तप:स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्‌|
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्‌|| 1||
को न्वस्मिन्‌ साम्प्रतं लोके गुणवान्‌ कश्च वीर्यवान्‌|
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रत:|| 2||
चारित्रेण च को युक्त: सर्वभूतेषु को हित:|
विद्वान्‌ क: क: समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शन:|| 3||
आत्मवान्‌ को जितक्रोधो द्युतिमान्‌ कोऽनसूयक:|
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे||4||
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे |
महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्‌|| 5||
श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वच:|
श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्‌|| 6||
बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणा:|
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्‌वा तैर्युक्त: श्रूयतां नर:|| 7||
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनै: श्रुत:|
नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्‌ धृतिमान्‌ वशी|| 8||
बुद्धिमान्‌ नीतिमान्‌ वाग्ग्मी श्रीमाञ्छत्रुनिबर्हण:|
विपुलांसो महाबाहु : कम्बुग्रीवो महाहनु : || 9||
महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दम:|
आजानुबाहु: सुशिरा: सुललाट: सुविक्रम:|| 10||
सम: समविभक्ताङ्ग: स्निग्धवर्ण : प्रतापवान्‌ |
पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षण:|| 11||
धर्मज्ञ: सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रत:|
यशस्वी ज्ञानसम्पन्न: शुचिर्वश्य: समाधिमान्‌|| 12||
प्रजापतिसम: श्रीमान्‌ धाता रिपुनिषूदन:|
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता|| 13||
रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता |
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठित:|| 14||
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ: स्मृतिमान्‌ प्रतिभानवान्‌|
सर्वलोकप्रिय: साधुरदीनात्मा विचक्षण:|| 15||
सर्वदाभिगत: सद्भि: समुद्र इव सिन्धुभि:|
आर्य: सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शन:|| 16||
स च सर्वगणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धन:|
समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव|| 17||
विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्‌ प्रियदर्शन:|
कालाग्निसदृश: क्रोधे क्षमया पृथिवीसम:|| 18||
धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापर:|
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्‌|| 19||
ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथ: सुतम्‌ |
प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया|| 20||
यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्‌ प्रीत्या महीपति:|
तस्याभिषेकसम्भारान्‌ दृष्ट्‌वा भार्याऽथ कैकयी|| 21||
पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत|
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्‌||22||
स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयत:|
विवासयामास सुतं रामं दशरथ: प्रियम्‌|| 23||
स जगाम वनं वीर: प्रतिज्ञामनुपालयन्‌|
पितुर्वचननिर्देशात्‌ कैकेय्या: प्रियकारणात्‌|| 24||
तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह |
स्नेहाद्विनयसम्पन्न: सुमित्रानन्दवर्धन:||25|| 
भ्रातरं दयितो भ्रातु: सौभ्रात्रमनुदर्शयन्‌|
रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता|| 26||
जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता|
सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधू: || 27||
सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा|
पौरैरनुगतोदूरं पित्रा दशरथेन च|| 28||
शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत्‌|
गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम्‌ ||29||
गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया |
ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदका:|| 30||
चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात्‌ |
रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रय:|| 31||
देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन्‌ सुखम्‌ |
चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा||32||
राजा दशरथ: स्वर्गं जगाम विलपन्‌ सुतम्‌|
गते तु तस्मिन्‌ भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्वजै:||33||
नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबल:|
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादक:||34||
गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्‌|
अयाचद् भ्रातरं राममार्यभावपुरस्कृत:|| 35||
त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत्‌|
रामोऽपि परमोदार: सुमुख: सुमहायशा:||36||
न चैच्छत्‌ पितुरादेशाद्राज्यं रामो महाबल:|
पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुन: पुन: ||37||
निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रज:|
स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्‌||38||
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्‌क्षया|
गते तु भरते श्रीमान्‌ सत्यसन्धो जितेन्द्रिय:|| 39||
रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च|
तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान्‌ प्रविवेश ह|| 40||
प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचन:|
विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह|| 41||
सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा|
अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्‌|| 42||
खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ|
वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरै : सह|| 43||
ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम्‌|
स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तदा वने||44||
प्रतिज्ञातश्च रामेण वध: संयति रक्षसाम्‌|
ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्‌|| 45||
तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी|
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी|| 46||
तत: शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्‌ सर्वराक्षसान्‌|
खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्‌|| 47||
निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान्‌|
वने तस्मिन्निवसता जनस्थाननिवासिनाम्‌||48||
रक्षसां निहतान्यासन्‌ सहस्राणि चतुर्दश|
ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावण: क्रोधमूर्छित:||49||
सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम्‌ |
वार्यमाण: सुबहुशो मारीचेन स रावण:|| 50||
न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते|
अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावण: कालचोदित:||51|| 
जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा|
तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ||52|| 
जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम्‌|
गृध्रं च निहतं दृष्ट्‌वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्‌|| 53||
राघव: शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रिय:|
ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्‌||54||
मार्ग माणो वने सीतां राक्षसं संददर्श ह|
कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्‌|| 55||
तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च स:|
स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्‌|| 56|| 
श्रमणां धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव|
सोऽभ्यगच्छन्‌ महातेजा: शबरीं शत्रुसूदन:|| 57||
शबर्या पूजित: सम्यग्‌ रामो दशरथात्मज:|
पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह||58||
हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः|
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद् रामो महावलः||59||
आदितस्तद्यथावृत्तं सीतायाश्च विशेषतः|
सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानर:|| 60||
चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम्‌|
ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ||61||
रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दु:खितेन च|
प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति|| 62||
वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानर:|
सुग्रीव: शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे|| 63||
राघवप्रत्ययार्थं तु दुन्दुभे: कायमुत्तमम्‌|
दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वतसंनिभम्‌|| 64||
उत्स्मयित्वा महाबाहु: प्रेक्ष्य चास्थि महाबल:|
पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्‌||65||
बिभेद च पुन: सालान्‌ सप्तैकेन महेषुणा|
गिरिं रसातलं चैव जनयन्‌ प्रत्ययं तदा|| 66||
तत: प्रीतमनास्ते न विश्वस्त: स: महाकपि:|
किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा|| 67||
ततोऽगर्जद्धरिवर: सुग्रीवो हेमपिङ्गल:|
तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वर:|| 68||
अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागत:|
निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघव:|| 69||
तत: सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे |
सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघव: प्रत्यपादयत्‌||70||
स च सर्वान्‌ समानीय वानरान्‌ वानरर्षभ:|
दिश: प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्‌||71||
ततो गृध्रस्य वचनात्‌ सम्पातेर्हनुमान्‌ बली|
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्‌||72||
तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम्‌ |
ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्‌||73||
निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं विनिवेद्य च|
समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्‌||74||
पञ्च सेनाग्रगान्‌ हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि|
शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्‌||75||
अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्‌|
मर्षयन्‌ राक्षसान्‌ वीरो यन्त्रिणस्तान्‌ यदृच्छया||76||
ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम्‌ ऋते सीतां च मैथिलीम्‌|
रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्‌ महाकपि:||77||
सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्‌|
न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वत:||78||
तत: सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधे:|
समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभै:||79||
दर्शयामास चात्मानं समुद्र: सरितां पति:|
समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्‌||80||
तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे |
राम: सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्‌||81||
तामुवाच ततो राम: परुषं जनसंसदि|
अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती|| 82||
ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्‌ |
कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्‌||83||
सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मन:|
बभौ राम: संप्रहृष्ट: पूजित: सर्वदैवतै:|| 84||
अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्‌ |
कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वर: प्रमुमोद ह||85||
देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्‌ |
अयोध्यां प्रस्थितो राम: पुष्पकेण सुहृद्-वृत:||86|
भरद्वाजाश्रमं गत्वाराम: सत्यपराक्रम:|
भरतस्यान्तिके रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्‌||87||
पुनराख्यायिकां जल्पन् सुग्रीवसहितस्तदा|
पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा||88||
नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभि: सहितोऽनघ:|
राम: सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्‌||89||
प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्ट: पुष्ट: सुधार्मिक:|
निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जित:|| 90||
न पुत्रमरणं केचिद् द्रक्ष्यन्ति पुरुषा: क्वचित्‌|
नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रता:||91||
न चाग्निजं भयं किञ्चन्‌ नाप्सु मज्जन्ति जन्तव:|
न वातजं भयं किञ्चन्‌ नापि ज्वरकृतं तथा||92||
न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा|
नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च|| 93||
नित्यं प्रमुदिता: सर्वे यथा कृतयुगे तथा|
अश्वमेधशतैरिष्ट्‌वा तथा बहुसुवर्णकै:|| 94||
गवां कोट्‌ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम्‌|
असंख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशा:|| 95||
राजवंशाञ्छतगुणान्‌ स्थापयिष्यति राघव:|
चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्‌ स्वे-स्वे धर्मे नियोक्ष्यति||96||
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च|
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति||97||
इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्‌ |
य: पठेद् रामचरितं सर्वपापै: प्रमुच्यते|| 98||
एतदाख्यानमायुष्यं पठन्‌ रामायणं नर:|
सपुत्रपौत्र: सगण: प्रेत्य स्वर्गे महीयते|| 99||
पठन्‌ द्विजो वागृषभत्वमीयात्‌ स्यात्‌ क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्‌|
वणिग्जन: पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्‌||100||