बालचरितनाटकम्

बालचरितस्य नाटकीयभूमिका
पुरुषाः

नारदः - 	देवर्षिः।
वसुदेवः - 	कृष्णस्य जनकः।
नन्दगोपः - 	वसुदेवस्य मित्रं
        	गोकुलाध्यक्षश्च।
उग्रसेनः -	कंसस्य पिता।
दामोदरः -	नायकः वसुदेवसुतः।
सङ्कर्षणः -  नन्दस्य पालितपुत्रः
गरुडः - 	विष्णोर्वाहनम्।
चक्रम्	-	दामोदरस्यायुधम्
शार्ङ्गः -	दामोदरस्यायुधम्
शङ्खः -	दामोदरस्यायुधम्
नन्दकः -	दामोदरस्यायुधम्
कौमोदकी - 	दामोदरस्यायुधम्

राजा प्रतिनायकः - 	मथुराधीशः कंसः।

चाणूरः -	कंसस्य मल्लः
मुष्टिकः -	कंसस्य मल्लः
भटः -		कंसस्य भृत्यो ध्रवसेनः
काञ्चुकीयः -	कंसस्य भृत्यो बालाकिनामा।
शापः - 	शापाधिदेवता।
कुण्डोदरः -	कात्यायन्याः भृत्यः	
शूलः -		कात्यायन्याः भृत्यः
नीलः- 	कात्यायन्याः भृत्यः
मनोजवः -	कात्यायन्याः भृत्यः

वृद्धगोपालकः-	कश्चिद् गोपालकः।
दामकः -	कश्चिद् गोपालकः।
अरिष्टर्षभः -	असुरविशेषः वृषरूपः।
कालियः -	यमुनाह्रदे महानागः।


स्त्रियः
देवकी -	दामोदरस्य माता।
प्रतिहारी -	देवक्या द्वारपालिका।
धात्री -		मायादारिकाया उपमाता।
कात्यायनी -	देवी।
राजश्रीः -	राज्याधिदेवता।
मधुकरिका -	कंसस्य द्वारपालिका।
यशोधरा -	कंसस्य द्वारपालिका

बालचरितनाटकम्
।। अथ प्रथमः अङ्कः ।।
(<नान्दी-अन्ते>T6 ततः प्रविशति सूत्रधारः।)
सूत्रधारः---
<<शङ्ख-क्षीर>Di-वपुः>Bs6 पुरा <कृत-युगे>K1 नाम्ना तु नारायणः
त्रेतायाम् <<त्रि-पद>Tds-अर्पित-<त्रि-भुवनः>Tds>Bb विष्णुः <सुवर्ण-प्रभः>BvU।
<<दूर्वा-श्याम>T6-निभः>BvU सः <रावण-वधे>T6 रामः युगे द्वापरे
नित्यम् यः <अञ्जन-सन्निभः>Bv <कलि-युगे>K1 वः पातु दामोदरः ।। 1 ।।
एवम् आर्यमिश्रान् विज्ञापयामि। अये किन्नु खलु मयि <विज्ञापन-व्यग्रे>T7 शब्दः इव श्रूयते। अङ्ग! पश्यामि।
(नेपथ्ये)
अहम् <गगन-सञ्चारी>U।
सूत्रधारः---भवतु, विज्ञातम्।
पतति असौ पुष्पमयी च वृष्टिः
नदन्ति तूर्याणि च देवतानाम्।
द्रष्टुम् हरिम् <वृष्णि-कुले>T6 प्रसूतम्
अभ्यागतः नारदः एषः तूर्णम् ।। 2 ।।
(निष्क्रान्तः।)
।। इति स्थापना ।।

(ततः प्रविशति नारदः।)
नारदः---
अहम् <गगन-सञ्चारी>U 
त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
<ब्रह्म-लोकात्>T6 इह प्राप्तः 
नारदः <कलह-प्रियः>Bs6 ।। 3 ।।
भोः! क्षीणेषु <<देव-असुर>Di-विग्रहेषु>T6 
<नित्य-प्रशान्ते>T2 न रमे अन्तरिक्षे।
अहम् हि <<वेद-अध्ययन>T6-अन्तरेषु>T6 
तन्त्रीः च वैराणि च घट्टयामि ।। 4 ।।
अपि च, 
भक्तिः परा मम <पितामह-भाषितेषु>T3
सर्वाणि मे <बहु-मतानि>K1 <तपस्-वनानि>T6।
सत्यम् ब्रवीमि <<<कर-ज>U-अग्र>T6-हता>T3 च वीणा
वैराणि <भीम-कठिनाः>Bsu कलहाः प्रियाः मे ।। 5 ।।
तत् भगवन्तम् <लोक-आदिम्>T6 <अ-निधनम्>Bsmn अव्ययम् <<लोक-हित>T6-अर्थे>T4 <<कंस-वध>T6-अर्थे>T4 <वृष्णि{3}-कुले>T6 प्रसूतम् नारायणम् द्रष्टुम् इह आगतः अस्मि। अये, इयम् अत्रभवती देवकी मायया शिशुत्वम् उपागतम् <<त्रि-लोक>K1-ईश्वरम्>T6 प्रगृह्य वसुदेवेन 
सह शनैः <स्व-गृहात्>T6 निष्क्रामति। या एषा,
लोकानाम् <अभय-करम्>U गुरुम् सुराणाम्
दैत्यानाम् <निधन-करम्>U <रथाङ्ग-पाणिम्>Bv।
<शोक-आर्ता>T3 <शशि-वदना>Bsu निशि प्रशान्ता
बाहुभ्याम् गिरिम् इव मन्दरम् वहन्ती ।। 6 ।।
एषः भगवान् नारायणः,
<अनन्त-वीर्यः>Bs6 <कमल-आयत-अक्षः>Bb 
<<सुर{3}-इन्द्र>T6-नाथः>T6 <<असुर-वीर्य>T6-हन्ता>U।
<<त्रि-लोक>K1-केतुः>T6 जगतः च कर्ता 
भर्ता जनानाम् पुरुषः पुराणः ।। 7 ।।
हन्त एतद् उत्पन्नम् कलहस्य मूलम्। यावत् अहम् अपि भगवन्तम् नारायणम् प्रदक्षिणीकृत्य <ब्रह्म-लोकम्>T6 एव यास्यामि। नमः भगवते <<त्रै-लोक्य>Tdt-कारणाय>T6।
नारायणाय <<नर{3}-लोक>T6-<पर-अयणाय>K1>Bs6 
<लोक-आननाय>T6 <कमल-<अ-मल>Bsmn-लोचनाय>Bb।
रामाय <<रावण-विरोचन>Di-पातनाय>T6 
वीराय <वीर्य-निलयाय>T6 नमः वराय ।। 8 ।।
(निष्क्रान्तः)
।। इति विष्कम्भकः ।।

(ततः प्रविशति <बाल-हस्ता>Bv देवकी।)
देवकी - @हद्धि, पुत्तअस्स महाणुभावत्तणं सूअइस्सन्दाणि जम्मसमअसमुब्भुदाणि मेहाणिमित्ताणि पच्चक्खीकरअन्तो अवि कंसहदअणिसंसत्तणं चिन्तअन्ती सुटठु ण पच्चामि मन्दभाणणी। कहिं णु गदो अय्यउत्तो। (परिक्रम्य अग्रतः विलोक्य) अम्मो, एसो अय्यउत्तो हरिसविम्हअफुल्लणअणो इदो एव्व आअच्छदि।@ [हा धिक्, पुत्रकस्य मे महानुभावत्वम् सूचयिष्यन्ति <<जन्म-समय>T6-समुद्भूतानि>T7 <महत्{3}-निमित्तानि>K1 प्रत्यक्षीकुर्वन्ति अपि <<कंस-हतक>K1-नृशंस>T6^त्वम् चिन्तयन्ती सुष्ठु न प्रत्येमि <मन्द-भागिनी>Bs6। क्व नु गतः आर्यपुत्रः। अम्मो, एषः आर्यपुत्रः <<हर्ष-विस्मय>Di-फुल्ल-नयनः>Bb इतः एव आगच्छति।]
(ततः प्रविशति वसुदेवः।)
वसुदेवः---(<स-विमर्शम्>BvS) भोः! किम् नु खलु इदम्।
भ्रमति नभसि विद्युत् <चण्डवात-अनुविद्धैः>T3
<<नव-जलद>K1-निनादैः>T6 मेदिनी <स-प्रकम्पा>BvS।
इह तु जगति नूनम् <रक्षण-अर्थम्>T4 प्रजानाम्
<<असुर-समिति>T6-हन्ता>T6 विष्णुः अद्य अवतीर्णः ।। 9 ।।
(विलोक्य) एषा देवकी,
<<न-गणित>Tn-परिखेदा>Bs6 याति षण्णाम् सुतानाम्
<<अपचय-गमन>T6-अर्थम्>T4 सप्तमम् रक्षमाणा।
<<<बहु-गुण>K1-कृत>T3-लोभा>Bs6 <जन्म-काले>T6 निमित्तैः 
सुतः इति <कृत-संज्ञम्>Bs3 <कंस-मृत्युम्>T6 वहन्ती ।। 10 ।।
देवकी---(उपसृत्य) @जेदु अय्यउत्तो।@ [जयतु आर्यपुत्रः।]
वसुदेवः---देवकि! <अर्ध-रात्रः>T1 खलु वर्तते। प्रसुप्तः मधुरायाम् सर्वः जनः। तस्मात् यावत् न कश्चित् पश्यति, तावत् बालम् गृहीत्वा अपक्रामामि।
देवकी---@कहिं अय्यउत्तौ इमं णइस्सदि।@ [क्व आर्यपुत्रः इमम् नेष्यति।]
वसुदेवः---देवकि! सत्यम् ब्रवीषि। अहम् अपि न जाने। किन्तु, <<एक-छत्र>K1-छायाम्>Bs6 पृथिवीम् समाज्ञापयति <दुर्-आत्मा>Bsp कंसः। तत् क्व नु खलु अयम् आयुष्मान् नेतव्यः भविष्यति। अथवा यत्र दैवम् विधास्यति, तत्र बालम् गृहीत्वा अपक्रामामि।
देवकी---@अय्युत्त! इच्छामि दाव णं सुदिट्ठं कत्तुं।@ [आर्यपुत्र! इच्छामि तावत् एनम् <सु-दृष्टम्>Tp कर्तुम्।]
वसुदेवः---अयि <अति-<पुत्र-वत्सले>T7>Tp!
किम् द्रष्टव्यः शशाङ्कः अयम् 
राहोः <वदन-मण्डले>T6।
त्वया अपि अस्य <सु-दृष्टस्य>Tp
कंसः मृत्युः भविष्यति ।। 11 ।।
देवकी---@सव्वहा ण भविस्सदि।@ [सर्वथा न भविष्यति।]
वसुदेवः---यत् भवत्या अभिहितम्, तत् <सर्व{3}-दैवतैः>K1 अभिहितम् भवतु। आनय।
देवकी---@गणहदु अय्यउत्तो।@ [गृह्णातु आर्यपुत्रः।]
वसुदेवः---(गृहीत्वा) अहो गुरुत्वम् बालस्य। साधु,
<विन्ध्य-मन्दर>Di-सारः>T6 अयम् 
बालः <<पद्म-दल>T6{2}-ईक्षणः>Bsu।
गर्भे यया धृतः श्रीमान्
अहो धैर्यम् हि योषितः ।। 12 ।।
देवकि! प्रविश त्वम् अभ्यन्तरम्।
देवकी---@एसा गच्छामि मन्दभाआ।@ (निष्कान्ता।) [एषा गच्छामि <मन्द-भागा>Bs6।]
वसुदेवः---एषा देवकी,
हृदयेन इह तत्र अङ्गैः
<द्विधा-भूता>S इव गच्छति।
यथा नभसि तोये च 
<चन्द्र-लेखा>T6 <द्विधा-कृता>S ।। 13 ।।
हन्त प्रविष्टा देवकी। यावत् अहम् अपि <नगर-द्वारम्>T6 संश्रयामि ।। एषः भोः,
<<<प्रथम-सुत>K1-विनाश>T6-जात-मन्युः>Bb
<<<नृ{3}-पति>T6-भय>T6-आकुलितः>T3 प्रगृह्य बालम्।
त्वरिततरम् इह प्रयामि मार्गे 
गिरिम् इव मन्दरम् उद्वहन् भुजाभ्याम् ।। 14 ।।
(परिक्रम्य) इदम् <नगर-द्वारम्>T6। यावत् प्रविशामि। (प्रविश्य) अये प्रसुप्तः मधुरायाम् सर्वः जनः। यावत् अपक्रामामि। (परिक्रम्य) निष्क्रान्तः अस्मि मधुरायाः। अहो बलवान् च अयम् अन्धकारः। सम्प्रति हि,
लिम्पति इव तमः अङ्गानि 
वर्षति इव अञ्जनम् नभः।
<<<न-सत्>Tn-पुरुष>K1-सेवा>T6 इव 
दृष्टिः विफलताम् गता ।। 15 ।।
अहो तमसः प्रभुत्वम्।
<न-प्रकाशाः>Tn इव दिशः 
<घन^इ-भूताः>Tp इव द्रुमाः।
<सु-निविष्टस्य>Tp लोकस्य 
कृतः <रूप-विपर्ययः>T6 ।। 16 ।।
न अहम् गन्तुम् समर्थः। अये <दीपिका-आलोकः>T6। किन्नु खलु <दुर्-आत्मा>Bsp कंसः मम अपक्रमणम् ज्ञात्वा दीपिकाभिः परिवृतः माम् ग्रहीतुम् आगतः भवेत्। भवतु अहम् अस्य <दर्प-प्रशमनम्>T6 करोमि। (खड्गम् उत्कोशयति। निवृत्त्य अवलोक्य) अये न कश्चित् दृश्यते। आः,
तमसा संवृते लोके 
मम मार्गम् <न-पश्यतः>Tn।
<अपक्रमण-हेतोः>T6 तु 
कुमारेण प्रभा कृता ।। 17 ।।
एषः मार्गः। यावत् अपक्रामामि। अये इयम् भगवती यमुना <काल-<वर्ष-सम्पूर्णा>T6>T7 स्थिता। अहो व्यर्थः मे परिश्रमः। किम् इदानीम् करिष्ये। भवतु, दृष्टम्।
इमाम् नदीम् <<ग्राह-<भुज-ग>U>Di-सङ्कुलाम्>T3 
<<महत्-ऊर्मि>K1-मालाम्>Bs6 मनसा अपि <दुस्-तराम्>Bsp।
<भुज-प्लवेन>K5 आशु <गत-<अर्थ-विक्लवः>T6>Bs6 
वहामि सिद्धिम् यदि दैवतम् स्थितम् ।। 18 ।।
(तथा कृत्वा <स-विस्मयम्>BvS) हन्त द्विधा छिन्नम् जलम्, इतः स्थितम्, इतः प्रधावति। दत्तः मे भगवत्या मार्गः। यावत् अपक्रामामि। (अवतीर्य) निष्क्रान्तः अस्मि यमुनायाः। अये <हुङ्कार-शब्दः>T6 इव श्रूयते। व्यक्तम् <घोष-समीपे>T6 वर्तते <मन्द-भाग्यः>Bs6। आ, अत्र च <समीप-घोषे>T1 मम वयस्यः नन्दगोपः प्रतिवसति। सः खलु मया <कंस-आज्ञया>T6 निगलितः कशाभिः हतः च। यावत् प्रविशामि। अथवा रात्रौ वसुदेवः प्रविष्टः इति शङ्किताः <गो-पालकाः>U भविष्यन्ति। तस्मात् इह <न्यग्रोध-<पाद-पस्य>U>K1 अधस्तात् <प्रभात-वेलाम्>K1 रजन्याः प्रतिपालयामि। भोः भोः <न्यग्रोध-देवताः>T6! यदि अयम् बालः <<लोक-हित>T6-अर्थम्>T4 <<कंस-वध>T6-अर्थम्>T4 <वृष्णि-कुले>T6 प्रसूतः चेत्, घोषात् कश्चित् इह आगच्छतु। न, न, मम वयस्यः नन्दगोपः एव आगच्छतु।
(ततः प्रविशति दारिकाम् गृहीत्वा नन्दगोपः।)
नन्दगोपः---(<स-शोकम्>BvS) @दालिए! दालिए! किं दाणि णो गेहलष्षिं ण लमिअ तदो णो उज्झिअ णं गच्छषि। षंपदि हि महिषषसम्पादषदिषं अहो बलिअं अन्धआलं। दुद्दिणविणट्टजोण्हा लत्ती वट्टइ पिमिलिआकाला।
षंपाउदप्पषुत्ता णीलणिवषणा जहा गोवी ।। 19 ।।
अज्ज हि अड्ढलत्ते अम्हाणं कुडुंबिणीए जषोदाए पषूदा इअं च दाली तवष्षिणी जादमत्ता एव्व ओग्गदप्पाणा षंवुत्ता। षुवे अम्हाणं घोषष्ष उइदो इंदयञ्ञो माम उष्षुवो भविष्षदि। ता मा खु एदं दुक्खं गोवजणेहि अणुहूअमाणं त्ति मए एक्काइणा णिगलगुलुचलणेण इमं दालिअं गण्हिअ णिग्गदो म्हि। जषोदा वि तवष्षिणी णेव जाणादि दालओ वा दालिटआ वा पषूद त्ति मोहं गदा। दालिए! दालिए!।@ [दारिके! दारिके! किम् इदानीम् नः <गेह-लक्ष्म्याम्>T6 न रन्त्वा ततः न उज्झित्वा ननु गच्छसि। 
संप्रति हि <<<महिष{3}-शत>T6-संपात>T6-सदृशः>T3 अहो बली अन्धकारः।
<<दुर्दिन-विनष्ट>T3-ज्योत्स्ना>Bs6 रात्रिः वर्तते <निमीलिता-आकारा>Bs6।
<<सं-प्रावृत>K1-प्रसुप्ता>K1 <नील-निवसना>Bs6 यथा गोपी ।। 19 ।।
अद्य हि <अर्ध-रात्रे>T1 अस्माकम् कुटुम्बिन्या यशोदया प्रसूता इयम् च दारिका तपस्विनी जातमात्रा एव <उद्गत-प्राणा>Bs5 संवृत्ता। श्वः अस्माकम् घोषस्य उचितः इन्द्रयज्ञः नाम उत्सवः भविष्यति। तत् मा खलु एतत् दुःखम् <गोप-जनैः>K1 अनुभूयमानम् इति मया एकाकिना <निगल-<गुरु-चरणेन>K1>K1 इमाम् दारिकाम् गृहीत्वा निर्गतः अस्मि। यशोदा अपि तपस्विनी न एव जानाति दारकः वा दारिका वा प्रसूता इति मोहम् गता। दारिके! दारिके!।]
वसुदेवः---कः नु खलु अयम् रात्रौ परिदेवयति। <अस्मद्-<<स-ब्रह्म>K1-चारी>U>T6 खलु अयम् तपस्वी। 
नन्दगोपः---@किं दाणि णो गेहलष्षिं ण लमिअ तदो मो उज्झिअ णं गच्छषि।@ [किम् इदानीम् नः <गेह-लक्ष्म्याम्>T6 न रन्त्वा ततः न उज्झित्वा ननु गच्छसि।]
वसुदेवः---स्वरेण प्रत्यभिजानामि। मम वयस्येन नन्दगोपेन भवितव्यम्। यावत् शब्दयामि। वयस्य नन्दगोप! इतः तावत्।
नन्दगोपः---(<स-भयम्>BvS) @अविहा को दाणि मं षुदपुलुवेण विअ षलयोगण णंदगोव! णंदगोव! त्ति मं षद्दावेदि। किण्णु लक्खषा वा, आदु पिषावो वा। ईदिषीए पदिभअलअणीए मदलिअ दालिआ मम इत्थे। किं णु हु कलिष्षं।@ [अविहा कः इदानीम् माम् <श्रुत-पूर्वेण>S इव <स्वर-योगेन>T6 नन्दगोप! नन्दगोप! इति माम् शब्दयति। किम् नु राक्षसः वा, उत पिशाचः वा। ईदृश्याम् <प्रतिभय-रजन्याम्>K1 मृता दारिका मम हस्ते। किम् नु खलु करिष्यामि।]
वसुदेवः---वयस्य नन्दगोप! अलम् <अन्य-शङ्कया>T6। इतः तावत्।
नन्दगोपः---(कर्णम् दत्त्वा। <स-अवधानम्>BvS) @अम्मो, षलयोगेण भट्टा वषुदेव त्ति जाणामि। जावल उवषप्पिष्षं। अहव तहिं मम किं कय्यं। एदिणा कंषष्ष लञ्ञो वअणं षुणिअ अवलद्धो कषाहि तालिअ णिअलेहि बद्धो म्हि। ता ण गमिष्षं। अहव धिक्खु मे णिषंषभावं। मम गुणषहष्षं किदं, दुक्खे दुक्खइ, षुहे पुही होदि, तहवि षुमलाममि लाअषाषणेण किदं एक्कबन्धणं। जाव उवषप्पिष्षं। इयं दाली। किं कलिष्षं। होदु एवं दाव कलिष्ष। (उपसृत्य अवलोक्य च। <स-विस्मयम्>BvS) पभादा लअणी। एषो भट्टा वषुदेवो दालअं गणअहिअ ट्ठिदो। (उपसृत्य) जेदु भट्टा जेतु।@ [अम्मो, <स्वर-योगेन>T6 भर्ता वसुदेवः इति जानामि। यावत् उपसर्प्स्यामि। अथवा तत्र मम किम् कार्यम्। एतेन कंसस्य राज्ञः वचनम् श्रुत्वा अपराद्धः कशाभिः ताडयित्वा निगलैः बद्धः अस्मि। तत् न गमिष्यामि। अथवा धिक् खलु मे <नृशंस-भावम्>K1। मम <गुण{3}-सहस्रम्>T6 कृतम्, दुःखे दुःखीयति, सुखे सुखी भवति, तथापि स्मरामि <राज-शासनेन>T6 कृतम् <एक-बन्धनम्>K1। यावत् उपसर्प्स्यामि। इयम् दारिका। किम् करिष्यामि। भवतु एवम् तावत् करिष्यामि। प्रभाता रजनी। एषः भर्ता वसुदेवः दारकम् गृहीत्वा स्थितः। जयतु भर्ता जयतु।]
वसुदेवः---वयस्य नन्दगोप! अपि भगवतीभ्यो गोभ्यः कुशलम्।
नन्दगोपः---@आम भट्टा! कुशलं।@ [आम् भर्तः! कुशलम्।]
वसुदेवः---अथ भवतः परिजनस्य कुशलम्।
नन्दगोपः---@परिजणमिति। आम भट्टा! कुषलं।@ [परिजनम् इति। आम् भर्तः! कुशलम्।]
वसुदेवः---वयस्य! किम् इदानीम् प्रच्छाद्यते।
नन्दगोपः---@भट्टा! णत्थि किंचि।@ [भर्तः! न अस्ति किञ्चित्।]
वसुदेवः---मम खलु प्राणैः शापितः स्यात्, यदि सत्यम् न ब्रूयात्।
नन्दगोपः---@का गई। षुणादु भट्टा। अज्ज अड्ढलत्ते अम्हाणं कुडुंबिणीए--- ण हि ण हि, तुम्हाणं दाषीए जपोदाए पषूदा इअं च दाली तवष्षिणी जादमत्ता एव्व ओग्गदप्पाणा षंपुत्ता। षुवे अम्हाणं घोषष्ष उइदो इदयञ्ञो णाम उष्षवो भविष्षदि। ता मा खु इदं दुक्खं गोवजणेहि अणुहूअमाणं त्ति मए एक्काइणा णिगलगुलुचलणेण इमं दालियअं गण्हिअ णिग्गदो म्हि। जशोदा वि तवष्षिणी णेव जाणादि दालओ दालिआ वा पषूद त्ति मोहं गदा।@ 
[का गतिः। शृणोतु भर्ता। अद्य <अर्ध-रात्रे>T1 अस्माकम् कुटुम्बिन्या, न हि न हि, युष्माकम् दास्या यशोदया प्रसूता इयम् च दारिका तपस्विनी जातमात्रा एव <उद्गत-प्राणा>Bs5 संवृत्ता। श्वः अस्माकम् घोषस्य उचितः इन्द्रयज्ञः नाम उत्सवः भविष्यति। तत् मा खलु एतत् दुःखम् <गोप-जनैः>K1 अनुभूयमानम् इति मया एकाकिना <निगल-<गुरु-चरणेन>K1>K1 इमाम् दारिकाम् गृहीत्वा निर्गतः अस्मि। यशोदा अपि तपस्विनी न एव जानाति दारकः दारिका वा प्रसूता इति मोहम् गता।]
वसुदेवः---हन्त भोः! न शक्यम् लोकस्य <अधिष्ठान-भूतम्>T2 कृतान्तम् वञ्चयितुम्। वयस्य! <काष्ठ-भूतम्>T2 कलेवरम् त्यज्यताम्।
नन्दगोपः---@ण षक्कुणोमि। भट्टा! ण षक्कुणोमि।@ [न शक्नोमि भर्तः! न शक्नोमि।]
वसुदेवः---ईदृशः <लोक-धर्मः>T6। त्यज्यताम्।
नन्दगोपः---@जं भट्टाआणवेदि। दालिए! दालिए!।@ (इति रोदिति।) [यत् भर्ता आज्ञापयति। दारिके! दारिके!]
वसुदेवः---वयस्य! <अलम्-अलम्>d रुदितेन। <उत्तिष्ठ-उत्तिष्ठ>d।
नन्दगोपः---(तथा कृत्वा उपगम्य) @जेदु भट्टा। इमिणा दाषजणेण किं कत्तव्वं।@ [जयतु भर्ता। अनेन <दास-जनेन>K1 किम् कर्तव्यम्।]
वसुदेवः---वयस्य! ननु त्वम् अपि जानासि <दुर्-आत्मना>Bsp कंसेन मम षट् पुत्राः निधनम् उपनीताः इति। 
नन्दगोपः---@जाणामि भट्टा! जाणामि।@ [जानामि भर्तः! जानामि।]
वसुदेवः---तत् सप्तमः अयम् <दीर्घ-आयुः>Bs6। न अस्ति मम पुत्रेषु भाग्यम्। तव भाग्यात् जीवितुम् गृह्यताम्।
नन्दगोपः--@भाआमि भट्टा! भाआमि। जदि कंषो लाआ षुणादि वषुदेवष्ष दालओ णंदगोवष्ष हत्थे णाषो णिक्खित्तो त्ति, किं बहुणा, गद एव्व मे षीषं।@ [बिभेमि भर्तः! बिभेमि। यदि कंसः राजा शृणोति---वसुदेवस्य दारकः नन्दगोपस्य हस्ते न्यासः निक्षिप्तः इति, किम् बहुना, गतम् एव मे शीर्षम्।]
वसुदेवः---(<आत्मन्-गतम्>T7) हन्त विपन्नम् कार्यम्। <उक्त-ज्ञाः>U खलु नृशंसाः। तत् एव कथयामि। (प्रकाशम्) वयस्य नन्दगोप!
यदि अस्मि भवतः किञ्चित्
मया <पूर्व-कृतम्>T2 भवेत्।
तस्य प्रत्युपकारस्य 
कालः ते समुपागतः ।। 20 ।।
नन्दगोपः---@किं किं पच्चुवकालं त्ति। जदि कंषा वा होदु कंषष्ष पिदा उग्गषेणो वा होदु। आणेदु भट्टा दालअं।@ [किम् किम् प्रत्युपकारः इति। यदि कंसः वा भवतु, कंसस्य पिता उग्रसेनः वा भवतु। आनयतु भर्ता दारकम्।]
वसुदेवः---वयस्य! गृह्यताम्।
नन्दगोपः---@भट्टा! अचोक्खिदम्हि, मदलिआ दालिआ गहीदा। मुहुत्तअं पडिवालेदु भट्टा। जाव जमुणाजलं गच्छिअ चोक्खं कलेमि।@ [भर्तः! <अ-शौचितः>Tn अस्मि, मृता दारिका गृहीता। मुहूर्तकम् प्रतिपालयतु भर्ता, यावत् <यमुना-जलम्>T6 गत्वा शौचम् करोमि।]
वसुदेवः--वयस्य! <घोष-वासात्>T7 प्रकृत्या शुचिः एव भवान्।
नन्दगोपः---@तेण हि अम्हाणं घोषष्ष उइदं पंसुणा चोक्खं कलेमि।@ [तेन हि अस्माकम् घोषस्य उचितम् पांसुना शौचम् करोमि।] 
वसुदेवः---कः अत्र दोषः क्रियताम् शौचम्।
नन्दगोपः---@जं भट्टा आणवेदि। (तथा कुर्वन् <स-विस्मयम्>BvS) अच्छलीअं अच्छलीअं भट्टा! अच्छलीअं। पंसूणि मग्गमाणष्ष धलणीं भिन्दिअ जुगप्पमाणा षलिलधाला उट्ठिदा।@ [यत् भर्ता आज्ञापयति। <आश्चर्यम्-आश्चर्यम्>d भर्तः! आश्चर्यम्। पांसून् मृग्यमाणस्य धरणीम् भित्त्वा <युग-प्रमाणा>Bs6 <सलिल-धारा>T6 उत्थिता।]
वसुदेवः---बालस्य एव प्रभावः। क्रियताम् शौचम्।
नन्दगोपः---@भट्टा! तह। (तथा कृत्वा उपसृत्य) भट्टा! अअम्‌हि।@ [भर्तः! तथा। भर्तः! अयम् अस्मि।]
वसुदेवः---गृह्यताम्।
नन्दगोपः---@भट्टा! अदिदुब्बला मे बाहा मन्दलषदिपं बालअं गण्हिदुं ण षमत्था।@ [भर्तः! <अति-दुर्बलौ>Tp मे बाहू <मन्दर-सदृशम्>T3 बालकम् ग्रहीतुम् न समर्थौ।]
वासुदेवः---वयस्य! <<महत्-बल>K1-पराक्रमः>Bs6 खलु भवान्।
नन्दगोपः---@षुणादु भट्टा मम बलपलक्कमं। षंदालिअमाणे वषभे षिंगं गण्हिअ मोचिमे। पंकणिमग्गाणि भण्डषअडआणि आघट्टआमि। ईदिषो दाणि अहं दालअं गण्हिउं ण षमत्थो म्हि।@ [शृणोतु भर्ता मम <बल-पराक्रमम्>Ds। <सं-दारयमाणे>K1 वृषभे शृङ्गम् गृहीत्वा मोचयामि। <पङ्क-निमग्नानि>T7 <भाण्ड-शकटकानि>T6 आघट्टयामि। ईदृशः इदानीम् अहम् दारकम् ग्रहीतुम् न समर्थः अस्मि।]
(ततः प्रविशन्ति <पञ्ञ-आयुधानि>K1 गरुडः च)
गरुडः---
अहम् सुपर्णः गरुडः <महत्-जवः>Bs6 
<शार्ङ्ग-आयुधस्य>Bs6 अस्य रथम् ध्वजः च।
पुरा हि <<देव-असुर>Di-विग्रहेषु>T6 
वहामि भोः <विष्णु-बलेन>T6 विष्णुम् ।। 21 ।।
चक्रः---
चक्रः अस्मि कृष्णस्य <<कर-अग्र>T6-शोभी>U 
<<<<मध्य-अह्न>T1-सूर्य>T6-प्रतिम>T6-<उग्र-तेजाः>K1>Bsu।
<त्रि-विक्रमे>Bs6 च <अमृत-मन्थने>T6 च 
मया हताः <<दानव-दैत्य>Di-सङ्घाः>T6 ।। 22 ।।
शार्ङ्गः---
शार्ङ्गः अस्मि <<<विष्णु-कर>T6-लग्न>T3-सुवृत्त-मध्यः>Bb 
<स्त्री-विग्रहात्>T6 <<पुरुष-<वीर्य-बल>Di>T6-अतिदर्पः>T3।
यस्य अर्थम् <आहव-मुखेषु>T6 मया <अरि-सङ्घाः>T6 
<प्रभ्रष्ट-<नाग-रथ-वाजि-नराः>Di>K1 प्रभग्नाः ।। 23 ।।
कौमोदकी---
कौमोदकी नाम हरेः गदा अहम्
<आज्ञा-वशात्>T6 <सर्व{3}-रिपून्>K1 प्रमथ्य।
मया हतानाम् युधि दानवानाम् 
प्रक्रीडितम् <शोणित-निम्नगासु>K5 ।। 24 ।।
शङ्खः---
अहम् हि शङ्खः क्षीरोदात् 
विष्णुना स्वयम् उद्धृतः।
मम शब्देन नश्यन्ति 
युद्धे ते <देव{3}-शत्रवः>T6 ।। 25 ।।
नन्दकः---
नन्दकः अहम् न मे कश्चित् 
सङ्ग्रामेषु <अ-<<पर-अञ्च>U-मुखः>Bs6>Tn।
गच्छामि स्मृतमात्रेण 
विष्णुना प्रभविष्णुना ।। 26 ।।
चक्रः-
<चक्र-शार्ङ्ग-गदा-शङ्ख-नन्दकाः>Di <दैत्य-मर्दनाः>U।
वासुदेवस्य <कार्य-अर्थम्>T4 प्राप्ताः पारिषदाः वयम् ।। 27 ।।
तस्मात् आगम्यताम्। वयम् अपि <मनुष्य-लोकम्>T6 अवतीर्णस्य भगवतः विष्णोः <बाल-चरितम्>K1 अनुभवितुम् <<गोपालक-वेष>T6-प्रच्छन्नाः>T3 घोषम् एव अवतरिष्यामः।
सर्वे---तथा अस्तु। (विष्णुम् उपस्थिताः)
वसुदेवः---वयस्य! बालः एव नमस्यताम्।
नन्दगोपः---@भट्टा! तह। लाअदालअ!णमो दे णमो दे। ही, होदु, अत्ताणं एव अत्ताणं णिव्वावेहि। अम्हाणं गोपजणष्ष तुमं गण्हिदुं को बलपलक्कमो।@ [भर्तः! तथा। राजदारक! नमः ते नमः ते। ही, भवतु, आत्मना एव आत्मानम् निर्वाहय। अस्माकम् <गोप-जनस्य>K1 त्वाम् ग्रहीतुम् कः <बल-पराक्रमः>Bs7]
चक्रः---नमः भगवते नारायणाय। भगवन्! <महत्-विष्णो>K1!
कार्याणि <अ-कार्याणि>Tn <अमर-असुराणाम्>Di 
त्वया भविष्यन्ति बहूनि लोके।
तस्मात् जनस्य अस्य <लघु^त्व-योगात्>T6 
कुरु प्रसादम् <<यदु-वंश>T6-केतो>T6! ।। 28 ।
वसुदेवः---गृह्यताम्।
नन्दगोपः---@जं भट्टा आणवेदि।@ (गृह्णाति) [यत् भर्ता आज्ञापयति।]
वसुदेवः - वयस्य प्रभाता रजनी। प्रतिनिवर्तताम् भवान्।
नन्दगोपः - @अच्छलीअं अच्छलीअं भट्टा! अच्छलीअं। इमे बन्धणे पडिदे।@ [<आश्चर्यम्-आश्चर्यम्>d भर्तः! आश्चर्यम्। इदम् बन्धनम् पतितम्।]
वसुदेवः---सर्वम् एतत् कुमारस्य प्रभावः। प्रतिनिवर्तताम् भवान्।
नन्दगोपः---@जं भट्टा आणवेदि।@ [यत् भर्ता आज्ञापयति।]
वसुदेवः---अथवा एहि तावत्।
नन्दगोपः---@भट्टा! अअम्हि।@ [भर्तः! अयम् अस्मि।]
वसुदेवः---
जाने नित्यम् वत्सलम् त्वा प्रकृत्या 
स्नेहः अपि अस्मिन् अर्थ्यते <रूढ-भावः>K1।
अस्मिन् काले <<दग्ध-भूयिष्ठ>S-शेषम्>T5 
न्यस्तम् बीजम् रक्षितुम् यादवानाम् ।। 29 ।।
कुमारस्य किम् करिष्यति भवान्।
नन्दगोपः---@षुणादु भट्टा। एकष्शिं गेहे गच्छिअ खीरं पिबइ, अण्णष्षि गेहे गच्छिअ गधिं भक्खइ। अपरष्षिं गेहे गच्छिअ णवणीदं गिलइ। अण्णष्षिं गेहे गच्छिअ पाअषं भुंजइ। इदलष्षिं गेहे गच्छिअ तक्कघटं पलोअदि। किं बहुणा, अम्हाणं घोषष्ष पदी होइ।@ [शृणोतु भर्ता। एकस्मिन् गेहे गत्वा क्षीरम् पिबति। अन्यस्मिन् गेहे गत्वा दधि भक्षयति। अपरस्मिन् गेहे गत्वा नवनीतम् गिलति। अन्यस्मिन् गेहे गत्वा पायसम् भुङ्क्ते। इतरस्मिन् गेहे गत्वा <तक्र-घटम्>T6 प्रलोकते। किम् बहुना, अस्माकम् घोषस्य पतिः भवति।]
वसुदेवः---एवम् अस्तु। प्रतिनिवर्तताम् भवान्।
नन्दगोपः---@जं भट्टा आणवेदि।@ (निष्क्रान्तः।) [यत् भर्ता आज्ञापयति।]
वसुदेवः---ननु निर्गतः नन्दगोपः। यावत् अहम् अपि मधुराम् एव यास्यामि। (परिक्रम्य) <रुदित-शब्द>K1 इव श्रूयते। किम् नु खलु <कंस-भयात्>T6 प्रतिनिवृत्तः नन्दगोपः। (परिक्रम्य) अये <प्रत्यागत-प्राणा>Bs6 इयम् दारिका। यावत् इमाम् गृहीत्वा देवक्याः हस्ते निक्षिप्य <दुर्-आत्मानम्>Bsp कंसम् वञ्चयामि। (गृहीत्वा) अहो गुरुत्वम् अस्याः। एतत् अपि कुमारात् किञ्चित् अन्तरम् <महत्-भूतम्>T2। यावत् अपक्रामामि। अये इयम् भगवती यमुना तथा एव स्थिता। यावत् अपक्रामामि। निष्क्रान्तः अस्मि यमुनायाः। एतत् <नगर-द्वारम्>T6। तथा एव प्रसुप्तः मधुरायाम् सर्वः जनः। यावत् प्रविशामि। (प्रविश्य) इदम् खलु <दुर्-आत्मनः>Bsp कंसस्य गृहम् <ज्येष्ठा-आश्रितम्>T3 इव दृश्यते। इदम् अस्मदीयम् गृहम् श्रिया आरूढम् इव दृश्यते। यावत् अहम् अपि अन्तःपुरम् प्रविश्य देवकीम् समाश्वासयामि। ईश्वराः स्वस्ति कुर्वन्तु। (निष्क्रान्तः।)
।। इति प्रथमः अङ्कः ।।

।। अथ द्वितीयः अङ्कः ।।

(ततः प्रविशन्ति <चाण्डाल-युवतयः>K1।)
सर्वाः---@आअच्छ भट्टा! आअच्छ। अम्हाणं कण्णाणं तुए सह विवाहो होदु।@ [आगच्छ भर्तः! आगच्छ। अस्माकम् कन्यानाम् त्वया सह विवाहः भवतु।]
(ततः प्रविशति राजा।)
राजा---भोः! किन्नु खलु इदम्।
यत् मेदिनी प्रचलिता <पतिता-<अग्र-हर्म्या>K1>Bs7 
<सन्तार-नौः>T4 इव <विकीर्ण-<<महत्-उर्मि>K1-माला>K6>Bs7।
सेव्यैः <प्रधान-<गुण-कर्म-फलैः>Di>K1 निमित्तैः 
किम् वा अग्रतः व्यसनम् अभ्युदयः नु तत् मे ।। 1 ।।
सर्वाः---@आअच्छ भट्टा! आअच्छ। अम्हाणं कण्णआणं तुए सह विवाहो होदु।@ [आगच्छ भर्तः। आगच्छ। अस्माकम् कन्यकानाम् त्वया सह विवाहः भवतु।]
राजा---
यस्मात् न <रक्षि-पुरुषाः>K1 प्रचरन्ति केचित्
यस्मात् न <दीपक-धराः>U प्रमदाः चरन्ति।
तस्मात् इमाः मम गृहम् समनुप्रविष्टाः
<<<नील-उत्पल>K1-अञ्जन>Di-निभाः>Bs6 <भय-दाः>U श्वपाक्यः ।। 2 ।।
सर्वाः---@आआच्छ भट्टा! आअच्छ। अम्हाणं कण्णआणं तुए सह विवाहो होदु।@ [आगच्छ भर्तः! आगच्छ। अस्माकम् कन्यकानाम् त्वया सह विवाहः भवतु।]
राजा---अहो धृष्टाः खलु एताः <चण्डाल-युवतयः>K1---
क्रोधेन नश्यति सदा मम <शत्रु-पक्षः>T6
सूर्यः शशी <हुत-वहः>U च वशे स्थिताः मे।
यः अहम् यमस्य च यमः भयदः भयस्य
तम् मा <अपवाद-वचनैः>K1 परिधर्षयन्ति ।। 3 ।।
सर्वाः---@आअच्छ भट्टा! आअच्छ।@ [आगच्छ भर्तः! आगच्छ।]
राजा---आ अपध्वंस। कथम् सहसा एव नष्टाः। यावत् इदानीम् अभ्यन्तरम् एव प्रविशामि।
(ततः प्रविशति शापः।)
शापः---हम् क्व इदानीम् प्रविशसि। इदम् खलु मम गृहम् संवृत्तम्।
राजा---
कः अयम् विनिष्पतति गर्भगृहम् विगाह्य
उल्काम् प्रगृह्य सहसा <<अञ्जन-राशि>T6-वर्णः>BvU।
<<भीम-उग्र>Di-<दंष्ट्र-वदनः>Di>Bs6 हि <अहि-<पिङ्गल-अक्षः>K1>Bsu
क्रोधः <महेश्वर-मुखात्>T6 इव गाम् प्रपन्नः ।। 4 ।।
कः भवान्।
शापः---किम् न जानीषे माम्। अहम् खलु मधूकस्य ऋषेः शापः वज्रबाहुः नाम।
<श्मशान-मध्यात्>T6 अहम् आगतः अस्मि 
<चण्डाल-वेषेण>T6 <विरूप-चण्डम्>K1।
<<कपाल-माला>T6-अतिविचित्रवेषः>Bv 
कंसस्य राज्ञः हृदयम् प्रवेष्टुम् ।। 5 ।।
कंसः---असम्भाव्यम् अर्थम् प्रार्थयसि।
<<सौवर्ण-कान्त>T6^तर-<कन्दर-कूट-कुञ्जम्>Di>Bs7
मेरुम् न कम्पयति <<वायस-पक्ष>T6-वातः>T6।
हास्यः असि भोः! <<स-मकर>BvS-<क्षुभिता-<ऊर्मिन्{3}-मालम्>T6>Bs7>K1
पातुम् यः इच्छसि <कर-अञ्जलिना>K1 समुद्रम् ।। 6 ।।
शापः---काले ज्ञास्यसि।
राजा---हम्, कथम् सहसा एव नष्टः। यावत् अहम् अपि शयनम् उपगम्य <नयन-व्याक्षेपम्>T6 करोमि। (स्वपिति)
शापः---अये प्रसुप्तः। अलक्ष्मि! खलति! कालरात्रि! महानिद्रे! पिङ्गलाक्षि!
तत् आगम्यताम् अभ्यन्तरम् प्रविशामः।
सर्वाः---@एवं हादु।@ [एवम् भवतु।]
(प्रविश्य)
राजश्रीः---न खलु प्रवेष्टव्यम्।
शापः---का भवती।
श्रीः---किम् माम् न जानीषे। अहम् खलु अस्य लक्ष्मीः।
शापः---एवम्। राजश्रीः! अपक्रामतु भवती। इदम् खलु मम गृहम् संवृत्तम्।
श्रीः---हम्,
<लङ्का-उपमम्>Bs6 मम गृहम् न विचिन्त्य मूढ
कस्य आश्रयात् विशसि माम् अवधूय रात्रौ।
किम् भाषितेन बहुना न च शक्यम् एतत्
द्रष्टुम् प्रवेष्टुम् इह ते अद्य मया अभिजुष्टम् ।। 7 ।।
शापः---भगवति <पद्म-आलये>Bs6! अपक्रामतु किल <कंस-शरीरात्>T6। विष्णुः आज्ञापयति।
श्रीः---कथम् विष्णुः आज्ञापयति इति। भोः! कष्टम्।
न च अहम् <चिर-संवासात्>K1 
त्यक्तुम् शक्नोमि पार्थिवम्।
बलवान् <गुण-सङ्ग्राही>T6 
दृढम् तपति माम् अयम् ।। 8 ।।
भवतु। <न-अतिक्रमणीया>Tn विष्णोः आज्ञा। तस्मात् अहम् अपि <विष्णु-सकाशम्>T6 एव यास्यामि। (निष्क्रान्ता।)
शापः---अपक्रान्ता राजश्रीः। हन्त इदानीम् इदम् अस्माकम् आवासः संवृत्तः। अलक्ष्मि! खलति! कालरात्रि! महानिद्रे! पिङ्गलाक्षि! अभ्यन्तरम् प्रविश्य <<स्व-जाति>T6-सदृशी>T3 क्रीडा क्रियताम्।
सर्वाः---@अज्जप्पहुदि अवणीदधम्मचारित्तो होहि।@ [अद्य प्रभृति <अपनीत-<धर्म-चारित्रः>Di>Bs3 भव]
शापः---
परिष्वजामि गाढम् त्वाम् 
<नित्य-<<अ-धर्म>Tn-<पर-अयणम्>K1>T7>S।
प्राप्नोमि <मुनि-शापः>T6 त्वाम्
अचिरात् नाशम् एष्यसि ।। 9 ।।
(अन्तर्हितः)
(प्रविश्य)
प्रतिहारी---@जेदु भट्टा।@ [जयतु भर्ता।]
राजा---ह!
प्रितिहारी---@भट्टा! जसोधरा खु अहं।@ [भर्तः! यशोधरा खलु अहम्।]
राजा---यशोधरे! किम् त्वया <<मातङ्गी-जन>T6-प्रवेशः>T6 न दृष्टः।
प्रतिहारी---@हं मादङ्गिजणत्ति। णिच्चं भट्टिपादमूले वत्तमाणस्स वि जणस्स इह प्पवेसो दुल्लरहो। किं उण णादङ्गिजणस्स।@ [हम् <मातङ्गी-जनः>K1 इति। नित्यम् <<भर्तृ-पाद>T6-मूले>T6 वर्तमानस्य अपि जनस्य इह प्रवेशः दुर्लभः। किम् पुनः <मातङ्गी-जनस्य>T6।]
राजा---किम् स्वप्नः नु मया अनुभूतः। यशोधरे! गच्छ। बालाकिः काञ्चुकीयः प्रवेश्यताम्।
प्रतिहारी---@जं भट्टा आणवेदि।@ (निष्क्रान्ता।) [यत् भर्ता आज्ञापयति।]
(ततः प्रविशति काञ्चुकीयः।)
काञ्चुकीयः---जयतु <महत्-राजः>K1।
राजा---आर्यबालाके! प्रष्टव्यौ <सांवत्सरिक-पुरोहितौ>Di --अद्य रात्रौ <<वात-उद्भव>T6-<भूमि-कम्प>T6-<उल्का{3}-पाताः>T6>Di <दैवत{3}-प्रतिमाः>T6 च प्रतिभासिताः <किम्-अर्थम्>T4 इति।
काञ्चुकीयः---(निष्क्रम्य प्रविश्य) <महत्-राज>K1! <सांवत्सरिक-पुरोहितौ>Di विज्ञापयतः।
राजा---किम् इति।
काञ्चुकीयः---श्रूयताम्।
भूतम् <नभस्तल-निवासि>U <नर-इन्द्र>T6! नित्यम्
<कार्य-अन्तरेण>Tm <नर-लोकम्>T6 इह प्रपन्नम्।
<आकाश-<दुन्दुभि-रवैः>T6>T7 <स-<मही-प्रकम्पैः>T6>BvS
तस्य एष जन्मनि <विशेष-करः>U विकारः ।। 10 ।।
राजा---
कस्मिन् जाते <स-<शैल-इन्द्रा>BvS 
कम्पिता इयम् <वसु-धरा>U।
ज्ञायताम् कस्य पुत्रः अयम् 
किम् वा <जन्म-प्रयोजनम्>T6 ।। 11 ।।
काञ्चुकीयः--यत् आज्ञापयति <महत्-राजः>K1। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु <महत्-राजः>K1। प्रसूतवती किल देवकी।
राजा---किम् प्रसूतम्।
काञ्चुकीयः---दारिका प्रसूता।
राजा---मा तावत्। एतानि <महत्-निमित्तानि>K1 <दारिका-प्रसूति>T6^मात्रेण उत्पद्यन्ते।
काञ्चुकीयः---प्रसीदतु <महत्-राज>K1। <न-ऋतम्>Tn न <अभिहित-पूर्वम्>Bs6 मया। भवतः <<भृत्य-वर्ग>T6-परिवृतायाः>T6 धात्र्याः हस्ते दृष्टा सा।
राजा---अथवा <ब्राह्मण-वचनम्>T6 <न-ऋतम्>Tn अपि सत्यम् पश्यामि। गच्छ, वसुदेवः तावत् आहूयताम्।
काञ्चुकीयः---यत् आज्ञापयति <महत्-राजः>K1। (निष्क्रान्तः।)
राजा---<धर्म-शीलः>Bs6 <सत्य-वादी>U वसुदेवः। अथ तु मम समीपे <न-ऋतम्>Tn न ब्रवीति। भवतु, श्रोष्यामः तावत्।
(ततः प्रविशति वसुदेवः)
वसुदेवः---
षष्णाम् सुतानाम् समुपेत्य नाशम् 
वहन् इदम् <शोक-कृशम्>T3 शरीरम्।
आहूयमानः <अ-करुणेन>Bsmn राज्ञा 
गच्छामि अहम् भृत्यः इव <अ-स्वतन्त्रः>Tn ।। 12 ।।
भोः! <एवम्-विधा> <लोक-वृत्तिः>T6।
स्मरता अपि भयम् राजा 
भयम् न स्मरता अपि वा।
उभाभ्याम् अपि गन्तव्यः 
भयात् अपि <अ-भयात्>Tn अपि ।। 13 ।।
(उपसृत्य) <शौरसेनी-मातः>Bs6! आस्यते।
राजा---<यादवी-मातः>Bs6! आस्यताम्।
वसुदेवः---बाढम्। (उपविश्य) <शौरसेनी-मातः>Bs6! <किम्-अर्थम्>T4 वयम् आहूताः।
राजा---<यादवी-मातः>Bs6! प्रसूतवती किल देवकी।
वसुदेवः---अथ किम्, प्रसूतवती।
राजा---किम् प्रसूतम्।
वसुदेवः---(<आत्म-गतम्>T2) मया अपि नाम <न-ऋतम्>Tn वक्तव्यम् भविष्यति। अथवा <<कुमार-रक्षण>T6-अर्थम्>T4 <न-ऋतम्>Tn अपि सत्यम् पश्यामि। किम् इदानीम् करिष्ये। भवतु, दृष्टम्। (प्रकाशम्) दारिका प्रसूता तया।
राजा---
दारिका वा कुमारः वा 
हन्तव्यः सर्वथा मया।
दैवम् पुरुषकारेण 
वञ्चयिष्यामि अहम् ध्रुवम् ।। 14 ।।
(प्रविश्य)
प्रतिहारी---@जेगदु भट्ट। अम्हाअं भट्टिणी विण्णवेदि---दारिअत्ति बालेत्ति अ। करीअदु किल महाराएण अणुक्कोसो।@ [जयतु भर्ता। अस्माकम् भर्त्री विज्ञापयति---दारिका इति बाला इति च। क्रियताम् किल <महत्-राजेन>K1 अनुक्रोशः।]
वसुदेवः--- <शौरसेनी-मातः>Bs6! क्रियताम् तपस्विन्याः देवक्याः वाक्यम्। दारिकासु स्त्रीणाम् अधिकतरः स्नेहः भवति। 
राजा---किम् भवान् स्मरति समयम्।
मधूकस्य ऋषेः शापम् 
श्रुत्वा मे समयः तदा।
देवक्या धारितान् गर्भान् 
दास्यामि इति त्वया कृतः ।। 15 ।।
वसुदेवः---समयः इति। एषः न व्याहरामि।
प्रतिहारी---@भट्टा किं त्ति अम्हाअं भट्टिणीए णिवेदिदव्वं।@ [भर्तः! किम् इति अस्माकम् भर्त्र्या निवेदयितव्यम्।]
राजा---यशोधरे! उच्यताम् देवक्याः---न युक्तम् इदानीम् निर्बन्धम् अभिधातुम्।
अन्यत् प्रियतरम् करिष्यामि इति।
प्रतिहारी---@जं भट्टा आणवेदि।@ [यत् भर्ता आज्ञापयति।]
राजा---यशोधरे! एवम् क्रियताम्।
प्रतिहारी---@सुहं पविसदु किल भट्टा।@ [सुखम् प्रविशतु किल भर्ता।]
वसुदेवः---विविक्तम् इच्छता मया अपि नाम <पर-अपत्य>T6-निधनम्>T6 उपनेतव्यम् भवति।
किन्नु खलु कुमारम् एव आनीय प्रयच्छामि। अथ वा,
दारिका इयम् मृता पूर्वम् 
पुनः एव समुत्थिता।
अस्य बालस्य माहात्म्यात्
न एषा वधम् अवाप्स्यति ।। 16 ।।
यावत् अहम् अपि देवकीम् समाश्वासयामि (निष्क्रान्तः।) (यत् भर्ताज्ञापयति)
राजा---यशोधरे! प्रवेश्यताम् सा दारिका।
प्रतिहारी---@जं भट्टा आणवेदि।@ (निष्क्रान्ता) [यत् भर्ताज्ञापयति]
(ततः प्रविशति दारिकाम् गृहीत्वा धात्री <रक्षिन्{3}-पुरुषाः>K1 च।)
सर्वे---@सणिअं सणिअं अय्या। इदं मज्झमदुवालं। पविसदु अय्या।@ [शनैः शनैः आर्या। इदम् <मध्यम-द्वारम्>K1। प्रविशतु आर्या।]
धात्री---(प्रविश्य) @जेदु भट्टा। इअं दारिआ अम्हेहि चिरप्पहुदि रक्खिदा।@ [जयतु भर्ता। इयम् दारिका अस्माभिः चिरात् प्रभृति रक्षिता।]
राजा---अहो <राज-दर्शनीया>T3 इयम् दारिका। मया अपि नाम <स्त्री-वधः>T6 कर्तव्यः भवति।
धात्री---@सणिअं सणिअं भट्टा!।@ [शनैः शनैः भर्तः!।]
राजा---इयम् कंसशिला। यावत् साहसम् अनुष्ठास्यामि।
अयम् हि सप्तमः गर्भः 
<<<ऋषि-शाप>T6-बल>T6-उत्थितः>T3।
अस्मिन् नाशम् गते गर्भे 
मम शान्तिः भविष्यति ।। 17 ।।
(गृहीत्वा प्रहृत्य) अये,
एकांशः पतितः भूमौ
एकांशः दिवम् उन्नतः।
माम् निहन्तुम् इह उद्भूतः 
करैः <शस्त्र-समुज्ज्वलैः>T3 ।। 18 ।।
अये इयम् इदानीम्
<तीक्ष्ण-अग्रम्>Bs6 शूलम् आलम्ब्य 
<रौद्र-वेषेण>K1 जृम्भते।
<विनाश-काले>T6 सम्प्राप्ते 
कालरात्रिः इव उत्थिता ।। 19 ।।
(ततः प्रविशति कात्यायनी <स-परिवारा>BvS।)
कात्यायनी---
शुम्भम् निशुम्भम् महिषम् च हत्वा 
कृत्वा सुरान् तान् <हत-<शत्रु-पक्षान्>T6>Bs6।
अहम् प्रसूता <वसुदेव-वंशे>T6 
कात्यायनी <<कंस-कुल>T6-क्षयाय>T6 ।। 20 ।।
कुण्डोदरः---
कुण्डोदरः अहम् <न-जितः>Tn <रण-चण्ड-कर्मा>Bb 
देव्याः <<प्रसूति-जनित>T3-<उग्र-<महत्-निनादः>K1>K1>K1।
शीघ्रम् प्रयामि गगनात् अवनिम् विशालाम् 
दृप्तान् जिघांसुः असुरान् <<अति-वीर्य>Tp-दर्पान्>Bs6 ।। 21 ।।
शूलः---
शूलः अस्मि भूतम् इह <भूमि-तले>T6 प्रपन्नः
देव्याः <<प्रसाद-जनित>T3-<<उज्ज्वल-चारु>K3-वेषः>K1>Bs6।
कंसम् निहत्य समरे परिकर्षयामि
तम् <पाद-पम्>U <जल-निधेः>T6 इव कार्तिकेयः ।। 22 ।
नीलः---
अहम् हि नीलः कलहस्य कर्ता 
<सङ्ग्राम-शूरः>T7 न <<पर-अञ्च>U-मुखः>Bs6 च।
निहन्मि कंसम् युधि दुर्विनीतम् 
क्रौञ्चम् यथा <शक्ति-धरः>U प्रकृष्टः ।। 23 ।।
मनोजवः---
मनोजवः <<मारुत-तुल्य>T3-वेगः>Bs6 
देव्याः तु <कार्य-अर्थम्>T4 इह उपयातः।
करोमि <संग्राम-शिरःसु>T6 दैत्यान् 
वह्निः नलानाम् निलयम् यथा एव ।। 24 ।।
कात्यायनी---कुण्डोदर! शङ्कुकर्ण! महानील! मनोजव! तत् आगम्यताम्। भगवतः विष्णोः <बाल-चरितम्>K1 अनुभवितुम् <<गोपालक-वेष>T6-प्रच्छन्नाः>T3 घोषम् एव अवतरिष्यामः।
सर्वे---यत् आज्ञापयति भगवती। (निष्क्रान्ता <स-परिवारा>BvS कात्यायनी।)
राजा--अये प्रभाता रजनी
अतः प्रविश्य <शान्ति-अर्थम्>T4 
<<शान्ति-कर्म>T4-उचितम्>T6 गृहम्।
करोमि विपुलाम् शान्तिम् 
मम शान्तिः भविष्यति ।। 25 ।।
(निष्क्रान्ताः सर्वे।)
।। इति द्वितीयः अङ्कः ।।


अथ तृतीयः अङ्कः
(ततः प्रविशति <वृद्ध-गोपलकः>K1।)
वृद्धगोपालकः---@भो मेघदिण्ण! क्खु, वषभदिण्ण! क्खु, कुम्भदिण्ण! क्खु, घोषदिण्ण! वखु, पकालेथ पकालेथ गोधणं। एदष्षि वुंदावणे पकामं पाणीअ पादूणं हुभारवं करन्तो आअन्तु गोधणं। एषो गोवज्जहादो णिक्कमिअ परिघट्टिअवम्मीअमूलो भुजङ्गेहि कुवण्णोहिं णीलुप्पलदामेहि षिंगलग्गेहि विअ वषबो षोबदि। अण्णोवि एषो वषभो उट्ठिदप्पषारिअपुच्चो णिकुंचिअजाणू षषीव धवलङ्गो अग्गविषाणेहि महीं उव्वहन्तो विवषोबदि। जाव दाणि दामअं षद्दावआमि। अले दामअ! बअवदीणं षुथले ओदालिअ षहवच्छाणं तुवं पि आअच्छ।@ [भोः मेघदत्त! खलु, वृषभदत्त! खलु, कुम्भदत्त! खलु घोषदत्त! खलु, प्रकालयत प्रकालयत <गो-धनम्>K6। एतस्मिन् वृन्दावने प्रकामम् पानीयम् पीत्वा <हुम्भा-रवम्>K1 कुर्वत् आयातु <गो-धनम्>K6। एषः <गो-व्रजान्‌>T6 निष्क्रम्य <परिघट्टित-<वल्मीक-मूलः>T6>K1 भुजङ्गैः कुवर्णैः <<नील-उत्पल>K1-दामभिः>T6 <शृङ्ग{2}-लग्नैः>T3 इव वृषभः शोभते। अन्यः अपि एषः वृषभः <उत्थित-प्रसारित-पुच्छः>Bb <निकुञ्चित{2}-जानुः>Bs6 शशी इव <धवल-अङ्गः>Bs6 <अग्र-विषाणाभ्याम्>T1 महीम् उद्वहन् इव शोभते। यावत् इदानीम् दामकम् शब्दयामि। अरे दामक! भगवतीः सुस्थले अवतार्य <सह-वत्साः>BvS त्वम् अपि आगच्छ।]

(ततः प्रविशति दामकः।)
दामकः---@अहो महन्तं तिणजालं षामिणो णन्दगोवष्ष। षुदजणणदिणादो आलहिअ अहिअदलं आणंदाब्भूदं वड्ढइ। भोदु इह चिट्ठदु गोधणत, जाव मादुलं उवषप्पिष्षं (उपसृत्य) मादुल! वन्दामि!@ [अहो महत् <तृण{3}-जालम्>T6 स्वामिनः नन्दगोपस्य। <<सुत-जनन>T6-दिनात्>T6 आरभ्य अधिकतरम् <आनन्द-अद्भुतम्>K3 वर्धते। भवतु, इह तिष्ठतु <गो-धनम्>K6, यावत् मातुलम् उपसर्प्स्यामि। मातुल! वन्दे।]
वृद्धगोपालकः---@षन्ती होदु पन्ती होदु अम्हाण गोधणष्ष अ।@ [शान्तिः भवतु शान्तिः भवतु आस्माकम् <गो-धनस्य>K6 च।]
दामकः---@मादुल! जदप्पहुदि नन्दगोवपुत्ते पषूदे, तदप्पहुदि अम्हाणं गोधणं वज्जिअरोअं षंवुत्तं। णं षव्वाणं गोवजणाणं पीदी वड्ढइ। अण्णं च, खादे खादे मूलाणि, फलाणि गुम्हे गुम्हे। मधु केत्तिअं दुद्धधदि खीरं तत्तअं एव्व घिदं।@ [मातुल! यदा प्रभृति <नन्दगोप-पुत्रः>T6 प्रसूतः तदा प्रभृति अस्माकम् <गो-धनम्>K6 <वर्जित-रोगम्>Bs6 संवृत्तम्। ननु सर्वेषाम् <गोप-जनानाम्>T6 प्रीतिर्वर्धते, अन्यत् च, खाते खाते मूलानि, फलानि गुल्मे गुल्मे। मधु कियत् दुह्यते क्षीरम् तावत् एव घृतम्।]
वृद्धगोपालकः---@अण्णं च इदं अच्छलिअं। दषरत्तप्पषूदे णंदगोववुत्ते पूतणा णाम दाणवी विषषम्पूरिदत्थणा णंदगोवीए रुवं गण्हिअ आआदा। तदे ताए दालअं गण्हिअ तष्ष मुहे थणं पक्खित्तं। तदो तं विजाणिअ पुविदा पाडिदा चम्मवषेषा दाणवी भविअ तत्तो एव्व मुदा। तदो माषमत्ते णंदगोववुत्ते षअडो णाम दाणवो षअडवेषं गण्हिअ आअदो। तं पि जापिअ एकपादप्पहारेण चुण्णीकिदो षो वि दाणवो भविअ तत्तो एव्व मुदो। तदो माषपरिवुत्ते नंदगोववुत्ते एकष्षिं गेहे गच्छिअ खीरं पिबइ, अण्णष्षिं गेहे गच्छिअ दधिं भक्खइ, एकष्षिं गेहे गच्छिअ णवणीदं गिलदि, अण्णष्षिं गेहे गच्छिअ पाअसं भुज्जइ, अपरष्षि गेहे गच्छिअ तक्कघटं पलोअदि। तदो लुट्ठाहि गोवजुवदीहि णन्दगोवीए उत्तं। दतो लुट्ठाए णन्दगोवीए दामं गण्हिअ तष्ष मज्झे वन्धिअ षेषं उलूहले बज्झं। तदो तं पि उलूहलं आघट्टअन्तं पेक्खिअ जमलज्जुणे णाम दाणवे णिक्खित्त। तदो दुवे एक्कोभूदे। तेषं अन्तलेण गच्छन्तेण णन्दगोववुत्तेण आघट्टअन्तेण षमूलविडवं चुण्णीकिदे ते वि दाणवे भविअ तत्तो एव्वमुदे। तदो गोवजणेहि उत्तं--महाबलपलक्कमी अज्जप्पहुदि भट्टिदामोदलो णाम होदु त्ति। तदो आहावणप्पहावणमत्ते णंदगोववुत्ते पलंबो णाम दाणवो णंदगोववेलसं गण्हिअ आअदो। तदो षंकलिषणं कण्ठे णिक्खिविअ गच्छन्तं तं विजाणिअ भट्टिणा षङ्कलिषणेण तष्ष दाणवष्ष षीषे मुट्ठिप्पहारो किदा। तेण प्पहारेण उक्खित्तचक्खु षो वि दाणवो भविअ तत्तो एव्व मुदो। गोवलजणेहि परिवदो तालहलाणि गण्हिदुं तालवणं गदो। तहिं तालवणे धेणुओ णाम दाणवो गद्दभवेसं गणिहअ आअदो। तदो तं पि जाणिअ भट्टिदामोदलेण तष्ष वामपादं गणिहअ उक्खिविअ पादिदाणि तालफलाणि। षो वि दाणवो भविअ तत्तो एव्व मुदो। तदो केसी णाम दाणवो तुलंगवेसं गण्हिअ आअदो। तदा तं पि जाणिअ भट्टिदामोदलेण तष्ष मुहे कोप्परो दिण्णो। तदो तेष दुवी पाडिदो तुलंगो। षो वि दाणवो भविअ तत्तो एव मुदो। एदाणि अण्णाणि कम्माणि किदाणि भट्टिदामोदलेण।@
jayasree




[अन्यत् च इदम् आश्चर्यम्। दशरात्रप्रसूते? <नन्दगोप-पुत्रे>T6 पूतना नाम दानवी <<विष-सम्पूरित>T3-स्तना>Bs6 नन्दगोप्याः रूपम् गृहीत्वा आगता। ततः तया दारकम् गृहीत्वा तस्य मुखे स्तनः प्रक्षिप्तः। ततः ताम् विज्ञाय सुप्ता पातिता <चर्मन्-अवशेषा>Bs6 दानवी भूत्वा तत्र एव मृता। ततः मासमात्रे <नन्दगोप-पुत्रे>T6 शकटः नाम दानवः <शकट-वेशम्>T6 गृहीत्वा आगतः। तम् अपि ज्ञात्वा <<एक-पाद>K1-प्रहारेण>T6 <चूर्ण-इ^कृतः>Tp सः अपि दानवः भूत्वा ततः एव मृतः। ततः <मास-परिवृत्तः>T3 <नन्दगोप-पुत्रः>T6 एकस्मिन् गेहे गत्वा क्षीरम् पिबति अन्यस्मिन् गेहे गत्वा दधि भक्ष्यति, एकस्मिन् गेहे गत्वा नवनीतम् गिलति, अन्यस्मिन् गेहे गत्वा पायसम् भुङ्क्ते, अपरस्मिन् गेहे गत्वा <तक्र-घटम्>T6 प्रलोकते। ततः रुष्टाभिः <गोप-युवतीभिः>K1 नन्दगोप्यैः उक्तम्। ततः रुष्टया नन्दगोप्या दाम गृहीत्वा तस्य मध्ये बद्ध्वा शेषम् उलूखले बद्धम्। ततः तत् अपि उलूखलम् आघट्टयत् प्रेक्ष्य <यमल-अर्जुनयोः>Di नाम दानवयोः निक्षिप्तम्। ततः द्वौ <एक-इ^भूतौ>Tp। तयोः अन्तरेण गच्छता <नन्दगोप-पुत्रेण>T6 अघट्टयता <<स-मूल>BvS-विटपम्>K1 <चूर्ण-इ^कृतौ>Tp। तौ अपि दानवौ भूत्वा ततः एव मृतौ। ततः <गोप{3}-जनैः>T6 उक्तम्- <महत्-<बल-पराक्रमः>Di>Bs6 अद्यप्रभृतिः <भर्तृ-दामोदरः>K1 नाम भवतु इति। ततः <<आधावन-प्रधावन>Di-मात्रे>Tm <नन्दगोप-पुत्रे>T6 प्रलम्बः नाम दानवः <नन्दगोप-वेषम्>T6 गृहित्वा आगतः। ततः संकर्षणम् कण्ठे निक्षिप्य गच्छन्तम् तम् विज्ञाय भर्त्रा संकर्षणेन तस्य दानवस्य शीर्षे <मुष्टि-प्रहारः>T3 कृतः। तेन प्रहारेण <उत्क्षिप्त-चक्षुः>Bs6 सः अपि दानवः भूत्वा तत्र एव मृतः। <गोप{3}-जनैः>T6 परिवृतः <ताल-फलानि>K1 ग्रहीतुम् <ताल-वनम्>K1 गतः। तत्र <ताल-वने>K1 धेनुकः नाम दानवः <गर्दभ-वेषम्>T6 गृहीत्वा आगतः। ततः तम् अपि ज्ञात्वा <भर्तृ-दामोदरेण>K1 तस्य <वाम-पादम्>K1 गृहीत्वा उत्क्षिप्य पातितानि <ताल-फलानि>K1। सः अपि दानवः भूत्वा ततः एव मृतः। ततः केशी नाम दानवः <तुरङ्ग-वेषम्>T6 गृहीत्वा आगतः। ततः तम् अपि ज्ञात्वा <भर्तृ-दामोदरेण>K1 तस्य मुखे कूर्परः दत्तः। ततः तेन द्वितयम् पाठितः तुरङ्गः। सः अपि दानवः भूत्वा ततः एव मृतः। एतानि अन्यानि (च) कर्माणि कृतानि <भर्तृ-दामोदरेण>K1।]
दामकः---@मादुल! षव्वं दाव चिट्ठदु। अज्ज भट्टिदामोदलो इमष्षिं वुंदावने गोवकण्ण आहि षह हल्लीषअं णाम पकीलिदु आअच्छदि।@ [मातुल! सर्वम् तावत् तिष्ठतु। अद्य <भर्तृ-दामोदरः>K1 अस्मिन् वृन्दावने <गोप-कन्यकाभिः>K1 सह हल्लीसकम् नाम प्रक्रीडितुम् आगच्छति।]
वृद्धगोपालकः---@तेण हि सव्वेहि गोवजणेहि षह भट्टिदामोदलष्ष हल्लीषअं पेक्खम्ह।@ [तेन हि सर्वैः <गोप{3}-जनैः>T6 सह <भर्तृ-दामोदरस्य>K1 हल्लीसकम् प्रेक्षामहे]
दामकः---@जं मादुलो आणवेदि।@ [यत् मातुलः आज्ञापयति।]
(निष्क्रान्तौ।)

(प्रविश्य)
वृद्धगोपालकः---
अणुदिअमत्ते षुय्ये पणमह षव्वादलेण षीषेण।
णिच्चं जगमादूणं गोणाणं अमिदपुण्णाणं ।। 1 ।।
@अहो अम्हाणं पक्कणाणं षमिद्धी। आडोवषज्जाओ पडहरूववेसाओ वाहलिदुं गच्छामो। अम्हाअं गोवकण्णआओ! घोषषुन्दलि! वणमाले! चन्दलेहे! मिअक्खि! आअच्छह आअच्छह षिग्घं।@
[<न-उदित>Tn^मात्रे सूर्ये 
प्रणमत <सर्व-आदरेण>K1 शीर्षेण।
नित्यम् <जगत्-मातॄणाम्‌>T6 
गवाम् <अमृत-पूर्णानाम्>T3 ।। 1 ।।
अहो अस्माकम् पक्कणानाम् समृद्धिः। <आट-उपसज्जाः>T3 <<पटह-रूप>T6-वेषाः>Bs6 व्याहर्तुम् गच्छामः। अस्माकम् <गोप-कन्यकाः>T6! घोषसुन्दरि! वनमाले! चन्द्रलेखे! मृगाक्षि! आगच्छत आगच्छत शीघ्रम् ।।]
(ततः प्रविशन्ति सर्वाः।)
सर्वाः---@मादुल! वन्दामो।@ [मातुल! वन्दामहे।]
वृद्धगोपालकः---@दालिआ! एषो भट्टा दामोदलो गोक्खीरपण्डरेण भट्टिणा षंकलिषणेण षह गोवालएहि अ परिवुदो गुहाणिक्खितो षिंहो विअ इदो एव्व आअच्छदि।@ [दारिकाः! एषः भर्ता दामोदरः <<गो-क्षीर>T6-पाण्डरेण>Bs6 भर्त्रा सङ्कर्षणेन सह गोपालकैः च परिवृतः <गुहा-निक्षिप्तः>T7 सिंहः इव इतः एव आगच्छति।]
(ततः प्रविशति <<गोप{3}-जन>T6-परिवृतः>T3 दामोदरः सङ्कर्षणः च।)
।। इति प्रवेशकः ।।

दामोदरः---(<स-विस्मयम्>BvS) अहो प्रकृत्या रमणीयानाम् <गोप-कन्यकानाम्>T6 <<वेष-ग्रहण>T6-विशेषः>T6।
एताः <<प्रफुल्ल-<कमल{3}-उत्पल>Di>K1-<वक्त्र-नेत्राः>Di>BvU 
<गोप-अङ्गनाः>T6 <<कनक-<चम्पक-पुष्प>K1>K1-गौराः>BvU।
<<नाना-विराग>K1-वसना>Bs6 <मधुर-प्रलापाः>Bs6 
क्रीडन्ति <<<<वन्य-कुसुम>K1-आकुल>T3{2}-<केश-हस्ताः>Di>Bs6 ।। 2 ।।
सङ्कर्षणः---एते <गोप-दारकाः>T6 समागताः।
रक्तैः <वेणुक-डिण्डिमैः>Di प्रमुदिताः केचित् नदन्तः स्थिताः
केचित् <<<पङ्क-ज>U-पत्र>T6{2}-<नेत्र-वदनाः>Di>Bsu क्रीडन्ति <नाना-विधम्>A1।
घोषे <जागरिमा-<गुरु-प्रमुदिताः>S>T3 <<हुम्भार-शब्द>K1-आकुले>T3
<<वृन्द-अरण्य>K1-गते>T2 <सम-प्रमुदिता>T2 गायन्ति केचित् स्थिताः ।। 3 ।।
वृद्धगोपालकः---@आम भट्टा! षव्व षण्णद्धा आअदा।@ [आम् भर्त! सर्वे सन्नद्धाः आगतः।]
दामकः---@जेदु भट्टा।@ [जयतु भर्ता।]
सङ्कर्षणः---दामक! सर्वे <गोप-दारकाः>T6 समागताः।
दामकः---@आम भट्टा! षव्वे षण्णद्धा आअदा।@ [आम् भर्तः! सर्वे सन्नद्धाः आगताः।]
दामोदरः---घोषसुन्दरि! वनमाले! चन्द्रलेखे! मृगाक्षि! <घोष-वासस्य>T6 <अनु-रूपः>Bsp अयम् <हल्लीसक-<नृत्त{3}-बन्धः>T6>K1 उपयुज्यताम्।
सर्वाः---@जं भट्टा आणवेदि।@ [यत् भर्ता आज्ञापयति!]
सङ्कर्षणः---दामक! मेघनाद! वाद्यन्ताम् आतोद्यानि।
उभौ---@भट्टा! तह।@ [भर्तः! तथा।]
वृद्धगोपालकः---@भट्टा! तुम्हे हल्लीसअं पकीलह। सहं एत्थ किं करोमि।@ [भर्तः! यूयम् हल्लीसकम् प्रक्रीडथ। अहम् अत्र किम् करोमि।]
दामोदरः---प्रेक्षकः भवान् ननु।
वृद्धगोपालकः---@भट्टा! तह।@ [भर्तः! तथा।]
(सर्वे नृत्यन्ति।)
वृद्धगोपालकः---@ही ही षुट्ठु गीदं। षुट्ठु वाइदं। षुट्ठु णच्चिदं। जाव अहं वि णच्चेमि। परिस्सन्तोक खु अहं।@ [ही ही सुष्ठुः गीतम्। सुष्ठुः वादितम्। सुष्ठुः वर्तितम्। यावत् अहम् अपि नृत्यामि। परिश्रान्तः खलु अहम्।]
(प्रविश्य)
गोपालकः---@हा हा भट्टा अवक्कमदु इमादो देसादो।@ [हा हा भर्ता अपक्रामतु अस्मात् देशात्।]
दामोदरः---दामक! किम् असि सम्भ्रान्तः।
गोपालकः---@एषो अलिट्ठवषबो णाम दाणवो पिण्डीकिदणिग्घादरूवो भूमिदलं खुरपुडेहि लिहन्तो, जष्ष घोणो मेघरवत्ति षंकिदो जादो।@ [एषः अरिष्टवृषभः नाम दानवः <<पिण्ड-इ^कृत>Tp-<निर्घात-रूपः>T6>Bs6 <भूमि-तलम्>T6 <खर-पुटैः>T6 लिखन्, यस्य घोषः <मेघ-रवः>T6 इति शङ्कितः जातः।]
दामोदरः---एवम्, प्राप्तः अरिष्टवृषभः। इमाः नः <गोप-दारिकाः>T6 दारकाः च गृहीत्वा एतत् <पर्वत-शिखरम्>T6 आरुह्य <दुर्-आत्मनः>Bsp मम च <युद्ध-विशेषम्>K2 पश्यतु आर्यः। अहम् अस्य <दर्प-प्रशमनम्>T6 करोमि।
(सङ्कर्षणः तैः सह निष्क्रान्तः)
दामोदरः - एषः एषः <दुर्-आत्मा>Bsp अरिष्टर्षभः।
कृत्वा खुरैः <भूमि-तलम्>T6 प्रभिन्नम् 
शृङ्गैः च कूलानि समाक्षिपन् च।
<<भय-आर्त>T5-गोपः>K1 प्रसमीक्ष्यमाणः 
नदन् समाधावति <गोवृष-इन्द्रः>T6 ।। 4 ।।
(ततः प्रविशति अरिष्टर्षभः।)
अरिष्टर्षभः---एषः भोः!
<<<शृङ्ग-अग्र>T6-कोटि>T6-किरणैः>T6 खम् इव आलिखन् च 
शत्रोः <वध-अर्थम्>T4 उपगम्य वृषस्य रूपम्।
वृन्दावने <स-ललितम्>BvS प्रतिगर्जमानम्
आक्रम्य शत्रुम् अहम् अद्य सुखम् चरामि ।। 5 ।।
<हुङ्कार-शब्देन>T6 मम इह घोषे 
स्रवन्ति गर्भाः <वनिता-जनस्य>K1।
<<खुर-अग्र>T6-पातैः>T6 <लिखित-<अर्ध-चन्द्रा>T1>Bs7 
प्रकम्पते <स-<द्रुम-कानना>Di>BvS भूः ।। 6 ।।
क्व नु खलु गतः <नन्दगोप-पुत्रः>T6। भो <नन्दगोप-पुत्र>T6! क्वासि।
दामोदरः---भोः <गोवृष-अधम>K2! इतः इतः। एषः स्थितः अस्मि।
अरिष्टर्षभः---(दृष्ट्वा) अहो, 
सारवान् खलु अयम् बालः 
यः माम् दृष्ट्वा <महत्-बलम्>Bs6।
<उग्र-रूपम्>Bs6 <महत्-नादम्>Bs6 
न एव भीतः न विस्मितः ।। 7 ।।
दामोदरः---
किम् एतत् भोः! भयम् नाम 
भवतः अद्य मया श्रुतम्।
भीतानाम् <न-भयम्>Tn दातुम् 
समुत्पन्नः <मही-तले>T6 ।। 8 ।।
अरिष्टर्षभः---भोः! बालः त्वम्। अतः खलु भयम् न जानासि।
दामोदरः---भोः <गोवृष-अधम>K2! किम् बालः इति माम् प्रधर्षयसि।
किम् दष्टः <कृष्ण-सर्पेण>K1 
बालेन न निहन्यते।
बालेन हि पुरा क्रौञ्चः 
स्कन्देन निधनम् गतः ।। 9 ।।
भवितव्यम्।
अपि इदम् शृणु मूर्ख! त्वाम् 
<<कठिन{3}-उपल>K1-सञ्चयः>T6।
किम् न पल्लवमात्रेण 
शैलः वज्रेण पातितः ।। 10 ।।
अरिष्टर्षभः---भोः <नन्दगोप-पुत्र>T6! किम् व्यवसितम्।
दामोदरः---त्वम् निधनम् उपनेतुम्।
अरिष्टर्षभः---समर्थः भवान्।
दामोदरः---कः संशयः।
अरिष्टर्षभः---तेन हि गृह्यताम् <<स्व-जाति>T6-सदृशम्>T3 प्रहरणम्।
दामोदरः---प्रहरणम् इति। हम् भोः!
<<<गिरि-तट>T6-कठिन>K4-अंसौ>Bs6 एव बाहू मम एतौ
प्रहरणम् अपरम् तु त्वादृशाम् दुर्बलानाम्।
अथ मम <भुज-दण्डैः>K6 
पीड्यमानः च शीघ्रम्
यदि न पतसि भूमौ 
न अस्मि दामोदरः अहम् ।। 11 ।।
अरिष्टर्षभः---तेन हि प्रवर्तताम् युद्धम्।
दामोदरः---भोः <गोवृष-अधम>T7! यदि ते शक्तिः अस्ति, माम् पादेन एकेन स्थितम् स्थानात् कम्पय।
अरिष्टर्षभः---कः अत्र संशयः। (तथा कर्तुम् चेष्टयित्वा मूर्छितः पतति।)
दामोदरः---भोः गोवृष! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। अनेन वीर्येण भवान् गर्वितः।
अरिष्टर्षभः---(आश्वस्य, <आत्म-गतम्>T7) अहो <दुस्-<प्र-सह्यः>Tp>Tp अयम् बालः।
रुद्रः वा अयम् भवेत् शक्रः 
विष्णुः वा अपि स्वयम् भवेत्।
<न-मिथ्या>Tn खलु मे तर्कः 
सः एव <पुरुष-उत्तमः>T7 ।। 12 ।।
आः,
यत्र यत्र वयम् जाताः
 तत्र तत्र <<त्रि-लोक>K1-धृत्>U।
दानवानाम् <वध-अर्थाय>T4 
वर्तते <मधु-सूदनः>U ।। 13 ।।
भवतु। विष्णुना हतस्य अपि <न-क्षयः>Tn लोकः मे भविष्यति। तस्मात् युद्धम् करिष्यामि। (प्रकाशम्) भोः <नन्दगोप-पुत्र>T6! पुनः अपि जातः मे दर्पः।
दामोदरः---हम्। तिष्ठ तिष्ठ इदानीम्।
किम् गर्जसे <भुज-गतः>T2 मम <गोवृष-इन्द्र>T6!
<पात-प्रवृद्धः>T3 इव <<वार्षिक-काल>K1-मेघः>T6।
एहि क्षिपामि <धरणी-तलम्>T6 अभ्युपेहि
<वज्र-आहतः>T3 तटः इव <अञ्जन-पर्वतस्य>K1 ।। 14 ।।
(तथा कृत्वा) एषः एषः <दुर्-आत्मा>Bsp अरिष्टर्षभः,
<<<विसृत-<रुधिर-धारा>T6>K1-क्लिन्न>T3-<नास-आस्य-नेत्रम्>Di>Bs6
<चलित-<ककुद-वालः>T6>Bs3 <प्रस्फुरत्-<पाद-कर्णः>Di>Bs6।
निपतति <विगत-आत्मा>Bs6 <भू-तले>T6 <वज्र-भिन्नः>T3
गिरिः इव <शिखर-अग्रैः>T6 गोवृषः <दानव-इन्द्रः>T6 ।। 15 ।।
(प्रविश्य)
दामकः---@जदु भट्टा। एषो भट्टा षंकलिषणो पव्वदादो जमुणाहदे कालिओ णाम महाणाओ उट्ठिदो त्ति षुणिअ तं पडिगओ। वालेहि वालेहि भट्टा! षङ्कलिषणं।@ [जयतु भर्ता। एषः भर्ता संकर्षणः पर्वतात् <यमुना-हृदे>K1 कालियः नाम <महत्-नागः>K1 उत्थितः इति श्रुत्वा तम् प्रति गतः। वारय वारय भर्तः! संकर्षणम्।]
दामोदरः---कालियः नाम मया अपि श्रूयते <स-दर्पः>BvS <पन्नग-पतिः>T6। भवतु अहम् अस्य <दर्प-प्रशमनम्>T6 करोमि।
<गो-ब्राह्मण>Di-आदयः>Bs6 तेन 
सुजूष्यन्ते किल प्रजाः।
अद्य प्रभृति <शान्त-आत्मा>Bs6 
<निस्-प्रभः>Bsp स भविष्यति ।। 16 ।।
(निष्कान्तौ।)
।। इति तृतीयः अङ्कः ।।

 
।। अथ चतुर्थः अङ्कः ।।
(ततः प्रविशति दामोदरः।)
दामोदरः - 
एताः <<<मत्त-चकोर>K1-शाव>T6-नयनाः>BvU <प्रोद्भिन्न-<कम्र-स्तनाः>K1>Bs6
कान्ताः <प्रस्फुरित-<अधर-ओष्ठ>K1-रुचयोः>Bb <विस्रस्त-<केश-स्रजः>T6>Bs6।
सम्भ्रान्ताः <गलित-<उत्तरीय-वसनाः>K1>Bs6 <<त्रास-आकुल>T3-व्याहृताः>Bs6
त्रस्ताः माम् अनुयान्ति <पन्नग-पतिम्>T6 दृष्ट्वा एव <गोप-अङ्गनाः>T6 ।। 1 ।।
(ततः प्रविशन्ति <गोप-कन्यकाः>T6।)
सर्वाः---@मा खु मा खु भट्टा! एदं जलासअं पविसिदुं। एसो खु दुट्ठमहोरअकुलावासो।@ [मा खलु मा खलु भर्तः! एतम् जलाशयम् प्रवेष्टुम्। एषः खलु <<<दुष्ट-<महत्-उरग>K1>K1-कुल>T6-आवासः>T6।]
दामोदरः---न खलु न खलु विषादः कार्यः! पश्यन्तु भवत्यः।
<निस्-<<पक्षि-व्याल>Di-यूथम्>T6>Bsp <<<<भय-चकित>T3-<करि-व्रात>T6>K1-<विप्रोक्षित-अम्भः>K1>T3-गम्भीरम्>Bs6 <स्निग्ध-नीरम्>K1 ह्रदम् <उदधि-निभम्>T3 क्षोभयन् सम्प्रविश्य।
गोपीभिः शङ्किताभिः <प्रिय-हित>Di-वचनैः>K1 पेशलैः वार्यमाणः
<<कालिन्दी-वास>T7-रक्तम्>T7 भुजगम् <अति-बलम्>Bsp कालियम् धर्षयामि ।। 2 ।।
सर्वाः---@भट्टा! षङ्कलिषण! वालेहि वालेहि भट्टिदामोदलं।@ [भर्तः! संकर्षण! वारय वारय भर्तृ दामोदरम्।]
(प्रविश्य)
सङ्कर्षणः---अलम् अलम् <भय-विषादाभ्याम्>Di। दर्शितः अनुरागः। पश्यन्तु भवत्यः।
<<विष-दहन>K6-शिखाभिः>T6 यत् मुखात् प्रोद्गताभिः
कपिशितम् <न-शिवाभिः>Tn चक्रवालम् दिशानाम्।
सरभसमभियान्तम् कृष्णम् आलक्ष्य शङ्की
नमयति शिरसा <अन्तर्-मण्डलम्>T1 <चण्ड-नागः>K1 ।। 3 ।।
सर्वाः---@हं भट्टिदामोदलो वि तादिसो एव।@ [हम् <भर्तृ-दामोदरः>K1 अपि तादृशः एव।]
दामोदरः---<<<सर्व-प्रजा>K1-हित>T6-अर्थम्>T4 द्रुततरम् नागम् मे वशम् करोमि। (इति ह्रदम् प्रविष्टः।)
सर्वाः---@हा हा धूमो उट्ठिदो।@ [हा हा धूमः उत्थितः।]
दामोदरः---अहो ह्रदस्य गाम्भीर्यम्। इह हि,
<<<<<सित-इतर>T5-आभुग्न>T3-दुकूल>K1कान्ति>Bsu-<<द्रुत-इन्द्रनील>K1-प्रतिमान-वीचिम्>Bb>K1
इमाम् अहम् <<कालिय-धूम>T6-धूम्राम्>Bs6 
<स-<<अन्तर्-विष>S-अग्निम्>K6>BvS यमुनाम् करोमि ।। 4 ।।
(निष्क्रान्तः।)
(ततः प्रविशति <वृद्ध-गोपालकः>K1।)
वृद्धगोपालकः---@हा भट्टा! एषो कण्णआहि वालिअमाणो जमुणाहलं पविट्ठो। मा खु मा खु षाहषं कलिअ पविषिदु। एत्थ वग्धा वराहा हत्थिणो पाणीअं पिबिअ तहिं तहिं एव्व विमरन्ति। कहं ण दिस्सदि। किं दाणिं करोमि। होदु, इमं दाव कुम्भवलाअं आलुहिअ णिज्झआमि। (आरुह्यावलोक्य) हा हा धूमो उट्ठिदो।@ [हा भर्तः! एषः कन्यकाभिः वार्यमाणः <यमुना-ह्रदम्>K1 प्रविष्टः। मा खलु मा खलु साहसम् कृत्वा प्रविशतु। अत्र व्याघ्राः वराहाः हस्तिनः पानीयम् पीत्वा तत्र तत्र एव विम्रियन्ते। कथम् न दृश्यते। किम् इदानीम् करोमि। भवतु, इमम् तावत् <कुम्भ-वलयम्>T6 आरुह्य निध्यायामि। हा हा धूमः उत्थितः।]
सङ्कर्षणः---पश्यन्तु भवत्यः।
दामोदरः अयम् परिगृह्य नागम् 
विक्षोभ्य तोयम् च <स-मूलम्>BvS अस्य।
भोगे स्थितः <नील-भुजङ्गम्>K1 अस्य 
मेघे स्थितः शक्रः इव अवभाति ।। 5 ।।
वृद्धगोपालकः---@ही ही षाहु भट्टा! षाहु।@ [ही ही साधु भर्तः साधु।]
(ततः प्रविशति कालियम् गृहीत्वा दामोदरः।)
दामोदरः---एषः भोः!
निर्भर्त्स्य कालियम् अहम् परिविस्फुरन्तम् 
<<मूर्धा-अञ्चित>T7-<एक-चरणः>K1>Bs6 <<चल-बाहु>K1-केतुः>Bs6।
भोगे <विष-उल्बण>T3-फणस्य>Bs6 <महत्-उरगस्य>K1 
हल्लीसकम् <स-ललितम्>BvS रुचिरम् वहामि ।। 6 ।।
सर्वाः---@अच्छलीअं भट्टा! अच्छलीअ। कालिअस्स पंच फणाणि अक्कमन्तो हल्लीषअं पकीलदि।@ [आश्चर्यम् भर्तः! आश्चर्यम्। कालियस्य पञ्च फणान् आक्रामन् हल्लीसकम् प्रक्रीडति।]
दामोदरः---यावत् अहम् अपि पुष्पाणि अवचिनोमि।
कालियः---आः,
लोकालोकमहीधरेण? <भुवन-आभोगम्>T6 यथा मन्दरम्
शैलम् <<शर्व-धनुः>T6-गुणेन>T6 फणिना यद्वत् च <यादस्{3}-निधौ>T6।
<<<स्थूल-<आखण्डल-हस्ति>T6>K1-हस्त>T6-कठिनः>K4 भोगेन संवेष्टितम्
त्वाम् एव <त्रि-दश>Bvs{3}-अधिवासम्>T6 अधुना सम्प्रेषयामि क्षणात् ।। 7 ।।
वृद्धगोपालकः---@हा हा भट्टा! एसो भट्टिदामोदलो पुप्फाणुकारेहि पदेहि आआरवन्तं विअ जमुणाहलं महाणागं पादेण परिघट्टअन्तो पुप्फाणि अवइणोदि। (अवतीर्य) षाहु भट्टा! पाहु। फल्लेहि फल्लेहि। अहं वि षहाओ होमि। अहो भाआमि भट्टा! भाआमि। जाव इमं वुत्तन्तं णन्दगोवष्षणिवेदेमि।@ (निष्क्रान्तः।)[हा हा भर्तः! एषः <भर्तृ-दामोदरः>K1 <पुष्प-अनुकाराभ्याम्>U पदाभ्याम् आकारवत् तम् इव <यमुना-ह्रदम्>K1 <महत्-नागम्>K1 पातेन परिघट्टयन् पुष्पाणि अवचिनोति। साधु भर्तः! साधु। फालय फालय। अहम् अपि सहायः भवामि। अहो बिभेमि भर्तः! बिभेमि। यावत् इमम् वृत्तान्तम् नन्दगोपाय निवेदयामि।]
दामोदरः---
<विध्वस्त-<मीन-मकरात्>Di>Bs7 <<यमुना-ह्रद>K1-अन्तात्>T6 
<दर्प-उच्छ्रयेण>T6 महता दृढम् उच्छ्वसन्तम्।
आशीविषम् कलुषम् <आयत-वृत्त-भोगम्>Bb 
एषः प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि ।। 8 ।।
कालियः---एषः भोः!
रोषेण धूमायति यस्य देहः 
तेन एव दाहम् पृथिवी प्रयाति।
<ज्वाला{3}-आवलीभिः>T6 प्रदहामि सः अहम् 
रक्षन्तु लोकाः <स-<मरुत्{3}-गणाः>T6>BvS त्वाम् ।। 9 ।।
दामोदरः---कालिय! यदि ते शक्तिः अस्ति दह्यताम् मम एकः भुजः।
कालियः--हहह,
<<चतुर्-सागर-पर्यन्ताम्>Bb 
<स-<सप्त-कुलपर्वताम्>K1>BvS।
दहेयम् पृथिवीम् कृत्स्नाम् 
किम् भुजम् न दहामि ते ।। 10 ।।
हम्, तिष्ठ इदानीम्। एषः त्वाम् भस्मीकरोमि। (<विष-अग्निम्>K6 मुञ्चति)
दामोदरः--हन्त दर्शितम् ते वीर्यम्।
कालियः---प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् नारायणः।
दामोदरः---अनेन वीर्येण भवान् गर्वितः।
कालियः---प्रसीदतु भगवान्।
<गोवर्धन-उद्धरणम्>T6 <<अ-प्रतिम>Tn-प्रभावम्>Bs6 
बाहुम् सुरेश! तव <<मन्दर-तुल्य>T3-सारम्>Bs6।
का शक्तिः अस्ति मम दग्धुम् इमम् <सु-वीर्यम्>Bs7
यम् संश्रिताः <त्रि-भुवन>Tdu-ईश्वर>T6! <सर्व{3}-लोकाः>K1 ।। 11 ।।
भगवन्! अज्ञानात् अतिक्रान्तवान् <स-अन्तःपुरः>BvS <शरण-आगतः>T2 अस्मि।
दामोदरः---कालिय! <किम्-अर्थम्>T4 इदानीम् <यमुना-ह्रदम्>K1 प्रविष्टः असि।
कालियः--भगवतः <वर-वाहनात्>K1 गरुडात् भीतः अहम् इह प्रविष्टः अस्मि। तत् इच्छामि गरुडात् अभयम् <भगवत्-प्रसादात्>T6।
दामोदरः---भवतु भवतु।
मम पादेन <नाग{3}-इन्द्र>T6! 
चिह्नितम् तव मूर्धनि।
सुपर्णः एव दृष्ट्वा इदम्
<न-भयम्>Tn ते प्रदास्यति ।। 12 ।।
कालियः---अनुगृहीतः अस्मि।
दामोदरः---प्रविशतु भवान्।
कालियः---यत् आज्ञापयति भगवान् नारायणः।
दामोदरः---अथवा एहि तावत्।
कालियः---भगवान्! अयम् अस्मि।
दामोदरः---अद्यप्रभृति <<गो-ब्राह्मण>Di-<पुरो-गासु>U>Bs6 <सर्व{3}-प्रजासु>K1 <न-प्रमादः>Tn कर्तव्यः।
कालियः--भगवन्! <<अस्मद्-विष>T6-दूषितम्>T3 इदम् जलम्। तत् इदानीम् एव विषम् संहृत्य <यमुना-ह्रदात्>K1 निष्क्रामामि। 
दामोदरः---प्रतिनिवर्तताम् भवान्।
कालियः---यत् आज्ञापयति भगवान् नारायणः। (<स-परिजनः>BvS निष्क्रान्तः।)
दामोदरः---यावत् अहम् अपि ह्रदात् गृहीतानि पुष्पाणि <गोप-कन्यकाभ्यः>T6 प्रयच्छामि।
सर्वाः---@एसो भट्टा अम्हाणं हिअआणन्दं करन्तो अक्खदसरीरो इदो एवआअच्छदि। जेदु भट्टा।@ [एषः भर्ता अस्माकम् <हृदय-आनन्दम्>T6 कुर्वन् <<न-क्षत>Tn-शरीरः>Bs6 इतः एव आगच्छति। जयतु भर्ता।]
सङ्कर्षणः---दिष्ट्या <<गो-ब्राह्मण>Di-हितम्>T6 कृतम्।
दामोदरः---गृह्यन्ताम् पुष्पाणि।
सर्वाः---@भट्टा! एदाणि मुणि सङ्घेहि अणवइदपुव्वाणि पुप्फाणि पलामिट्ठाणि चन्दादिच्छकिरणेहि अपरिमद्दिदाणि। भाआमा भट्टा!।@ [भर्तः! एतानि <मुनि{3}-सङ्घैः>T6 <न-<अवचित-पूर्वाणि>S>Tn पुष्पाणि परामृष्टानि <<चन्द्र-आदित्य>Di-किरणैः>T6 <न-परिमर्दितानि>Tn। बिभीमः भर्तः!]
दामोदरः---पूर्वम् <दृष्ट-भयाः>Bs3 वित्रस्ताः तपस्विन्यः। न भेतव्यम् न भेतव्यम्। इदानीम् खलु <<अस्मद्-कर>T6-स्पर्शनात्>T6 <सौम्य-भावम्>K1 उपगतानि गृह्यन्ताम्।
सर्वाः---@जं भट्टा आणवेदि।@ [यत् भर्ता आज्ञापयति।]
(प्रविश्य)
भटः ---भो गोपालक! क्व गतः <नन्दगोप-पुत्रः>T6।
गोपालकः---@एषो भट्टा कालिअं णाम महाणाअं परिपीडिअ गोवकण्णआहि परिवुदो ट्ठिओ।@ [एषः भर्ता कालियम् नाम <महत्-नागम्>K1 परिपीड्य <गोप-कन्यकाभिः>T6 परिवृतः स्थितः।]
भटः---(उपगम्य) भोः <नन्दगोप-पुत्र>T6! <<अनुगत-अर्थ>K1-नामधेयस्य>Bs6 <महत्-राजस्य>K1 उग्रसेनस्य पुत्रः <कंस-राजः>K1 भवन्तम् आज्ञापयति।
दामोदरः---कथम् आज्ञापयति इति।
भटः---मथुरायाम् धनुर्महः नाम <महत्-उत्सवः>K1 भविष्यति। तम् अनुभवितुम् <स-परिजनाभ्याम्T6 कालः।
सङ्कर्षणः---शीघ्रम् इदानीम् गमिष्यावः।
दामोदरः---बाढम्। प्रथमः कल्पः। एषः भोः!
<प्रभ्रष्ट-<रत्न-मुकुटम्>T6>Bs6 <परिकीर्ण{3}-केशम्>Bs6 
<<विच्छिन्न-हार>Bs6-<पतित-अङ्गद-लम्बसूत्रम्>Bb>K1।
आकृष्य कंसम् अहम् अद्य दृढम् निहन्मि 
नागम् <मृग{3}-इन्द्रः>T6 इव <<पूर्व-कृत>T2-अवलेपम्>T2 ।। 13 ।।
(निष्क्रान्ताः सर्वे।)
।। इति चतुर्थः अङ्कः ।।
।। अथ पञ्चमः अङ्कः ।।
(ततः प्रविशति राजा।)
राजा---
श्रुत्वा व्रजे <विपुल-<विक्रम-वीर्य-सत्त्वम्>Di>Bs6
दामोदरम् सह बलेन समाचरन्तम्।
आदिश्य कार्मुकम् अहम् तम् इह उपनीय
मल्लेन <रङ्ग-गतम्>T2 अद्य तु घातयामि ।। 1 ।।
ध्रुवसेन! ध्रुवसेन!
(प्रविश्य)
भटः---जयतु <महत्-राजः>K1।
राजा---ध्रुवसेन! किम् आगतः <नन्दगोप-पुत्रः>T6।
भटः---श्रोतुम् अर्हति <महत्-राजः>K1---प्रविशन् एव दामोदरः <स-सङ्कर्षणः>BvS <<गोप-जन>T6-परिवृत्तः>T3 रजकेभ्यः वस्त्राणि आच्छिद्य गृहीतवान् इति श्रुत्वा महामात्रेण उत्पलापीडः नाम <गन्ध-हस्ती>Km सञ्चोदितः तम् अभिघातयितुम्। ततः,
तम् आपतन्तम् सहसा समीक्ष्य 
<स-<<<भीत-गोपालक>K1-वृन्द>T6-मध्ये>T6>BvS।
बालः बलेन <अद्रि-निभम्>T3 <गज{3}-इन्द्रम्>T6 
दन्तम् समाकृष्य जघान शीघ्रम् ।। 2 ।।
राजा---कथम् जघान इति। गच्छ। भूयः ज्ञायताम् वृत्तान्तः।
भटः---यत् आज्ञापयति <महत्-राजः>K1। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु <महत्-राजः>K1। एषः इदानीम् <नन्दगोप-पुत्र>T6 <<उत्सव-अधिकार>T6-उच्छ्रित-<ध्वज-पताकम्>T6>Bb <<अवसक्त-<माल्य{3}-दाम>T6>K1-अलङ्कृतम्>T3 <<उत्थापित-<अगुरु-धूप>T6>K1-समाकुलम्>T3 <राजन्-<महत्-पथम्>K1>T6 प्रविश्य <राजकुल-द्वारे>T6 <<<गन्ध{3}-समुद्र>T6-अवसक्त>T3-हस्ताम्>Bs6 मदनिकाम् नाम कुब्जिकाम् दृष्ट्वा तस्याः हस्तात् गन्धम् आदाय <स्व-गात्रम्>T6 अनुलिप्य तेन एव हस्तेन कुब्जस्य अनुमार्जनेन <विगत-<कुब्ज-भावाम्>T6>Bs5 ताम् कृत्वा <<माला-आकार>T6-आपणेभ्यः>K1 पुष्पाणि आहृत्य अवबध्य <<धनुस्-शाला>T6-<अभि-मुखः>Tp>T6 गतः।
राजा---किम् नु खलु तेन व्यवसितम्। तेन हि शीघ्रम् गच्छ। भूयः ज्ञायताम् वृत्तान्तः।
भटः--यत् आज्ञापयति <महत्-राजः>K1। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु <महत्-राजः>K1। <<धनुस्-शाला>T6-रक्षकेण>T6 सिंहबलेन वार्यमाणः तम् <कर्ण-मूले>T6 प्रहृत्य हत्वा धनुः समादाय <द्वि-खण्डम्>K1 कृत्वा साम्प्रतम् <उपस्थान-<अभि-मुखः>Tp>T6 गतः। स हि, 
<<<आपीड-दाम>K1-<शिखि-बर्ह>T6>Di-विचित्र-वेषः>Bb
<पीत-अम्बरः>Bs6 <<<<स-जल>BvS-<तोय-द>U>K1-राशि>T6-वर्णः>BvU।
अभ्येति <<रोष-परिवृत्त>T3{2}-<विशाल-नेत्रः>K1>Bs6 
रामेण सार्धम् इह मृत्युः इव अवतीर्णः ।। 3 ।।
राजा---<स-आवेगम्>BvS इव मे हृदयम्। गच्छ, <यथा-निर्दिष्ट>A1^अः <चाणूर-मुष्टिकौ>Di प्रवेशय, <वृष्णि-कुमाराणाम्>T6 सन्नाहम् आज्ञापय।
भटः--यत् आज्ञापयति <महत्-राजः>K1। (निष्क्रान्तः।)
राजा---यावत् अहम् अपि प्रासादम् आरुह्य <चाणूर-मुष्टिकयोः>Di युद्धम् पश्यामि। (आरुह्य)
मधुरिके! विघाट्यताम् द्वारम्।
प्रतिहारी--@जं भट्टा आणवेदि।@ [यत् भर्ता आज्ञापयति।]
(राजा प्रविश्य उपविशति।)
(ततः प्रविशतः <चाणूर-मुष्टिकौ>Di।)
चाणूरः -
@एसो म्हि जुद्धसज्जो मत्तो हत्थीव दप्पसम्पुण्णो।
भञ्जेमि अज्ज बालं दामोदलं लंगमज्झम्मि ।। 4 ।।@
[एषः अस्मि <युद्ध-सज्जः>T4 
मत्तः हस्ति इव <दर्प-सम्पूर्णः>T3। 
भनज्मि अद्य बालम् 
दामोदरम् <रङ्ग-मध्ये>T6।। 4 ।।]
मुष्टिकः---
@लोहमयमुट्ठिहत्थो णामेण अ मुट्ठिओ लुट्ठि।
पादेमि अज्ज लामं गिलिवलकूटं जहा वज्जो ।। 5 ।।@
[<लोह^मय-मुष्टि>K1-हस्तः>Bv
नाम्ना च मुष्टिकः रुष्टः। 
पातयामि अद्य रामम् 
<<गिरि{3}-वर>T6-कूटम्>T6 यथा वज्रः।। 5 ।।]
भटः---एषः <महत्-राजः>K1। उपसर्पेताम् भवन्तौ।
उभौ---(उपेत्य) @जेदु भट्टा।@ [जयतु भर्ता।]
राजा---<चाणूर-मुष्टिकौ>Di! <सर्व-प्रयत्नेन>K1 युवाभ्याम् आनृण्यम् कर्तव्यम्।
उभौ---@सुणादु भट्टा। अड्ढिदकरणसन्धाबन्धप्पहारेहि जुद्धविसेसेहि सिद्धिं गच्छामो। हं पेक्खदु भट्टा।@ [शृणोतु भर्ता। <<करण-सन्धाबन्ध>Di-प्रहारैः>T3 <युद्ध-विशेषैः>T6 सिद्धिम् गच्छावः। हम् प्रेक्षताम् भर्ता।]
राजा---बाढम् एवम् क्रियताम्। ध्रुवसेन! प्रवेश्येताम् <गोप-दारकौ>T6।
भटः---यत् आज्ञापयति <महत्-राजः>K1। (निष्क्रान्तः।)
(ततः प्रविशतः <दामोदर-सङ्कर्षणौ>Di ध्रुवसेनेन सह।)
दामोदरः---आर्य!
मर्त्येषु जन्म विफलम् मम तानि घोषे
कर्माणि च अद्य नगरे धृतये न तावत्।
यावत् न <कंस-हतकम्>K1 युधि पातयित्वा
<<जन्म-अन्तर>T6-असुरम्>T7 अहम् परिकर्षयामि ।। 6 ।।
सङ्कर्षणः---
प्रविश्य रङ्गम् <कृत-<लोह-मुष्टिम्>K1>Bs3 
तम् मुष्टिना मुष्टिकम् अद्य रुष्टम्।
हत्वा चरिष्यामि <अनिल-प्रचण्डः>K4 
प्रलम्बम् <अम्भस्-दम्>U इव अन्तरिक्षे ।। 7 ।। 
भटः---एषः <महत्-राजः>Di। उपसर्पेताम्‌ भवन्तौ।
उभौः--आः कस्य <महत्-राजः>K1।
भटः---सर्वस्य जगतः अस्माकम् च।
दामोदरः---अद्य प्रभृति न भविष्यति।
भटः---जयतु <महत्-राजः>K1। एतौ तौ।
राजा---(विलोक्य) अयम् सः दामोदरः। अहो,
श्रीमान् <<<मद-अन्ध>T3-गज>K1-<<धीर-विलास>K3-गामी>U>K4 
श्यामः <<स्थिर{2}-<अंस-भुज>Di>K1{2}-<पीन-<विकृष्ट-वक्षाः>K1>K1>Bv।
पूर्वम् श्रुतानि चरितानि न चित्रम् अस्य 
<लोक{3}-त्रयम्>T6 हि परिवर्तयितुम् समर्थः ।। 8 ।।
अयम् नु <ललित-गम्भीर-आकृतिः>Bb <पूर्व-जः>U अस्य रामः इति श्रूयते।
<<अभिनव-कमल>K1-<अमल-<आयत-अक्षः>K1>K1>Bs6 
<<शशि-निभ>T3-मूर्तिः>Bs6 <उदार-नील-वासाः>Bb।
<<रजत-परिघ>T6-<वृत्त-दीर्घ>Di-बाहुः>Bb
<<चलत्-<<<न-सित>Tn-उत्पल>K1>K1-पत्र>T6-<चित्र-मालः>K1>Bs6 ।। 9 ।।
दामोदरः--आर्य! एतौ आवाभ्याम् <युद्ध-सन्नद्धौ>T4 इति मन्ये।
सङ्कर्षणः---भवितव्यम्।
राजा---ध्रुवसेन! प्रवर्तताम् युद्धम्।
भटः---यत् आज्ञापयति <महत्-राजः>K1 (मालाम् क्षिपति।)
मल्लौ---@अङ्घो! वादेथ वादेथ सङ्खपटहाणि।@ [अङ्घो! वादयत वादयत <सङ्ख्य-पटहान्>T6।]
चाणूरः---@एहि दामोदाल! अज्ज मे भुजजुअल्लेहि सिद्धिं गच्छ।@ [एहि दामोदर! अद्य मे <भुज-युगलेन>T6 सिद्धिम् गच्छ।] 
दामोदरः- 
प्राप्तः अस्मि तिष्ठ मम वेगम् इमम् सहस्व
मुष्टिकः---@ए ए लाम! अज्ज मे मुट्ठिपिट्ठिगत्तगलिअलुहिलपडलमज्जो जीविअं उज्झसि।@ [ए ए राम! अद्य मे <<<मुष्टि{2}-पिष्ट>T3-गात्र>K1-गलित-<<रुधिर-पटल>T6-मज्जः>Di>Bb जीवितम् उज्झसि]
सङ्कर्षणः -
त्वाम् अद्य मुष्टिक! यमाय निवेदयामि।
(सर्वे नियुद्धम् कुर्वन्ति।)
दामोदरः---(चाणूरम् निहत्य) <भग्न-अस्थिः>Bs6 एषः निहतः
सङ्कर्षणः---निहतः मया अपि
दामोदरः---<कंस-असुरम्>K1 च <यम-लोकम्>T6 अहम् नयामि ।। 10 ।।
(प्रासादम् आरुह्य कंसम् शिरसि निगृह्य पातयित्वा) एषः एषः <दुर्-आत्मा>Bsp कंसः,
<<विस्तीर्ण-लोहित>K1-मुखः>Bv <परिवृत्त-नेत्रः>Bs6 
<भग्न-<अंस-कण्ठ-कटि-जानु-कर-ऊरु-जङ्घः>Di>Bs6।
<<विच्छिन्न-हार>K1-<पतित-<अङ्गद-लम्बसूत्रः>Di>K1>Bs6 
<<वज्र-प्रभग्न>T3-शिखरः>Bs6 पतितः यथा अद्रिः ।। 11 ।। 
(नेपथ्ये)
हा हा <महत्-राजः>K1।
(पुनः नेपथ्ये)
भोः भोः <वृष्णि-योधाः>K1! <<अनावृष्टि-शिबक-हृदिक-पृथुक-सोमदत्त-अक्रूर>Di-प्रमुखाः>Bs6।
अयम् खलु <<भर्तृ-पिण्ड>T6-निष्क्रयस्य>T6 कालः। शीघ्रम् आगच्छन्तु भवन्तः।
दामोदरः---आर्य! संवार्यताम्‌ सैन्यम्।
सङ्कर्षणः---अयम् अहम् वारयामि।
<<द्रुत-<तुरग-रथ-इभ-<भ्रान्त-योध>K1>Ds>K1-<उग्र-नाद>Ds>Bs7
<विलसत्-<<अमल-खड्ग>K1-प्रास-शक्ति-अष्टि-कुन्तम्>Di>Bs7।
<<पवन-बल>T6-विकीर्णम्>T3 <<फेन-जाल>T6-<ऊर्मि-मालम्>T6>Bs7
<जल-निधिम्>T6 इव दोर्भ्याम् क्षोभयामि एषः सैन्यम् ।। 12 ।।
(ततः प्रविशति वसुदेवः।)
वसुदेवः--भोः भोः <मधुरा-वासिनः>T6। अलम् अलम् साहसेन।
ज्येष्ठः अयम् मम तनयः तु रौहिणेयः
देवक्याः तनयम् इमम् च किम् न वित्थ।
सन्नाहम् त्यजत किम् आयुधैः च कार्यम्
<कंस-अर्थम्>T4 स्वयम् इह विष्णुः आजगाम ।। 13 ।।
सङ्कर्षणः---(विलोक्य) अये तातः। तात! सङ्कर्षणः अहम् अभिवादये।
दामोदरः---तात! दामोदरः अहम् अभिवादये।
वसुदेवः---<अक्षय-विजयिनौ>K1 भवेताम् भवन्तौ। <<<सत्-पुत्र>K1-जन्म>T6-फलम्>T6 अद्य प्राप्तवान् अस्मि। 
उभौ---अनुगृहीतौ स्वः।
वसुदेवः---कः अत्र।
(प्रविश्य)
भटः---जयतु आर्यपुत्रः।
वसुदेवः---अपविध्यन्ताम् कलेवराणि।
भटः---यत् आज्ञापयति आर्यपुत्रः।
गोपालकाः सर्वे---@ही ही गोवालआणं रज्जं संवुत्तं।@ [ही ही <गो-पालकानाम्>U राज्यम् संवृत्तम्।]
वसुदेवः---कः अत्र।
भटः---जयतु आर्यपुत्रः।
वसुदेवः---गच्छ, शीघ्रम्‌ दामोदरस्य आदेशात् अनावृष्टिम् आज्ञापय---<महत्-राजम्>K1 उग्रसेनम् अपनीय निगडात् <निर्वृत्त-अभिषेकम्>Bs6 कृत्वा प्रवेशय इति।
भटः---यत् आज्ञापयति आर्यपुत्रः। (निष्क्रान्तः।)
वसुदेवः---अये,
नदन्ति <सुर{3}-तूर्याणि>T6 
वृष्टिः पतति कौसुमी।
<कंस-अन्तकस्य>T6 <पूजा-अर्थम्>T4 
प्रायः देवाः समागताः ।। 14 ।।
(नेपथ्ये)
श्रीमान् इमाम् <<कनक-चित्रित>T3-<हर्म्य-मालाम्>T6>Bs7
<विस्तीर्ण-<<राज{3}-भवन>T6-आपण-गोपुर-अट्टाम्>Di>Bs7।
पायात् सदा एव मधुरः <कमल-आयत-अक्षः>Bb
<त्रैलोक्य-जित्>U <सुर-वरः>T7 <<<त्रि-दश>Bvs-इन्द्र>T6-नाथः>T6 ।। 15 ।।
वसुदेवः---भोः भोः <मधुरा-वासिनः>U! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः। अस्य खलु <<<<<दैत्य-इन्द्र>T6-पुर>T6-अर्गल>T6-उत्पाटन>T6-पटोः>T7 <<<सर्व{3}-क्षत्र>K1-{3}<पर-अञ्च>U-मुख>T6-अवलोकिनः>T6 <वसुदेव-सम्भवस्य>Bv वासुदेवस्य प्रसादात् पुनः <अधिगत-राज्यस्य>Bs3 उग्रसेनस्य शासनम् इदानीम् अवघुष्यते। 
सर्वे---प्रतिष्ठितम् इदानीम् <वृष्णि-राज्यम्>T6।
वसुदेवः---प्रवेश्यताम् <महत्-राजः>K1।
भटः---यत् आज्ञापयति आर्यपुत्रः। (निष्क्रान्तः।)
(ततः प्रविशति उग्रसेनः)
उग्रसेनः---
<<चिर-उपरोध>K1-सम्प्राप्तः>T5 
क्लेशः मे <केशि-सूदनात्>U।
अपनीतः <स्व-वीर्येण>T6 
यथा विष्णोः <शत-क्रतोः>Bs6 ।। 16 ।।
<भगवत्-प्रसादात्>T6 <व्यसन-अर्णवात्>K6 उत्तारितः अस्मि।
(ततः प्रविशति नारदः।)
नारदः---
कंसे प्रमथिते विष्णोः 
<पूजा-अर्थम्>T4 <देव{3}-शासनात्>T6।
<स-<गन्धर्व{3}-अप्सरोभिः>Di>BvS च 
<देव{3}-लोकात्>T6 इह आगतः ।। 17 ।।
दामोदरः---अये <देव-ऋषिः>K2 नारदः। <देव-ऋषे>K2 स्वागतम्। इदम् अर्घ्यम् पाद्यम् च।
नारदः---सर्वम् गृह्णामि। <गन्धर्व{3}-अप्सरसः>Di गायन्ति।
नारायण! नमः ते अस्तु 
प्रणमन्ति च देवताः।
अनेन <असुर{3}-नाशेन>T6 
मही च परिरक्षिता ।। 18 ।।
दामोदरः---<देव-ऋषे>K2! परितुष्टः अस्मि। किम्‌ ते भूयः प्रियम् उपहरामि।
नारदः---
प्रहृष्टः यदि मे विष्णुः 
<स-फलः>BvS मे परिश्रमः।
गमिष्ये <विबुध{3}-आवासम्>T6 
सह सर्वैः <सुर{3}-उत्तमैः>K2 ।। 19 ।।
दामोदरः - गच्छतु भवान् पुनः दर्शनाय।
नारदः - यत् आज्ञापयति भगवान् नारायणः। (निष्क्रान्तः।)
(भरतवाक्यम्)
इमाम् <सागर-पर्यन्ताम्>Bs6 
<<हिमवत्-विन्ध्य>Di-कुण्डलाम्>Bs6।
महीम् <<एक-आतपत्र>K1-अङ्काम्>Bs6 
<राज-सिंहः>K5 प्रशास्तु नः ।। 20 ।। 
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
।। इति पञ्चमः अङ्कः ।।
।। अवसितम् बालचरितम् ।।