<1. Name of the book : “Bhasa-Nataka-Chakram”>





मध्यमव्यायोगः।

पात्राणि।
पुरुषाः---
वृद्धः---ब्रह्मणः <केशवदास-नामा>_Bs6??।    
प्रथमः---वृद्धस्य ज्येष्ठः पुत्रः।
द्वितीयः---वृद्धस्य द्वितीयः पुत्रः+ <मध्यम-नामा>_Bs6??।
तृतीयः---वृद्धस्य कनिष्ठः पुत्रः।
घटोत्कचः---राक्षसः+ <हिडिम्बा-भीमसेनयोः>_Di सूनुः।
भीमसेनः---मध्यमः <कुन्ती-पुत्रः>_T6।

स्त्रियः---
ब्राह्मणी---वृद्धस्य भार्या।
हिडिम्बा---राक्षसी भीमसेनस्य पत्नी।

मध्यमव्यायोगः।
(<नान्दी-अन्ते>_T6 ततः प्रविशति सूत्रधारः।)
सूत्रधारः---
पायात्+सः+ वः+<<<असुर3-वधू3>_T6-हृदय3>_T6-अवसादः>_T7 पादः+हरेः  <<कुवलय-अमल>_K4-<खड्ग-नीलः>_K5>_K1।
यः प्रोद्यतः+ <<त्रि-भुवन>_Tds-क्रमणे>_T6 रराज <वैडूर्य(निर्मितः)-संक्रमः>_Km+ इव+<अम्बर-सागरस्य>_K6 ॥ 1 ॥
एवम्+<अर्य3-मिश्रान्3>_K1+विज्ञापयामि। अये किं नु खलु मयि <विज्ञापन-व्यग्रे>_T7 शब्दः+इव श्रूयते। अङ्ग पश्यामि।
(नेपथ्ये)
भोः+तात! कः+नु खलु+एषः।
सूत्रधारः---भवतु, विज्ञातम्।
भोः शब्दः+उच्चारणात्+अस्य ब्राह्मणः+अयं न संशयः।
त्रास्यते <निर्-विशङ्केन>_Tg केनचित्+<पाप-चेतसा>_Bs6 ॥ 2 ॥
(पुनः+नेपथ्ये)
भोः+तात! कः नु खलु+एषः।
सूत्रधार---हन्त दृढं विज्ञातम्। एषः+ खलु <पाण्डव-मध्यमस्य>_T7+<आत्म-जः>_U+ <<हिडिम्बा-अरणि>_K6-संभूतः>_T6 <राक्षस-अग्निः>_K6+
<<अ-कृत>_Tn-वैरं>_Bs6 <ब्राह्मण-जनं>_K2 
वित्रासयति। भोः कष्टम्। कष्टं खलु <<पत्नी-सुत3>_K1-परिवृतस्य>_T3 ब्राह्मणस्य वृत्तान्तः | अत्र हि
भ्रान्तैः सुतैः परिवृतः+तरुणैः <स-दारः>BvS_+
वृद्धः+ द्विजः+ <<निशि-चर>_U-<अनु-चरः>_Tp>_T6 सः+ एषः।
<<व्याघ्र-अनुसार>_T6-चकितः>_T3 वृषभः <स-धेनुः>_BvS
<<सम्-त्रस्त>_Tg-वत्स-कः>_Bs6 इव+आकुलताम्+उपैति ॥ 3 ॥
(निष्क्रान्ताः)
 स्थापना।

(ततः प्रविशति <<<सुत3-त्रय>_T6-कलत्र>_Di-परिवृतः>_T3 ब्राह्मणः पृष्ठतः घटोत्कचः+च।)
ब्राह्मणः---भोः कः+ नु खलु+एषः।
<<<<तरुण-रवि>_K1-कर>_T6-प्रकीर्ण>_K4-केशः>_T6 <<<<<भ्रुकुटि-पुट2>_T6-उज्ज्वल2>_T6-पिङ्गल2>_K1-आयत2>_K1-अक्षः2>_Bs6।
सः+तडित्+इव घनः <स-<कण्ठ-सूत्रः>_T7>_BvS <युग-निधने>_T6 <प्रतिमा-आकृतिः>_BvU+हरस्य ॥ 4 ॥
प्रथमः---  भोः+तात! कः+ नु खलु+एषः।
<<<ग्रह2-युगल>_T6-निभ2>_?अक्षः2>_Bs6 <पीन-विस्तीर्ण-वक्षाः>_Bb?? <<कनक-कपिल>_K4-केशः>_Bs6 <<पीत-कौशेय>_K1-वासाः>_Bs6।
<<तिमिर-निवह>_T6-वर्णः>_Bsu <<पाण्डर-उद्वृत्त>_K1-दंष्ट्रः>_Bs6+ नवः+ इव <जल-गर्भः>_Bv??+<<लीयमान-इन्दु>_K1-लेखः>_BvU ॥ 5 ॥
द्वितीयः---कः+एषः+भोः!
<<कलभ-दशन>_T6-दंष्ट्रः>_Bsu+<<लाङ्गल-आकार>_T6-नासः>_Bsu <<<करि3-वर>_T7-कर>_T6-बाहुः>_Bsu+<<नील-जीमूत>_K1-वर्णः>_Bsu।
<<हुत-<हुत-वह>_U>_K1-दीप्तः>_Bsu+ यः स्थितः+ भाति भीमः+<<<त्रि-पुर>_Tds-पुर>_K6-निहन्तुः>_T6 शङ्कुरस्य+इव रोषः ॥ 6 ॥
तृतीयः---भोः+तात। कः+ नु खलु+अयम्+अस्मान्+पीडयति।
<वज्र-पातः>_T6+<अचल-इन्द्राणां>_T7 श्येनः <सर्व3-पतत्रिणाम्3>_K1।
<मृग3-इन्द्रः>_T6+ <मृग3-संघानां>_T6 मृत्युः <पुरुष-विग्रहः>_?? ॥ 7 ॥
ब्राह्मणी---अय्य को एसो अम्हाअं सन्दावेइ। [आर्य! कः+एषः+अस्मान् सन्तापयति।]
घटोत्कचः---भो ब्राह्मण! तिष्ठ तिष्ठ।
किं यासि <<<मत्(जातं)-भय>_Km-विनाशित>_T3-धैर्य>_K1-सारः>_BsV??+<<<वित्रस्त-<दार3-सुत3>_K1>_K1-रक्षण>_T6-हीन>_T7-शक्ते>_Bs6!
<<<<<तार्क्ष्य-<अग्र्य(स्थितः)2-पक्ष2>_Km>_T6-पवन>_T6-उद्धत>_T3-<रोष-वह्नि>_K7>_K1-तीव्रः>_T3 <कलत्र-सहितः>_T3+<भुज2-गः>_U यथा+आर्तः ॥ 8 ॥
भो ब्राह्मण! न गन्तव्यं न गन्तव्यम्।
वृद्धः---ब्राह्मणि! न भेतव्यम्। पुत्रकाः न भेतव्यम्। <स-विमर्शा>_BvS हि+अस्य वाणी। 
घटोत्कचः---भोः! कष्टम्।
जानामि सर्वत्र सदा च नाम <द्विज3-उत्तमाः>_T7 पूज्यतमाः?? पृथिव्याम्।
<अ-कार्यम्>_Tn+एतत्+च+मया+अद्य कार्यं मातुः+नियोगात्+<अप-नीय>_Tg शङ्काम् ॥ 9 ॥
वृद्धः---ब्राह्मणि! किं न स्मरसि तत्रभवता <जल-क्लिन्नेन>_T3 मुनिना+उक्तं---<<अन्-अपेत>_TN-राक्षसम्>_Bs6+इदं वनम्+<अ-प्रमादेन>_Tn गन्तव्यम्+इति। तत्+एव+उत्पन्नं भयम्।
ब्राह्मणी---किं दाणि अय्यो मज्झत्थवण्णो विअ दिस्सदि। [किम् +इदानीम् आर्यः+<मध्य-स्थ>_U-वर्णः>_Bsu+इव दृश्यते।]
वृद्धः किं करिष्यामि <मन्द-भाग्यः>_Bs6।
ब्राह्मणी---णं विक्कोसामो। [ननु विक्रोशामः। ]
प्रथमः---भवति कस्य वयं विक्रोशामः।
इदं हि शून्यं <<तिमिर-उत्कर>_T6-प्रभैः>_Bsu+<नग3-प्रकारैः>_T3+<अवरुद्ध-<दिक्3-पथम्>_T6>_Bs6।
खगैः+मृगैः+च+अपि <<सम्-आकुल>_Tp-अन्तरं>_Bs6 वनं <निवास-अभिमतं>_T5 मनस्विनाम् ॥ 10 ॥
वृद्धः---ब्राह्मणि! न भेतव्यम्, न भेतव्यम्। <<<मनस्वि3-जन>_T6-निवास>_T6-योग्यम्>_T6+इति श्रुत्वा विगतः+ इव मे संत्रासः। शङ्के न+<अति-दूरेण>_Tp 
अत्र  <पाण्डव3-आश्रमेण>_T6 भवितव्यम्। पाण्डवाः+तु,
<युद्ध3-प्रियाः>_T7+च <<शरण-आगत3>_T5-वत्सलाः>_T7+च दीनेषु <पक्ष-पतिताः>_T7 <कृत-साहसाः>_Bs3+च।
<एवंविध2-<प्रतिभय2-<आकृति-चेष्टितानां>_Di>_K1>_Bs6 दण्डं यथा+अर्हम्+इह धारयितुं समर्थाः ॥ 11 ॥ 

प्रथमः---भोः+तात! न तत्र पाण्डवाः+ इति मन्ये।
वृद्धः---कथं त्वं जानीषे।
प्रथमः---श्रुतं मया तस्मात्+आगच्छता केनचित्+ ब्राह्मणेन शतकुम्भं नाम यज्ञम्+अनुभवितुं महर्षेः+धौम्यस्य+आश्रमं गताः+ इति।
वृद्धः---हन्त हताः स्मः।
प्रथमः--तात! न तु सर्वः+एव। <<आश्रम-परिपालन>_T6-अर्थम् ??+इह स्थापितः किल मध्यमः। 
वृद्धः--- यदि+एवं सन्निहिताः सर्वे पाण्डवाः।
प्रथमः---स च+अपि+अस्यां वेलायां <<व्यायाम-परिचय>_T6-अर्थं?? <<विप्रकृष्ट(स्थितः)-देश>_Km-स्थः>_U+इति श्रूयते।
वृद्धः---हन्त <निर्-आशाः>_Tp स्मः। भवतु पुत्र व्यपाश्रयिष्ये तावत्+एनम्।
प्रथमः---अलं+ अलं <परि-श्रमेण>_Tp।
वृद्धः---पुत्र! निर्वेदप्रत्यर्थिनी?? खलु प्रार्थना। भवतु पश्यामः+तावत्। भो भोः पुरुष! अस्ति+ अस्माकं मोक्षः।
घटोत्कचः---मोक्षः+अस्ति समयतः।
वुद्धः---कः समयः।
घटोतकचः---अस्ति मे तत्रभवती जननी। तया+अहम्+आज्ञप्तः---पुत्र! मम+ <<उपवास-निसर्ग>_T6-अर्थम्??+अस्मिन् <वन-प्रदेशे>_T6 
कश्चित्+मानुषः प्रतिगृह्य+आनेतव्यः इति। ततः+ मया+आसादितः+ भवान्।
पत्न्या <चारित्र-शालिन्या>_Bs3 <द्वि2-पुत्रः2>_Bs6+मोक्षम्+इच्छसि।
<बल-अबलं>_K1 परिज्ञाय पुत्रम्+एकं विसर्जय ॥ 12 ॥
वुद्धः---हं भो <राक्षस3-अपसद>_T7! किम्+अहम्+<अ-ब्राह्मणः>_Tn।
ब्राह्मणः श्रुतवान् वृद्धः पुत्रं <<शील-गुण>_Di-अन्वितम्>_T3 ॥
<पुरुष-अदस्य>_U दत्वा+अहं कथं <निर्-वृतिम्>_Tp+आप्नुयाम् ॥ 13 ॥
घटोत्कचः---यदि+अर्थितः+<द्विज-श्रेष्ठ>_T7! पुत्रम्+एकं न मुञ्चसि।
<स-कुटुम्बः>_BvS क्षणेन+एव विनाशम्+उपयास्यसि ॥ 14 ॥
वृद्धः---एषः+एव मे निश्चयः।
<कृत-कृत्यं>_Bs3 शरीरं मे परिणामेन जर्जरम्।
<राक्षस-अग्नौ>_K6 <सुत-अपेक्षी>_?? होष्यामि <विधि-संस्कृतम्>_T3 ॥ 15 ॥ 
व्राह्मणी---अय्य! मा मा एवं। पदिमत्तधम्मिणी पदिव्वदत्ति णाम। गहीदफलेण एदिण सरीरेण अय्यं कुलं च रक्खिदुमिच्छामि।
[आर्य, मा मा+एवम्। <पतिमात्र-धर्मिणी>_Bs6 <पति-व्रता>_T7+इति नाम। <गृहीत-फलेन>_Bs6+एतेन शरीरेण+अर्थं कुलं च रक्षितुम्+इच्छामि।]
घटोत्कचः---भवति! न खलु <स्त्री-जनः>_K1+अभिमतः+तत्रभवत्या।
वृद्धः---अनुगमिष्यामि भवन्तम्।
घटोत्कचः---आः वृद्धः+ त्वम्+अपसर।
प्रथमः---भोः+तात! ब्रवीमि खलु तावत् किंचित्।
वृद्धः---ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम्।
प्रथमः---मम प्राणैः+<गुरु3-प्राणान्>_T6+इच्छामि परिरक्षितुम्।
<रक्षाण-अर्थं>_T4 कुलस्य+अस्य मोक्तुम्+अर्हति मां भवान् ॥ 16 ॥
द्वितीयः---आर्य मा! मा+एवम्।
ज्येष्ठः श्रेष्टः कुले लोके पितृणां च <सु-संप्रियः>_Tp।
ततः+अहम्+एव यास्यामि <गुरु3-वृत्तिम्>_T6+अनुस्मरन् ॥ 18 ॥
तृतीयः---आर्यः+! मा मा+एवम्।    ज्येष्टः+भ्राता <पितृ-समः>_?? कथितः+<ब्रह्म-वादिभिः>_U?|
ततः+अहं कर्तुं +अस्मि+अर्हः+गुरूणां <प्राण3-रक्षणम्>_T6 |                                    
आपदं हि पिता प्राप्तः+<ज्येष्ठ-पुत्रेण>_K1 तार्यते।
ततः+अहम्+एव यास्यामि गुरूणां <प्राण3-रक्षणात्>_T6 ॥ 19 ॥
वृद्धः---ज्येष्ठम्+<इष्ट-तमं>_?? न शक्नोमि परित्यक्तुम्।
ब्राह्मणी---जह अय्यो ज्येष्ठमिच्छदि तह अहं पि कणिट्ठमिच्छामि।
[यथा+आर्यः ज्येष्ठम्+इच्छति तथा+अहम्+अपि कनिष्ठम्+इच्छामि।]
द्वितीयः--पुत्रः+<अन्-इष्टः>_Tn कस्य+इदानीं प्रियः।
घटोत्कचः---अहं प्रीतः+अस्मि। शीघ्रम्+आगच्छ।
द्वितीयः---धन्यः+अस्मि यद् <गुरु3-प्राणाः>_T6 स्वैः प्राणैः <परि-रक्षिताः>_Tg।
<बन्धु3-स्नेहात्>T7+हि महतः <काय3-स्नेहः>_T7+तु दुर्लभः ॥ 20 ॥
घटोत्कचः---अहो <<स्व3-जन3>_K1-वात्सल्यम्>_T7 अस्य <ब्राह्मण-बटोः>_K2।
द्वितीयः--भोः+तात! अभिवादये।
वृद्धः---एहि+एहि पुत्र।
विनिमाय <गुरु3-प्राणान्>_T6 स्वैः प्राणैः+<गुरु3-वत्सल>_T7।
<अ-<कृत3-आत्म3>_K1>_Tn-<दुर्-आवापं>_??>_T3 <ब्रह्म-लोकम्>_T6+अवाप्नुहि ॥ 21 ॥
द्वितीयः---अनुगृहीतः+अस्मि। अम्ब! अभिवादये।
ब्राह्मणी---जाद्! चिरं जीव। [जात! चिरं जीव।]
द्वितीयः---अनुगृहीतः+अस्मि। आर्य! अभिवादये।
प्रथमः---एहि+एहि वत्स।
परिष्वजस्व गाढं मां परिष्वक्तः शुभैः+गुणैः।
कीर्त्या तव परिष्वक्ता भविष्यति वसुन्धरा ॥ 22 ॥ 
द्वितीयः---अनुगृहीतः+अस्मि।
तृतीयः---आर्य! अभिवादये।
द्वितीयः---स्वस्ति।
तृतीयः---अनुगृहीतः+अस्मि।
द्वितीयः---भोः पुरुष! किंचिद् ब्रवीमि।
घटोत्कचः---ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम्।
द्वितीयः---एतस्मिन् <वन-अन्तरे>_T6 <जल-आशयः>_T6 इव दृश्यते। तत्र मे <प्रकल्पित-<पर-लोकस्य>_K1>_Bs3 <पिपासा-प्रतीकारं>_T6 करिष्यामि।
घटोत्कचः---<दृढ-व्यवसायिन्>_K1??! गम्यताम्। अतिक्रामति मातुः+<आहार-कालः>_T6। शीघ्रम्+आगच्छ।
द्वितीयः---भोः तात! एष गच्छामि। (निष्क्रान्तः।)
वृद्धः---हा हा परिमुषिताः स्मः भोः! परिमुषिताः स्मः।
यः+<त्रि-शृङ्गः>_Bs7 मम  तु+आसीत्+मनोज्ञः+<वंश-पर्वतः>_K6।
सः+<<मध्य-शृङ्ग>_K1-भङ्गेन>_T6 मनः+तपति मे भृशम् ॥ 23 ॥
हा पुत्रक! कथं गतः+एव।
तरुण! <<तरुणता-अनुरूप>_T6-कान्ते>_Bs6 <<नियम-परा>_T6-<अध्ययन3-प्रसक्त>_T7-बुद्धे>_Bb??!
कथम्+इव <<<गज3-राज>_T6-दन्त2>_T6-भग्नः>_T3+तरुः+इव यास्यसि पुष्पितः+ विनाशम् ॥ 24 ॥
घटोत्कचः---चिरायते खलु <ब्राह्मण-बटुः>_K2। अतिक्रामति मातुः+<आहार-कालः>_T6। किं नु खलु करिष्ये। भवतु दृष्टम्। भो ब्राह्मण! आहूयतां तव पुत्रः।
वृद्धः---आः <अति-राक्षसं>_Tp खलु ते वचनम्।
घटोत्कचः---कथं रुष्यति। मर्षयतु भवान्+मर्षयतु। अयं मे <प्रकृति-दोषः>_T3। अथ किं नामा तव पुत्रः।
वृद्धः---एतत्+अपि न शक्यं श्रोतुम्।
घटोत्कचः---युक्तं भोः! <ब्राह्मण-कुमार>_K2! किंनामा ते भ्रता।
प्रथमः---तपस्वी मध्यमः।
घटोत्कचः---मध्यमः+ इति सदृशम्+अस्य। अहम्+एव+आह्वयामि। भो मध्यम! मध्यम! शीघ्रम् आगच्छ।
(ततः प्रविशति भीमसेनः।)
भीमः---कस्य+अयं स्वरः।
<<खग3-शत>_T6-विरुते>_T6 विरौति तारं <द्रुम3-गहने>_T3 <दृढ-संकटे>_K1 वने+अस्मिन्।
जनयति च <मनस्3-ज्वरं>_T6 स्वरः+अयं <बहु-सदृशः>_?? हि <धनंजय-स्वरस्य>_T6 ॥ 25 ॥
घटोत्कचः---चिरायते खलु <ब्राह्मण-बटुः>_K2। अतिक्रामति मातुः+<आहार-कालः>_T6। किं नु खलु करिष्ये। भवतु दृष्टम्। उच्चैः शब्दापयामि। भो मध्यम! शीघ्रम्+आगच्छ। 
भीमः---भो! कः+नु खलु+एतस्मिन् <वन-अन्तरे>_T6 मम <व्यायाम-विघ्नम्>_T6+उत्पाद्य मध्यमः+इति मां शब्दापयति। भवतु पश्यामः+तावत्। (परिक्रम्य+अवलोक्य <स-विस्मयम्>_BvS) अहो दर्शनीयः+अयं पुरुषः। अयं हि,
<सिंह-अस्यः>_Bsu <सिंह-दंष्ट्रः>_Bsu+ <मधुनिभ??2-नयनः2>_Bs6 <स्निग्ध-<गम्भीर-कण्ठः>_K1>_Bs6+
<बभ्रु2-भ्रूः2>_Bs6 <श्येन-नासः>_ <<द्वि2-रद2>_Bs6-पति>_T6-हनुः>_Bv?? <<दीप्त3-विश्लिष्ट3>_K1-केशः3>_Bs6।
<व्यूढ-उरा>_Bs6 <वज्र-मध्यः>_Bsu+ <<गज-वृषभ>_Di-गतिः>_B??+<<लम्ब2-<पीन2-अंस2>_K1>_K1-बाहुः2>_Bs6
<सु-व्यक्तं>_Tg <राक्षसी-जः>_U+ <<विपुल-बल>_K1-युतः>_K1 <लोक-वीरस्य>_T6 पुत्रः ॥ 26 ॥
घटोत्कचः---चिरायते खलु <ब्राह्मण-बटुः>_K2। उच्चैः शब्दापयामि। भो भो मध्यम! शीघ्रम्+आगच्छ।
भीमः---भोः! प्राप्तः+अस्मि।
घटोत्कच---न खलु+अयं <ब्राह्मण-बटुः>_K2। अहो दर्शनीयः+अयं पुरुषः। यः+ एषः---
<सिंह-आकृतिः>_?? <<<कनक-ताल>_T6-समान2>_T3-बाहुः2>_Bs6 मध्ये तनुः+<<<गरुड-पक्ष2>_T6-विलिप्त2>_T3-पक्षः2>_Bs6।
विष्णुः+भवेत्+<<विकसित2-<<अम्बु-ज>_U-पत्र2>_T6>_K1-नेत्रः2>_Bsu नेत्रे मम+आहरति बन्धुः+इव+आगतः+अयम् ॥ 27 ॥
भो मध्यम! त्वां खलु+अहं शब्दापयामि।
भीमः---अतः खलु+अहं प्राप्तः।
घटोत्कचः---किं भवान्+अपि मध्यमः।
भीमः---न तावत्+अपरः।
मध्यमः+अहम्+<अ-वध्यानाम्>_Tn उत्सिक्तानां च मध्यमः।
मध्यमः+अहं क्षितौ भद्र भ्रातॄणाम्+अपि मध्यमः ॥ 28 ॥
घटोत्कचः---भवितव्यम्।
भीमः---अपि च,
मध्यमः <पञ्च-भूतानां>_K1 पार्थिवानां च मध्यमः।
भवे च मध्यमः+ लोके <सर्व3-कार्येषु>_K1 मध्यमः ॥ 29 ॥
वृद्धः---मध्यमः+तु+इति संप्रोक्ते नूनं <पाण्डव3-मध्यमः>_T7।
अस्मान् मोक्तुम्+ इह+आयातः दर्पात्+मृत्युः+इव+उत्थितः ॥ 30 ॥
(प्रविश्य)
मध्यमः---अस्याम्+आचम्य पद्मिन्यां <पर-लोकेषु>_K1 दुर्लभम्।
आत्मना+एव+आत्मनः+ दत्तं <<पद्म-पत्र>_T6-उज्ज्वलं>_K4 जलम् ॥ 31 ॥
(उपगम्य) भोः पुरुष! प्राप्तः+अस्मि।
घटोत्कचः---भवान्+इदानीं खलु+असि मध्यमः। मध्यम! इतः+ इतः।
वृद्धः---(भीमसेनम्+उपगम्य) भो मध्यम! परित्रायस्व <ब्राह्मण-कुलम्>_T6।
भीमः---न भेतव्यम् न भेतव्यम्। मध्यमः+अहम्+अभिवादये।
वृद्धः---वायुः+इव <दीर्घ-आयुः>_Bs6+भव।
भीमः---अनुगृहीतः+अस्मि। कुतः+ भयम्+आर्यस्य।
वृद्ध---श्रूयताम्। अहं खलु <कुरु3-राजेन>_T6 युधिष्ठिरेण+<अधिष्ठित-पूर्वे>_Bs6 कुरुजाङ्गले <<यूप-ग्राम>_K7-वास्तव्यः>_T7+
<माठर-<स-गोत्रः>_BvS>_T6+च <<कल्प-शाखा>_K7-अध्वर्युः>_T6 केशवदासः+ नाम ब्राह्मणः। तस्य मम+उत्तरस्यां दिशि <<उद्यामक-ग्राम>_K7-वासी>_T7? U? 
मातुलः <कौशिक-<स-गोत्रः>_BvS>_T6 यज्ञबन्धुः+नाम+अस्ति। तस्य <<पुत्र-उपनयन>_T6-अर्थं>_TN4 <स-कलत्रः>_BvS+अस्मि प्रस्थितः।
भीमः---अरिष्ठः+अस्तु पन्थाः। ततः+ततः।
वृद्धः---ततः+ माम् एषः हि--
<<<स-जल>_BvS-<जल-द>_U>_K1-गात्रः>_BvU <<<पद्म-पत्र2>_T6-आयत2>_K4-अक्षः2>_Bs6+<<<मृग3-पति>_T6-गति>_T6-लीलः>_BvU+राक्षसः 
<<प्र-अग्र>_Tp-दंष्ट्रः>_Bs6।
जगति <विगत-शङ्कः>_Bs6+ <त्वद्-विधानां>_BvU <सम्-अक्षं2>_A1 <स-<सुत3-परिजनं3>_K1>_BvS भो! <हन्तु-कामः>_Bvtu+अभ्युपैति ॥ 32 ॥
भीमः---एवम्। अनेन <ब्राह्मण-जनस्य>_K1 <मार्ग-विघ्नः>_T6 कृतः। भवतु निग्रहिष्यामि तावत्+एनम्। भोः पुरुष! 
तिष्ठ तिष्ठ।
घटोत्कचः---एषः स्थितः+अस्मि।
भीमः---किमर्थं <ब्राह्मण-जनं>_K1+अपराध्यसि।
<<पुत्र3-नक्षत्र3>_K6-कीर्णस्य>_T3 <पत्नी-कान्त-प्रभस्य>? च।
वृद्धस्य <विप्र-चन्द्रस्य>_K6 भवान् राहुः+इव+उत्थितः ॥ 33 ॥
घटोत्कचः---अथ किम्। राहुः+एव!
भीमः---आः,
<निवृत्त3-व्यवहारः3>_Bs6+अयं <स-दारः3>_BvS??+तनयैः सह।
<सर्व3-अपराधैः>_K1+<अ-वध्य>_Tn-त्वात्+मुच्यतां <द्विज3-सत्तमः>_T7 ॥ 34 ।
घटोत्कचः---न मुच्यते।
भीमः---(<आत्म-गतम्>_T6) भोः!=कस्य पुत्रेण+अनेन भवितव्यम्।
भ्रातृणां मम सर्वेषां कः+अयं भोः!<गुण3-तस्करः>_T6।
दृष्ट्वा+एतत्+<वाल-शौण्डीर्यं>_T6  सौभद्रस्य? स्मरामि+अहम् ॥ 35 ॥
(प्रकाशम्) भोः पुरुष! मुच्यताम्।
घटोत्कचः--न मुच्यते।
मुच्यताम्+इति विस्रब्धं ब्रवीति यदि मे पिता।
न मुच्यते तथा हि+एषः गृहीतः+ मातुः+आज्ञया ॥ 36 ।।
भीमः---(<आत्म-गतम्>_T6) कथं मातुः+आज्ञा+इति। अहो <गुरु3-शुश्रूषुः>_T3 खलु+अयं तपस्वी। 
माता किल मनुष्याणां दैवतानां च दैवतम्।
मातुः+आज्ञां पुरुस्कृत्य वयम् एतां दशां गताः ॥ 37 ॥
(प्रकाशम्) भोः पुरुष! प्रष्टव्यं खलु तावत्+अस्ति।
घटोत्कचः---ब्रूहि ब्रूहि, शीघ्रम्।
भीमः---का नाम भवतः+ माता।
घटोत्कचः---श्रूयतां, हिडिम्बा नाम राक्षसी,
<<कौरव्य-कुल>_T6-दीपेन>_T6 पाण्डवेन <महत्-आत्मना>_K1
<स-नाथा>_BvS या <महत्-भगा>_Bs6 पूर्णेन द्यौः+इव+इन्दुना ॥ 38 ॥
भीमः---(सहर्षम्+<आत्म-गतम्>_T6) एवं हिडिम्बायाः पुत्रः+अयम्। सदृशः+हि+अस्य गर्वः।
रूपं सत्त्वं बलं च+एव पितृभिः सदृशं बहु।
प्रजासु <वीत-कारुण्यं>_Bs7 मनः+च+एव+अस्य कीदृशम् ॥ 39 ॥
 (प्रकाशम्) भोः पुरुष! मुच्यताम्।
घटोत्कचः---न मुच्यते।
भीमः---भो ब्राह्मण! गृह्यतां तव पुत्रः। वयम्+एनम्+अनुगमिष्यामः।
द्वितीयः---मा मा भवान्+एनम्।
त्यक्ता प्राक्+एव मे प्राणाः <गुरु3-प्राणेषु>_T6+अपेक्षया।
युवा <<रुप3-गुण3>_K1-उपेतः>_T3+ भवान्+तिष्ठतु भूतले ॥ 40 ॥
भीमः--आर्य! मा मा+एवम्। <<क्षत्रिय-कुल>_T6-उत्पन्नः>_T7+अहम्। पूज्यतमाः खलु ब्राह्मणाः। तस्मात्+शरीरेण 
<ब्राह्मण-शरीरं>_T6 विनिमातुम्+इच्छामि। 
घटोत्कचः---एवं क्षत्रियः+अयम्। तेन+अस्य दर्पः। भवतु, इमम्+एव हत्वा नेष्यामि। अथ केन+अयं
 वारितः।
भीमः---मया।
घटोत्कचः---किं त्वया।
भीमः---अथ किम्।
घटोत्कचः---तेन हि भवान्+एव+आगच्छतु।
भीमः---एवम्+<अति(शयिते)-<बल-वीर्यात्>_Di>_Bs6+न+अनुगुच्छामि। यदि ते शक्तिः+अस्ति बलात्कारेण मां नय।
घटोत्कचः---किं मां प्रत्यभिजानीते भवान्।
भीमः---मत्पुत्रः+इति जाने।
घटोत्कचः---कथं !कथं तव पुत्रः+अहम् ?।
भीमः---कथं रुष्यति। मर्षयतु भवान्। सर्वाः प्रजाः क्षत्रियाणां <पुत्र-शब्देन>_K7+अभिधीयन्ते। अतः एवं
 मया+अभिहितम्।
घटोत्कचः---भीतानाम्+आयुधं गृहीतम्।
भीमः---शपामि सत्येन भयं न जाने ज्ञातुं तत्+इच्छामि भवत्+समीपे।
किं+रूपम्+एतत्+वद भद्र तस्य <<गुण-अगुण>_Di-ज्ञः>_U सदृशं प्रपत्स्ये ॥ 41 ॥
घटोत्कचः---एषः+ ते भयम्+उपदिशामि। गृह्यताम्+आयुधम्।
भीमः--आयुधम्+इति, गृहीतम्+एतत्।
भटोत्कचः---कथम्+इव।
भीमः---<<काञ्चन-स्तम्भ>_T6-सदृशः>_T3+ रिपूणां निग्रहे रतः।
अयं तु दक्षिणः+ बाहुः+आयुधं सदृशं मम ॥ 42 ॥
घटोत्कचः---इदम्+उपपन्नं पितुः+मे भीमसेनस्य।
भीमः---अथ कः+अयं भीमः+ नाम।
<विश्व-कर्ता>_T6 शिवः कृष्णः शक्रः <शक्ति-धरः>_U+यमः।
एतेषु कथ्यतां भद्र केन ते सदृशः पिता ॥ 43 ॥॥
घटोत्कचः---सर्वैः।
भीमः---धिक्+अनृतम्+एतत्।
घठोत्कचः---कथं कथम्+अनृतम्+इति+आह  । क्षिपसि मे गुरुम्। भवतु+इमं स्थूलं वृक्षम्+उत्पाट्य
 प्रहरामि। (उत्पाट्य प्रहरति।) कथम्+अनेन+अपि न शक्यते हन्तुम्। किं नु खलु करिष्ये। भवतु,
 दृष्टम्। एतत्+<गिरि-कूटम्>_T6+उत्पाट्य प्रहरामि।
<शैल-कूटं>_T6 मया+आक्षिप्तं प्राणान्+आदाय यास्यति।
भीमः---रुष्टः+अपि कुञ्जरः+ वन्यः+ न व्याघ्रं धर्षयेत्+वने ॥ 44 ॥
घटोत्कचः---(प्रहृत्य) कथम्+अनेन+अपि न शक्यते हन्तुम्। किं नु खलु करिष्ये। भवतु दृष्टम्।
ननु+अहं भीमसेनस्य पुत्रः पौत्रः नभस्वतः।
तिष्ठ+इदानीं सुसन्नद्धः नियुद्दे न+अस्ति <मत्-समः>_T6 ॥ 45 ॥
(इति+उभौ नियुद्धं कुरुतः)
घटोत्कचः---(भीमसेनं बद्ध्वा)
व्रजसि कथम्+इह त्वं वीर्यम्+उल्लङ्ध्य बाह्वोः-
गजः+ इव <दृढ3-पाशैः>_K1 पीडितः+ <मत्-भुजाभ्याम्>_T6।
भीमः---(<आत्म-गतम्>_T6) कथं गृहीतः+अस्मि+अनेन। भोः सुयोधन! वर्धते ते <शत्रु3-पक्षः>_T6। 
<कृत-रक्षः>_Bs3 भव। (प्रकाशम्) भोः पुरुष! अवहितः भव।
घटोत्कचः---अवहितः+अस्मि।
भीमः---(<नियुद्ध-बन्धम्>T6+अवधूय)
व्यपनय <बल-दर्पं>_T6 <दृष्ट-सारः>_Bs6+असि वीर!
न हि मम परिखेदः+ विद्यते <बाहु2-युद्धे>_T6 ॥ 46 ॥
घटोत्कचः--कथम्+अनेन+अपि न शक्यते हन्तुम्। किं नु खलु करिष्ये। भवतु, दृष्टम्। अस्ति
<<मातृ-प्रसाद>_T6-लब्धः>_T3 <माया-पाशः>_T6। तेन बध्वा+एनं नेष्यामि। कुतः खलु+आपः। भो गिरे! आपः+तावत् हन्त 
स्रवति। (आचम्य मन्त्रं जपति।) भोः पुरुष!
<माया-पाशेन>_T6 बद्धः+त्वं विवशः+अनुगमिष्यसि।
राजसे रज्ज्जुभिः+बद्धः <शक्र-ध्वजः>_T6 इव+उत्सवे ॥ 47 ॥
(इति मायया बध्नाति।)
भीमः---कथं <माया-पाशेन>_T6 बद्धः+अस्मि। किम्+इदानीं करिष्ये। भवतु दृष्टम्। अस्ति मे 
<महेश्वर-प्रसादात्>_T6+लब्धः <<माया-पाश>_T6-मोक्षः>_T6 मन्त्रः। तं जपामि। कुतः खलु+आपः। भो <ब्राह्मण-कुमार>_K1! आनय
 <कमण्डलु-गताः>_T7+ आपः।
वृद्धः---इमाः+आपः।
(भीमः --- आदाय+आचम्य मन्त्रं जप्त्वा मायाम्+अपनयति।)
घटोत्कचः---अये पतितः पाशः। किम्+इदानीं करिष्ये। भवतु, दृष्टम्। भोः पुरुष! <पूर्व-समयं>_K1 स्मर।
भीमः--- समयम्+इति। एषः स्मरामि। गच्छ+अग्रतः। (उभौ परिक्रामतः।)
वृद्धः---पुत्रकाः किं कुर्मः। अयं गच्छति वृकोदरः।
आक्रम्य राक्षसम्+इमं ज्वलत्+<उग्र-रूपम्>_K1+उग्रेण <बाहु2-<<बल-वीर्य>_K1-गुणेन>_K1>_T6 युक्तम्।
एषः प्रयाति शनकैः+अवधूय शीघ्रम्+<आसार-वर्षम्>_T6+इव <गो3-वृषभः>_T7+सलीलम् ॥ 48 ॥
घटोत्कचः---इह तिष्ठ। <त्वत्-आगमनम्>_T6+अम्बायै निवेदयामि।
भीमः---बाढम् गच्छ।
घटोत्कचः---(उपसृत्य) अम्ब! अयम्+अभिवादये। <चिर-अभिलषितः>_T5 भवत्याः+ <आहार-अर्थम्>_TN4+आनीतः 
मानुषः।
हिडिम्बा---जाद! चिरं जीव। [जात! चिरं जीव। ]
घटोत्कचः---अनुगृहीतः+अस्मि।
हिडिम्बा---जाद! कीदिसो माणुसो आणीदो। [जात, कीदृशः मानुषः आनीतः।]
घटोत्कचः---भवति रूपमात्रेण मानुषः। न वीर्येण।
हिडिम्बा---किं बम्हणो। [किं ब्राह्मणः।]
घटोत्कचः---न ब्राह्मणः।
हिडिम्बा---आ थेरो। [अथवा स्थविरः।]
घटोत्कचः---न वृद्धः।
हिडिम्बा---किं बालो। [किं बालः।]
घटोत्कचः---न बालः।
हिडिम्बा---जइ एव्वं, पेक्खामि दाव णं। (उभौ परिक्रामतः।) [यदि+एवं पश्यामि तावत्+एनम्।]
हिडिम्बा---किं एसो माणुसो आणीदो। [किम्+एषः मानुषः आनीतः।]
घटोत्कचः---अम्ब! कः+अयम्।
हिडिम्बा---उम्मतअ दइव्वदं खु अम्हाअं। [उन्मत्तक दैवतं खलु+अस्माकम्।]
घटोत्कचः---आः कस्य दैवतम्। 
हिडिम्बा---तव अ, मम अ। [तव च, मम च।]
घटोत्कचः---कः प्रत्ययः।
हिडिम्बाः---अअं पच्चओ। जेदु अय्यउत्तो। [अयं प्रत्ययः! जयतु+आर्यपुत्रः।]
भीमः--(विलोक्य) का पुनः+इयम्। अये देवी हिडिम्बा।
अस्माकं <भ्रष्ट-राज्यानां>_Bs6 भ्रमतां गहने वने।
<जात-कारुण्यया>_Bs6 देवि! संतापः नाशितः+त्वया ॥ 49 ॥
हिडिम्बे! किम्+इदम्।
हिडिम्बा---(कर्णे) अय्यउत्त! ईदिसं विअ। [<आर्य-पुत्र>_K1! ईदृशम्+इव।]
भीमः---जात्या राक्षसी, न समुदाचारेण।
हिडिम्बा---उत्मत्तअ! अभिवादेहि पिदरं। [उन्मत्तक! अभिवादयस्व पितरम्।]
घटोत्कचः---भोः+तात!
अज्ञानात्+तु मया पूर्वं यत्+भवान्+न+अभिवादितः।
अस्य <पुत्र-अपराधस्य>_T6 प्रसादं कर्तुम्+अर्हसि ॥ 50 ॥
अहं सः+ <<धार्तराष्ट्र3-वन3>_K6-दवाग्निः>_T6+घटोत्कचः+अभिवादये। <पुत्र-चापलं>_T6 क्षन्तुम्+अर्हसि।
भीमः---एहि+एहि पुत्र <व्यतिक्रम-कृतं>_T3 क्षान्तम्+एव। (इति परिष्वज्य) अयं सः+ <<धार्तराष्ट्र3-वन3>_K6-दवाग्निः>_T6। 
<पुत्र-अपेक्षीणि>_U खलु <पितृ3-हृदयानि>_T6। पुत्र, <<अति-बल>_Tp-पराक्रमः>_T3 भव। 
घटोत्कचः---अनुगृहीतः+अस्मि।
वृद्धः---एवं <भीमसेन-पुत्रः>_T6+अयं घटोत्कचः।
भीमः---पुत्र! अभिवादय+अत्रभवन्तं केशवदासम्।
घटोत्कचः---भगवन्+अभिवादये।
वृद्धः---<<पितृ-सदृश2>_T3-<गुण-कीर्तिः>_Di>_Bs6+भव।
घटोत्कचः---अनुगृहीतः+अस्मि।
वृद्धः---भो वृकोदर! रक्षितम्+<अस्मत्3-कुलं>_T6, <स्व-कुलम्>_K1+उद्धृतं च। गच्छामः+तावत्।
भीमः---अनुग्रहात्+तु  भवतः सर्वम्+आसीत्+इदं शुभम्।
आश्रमः+<अ-दूरतः>_Tn+अस्माकं तत्र विश्रम्य गम्यताम् ॥ 51 ॥
वृद्धः---कृतम्+आतिथ्यम्+अनेन <जीवित-प्रदानेन>_T6। तस्मात्+गच्छामः+तावत्।
भीमः---गच्छतु भवान् <स-कुटुम्बः>_BvS पुनः+दर्शनाय।
वृद्धः---बाढम् । प्रथमः कल्पः। (<स-<<पुत्र3-त्रय>_T6-कलत्रः>_K1>_BvS निष्क्रान्तः केशवदासः।)
भीमः---हिडिम्बे! इतः+तावत्। वत्स घटोत्कच! इतः+तावत्। तत्रभवन्तं केशवदासं 
<<<आश्रम-पद>_T6-द्वार>_T6-मात्रम्>_??+अपि संभावयिष्यामः।
यथा नदीनां प्रभवः समुद्रः यथा+आहुतीनां प्रभवः <हुत-अशनः>_U।
यथा+इन्द्रियाणां प्रभवं मनः+अपि तथा प्रभुः+नः भगवान्+उपेन्द्रः! ॥ 52 ॥
(निष्क्रान्ताः सर्वे।)
॥ <मध्यम-व्यायोगं>_T6 नाम नाटकं समाप्तम् ॥   DONE 20-12-08