श्रीमद्भगवद्गीता
प्रथमोध्यायः
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ||1.1||
सञ्जय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनम् अब्रवीत् ||1.2||
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||1.3||
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||1.4||
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ||1.5||
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||1.6||
अस्माकं तु विशिष्टाः ये तान्निबोध द्वीजोत्तम
नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थम् तान् ब्रवीमि ते ||1.7||
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ||1.8||
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||1.9||
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||1.10||
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||1.11||
तस्य सञ्जनयन्हर्षम् कुरुवृद्धः पितामहः
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||1.12||
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत् ||1.13||
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||1.14||
पाञ्चजन्यं हृषीकेशः देवदत्तम् धनञ्जयः
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ||1.15||
अनन्तविजयं राजा कुन्तिपुत्रो युधिष्ठिरः
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ||1.16||
काश्यश्च परमेश्वासः शिखण्डी च महारथः
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ||1.17||
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक् पृथक् ||1.18||
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ||1.19||
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ||1.20||
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते
अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत ||1.21||
यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुक्मानवस्थितान्
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ||1.22||
योत्स्यमाननवेक्षेहं य एतेत्र समगताः
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः युद्धे प्रियचिकीर्षवः ||1.23||
सञ्जय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ||1.24||
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ||1.25||
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान्
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ||1.26||
श्वशुरान्सुहृदश्चैएव सेनयोरुभयोरपि
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ||1.27||
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ||1.28||
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायेते ||1.29||
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||1.30||
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव
न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||1.31||
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यम् सुखानि च
किम् नो राज्येन गोविन्द किम् भोगैर्जीवितेन वा ||1.32||
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च
त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ||1.33||
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ||1.34||
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन
अपि त्रैलोक्यराजस्य हेतोः किं नु महीकृते ||1.35||
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ||1.36||
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ||1.37||
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ||1.38||
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ||1.39||
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत ||1.40||
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायेते वर्णसङ्करः ||1.41||
सङ्करो नरकायैव कुलध्नानां कुलस्य च
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डौदकक्रियाः ||1.42||
दोषैरेतैः कुलध्नानां वर्णसङ्करकारकैः
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ||1.43||
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ||1.44||
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ||1.45||
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ||1.46||
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ||1.47||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
अर्जुनविषादयोगोनाम प्रथमोध्यायः
द्वितीयोध्यायः
सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ||2.1||
श्रीभगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ||2.2||
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते
क्षुद्रं हृदयडौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ||2.3||
अर्जुन उवाच
कथम्भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणञ्च मधुसूदन
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ||2.4||
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुम्भैक्ष्यमपीह लोके
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैएव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ||2.5||
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयः
यत्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः
यानेव हत्वा न जिजीविषामः
तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ||2.6||
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वान्धर्मसंमूढचेताः
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितम्ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेहं शाधि मान्त्वाम्प्रपन्नम् ||2.7||
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम्
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ||2.8||
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशङ्गुडाकेशः परन्तप
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीम्बभूव ह ||2.9||
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ||2.10||
श्रीभगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ||2.11||
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ||2.12||
देहिनोस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा
तथा देहान्तरप्राप्तिः धीरस्तत्र न मुह्यति ||2.13||
मात्रास्पर्शाअतु कौन्तेय शीतोष्णसुखुदुःखदाः
आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ||2.14||
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषम्पुरुषर्षभ
समदुःखसुखन्धीरं सोमृतत्वाय कल्पते ||2.15||
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः
उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ||2.16||
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदन्ततम्
विनाशमव्ययस्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ||2.17||
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः
अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ||2.18||
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनम् मन्यते हतम्
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ||2.19||
न जायेते म्रियते वा कदाचित्
नायम् भूत्वाभविता वा न भूयः
अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणः
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ||2.20||
वेदाविनासिनन्नित्यं य एनमजमव्ययम्
कथं स पुरुषः पार्थ कङ्घातयति हन्ति कम् ||2.21||
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोपराणि
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि
अन्यानि संयाति नवानि देही ||2.22||
नैनम् छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनम् दहति पावकः
न चैनम् क्लेदयन्त्यापः न शोषयति मारुतः ||2.23||
अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोयं सनातनः ||2.24||
अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते
तस्मातेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ||2.25||
अथ चैनन्नित्यजातन्नित्यं वा मन्यसे मृतम्
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुम् अर्हसि ||2.26||
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवञ्जन्म मृतस्य च
तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ||2.27||
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ||2.28||
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चितेनं
आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ||2.29||
देही नित्यमवध्योयन्देहे सर्वस्य भारत
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि ||2.30||
स्वधर्ममपिचावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ||2.31||
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ||2.32||
अथ चेत्त्वमिमन्धर्म्यं सङ्ग्रामन्न करिष्यसि
ततः स्वधर्मङ्कीर्तिञ्च हित्वा पापमवाप्स्यसि ||2.33||
अकीर्तिञ्चापि भूतानि कथायिष्यन्ति तेव्ययाम्
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ||2.34||
भयाद्रणादुपरतम्मंस्यन्ते त्वाम् महारथाः
येषाञ्च त्वाम् बहुमतोभूत्वा यास्यसि लाघवम् ||2.35||
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यन्ततो दुःखतरन्नु किम् ||2.36||
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गञ्जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ||2.37||
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवम् पापमवाप्स्यसि ||2.38||
एषा तेभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धम् प्रहास्यसि ||2.39||
नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतः भयात् ||2.40||
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम् ||2.41||
यामिमाम्पुष्पितां वाचम्प्रवदन्त्यविपश्चितः
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ||2.42||
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्
क्रियाविशेषबहुलाम्भोगैश्वर्यगतिम्प्रति ||2.43||
भोगैश्वर्यप्रसक्तानान्तयापहृतचेतसाम्
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ||2.44||
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगेक्षेम आत्मवान् ||2.45||
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ||2.46||
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि ||2.47||
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गम् त्यक्त्वा धनञ्जय
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ||2.48||
दूरेण ह्यवरम् कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ||2.49||
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते
तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ||2.50||
कर्मजम्बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदङ्गच्छन्त्यनामयम् ||2.51||
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ||2.52||
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ||2.53||
अर्जुन उवाच
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव
स्थितधीः किम्प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ||2.54||
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ||2.55||
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ||2.56||
यः सर्वत्रानभीस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||2.57||
यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||2.58||
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
रसवर्जं रसोप्यस्य परन्दृष्ट्वा निवर्तते ||2.59||
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभम् मनः ||2.60||
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||2.61||
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोभिजायते ||2.62||
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशः बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ||2.63||
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ||2.64||
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ||2.65||
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ||2.66||
इन्द्रियाणाम् हि चरताम् यन्मनोनुविधियते
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ||2.67||
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||2.68||
या निशा सर्वभूतानान्तस्याञ्जागर्ति संयमी
यस्याञ्जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ||2.69||
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठम्
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्
तद्वत्कामा यम्प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ||2.70||
विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निस्स्पृहः
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ||2.71||
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति
स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ||2.72||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
साङ्ख्ययोगोनाम द्वितीयोध्यायः
तृतीयोध्यायः
अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन
तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ||3.1||
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिम्मोहयसीव मे
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम् ||3.2||
श्रीभगवानुवाच
लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् कर्मयोगेन योगिनाम् ||3.3||
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कम्र्यम्पुरुषोश्नुते
न च सन्न्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ||3.4||
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ||3.5||
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ||3.6||
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ||3.7||
नियतङ्कुरु कर्म त्वम् कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ||3.8||
यज्ञार्थात्कर्मणोन्यत्र लोकोयम् कर्मबन्धनः
तदर्थङ्कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ||3.9||
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः
अनेन प्रसविष्यध्वमेषः वोस्तिष्टकामधुक् ||3.10||
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः
परस्परम्भावयन्तः श्रेयः परमवप्स्यथ ||3.11||
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ||3.12||
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः
भुञ्जते ते त्वघम् पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ||3.13||
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ||3.14||
कर्म ब्रह्मोद्भवम् विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भ्वम्
तस्मात्सर्वगतम्ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ||3.15||
एवम्प्रवर्तितञ्चक्रम् नानुवर्तयतीह यः
अघायुरिन्द्रियारामो मोघम्पार्थ स जीवति ||3.16||
यस्तात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यन्न विद्यते ||3.17||
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ||3.18||
तस्मादसक्तः सततङ्कार्यङ्कर्म समाचर
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ||3.19||
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ||3.20||
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः
स यत्प्रमाणङ्कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ||3.21||
न मे पार्थास्ति कर्तव्यन्त्रिषु लोकेषु किञ्चन
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ||3.22||
यदि ह्यहम् न वर्तेयम् जातु कर्मण्यतन्द्रितः
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ||3.23||
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्याङ्कर्म चेदहम्
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ||3.24||
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ||3.25||
न बुद्धिभेदञ्जनयेदज्ञानाङ्कर्मसङ्गिनाम्
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ||3.26||
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ||3.27||
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ||3.28||
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ||3.29||
मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ||3.30||
ये मे मतमिदन्नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः
श्रद्धवन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः ||3.31||
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्
सर्वज्ञानविमूढांश्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ||3.32||
सदृशञ्चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किङ्करिष्यति ||3.33||
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेशौ व्यवस्थितौ
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ||3.34||
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्
स्वधर्मे निधनम् श्रेयः परधर्मो भयावहः ||3.35||
अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोयं पापञ्चरति पूरुषः
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ||3.36||
श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ||3.37||
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च
यथोल्बेनावृतो गर्भः तथा तेनेदमावृतम् ||3.38||
आवृतञ्ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ||3.39||
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ||3.40||
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ
पाप्मानम्प्रजहिह्येनम् ज्ञानविज्ञाननाशनम् ||3.41||
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परम् मनः
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ||3.42||
एवम् बुद्धेः परम् बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना
जहि शत्रुम्महाबाहो कामरूपन्दुरासदम् ||3.43||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मयोगोनाम तृतीयोध्यायः
चतुर्थोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
इमं विवस्वते योगम्प्रोक्तवानहमव्ययम्
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत् ||4.1||
एवम्परम्पराप्राप्तमिमम् राजर्षयो विदुः
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ||4.2||
स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः
भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ||4.3||
अर्जुन उवाच
अपरम्भवतो जन्म परञ्जन्म विवस्वतः
कथमेतद्विजानीयान्त्वमादौ प्रोक्तवानिति ||4.4||
श्रीभगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ||4.5||
अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन्
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ||4.6||
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानम् सृजाम्यहम् ||4.7||
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ||4.8||
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः
त्यक्त्वा देहम्पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन ||4.9||
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रीताः
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ||4.10||
ये यथा माम्प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ||4.11||
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ||4.12||
चातुर्वर्ण्र्यम्मया सृष्टङ्गुणकर्मविभागशः
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्ताअरमव्ययम् ||4.13||
न माङ्कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा
इति मां योभिजानाति कर्मभिर् न स बध्यते ||4.14||
एवञ्ज्ञात्वा कृतङ्कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम् पूर्वैः पूर्वतरङ्कृतम् ||4.15||
किङ्कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ||4.16||
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यम्बोद्धव्यञ्च विकर्मणः
अकर्मणश्च बोद्धव्यङ्गहना कर्मणो गतिः ||4.17||
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ||4.18||
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणन्तमाहुः पण्डितम्बुधाः ||4.19||
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गन्नित्यतृप्तो निराश्रयः
कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः ||4.20||
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः
शारीरङ्केवलङ्कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ||4.21||
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ||4.22||
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रम्प्रविलीयते ||4.23||
ब्रह्मार्पणम्ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यम् ब्रह्मकर्मसमाधिना ||4.24||
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ||4.25||
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ||4.26||
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ||4.27||
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ||4.28||
अपाने जुह्वति प्राणम्प्राणेपानम् तथापरे
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ||4.29||
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति
सर्वेप्येते यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः ||4.30||
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्
नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम ||4.31||
एवम्बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवञ्ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ||4.32||
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप
सर्वङ्कर्माखिलम्पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ||4.33||
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानञ्ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ||4.34||
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पान्डव
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ||4.35||
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः
सर्वञ्ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ||4.36||
यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ||4.37||
न हि ज्ञानेन सदृशम्पवित्रमिह विद्यते
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ||4.38||
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानन्तत्परः संयतेन्द्रियः
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ||4.39||
अज्ञश्चाश्रद्धधानश्च संशयात्मा विनश्यति
नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ||4.40||
योगसन्न्यस्तकर्माणञ्ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम्
आत्मवन्तन्न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ||4.41||
तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थञ्ज्ञानासिनात्मनः
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ||4.42||
ओं तत् सट् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिशत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ज्ञानकर्मसन्न्यासयोगोनाम चतुर्थोध्यायः
पञ्चमोध्यायः
अर्जुन उवाच
सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगञ्च शंससि
यच्छ्रेय एतयोरेकन्तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ||5.1||
श्रीभगवानुवाच
सन्न्यासः कर्मयोगश्च निश्श्रेयसकरावुभौ
तयोस्तु कर्मसन्न्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ||5.2||
ज्ञेयः स नित्यसन्न्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखम्बन्धात्प्रमुच्यते ||5.3||
शाङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ||5.4||
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानन्तद्योगैरपि गम्यते
एकं साङ्ख्यञ्च योगञ्च यः पश्यति स पश्यति ||5.5||
सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ||5.6||
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ||5.7||
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्
पश्यन्श्रृण्वन्स्पृशन्जिघ्रनश्नन्गच्छन्स्वपन्श्वसन् ||5.8||
प्रलपन्विसृजन्गृह्णनुन्मिषन्निमिषन्नपि
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ||5.9||
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ||5.10||
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गन्त्यक्त्वात्मशुद्धये ||5.11||
युक्तः कर्मफलन्त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ||5.12||
सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखम् वशी
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ||5.13||
न कर्तृत्वन्न कर्माणि लोकस्य सृजाति प्रभुः
न कर्मफलसंयोगम् स्वभावस्तु प्रवर्तते ||5.14||
नादत्ते कस्यचित् पापम् न चैव सुकृतं विभुः
अज्ञानेनावृतम् ज्ञानम् तेन मुह्यन्ति जन्तवः ||5.15||
ज्ञानेन तु तदज्ञानम् येषान्नाशितमात्मनः
तेषामादित्यवज्ज्ञानम् प्रकाशयति तत्परम् ||5.16||
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ||5.17||
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ||5.18||
इहैव तैर्जितः सर्गः येषां साम्ये स्थितम्मनः
निर्दोषं हि समम्ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि तैः स्थिताः ||5.19||
न प्रहृष्येत्प्रियम्प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ||5.20||
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ||5.21||
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ||5.22||
शक्नोतीहैव यः सोढुम्प्राक्शरीरविमोक्षणात्
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ||5.23||
योन्तःसुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः
स योगी ब्रह्मनिर्वाणम्ब्रह्मभूतोधिगच्छति ||5.24||
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ||5.25||
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ||5.26||
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ||5.27||
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ||5.28||
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्
सुहृदं सर्वभूतानाञ्ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ||5.29||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मसन्न्यासयोगोनाम पञ्चमोध्यायः
षष्ठोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः
स सन्न्यासी च योगी च न निरग्निर् न चाक्रियः ||6.1||
यं सन्न्यासमिति प्राहुर्योगन्तं विद्धि पान्डव
न ह्यसन्न्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ||6.2||
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगङ्कर्म कारणमुच्यते
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ||6.3||
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते
सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोउच्यते ||6.4||
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ||6.5||
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ||6.6||
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ||6.7||
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः
युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः ||6.8||
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ||6.9||
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः
एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ||6.10||
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
नात्युच्छ्रितन्नातिनीचम् चैलाजिनकुशोत्तरम् ||6.11||
तत्रैकाग्रम् मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ||6.12||
समङ्कायशिरोग्रीवन्धारयन्नचलम् स्थिरः
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् ||6.13||
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ||6.14||
युञ्जन्नेवम् सदात्मानम् योगी नियतमानसः
शान्तिन्निर्वाणपरमाम्मत्संस्थामधिगच्छति ||6.15||
नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः
न चातिस्वप्नशीलस्य जग्रतो नैव चार्जुन ||6.16||
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ||6.17||
यदा विनियतञ्चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्तः इत्युच्यते तदा ||6.18||
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ||6.19||
यत्रोपरमते चित्तन्निरुद्धं योगसेवया
यत्र चैवात्मनात्मानम् पश्यन्नात्मनि तुष्यति ||6.20||
सुखमात्यन्तिकं यत् तत् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्
वेत्ति यत्र न चैवायम् स्थितश्चलति तत्त्वतः ||6.21||
यं लब्ध्वा चापरं लाभम्मन्यते नाधिकम् ततः
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ||6.22||
तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम्
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा ||6.23||
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः
मनसैवेन्द्रियग्रामम् विनियम्य समन्ततः ||6.24||
शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया
आत्मसंस्थम्मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ||6.25||
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशम् नयेत् ||6.26||
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्
उपैति शान्तरजसम्ब्रह्मभूतमकल्मषम् ||6.27||
युञ्जन्नेवं सदात्मानम् योगी विगतकल्मषः
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ||6.28||
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्रसमदर्शनः ||6.29||
यो माम्पश्यति सर्वत्र सर्वञ्च मयि पश्यति
तस्याहन्न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ||6.30||
सर्वभूतस्थितं यो माम्भजत्येकत्वमास्थितः
सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते ||6.31||
आत्मौपम्येन सर्वत्र समम्पश्यति यो अर्जुन
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ||6.32||
अर्जुन उवाच
योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन
एतस्याहन्न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिम् स्थिराम् ||6.33||
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्
तस्याहम् निग्रहम्मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ||6.34||
श्रीभगवानुवाच
असंशयम्महाबाहो मनो दुर्निग्रहञ्चलम्
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ||6.35||
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः
वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः ||6.36||
अर्जुन उवाच
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः
अप्राप्य योगसंसिद्धिङ्काङ्गतिङ्कृष्ण गच्छति ||6.37||
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ||6.38||
एतन्मे संशयङ्कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ||6.39||
श्रीभगवानुवाच
पार्थ नैवैह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिन्तात गच्छति ||6.40||
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः
शुचीनां श्रिमताम् गेहे योगभ्रष्टोभिजायते ||6.41||
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीद्रशम् ||6.42||
तत्र तम्बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ||6.43||
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ||6.44||
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति पराङ्गतिम् ||6.45||
तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवाअर्जुन ||6.46||
योगिनामपि सर्वेषाम्मद्गतेनान्तरात्मना
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ||6.47||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ध्यानयोगोनाम षष्ठोध्यायः
सप्तमोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ||7.1||
ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ||7.2||
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ||7.3||
भूमिरापोनलोवायुः खं मनो बुद्धिरेव च
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ||7.4||
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ||7.5||
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ||7.6||
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ||7.7||
रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषन्नृषु ||7.8||
पुण्यो गन्धः पृथिव्यञ्च तेजश्चास्मि विभावसौ
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ||7.9||
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ||7.10||
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्
धर्मावीरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ ||7.11||
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ||7.12||
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ||7.13||
दैवी हि एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ||7.14||
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ||7.15||
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ||7.16||
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते
प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः ||7.17||
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमाङ्गतिम् ||7.18||
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ||7.19||
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ||7.20||
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ||7.21||
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहते
लभते च ततः कामान् मयैव विहितान्हि तान् ||7.22||
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ||7.23||
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः
परम्भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ||7.24||
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः
मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ||7.25||
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ||7.26||
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ||7.27||
येषां त्वन्तगतम्पापं जनानाम्पुण्यकर्मणाम्
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ||7.28||
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ||7.29||
साधिभूताधिदैवम्मां साधियज्ञञ्च ये विदुः
प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ||7.30||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ज्ञानविज्ञानयोगोनाम सप्तमोध्यायः
अष्टमोध्यायः
अर्जुन उवाच
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम
अधिभूतञ्च किम्प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ||8.1||
अधियज्ञः कथङ्कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन
प्रयाणकाले च कथञ्ज्ञेयोसि नियतात्मभिः ||8.2||
श्रीभगवानुवाच
अक्षरम्ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्मम्ग् उच्यते
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः ||8.3||
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्
अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर ||8.4||
अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम्
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ||8.5||
यं यं वापि स्मरन्भावन्त्यजत्यन्ते कलेवरम्
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ||8.6||
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसम्शयः ||8.7||
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना
परमम्पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ||8.8||
कविम्पुराणमनुशासितारम्
अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम्
आदित्यवर्णन्तमसः परस्तात् ||8.9||
प्रयाणकाले मनसाचलेन
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्
स तम्परम्पुरुषमुपैति दिव्यम् ||8.10||
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यञ्चरन्ति
तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ||8.11||
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थिटो योगधारनाम् ||8.12||
ओमित्येकाक्षरम्ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमाङ्गतिम् ||8.13||
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ||8.14||
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिम्परमाङ्गताः ||8.15||
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ||8.16||
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः
रात्रिं युगसहस्रान्तान्तेहोरात्रविदो जनाः ||8.17||
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके ||8.18||
भूतग्रामः स एवायम्भूत्वा भूत्वा प्रलीयते
रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ||8.19||
परस्तस्मात्तु भावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ||8.20||
अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमाङ्गतिम्
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमाम्मम ||8.21||
पुरुषः सः परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदन्ततम् ||8.22||
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिञ्चैव योगिनः
प्रयाता यान्ति तङ्कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ||8.23||
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ||8.24||
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्
तत्र चान्द्रमसञ्ज्योतिर्योगी प्राप्य निवेर्तते ||8.25||
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ||8.26||
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ||8.27||
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव
दानेषु यत्पुण्यफलम्प्रदिष्टम्
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ||8.28||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
अक्षरपरब्रह्मयोगोनाम अष्टमोध्यायः
नवमोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ||9.1||
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ||9.2||
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ||9.3||
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ||9.4||
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ||9.5||
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ||9.6||
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ||9.7||
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः
भूतग्राममिमम् कृत्स्नमवसम्प्रकृतेर्वशात् ||9.8||
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ||9.9||
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ||9.10||
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ||9.11||
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिम् मोहिनीम् श्रिताः ||9.12||
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ||9.13||
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ||9.14||
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ||9.15||
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम्
मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ||9.16||
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्सामयजुरेव च ||9.17||
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ||9.18||
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च
अमृतम् चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ||9.19||
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपाफाः
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकम्
अश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ||9.20||
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालम्
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति
एवं त्रैधर्म्यमनुप्रपन्नाः
गतागतं कामकामा लभन्ते ||9.21||
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ||9.22||
येप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः
तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ||9.23||
अहम् हि सर्वयज्ञानाम् भोक्ता च प्रभुरेव च
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ||9.24||
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन् यान्ति पितृव्रताः
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ||9.25||
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ||9.26||
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ||9.27||
शुभाशुभफलैरेवम् मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ||9.28||
समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ||9.29||
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ||9.30||
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ||9.31||
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम् ||9.32||
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ताराजर्षयस्तथा
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ||9.33||
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु
मामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः ||9.34||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
राजविद्याराजगुह्ययोगोनाम नवमोध्यायः
दशमोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः
यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ||10.1||
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ||10.2||
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्
असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ||10.3||
बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः
सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च ||10.4||
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ||10.5||
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ||10.6||
एतां विभूतिं योगं च मम यः वेत्ति तत्त्वतः
सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ||10.7||
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते
इति मत्वा भजन्ते मां बुधाः भावसमन्विताह् ||10.8||
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोदयन्तः परस्परम्
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ||10.9||
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ||10.10||
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ||10.11||
अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजम् विभुम् ||10.12||
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ||10.13||
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ||10.14||
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ||10.15||
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः
याभिर्विबूतिभिर्लोकानिमांस्त्वम् व्याप्य तिष्ठसि ||10.16||
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वाम् सदा परिचिन्तयन्
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया ||10.17||
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेमृतम् ||10.18||
श्रीभगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः
प्राधान्यतह् कुरुक्श्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ||10.19||
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ||10.20||
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ||10.21||
वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ||10.22||
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ||10.23||
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ||10.24||
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्
यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः ||10.25||
अश्वत्थः सरवृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानाम् कपिलः मुनिः ||10.26||
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ||10.27||
आयुधानामहं वज्रं धेनुनामस्मि कामधुक्
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ||10.28||
अनन्तश्चास्मि नागनां वरुणो यादसामहम्
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ||10.29||
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्
मृगानाम् च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ||10.30||
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ||10.31||
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ||10.32||
अक्षराणामकाषोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च
अहमेवाक्षयः कालो धाताहम् विश्वतोमुखः ||10.33||
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ||10.34||
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्
मासानां मार्गशीर्षोहमृतूनाम् कुसुमाकरः ||10.35||
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्
जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ||10.36||
वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानाम् धनञ्जयः
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ||10.37||
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ||10.38||
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ||10.39||
नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ||10.40||
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम् ||10.41||
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ||10.42||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
विभूतियोगोनाम दशमोध्यायः
एकादशोध्यायः
अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम्
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयम् विगतो मम ||11.1||
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ||11.2||
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानम् परमेश्वर
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ||11.3||
मन्यसे यदि तच्छक्यम् मया द्रष्टुमिति प्रभो
योगेश्वर ततो मे त्वम् दर्शयात्मानमव्ययम् ||11.4||
श्रीभगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ||11.5||
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ||11.6||
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नम् पश्याद्य सचराचरम्
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुम् इच्छसि ||11.7||
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ||11.8||
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ||11.9||
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानिकोद्यतायुधम् ||11.10||
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ||11.11||
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ||11.12||
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ||11.13||
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिः अभाषत ||11.14||
आर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्
ब्रह्माणामीशं कमलासनस्थम्
ऋषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ||11.15||
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम्
पश्यामि त्वा सर्वतोनन्तरूपम्
नान्तम् न मध्यम् न पुनस्तवादिम्
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ||11.16||
किरीटिनं गदिनं चक्रिनं च
तेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात्
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ||11.17||
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यम्
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ||11.18||
अनादिम्ध्यान्तमनन्तवीर्यम्
अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्
पश्यामि त्वां दिप्तहुताशवक्त्रम्
स्वतेजसा विश्वमिदम् तपन्तम् ||11.19||
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदम्
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ||11.20||
अमी हि त्वा सुर्सङ्घा विशन्ति
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ||11.21||
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्याः
विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः
वीक्षन्ते त्वा विस्मिताश्चैव सर्वे ||11.22||
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रम्
महाबाहो बहुबाहूरुपादम्
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालम्
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ||11.23||
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णम्
व्यात्ताननं दिप्तविशालनेत्रम्
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ||11.24||
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि
दिशो न जाने न लभे च शर्म
प्रसीद देवेश जगन्निवास ||11.25||
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ||11.26||
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ||11.27||
यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति
तथा तवामी नरलोकवीराः
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ||11.28||
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गाः
विशन्ति नाशाय समृद्दवेगाः
तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः
तवापि वक्त्राणि समृद्दवेगाः ||11.29||
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्
लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रम्
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ||11.30||
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपः
नमोस्तु ते देववर प्रसीद
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यम्
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ||11.31||
श्रीभगवानुवाच
कालोस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृत्तः
लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः
ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे
येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ||11.32||
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व
जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्दम्
मयैवेते निहताः पूर्वमेव
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ||11.33||
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान्
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठाः
युध्यस्व जेतसि रणे सपत्नान् ||11.34||
सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णम्
सगद्गदम् भीतभीतः प्रणम्य ||11.35||
अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या
जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च
रक्षांसि भीतानि दिशोद्रवन्ति सर्वे
नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ||11.36||
कस्मात् च ते न नमेरन् महात्मन्
गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे
अनन्त देवेश जगन्निवास
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ||11.37||
त्वमादिडेवः पुरुषः पुराणः
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ||11.38||
वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च
नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते ||11.39||
नमः पुरस्तात् पृष्ठतस्ते
नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व
अनन्तवीर्याअमितविक्रमस्त्वम्
सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः ||11.40||
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तम्
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति
अजानता महिमानं तवेदम्
मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ||11.41||
यच्चावहासार्थमसत्कृतोसि
विहारशय्यासनभोजनेषु
एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षम्
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ||11.42||
पितासि लोकस्य चराचरस्य
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्
न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः
लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव ||11.43||
तस्मात्प्रणम्य प्राणिधाय कायम्
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ||11.44||
अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा
भयेन च प्रव्यथितम् मनो मे
तदेव मे दर्शय देव रूपम्
प्रसीद देवेश जगन्निवास ||11.45||
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम्
इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ||11.46||
श्रीभगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदम्
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यम्
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ||11.47||
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः
न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः
एवंरूपः शक्योहम् नृलोके
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ||11.48||
मा ते व्यथा मा च विमूढभावः
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वम्
तदेव मे रूपमिदम् प्रपश्य ||11.49||
सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनम् वासुदेवस्तथोक्त्वा
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः
आश्वासयामास च भीतमेनम्
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ||11.50||
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ||11.51||
श्रीभगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ||11.52||
नाहम् वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ||11.53||
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ||11.54||
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पान्डव ||11.55||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
विश्वरूपदर्शनयोगोनाम एकादशोध्यायः
द्वादशोध्यायः
अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वाम् पर्युपासते
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ||12.1||
श्रीभगवानुवाच
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ||12.2||
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ||12.3||
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ||12.4||
क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखम् देहवद्भिरवाप्यते ||12.5||
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ||12.6||
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्
भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ||12.7||
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ||12.8||
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुम् धनञ्जय ||12.9||
अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ||12.10||
अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ||12.11||
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ||12.12||
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ||12.13||
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ||12.14||
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ||12.15||
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ||12.16||
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ||12.17||
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ||12.18||
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ||12.19||
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तम् पर्युपासते
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः ||12.20||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
भक्तियोगोनाम द्वादशोध्यायः
त्रयोदशोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ||13.1||
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ||13.2||
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रुणु ||13.3||
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ||13.4||
महाभूतान्य्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ||13.5||
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ||13.6||
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ||13.7||
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ||13.8||
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
निट्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ||13.9||
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ||13.10||
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानम् यदतोन्यथा ||13.11||
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ||13.12||
सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ||13.13||
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ||13.14||
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ||13.15||
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ||13.16||
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ||13.17||
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ||13.18||
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ||13.19||
कार्यकरणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ||13.20||
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्
कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु ||13.21||
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः ||13.22||
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सःअ
सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते ||13.23||
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ||13.24||
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते
तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ||13.25||
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ||13.26||
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठाण्तं परमेश्वरम्
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ||13.27||
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ||13.28||
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ||13.29||
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ||13.30||
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः
शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ||13.31||
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते
सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ||13.32||
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नम् प्रकाशयति भारत ||13.33||
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ||13.34||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगोनाम त्रयोदशोध्यायः
चतुर्दशोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ||14.1||
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागतः
सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ||14.2||
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ||14.3||
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ||14.4||
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ||14.5||
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ||14.6||
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ||14.7||
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्
प्रमादालस्यनिद्रभिस्तन्निबध्नाति भारत ||14.8||
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ||14.9||
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ||14.10||
सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ||14.11||
लोभः प्रवृत्तिरारंभः कर्मणामशमः स्पृहा
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ||14.12||
अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ||14.13||
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्
तदोत्तम्विदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ||14.14||
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायेते ||14.15||
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्
रजसस्तु फलम् दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ||14.16||
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च
प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च ||14.17||
ऊध्र्वं गच्छन्ति सत्तवस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ||14.18||
नान्यम् गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति ||14.19||
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते ||14.20||
अर्जुन उवाच
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ||14.21||
श्रीभगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पान्डव
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ||14.22||
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते
गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते ||14.23||
समदुःखसुखः स्वथः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ||14.24||
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ||14.25||
मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ||14.26||
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ||14.27||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
गुणत्रयविभागयोगोनाम चतुर्दशोध्यायः
पञ्चदशोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद सः वेदवित् ||15.1||
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखाः
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि
कर्मानुभन्धीनि मनुष्यलोके ||15.2||
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम्
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ||15.3||
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यम्
यस्मिन्गताः न निवर्तन्ति भूयः
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ||15.4||
निर्मानमोःआ जितसङ्गदोषाः
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः
गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ||15.5||
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तत्धाम परमं मम ||15.6||
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ||15.7||
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ||15.8||
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ||15.9||
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ||15.10||
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्
यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ||15.11||
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेखिलम्
यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ||15.12||
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ||15.13||
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः
प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नम् चतुर्विधम् ||15.14||
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टः
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च
वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ||15.15||
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ||15.16||
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ||15.17||
यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः
अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ||15.18||
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ||15.19||
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ||15.20||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
पुरुषोत्तमयोगोनाम पञ्चदशोध्यायः
षोडशोध्यायः
श्रीभगवानुवाच
अभयं सत्तवसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ||16.1||
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्
दयाभूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ||16.2||
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ||16.3||
दम्भो दर्पोतिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ||16.4||
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पान्डव ||16.5||
द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन्दैव आसुर एव च
दैवो विस्तरशः प्रोक्त् आसुरं पार्थ मे श्रृणु ||16.6||
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ||16.7||
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ||16.8||
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः ||16.9||
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः ||16.10||
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रीताः
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ||16.11||
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः
ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसन्ञ्चयान् ||16.12||
इदमद्य मया लब्धमिदं प्राप्स्ये मनोरथम्
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ||16.13||
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि
ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान्सुखी ||16.14||
आढ्योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया
यक्ष्ये दास्यानि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ||16.15||
अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ ||16.16||
आत्मसम्भाविताः स्तभ्धा धनमानमदान्विताः
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ||16.17||
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः
मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोभ्यसूयकाः ||16.18||
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ||16.19||
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ||16.20||
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ||16.21||
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ||16.22||
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ||16.23||
तस्माच्छास्त्रम् प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तम् कर्म कर्तुमिहार्हसि ||16.24||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
दैवासुरसम्पद्विभागयोगोनाम षोडशोध्यायः
सप्तदशोध्यायः
अर्जुन उवाच
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ||17.1||
श्रीभगवानुवाच
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनाम् सा स्वभावजा
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ||17.2||
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत
श्रद्धमयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ||17.3||
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि तामसाः
प्रेतान्भूतगणांस्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ||17.4||
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलानिवताः ||17.5||
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ||17.6||
आहारास्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ||17.7||
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा दृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ||17.8||
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ||17.9||
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्
उच्छिष्टमपि चामेध्यम् भोजनम् तामसप्रियम् ||17.10||
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ||17.11||
अभिसन्धाय तु फलम् दम्भार्थमपि चैव यत्
इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ||17.12||
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनम् अदक्षिणम्
श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ||17.13||
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ||17.14||
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ||17.15||
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः
भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ||17.16||
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः
अफ्लाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ||17.17||
सत्कारमान्पूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्
क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रूवम् ||17.18||
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः
परस्योत्सादनार्थं वा तत्ताम्समुदाहृतम् ||17.19||
दातव्यमिति यद्दानम् दीयतेनुपकारिणे
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ||17.20||
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः
दीयते च परिक्लिष्टम् तद्दानम् राजसम् स्मृतम् ||17.21||
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते
असत्कृतमवज्ञातं तत्ताम्समुदाहृतम् ||17.22||
ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ||17.23||
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ||17.24||
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ||17.25||
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ||17.26||
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ||17.27||
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ||17.28||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
श्रद्धात्रयविभागयोगोनाम सप्तदशोध्यायः
अष्टादशोध्यायः
अर्जुन उवाच
सन्न्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ||18.1||
श्रीभगवानुवाच
काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ||18.2||
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ||18.3||
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ||18.4||
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ||18.5||
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गम् त्यक्त्वा फलानि च
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ||18.6||
नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ||18.7||
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ||18.8||
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतम् क्रियतेर्जुन
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ||18.9||
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते
त्यागी सत्तवसमाविष्ठो मेधावी छिन्नसम्शयः ||18.10||
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ||18.11||
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित् ||18.12||
पञ्चेमानि महाबाहो कारणानि निबोध मे
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मनाम् ||18.13||
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्
विविधाश्च पृथक् चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ||18.14||
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ||18.15||
तत्रैवम् सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ||18.16||
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ||18.17||
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना
करणं कर्म कर्तेइति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ||18.18||
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ||18.19||
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानम् विद्धि सात्त्विकम् ||18.20||
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानम् विद्धि राजसम् ||18.21||
यत् तु कृत्स्नवतेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्
अतत्वार्थवदल्पं च तत्ताम्समुदाहृतम् ||18.22||
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ||18.23||
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ||18.24||
अनुभान्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्ताम्समुच्यते ||18.25||
मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः
सिद्ध्यसिद्धयोर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ||18.26||
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ||18.27||
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ||18.28||
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन् धनञ्जय ||18.29||
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ||18.30||
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ||18.31||
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता
सर्वार्थान्विपरीतांस्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ||18.32||
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ||18.33||
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेर्जुन
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ||18.34||
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा तामसी मदा ||18.35||
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ||18.36||
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम्
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ||18.37||
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम्
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ||18.38||
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्ताम्समुदाहृतम् ||18.39||
न तदस्ति पृथिव्यम् वा दिवि देवषु वा पुनः
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ||18.40||
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ||18.41||
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ||18.42||
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ||18.43||
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ||18.44||
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ||18.45||
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदम् ततम्
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ||18.46||
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्
स्वभावनियतम् कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ||18.47||
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ||18.48||
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः
नैष्कम्र्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति ||18.49||
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ||18.50||
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च
शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ||18.51||
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ||18.52||
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ||18.53||
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ||18.54||
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ||18.55||
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ||18.56||
चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्परः
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततम् भव ||18.57||
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ||18.58||
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वाम् नियोक्ष्यति ||18.59||
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोपि तत् ||18.60||
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ||18.61||
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ||18.62||
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ||18.63||
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः
इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ||18.64||
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी माम् नमस्कुरु
मामेवैष्यसि सत्यम् ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ||18.65||
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ||18.66||
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति ||18.67||
यः इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसम्शयः ||18.68||
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ||18.69||
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं सम्वादमावयोः
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ||18.70||
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः
सोपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ||18.71||
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा
कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रणष्टस्ते धनञ्जय ||18.72||
अर्जुन उवाच
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत
स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ||18.73||
सञ्जय उवाच
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ||18.74||
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ||18.75||
राजन् सम्स्मृत्य सम्स्मृत्य सम्वादमिममद्भुतम्
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ||18.76||
तच्च सम्स्मृत्य सम्स्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः
विस्मयो मे महान्राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ||18.77||
यत्र योगेश्रवरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ||18.78||
ओं तत् सत् इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
मोक्षसन्न्यासयोगोनाम अष्टादशोध्यायः
...ओं...