उद्घाटितवती। तां विलोक्य => ताम्+ विलोक्य रात्रीं यावत् => रात्रीम्+ यावत् निवसितुमिच्छामि। => निवसितुम्+इच्छामि। कथं न, => कथम्+ न, भवतां अपि => भवताम्+ अपि स्वागतं वर्तते। => स्वागतम्+ वर्तते। तद्गृहम् अगच्छत्। => तद्गृहम्+ अगच्छत्। दैन्यं विलोकितम् => दैन्यम्+ विलोकितम्+ विलोकितम् पृष्टञ्च => विलोकितम्+ पृष्टम्+च पृष्टञ्च => पृष्टम्+च कथं भवत्परिवार: => कथम्+ भवत्परिवार: कथं न => कथम्+ न पूर्वमेव => पूर्वम्+एव दिवं गत:, => दिवम्+ गत:, करुणकथां श्रुत्वा => करुणकथाम्+ श्रुत्वा किञ्चित्कालानन्तरं परिवारस्य => किञ्चित्+कालानन्तरम्+ परिवारस्य क्रीडन्तश्चासन्। => क्रीडन्तः+च+आसन्। क्षणानन्तरं गृहिणी => क्षणानन्तरम्+ गृहिणी स्थाल्यां भोजनं => स्थाल्याम्+ भोजनम्+ भोजनं परिवेश्य => भोजनम्+ परिवेश्य सम्मुखं अस्थापयत्। => सम्मुखम्+ अस्थापयत्। पूर्वमेव => पूर्वम्+एव आनीतं भोजनं => आनीतम्+ भोजनम्+ भोजनं आसीत् => भोजनम्+ आसीत् भोजनं अपि => भोजनम्+ अपि स बालकेभ्य: => सः+ बालकेभ्य: उत्सवं मेनिरे। => उत्सवम्+ मेनिरे। स्वगन्तव्यं प्रति => स्वगन्तव्यम्+ प्रति धन्यवादपुरस्सरं वृद्धां => धन्यवादपुरस्सरम्+ वृद्धाम्+ वृद्धां अवदत् => वृद्धाम्+ अवदत् कार्यं भवती => कार्यम्+ भवती सायं यावत् => सायम्+ यावत् वाक्यस्यास्य => वाक्यस्य+अस्य रहस्यं न => रहस्यम्+ न कार्यं कृतवती। => कार्यम्+ कृतवती। परं सा => परम्+ सा स्वबालकानां वस्त्राणां => स्वबालकानाम्+ वस्त्राणाम्+ वस्त्राणां विषये => वस्त्राणाम्+ विषये कथं अहं => कथम्+ अहम्+ अहं बालकानां => अहम्+ बालकानाम्+ बालकानां वस्त्राणि => बालकानाम्+ वस्त्राणि एकमेव => एकम्+एव वस्त्रं विद्यते => वस्त्रम्+ विद्यते वस्त्रमापनयष्टिकां आनाय्य => वस्त्रमापनयष्टिकाम्+ आनाय्य वस्त्रं मापयति। => वस्त्रम्+ मापयति। वस्त्रं मापयति => वस्त्रम्+ मापयति वस्त्रं अधिकं => वस्त्रम्+ अधिकम्+ अधिकं अधिकं => अधिकम्+ अधिकम्+ अधिकं प्रवर्धते। => अधिकम्+ प्रवर्धते। इमां घटनां => इमाम्+ घटनाम्+ घटनां सा => घटनाम्+ सा आशीर्वादं मन्यमाना => आशीर्वादम्+ मन्यमाना भृशं प्रसन्ना => भृशम्+ प्रसन्ना तद्रहस्यं श्रुतवन्त:। => तत्+रहस्यम्+ श्रुतवन्त:। तं वृद्धं => तम्+ वृद्धम्+ वृद्धं अन्वेष्टुं => वृद्धम्+ अन्वेष्टुम्+ अन्वेष्टुं विनिर्गता: => अन्वेष्टुम्+ विनिर्गता: वृद्धापि => वृद्धा+अपि स्वभृत्यं अश्वमारोप्य => स्वभृत्यम्+ अश्वम्+आरोप्य अश्वमारोप्य => अश्वम्+आरोप्य तमन्वेषणाय। => तम्+अन्वेषणाय। तं वृद्धं => तम्+ वृद्धम्+ वृद्धं अन्वेषयामास। => वृद्धम्+ अन्वेषयामास। तं प्रगृह्य => तम्+ प्रगृह्य अश्वमारुह्य => अश्वम्+आरुह्य वृद्धमानीयमानं ददर्श => वृद्धम्+आनीयमानम्+ ददर्श नितरां प्रहृष्टा। => नितराम्+ प्रहृष्टा। स्वागतं कृतवती। => स्वागतम्+ कृतवती। स्वार्थपरायणतां निनिन्द। => स्वार्थपरायणताम्+ निनिन्द। किं किं => किम्+ किम्+ किं न => किम्+ न स वृद्ध: => सः+ वृद्ध: वृद्धोऽयं रात्रौ => वृद्धः+अयम्+ रात्रौ चात्र => च+अत्र शुभाशीर्वादं दत्वा => शुभाशीर्वादम्+ दत्वा गृहान्निर्गत:। => गृहात्+निर्गत:। स्वयं पप्रच्छ, => स्वयम्+ पप्रच्छ, कार्यं भवती => कार्यम्+ भवती आरभताम् तत् => आरभताम्+ तत् सायं पर्यन्तं => सायम्+ पर्यन्तम्+ पर्यन्तं प्रकरोतु। => पर्यन्तम्+ प्रकरोतु। गृहाभ्यन्तरं आगत्य => गृहाभ्यन्तरम्+ आगत्य छिक्कां निशम्य => छिक्काम्+ निशम्य कक्षमागता: => कक्षम्+आगता: निरन्तरं सायंपर्यन्तं => निरन्तरम्+ सायंपर्यन्तम्+ सायंपर्यन्तं छिक्कामेव => सायंपर्यन्तम्+ छिक्काम्+एव छिक्कामेव => छिक्काम्+एव