अभिज्ञानशाकुन्तलम् .. प्रथमोऽङ्कः | या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् | यामाहुः सर्वबीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः||१|| ( नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः - - अलमतिविस्तरेण ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) आर्ये ! यदि नेपथ्यविधानमवसितं तदिहागम्यताम् | ( प्रविश्य ) नटी - आर्ये ! इयमहस्मि |आज्ञापयतु आर्यः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति| सूत्रधारः - - आर्ये ! इयं हि रसभावविशेषदीक्षागुरोर्विक्रमादित्यस्य अभिरूपभूयिष्ठा परिषत्| अस्याञ्च कालिदासग्रथितवस्तुना नवेनाभिज्ञानशकुन्तलनामधेयेन नाटकेनोपस्थातव्यमस्माभिः, तत्प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः | नटी - - सुविहितप्रयोगतया आर्यस्य न किमपि परिहास्यते | सूत्रधारः - - (सस्मितम्) आर्ये ! कथयामि ते भूतार्थम् | आ परितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् | बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः||२|| नटी - - आर्य एवमेतत् | अनन्तरकरणीयमार्य आज्ञापयतु | सूत्रधारः - - किमन्यदस्याः परिषदः श्रुतिप्रसादनतः | तदिममेव तावदचिरप्रवृत्तमुपभोगक्षमं ग्रीष्मसमयमधिकृत्य गीयताम् | सम्प्रति हि - सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः | प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः||३|| नटी - - तथा | ( इति गायति ) ईषदीषच्चुम्बितानि भ्रमरैः पश्य सुकुमारकेसरशिखानि | अवतंसयन्ति दयमानाः प्रमदाः शिरीषकुसुमानि||४|| सूत्रधारः - - आर्ये ! साधु गीतम् | अहो ! रागपहृतचित्तवृत्तिरालिखित इव विभाति सर्वतो रङ्गः | तदिदानीं कतमं प्रयोगमाश्रित्यैनमाराधयामः | नटी - - ननु प्रथममेव आर्येण आज्ञप्तमभिज्ञानशाकुन्तलं नामापूर्वं नाटकमभिनीयतामिति | सूत्रधारः - - आर्ये ! सम्यगनुबोधितोऽस्मि | अस्मिन्क्षणे खलु विस्मृतं मयैतत्| कुतः - तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः | एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा||५|| ( इति निष्क्रान्तौ ) ( इति प्रस्तावना ) ( ततः प्रविशति रथारूढः सशरचापहस्तो मृगमनुसरन् राजा सूतश्च ) सूतः - - ( राजानं मृगं चावलोक्य ) आयुष्मन् | कृष्णसारे ददच्चक्षुस्त्वयि चाधिज्यकार्मुके | मृगानुसारिणं साक्षात्पश्यामीव पिनाकिनम्||६|| राजाः - - सूत ! दूरममुना सारङ्गेण वयमाकृष्टाः | सोऽयमिदानीमपि :- ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् | शष्पैरर्द्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्याम् प्रयाति||७|| ( विस्मयम् ) अयमनुपतत एव मे प्रयत्नप्रेक्षणीयः संवृत्तोऽयं मृगः | सूतः - - उद्घातिनी भूमिरिति रश्मिसंयमनाद्रथस्य मन्दीभूता वेगः, तेनैष मृगो विप्रकृष्टः संवृत्तः | संप्रति समदेशवर्ती न ते दुरासदो भविष्यति | राजा - - तेन हि मुच्यन्तामभीषवः | सूतः - - यथाज्ञापयत्यायुष्मान् | (इति भूयो रथवेगं सूचयित्वा ) आयुष्मन् ! पश्य पश्य | एते हि :- मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकायाः स्वेषामपि प्रसरतां रजसामलङ्घ्याः | निष्कम्पचामरशिखाश्च्युतकर्णभङ्गा धावन्ति वर्त्मनि तरन्तिनु वाजिनस्ते||८|| राजाः - - (सहर्षम्) नूनमतीत्य हरिणं हरयो वर्तन्ते |यतः :- यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां यदद्धा विच्छिन्नं भवति कृतसंधानमिव तत् | प्रकृत्या यद्वक्त्रं तदपि समरेखं नयनयोः न मे दूरे किञ्चित्क्षणमपि न पार्श्वे रथजवात्||९|| सूतः --- पश्यैनं व्यापद्यम्| ( राजा शरसंधानं नाटयति ) ( नेपथ्ये ) भो भो राजन् ! आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः | सूतः - - ( आकर्ण्यावलोक्य च ) आयुष्मन् ! अस्य खलु ते बाणपातपथवर्तिनः कृष्टसारस्यान्तरायौ तपस्विनौ संवृत्तौ | राजाः - - ( ससम्भ्रमम् ) प्रगृह्यन्तामभीषवः| सूतः - - यथाज्ञापयत्यायुष्मान्| ( इति तथा करोति ) ( ततः प्रविशति सशिष्यो वैखानसः ) वैखानसः - - ( हस्तमुद्यम्य ) राजन् ! आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः :- न खलु न खलु बाणः संनिपात्योऽयमस्मिन् मृदुनि मृगशरीरे तूलराशाविवाग्निः | क्व बत हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते||१०|| तदाशु कृतसंधानं प्रतिसंहर सायकम् | आर्तत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्तुमनागसि||११|| राजाः - - ( सप्रणामम् ) एष प्रतिसंहृत एव| ( इति यथोक्तं करोति ) वैखानसः - - ( सहर्षम् ) सदृशमेवैतत् पुरुवंशप्रदीपस्य भवतः | जन्म यस्य पुरोर्वंशे युक्तरूपमिदं तव | पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि||१२|| इतरोऽपि - -हस्तमुद्यम्य ) सर्वथा चक्रवर्तिनं पुत्रमाप्नुहि | राजाः - - ( सप्रणामम् ) प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचः| वैखानसः - - राजन् ! समिदाहरणाय प्रस्थिता वयम् | एष चास्मद्गुरोः कण्वस्य कुलपतेः साधिदैवत एव शकुन्तलया अनुमालिनीतीरमाश्रमो दृश्यते | न चेदन्यकार्यातिपातस्तत्र प्रविश्य प्रतिगृह्यतामातिथिसत्कारः | अपि च :- धर्म्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः क्रियाः समवलोक्य | ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणाङ्क इति||१३|| राजाः - - अपि सन्निहितोऽत्र कुलपतिः ? वैखानसः - - इदानीमेव दुहितरं शकुन्तलामतिथिसत्कारायादिश्य दैवमस्याः प्रतिकूलं शमयितुं सोमतीर्थं गतः | राजाः - - भवतु | तामेव द्रक्ष्यामि | सा खलु विदितभक्तिर्मां महर्षये निवेदयिष्यति | वैखानसः - - साधयामस्तावत् | ( इति सशिष्यो निष्क्रान्तः ) राजाः - - सूत ! नोदय अश्वान् पुण्याश्रमदर्शनेनात्मानं पुनीमहे | सूतः - - यदाज्ञापयत्यायुष्मन् | ( इति भूयो रथवेगं निरूपयति ) राजाः - - ( समन्तादवलोक्य ) सूत ! अकथितोऽपि ज्ञायत एवायमाभोगस्तपोवनस्य| सूतः - - कथमिव | राजाः - - किं न पश्यति भवान् इह हि :- नीवाराः शुककोटरार्भकमुखभ्रष्टास्तरूणामधः प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः | विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगाः तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिःष्यन्दरेखाङ्किताः||१४|| अपि च :- कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूला भिन्नो रागः किसलयरुचामाज्यधूमोद्गमेन | एते चार्वागुपवनभुवि च्छिन्नदर्भाङ्कुरायां नष्टाशंका हरिणशिशवो मन्दमन्दं चरन्ति | सूतः - - सर्वमुपपन्नम् | राजाः - - ( स्तोकमन्तरं गत्वा ) आश्रमोपरोधो मा भूत् तदिहैव रथं स्थापय यावदवतरामि | सूतः - - धृताः प्रग्रहाः | अवतरत्वायुष्मान् | राजाः - - ( अवतीर्य आत्मानमवलोक्य च) सूत ! विनीतवेशेन प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि , तदिमानि तावद्गृह्यतामाभरणानि धनुश्च | ( इति सूतस्यार्पयति ) सूतः --- ( गृह्णाति ) राजा --- यावदाश्रमवासिनः प्रत्यवेक्ष्य निवर्तिष्ये , तावदार्द्रपृष्ठाः क्रियन्तां वाजिनः | सूतः - -यथाज्ञापयत्यायुष्मान् | ( इति निष्क्रान्तः ) राजाः - - ( परिक्रम्यावलोक्य च ) इदमाश्रमपदं तावत् प्रविशामि | ( प्रविश्य प्रवेष्टकेन निमित्तं सूचयित्वा|) अये ! शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य | अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र||१५|| ( नेपथ्ये ) इत इतः प्रियसख्यौ ! राजाः - - ( कर्णं दत्त्वा ) अये! दक्षिणेन वृक्षवाटिकामालाप इव श्रूयते | यावदत्र गच्छामि | ( परिक्रम्यावलोक्य च ) अये! एतास्तपस्विकन्यकाः स्वप्रमाणानुरूपैः सेचनघटैर्बालपादपेभ्यः पयो दातुमित एवाभिवर्तन्ते | ( निरूप्य ) अहो! मधुरमासां दर्शनम्:- शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य | दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः||१६|| यावद् छायामिमामाश्रित्य प्रतिपालयामि | ( इति विलोकयन् स्थितः ) ( ततः प्रविश्यति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुन्तला ) एका - - हला शकुन्तले ! त्वत्तोऽपि तातकण्वस्याश्रमवृक्षाः प्रियतरा इति तर्कयामि, येन नवमालिकाकुसुमपरिपेलवापि त्वमेतेषामालवालपरिपूरणे नियुक्ता | शकुन्तला - - हला अनसूये! न केवलं तातस्य नियोगः, ममापि एतेषु सहोदरस्नेहः| ( इति वृक्षसेचनं नाटयति ) द्वितीया --- सखि शकुन्तले! उदकं लम्भिता एते ग्रीष्मकालकुसुमदायिनः आश्रमवृक्षाः| इदानीम् अतिक्रान्तकुसुमसमयानपि वृक्षान् सिञ्चामः, तेन अनभिसन्धिगुरुको धर्मो भविष्यति| शकुन्तला --- हला प्रियंवदे! रमणीयं मन्त्रयसि| (इति भूयो वृक्षसेचनं नाटयति| ) राजाः - - ( निर्वर्ण्य आत्मगतम् ) कथमियं सा कण्वदुहिता शकुन्तला! ( सविस्मयम्) अहो! असाधुदर्शी खलु भगवान् कण्वः, य इमामाश्रमधर्मे नियुङ्क्ते | इदं किलाव्याजमनोहरं वपुः तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति | ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति|| १७|| भवतु, पादपान्तरित एव विश्वस्तां तावदेनां पश्यामि | ( इति तथा करोति| ) शकुंतला - - हला अनसूये! अतिपिनद्धेन वल्कलेन प्रियंवदया दृढं पीडितास्मि, तत् शिथिलय तावदेनम् | अनसूया - - तथा | ( इति शिथिलयति ) प्रियंवदा - - ( सहासम् ) अत्र तावत् पयोधरविस्तारहेतुकम् आत्मनो यौवनारम्भम् उपालभस्व, मां किमुपालभसे? राजाः - - सम्यगियमाह :- इदमुपहितसूक्ष्मग्रन्थिना स्कन्धदेशे स्तनयुदपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन| वपुरभिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभां कुसुममिव पिनद्धं पाण्डुपत्रोदरेण || १९|| राजाः - - अथवा काममननुरूपमस्या वपुषा वल्कलं न पुनरलंकारश्रियं न पुष्यति | कुतः? सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति | इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्||२०|| अपि च - कठिनमपि मृगाक्ष्या वल्कलं कान्तरूपं न मनसि रुचिभङ्गं स्वल्पमप्यादधाति| विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठं निजमिव कमलिन्याः कर्कशं वृन्तजालम् || २१|| शकुंतला - - ( अग्रतोऽवलोक्य ) सख्या ! एष वातेरितपल्लवाङ्गुलीभिः किमपि व्याहरतीव मां चूतवृक्षः|तत् यावदेनं सम्भावयामि | ( इति तथा करोति| ) प्रियंवदा - - हला शकुन्तले! इहैव मुहूर्त्तकं तिष्ठ| शकुन्तला --- किं निमित्तम् ? प्रियंवदा --- त्वया समीपस्थितया लतासनाथ इवायं चूतवृक्ष प्रतिभाति | शकुंतला - - अतः एव त्वं प्रियंवदेति भण्यते| राजाः - - अवितथमाह प्रियंवदा | तथाह्यस्याः - अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू | कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम्||२२|| अनसूया - - हला शकुन्तले! इयं स्वयम्वरवधूः सहकारस्य त्वया कृतनामधेया वनतोषिणीति नवमालिकाः, एनां विस्मृताऽसि? शकुंतला - - तत आत्मानमपि विस्मरिष्यामि | ( लतामुपेत्यावलोक्य च ) हला! रमणीयः खलु कालः अस्य पादपमिथुनस्य व्यतिकरः संवृत्तः | येन नवकुसुमयौवना नवमालिका, अयमपि बहुफलतया उपभोगक्षमः सहकारः | ( इति पश्यन्ती तिष्ठति ) प्रियंवदा - - (सस्मितम्) अनसूये! जानासि किं निमित्तं शकुंतला वनतोषिणीमतिमात्रं प्रेक्षत इति | अनसूया - - न खलु विभावयामि, तत् कथय मे| प्रियंवदा - - यथा वनतोषिणी अनुरूपेण पादपेन संगता, तथा अमहमप्यात्मनोनुरूपं वरं लभेय इति | शकुंतला - - एष ते आत्मनश्चित्तगतो मनोरथः | ( इति कलशमावर्जयति ) अनुसूया --- हला शकुन्तले! इयं तात कण्वेन त्वमिव स्वहस्तेन संवर्द्धिता माधवीलता, तत् कथमिमां विस्मृतासि? शकुंतला --- तत आत्मानमपि विस्मरिष्यामि| (लतामुपेत्यावलोक्य च सहर्षम्) आश्चर्यमाश्चर्यम् ! प्रियंवदे ! प्रियं ते निवेदयामि| प्रियंवदा --- सखि! किं मे प्रियम्? शकुंतला --- असमये खल्वेषा आमूलात् मुकुलिता माधवीलता| उभे --- (सत्वरमुपगम्य) सखि! सत्यं सत्यम्? शकुंतला --- सत्यं किं न प्रेक्षेथे| प्रियंवदा --- सखि! तेन हि प्रितिप्रियं निवेदयामि| शकुंतला --- किं मे अतिप्रियम्? प्रियंवदा --- आसन्नपाणिग्रहणासि त्वम्| शकुंतला --- (सासूयमिव) एष ते आत्मनश्चित्तगतो मनोरथः, तन्न ते वचनं श्रोष्यामि| प्रियंवदा --- सखि! न खलु ते परिहासेन भणामि, श्रुतं मया तातकण्वस्य मुखात् तव कल्याणसूचकम् एतन्निमित्तमिति| अनुसूया --- हला प्रियंवदे! अत एव सस्नेहा शकुन्तला माधवीलतां सिञ्चति| शकुंतला --- यतो भगिनि मे भवति, ततः किमिति न सिञ्चामि| (इति कलशमावर्जयति|) राजाः - - अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा भवेत्? अथवा कृतं संदेहेन | असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः | सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरण प्रवृत्तयः||२३|| तथापि तत्त्वत एवैनामुपलस्ये | शकुंतला - - ( ससम्भ्रमम् ) अम्भो | सलिलसेकसम्भ्रमोद्गतो नवमालिकामुज्झित्वा वदनं मे मधुकरोऽभिवर्तते | ( इति भ्रमरबाधां नाटयति ) राजाः - - ( सस्पृहम् विलोक्य ) साधु बाधनमपि रमणीयमस्याः| यतो यतः षट्चरणोऽभिवर्त्तते ततस्ततः प्रेरितवामलोचना| विवर्तितभ्रूरियमद्य शिक्षते भयादकामापि हि दृष्टिविभ्रमम्|| २४ || अपि च - (सासूयमिव) - चलपाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदुकर्णान्तिकचरः | करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरम् वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती||२५|| अपि च - लोलां दृष्टिमितस्ततो वितनुते सभ्रूलतादिभ्रमा- माभुग्नेन विवर्तिता वलिमता मध्ये कम्रस्तनी| हस्ताग्रं विधुनोति पल्लवनिभं शीत्कारभिन्नाधरा जातेयं भ्रमराभिसङ्गनभिया वाद्यैर्विना नर्त्तकी|| २६|| शकुंतला - - हला! परित्रायेथां मामनेन दुष्टमधुकरेणाभिभूयमानाम् | उभे - - ( सस्मितम् ) के आवां परित्राणे? अत्र तावत् दुष्यन्तमाक्रन्द, यतो राजरक्षितव्यानि तपोवनानि| राजा - - अवसरः खल्वयमस्माकमात्मानं दर्शयितुम्| न भेतव्यं न भेतव्यम्| ( इत्यर्द्धोक्ते स्वगतम् ) एवं हि राजाहमस्मीति परिज्ञानं भविष्यति| भवतु अतिथिसमाचारमेवावलम्बिष्ये| शकुंतला - - नैव दुर्विनीतो विरमति, तदन्यतो गमिष्यामि| ( पदान्तरे स्थित्वा | सदृष्टिक्षेपम् ) हा धिक्! हा धिक्! कथमितोऽपि मामनुसरति |तत् परित्रायेथां माम्| राजाः - - ( सत्वरमुपसृत्य ) आ! कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम्| अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु||२७|| ( सर्वा राजानं दृष्टा किञ्चिदिव सम्भ्रान्ताः ) सख्यौ - - आर्य! न किमप्यत्याहितम्, किन्तु इयं प्रियसखी दुष्टमधुकरेण आकुलीक्रियमाणा कातरीभूता | ( इति शकुंतलां दर्शयतः ) राजाः - - ( शकुंतलामुपेत्य ) अपि! तपो वर्द्धते? ( शकुंतला ससाध्वसावनतमुखी तिष्ठति ) अनसूया - - इदानीमतिथिविशेषलाभेन| प्रियंवदा -- स्वागतमार्यस्या हला शकुन्तले! गच्छ, उटजात् फलमिश्रमर्घमुपहर, इदमपि पादोदकं भविष्यति| (इति घटं दर्शयति|) राजाः - - भवतीनां सूनृतयैव वाचा कृतमातिथ्यम् | प्रियंवदा - - अस्यां तावत् प्रच्छायशीतलायां सप्तपर्णवेदिकायामुपविश्य आर्यः परिश्रममपनयतु| राजाः - - नूनं यूयमप्यनेन कर्मणा परिश्रान्ताः, तन्मुहूर्तमुपविशत| अनसूया - - (जनान्तिकम्) हला शकुन्तले! उचितं नः अतिथिपर्युपासनम्| तद् एहि उपविशामः | ( इति सर्वा उपविशन्ति ) शकुंतला - - ( आत्मगतम् ) कथमिदं जनं प्रेक्ष्य तपोवनविरोधिनो विकारस्य गमनीयास्मि संवृत्ता | राजाः - - ( सर्वा अवलोक्य ) अहो समवयोरूपरमणीयं सौहार्दमत्र भवतीनाम्| प्रियंवदा - - ( जनान्तिकम् ) हला अनसूये! को नु खल्वेष दुरवगाहगम्भीराकृतिर्मधुरमालपन्प्रभुत्वदाक्षिण्यं विस्तारयति| अनसूया - - हला! ममाप्यस्ति कौतूहलम् तत् पृच्छामि तावदेनम्| ( प्रकाशम् ) आर्यस्य मधुरालापजनितो विश्रम्भो मामालापयति|कतरो राजर्षिवंशोऽलंक्रियते आर्येण? कतमो वा देशो विरहपर्युत्सुकः क्रियते? किं निमित्तं वा आर्येण सुकुमारेण तपोवनगमनपरिश्रमे आत्मा उपनीतः? शकुंतला - - ( आत्मगतम् ) हृदय! मा उत्ताम्य, यत् एषा त्वया चिन्तितं तदनसूया मन्त्रयति | राजाः - - ( स्वगतम् ) कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि, कथं वात्मनः परिहारं करोमि | भवतु, एवं तावत्| ( प्रकाशम् ) भवति! वेदविदस्मि राज्ञः पौरवस्य नगरधर्माधिकारे नियुक्तः पुण्याश्रमदर्शनप्रसङ्गेन धर्मारण्यमिदमायातः | अनसूया ---अद्य सनाथा धर्मचारिणः| ( शकुंतला शृङ्गारलज्जां रूपयति ) अनसूया - - ( उभयोराकारं विदित्वा | हला शकुन्तले! यदि अद्य तात इह सन्निहितो भवेत् ........ शकुंतला - - ततः किं भवेत्? सख्यौ - - ततो जीवितसर्वस्वेनापि इमम् अतिथिविशेषं कृतार्थं करोति | शकुंतला - - (सकृतककोपम्) अपेतम्, युवां किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयथः, न वां वचनं श्रोष्यामि | राजाः - - वयमपि भवत्योः सखीगतं किञ्चित् पृच्छामः | सख्यौ - - आर्य! अनुग्रहेऽपि अभ्यर्थना| राजा - - तत्र भवान् कण्वः शाश्वते ब्रह्मणि वर्तते, इयञ्च वः सखी तस्यात्मजा, कथमेतत्? अनसूया - - शृणोत्वार्यः | अस्ति कोऽपि कौशिक इति गोत्रनामधेयो महाप्रभावो राजर्षिः | राजाः - - स खलु भगवान् कौशिकः| अनसूया - - त सख्याः प्रभवमवगच्छ | उज्झितायाः शरीरसंवर्धनादिभिः तातकण्वोऽपि एतस्याः पिता | राजाः - - उज्झितशब्देन जनितं नः कुतूहलम् | तदामूलाच्छ्रोतुमिच्छामः | अनसूया - - शृणोतु आर्यः |पुरा किल राजर्षेरुग्रे तपसि वर्तमानस्य कथमपि जातशङ्कैर्देवैर्मेनका नामाप्सराः नियमविघ्नकारिणी प्रेषिता| राजा - - अस्त्येवान्यसमाधिभीरुत्वं देवानाम् | ततस्ततः? अनसूया - - ततो वसंतावताररमणीये समये उन्मादहेतुकं तस्या रूपं प्रेक्ष्य - ( इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयति ) राजा - - पुरस्तादवगम्य एव सर्वथाप्सरःसंभवैषा | अनसूया - - अथ किम् | राजाः - - उपपद्यते | मानुषीभ्यः कथं वा स्यादस्य रूपस्य संभवः | न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात्||२८|| ( शकुंतला सव्रीडाऽधोमुखी तिष्ठति ) राजाः - - ( आत्मगतम् ) हन्त! लब्धावकाशो मे मनोरथः | प्रियंवदा - - ( सस्मितं शकुंतलां विलोक्य) पुनरपि वक्तुकाम इव आर्यो लक्षते | ( शकुंतला सखीमङ्गुल्या तर्जयति ) राजाः - - सम्यगुपलक्षितं भवत्या | अस्ति नः सच्चरितश्रवणलोभादन्यदपि प्रष्टव्यम् | प्रियंवदा - - तेन हि अलं विचारितेन, अनियन्त्रणानुयोगःतपस्विजनः| राजाः - -एतत् पृच्छामि | वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदानाद् - व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् | अत्यन्तमेव सदृशेक्षणवल्लभाभि- राहो निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभि||२९|| प्रियंवदा - - आर्य! धर्माचरणपरवश एषः जनः, गुरोः पुनरस्या अनुरूपवरप्रदाने संकल्पः | राजाः - - ( सहर्षमात्मगतम् ) भव हृदय साभिलाषं संप्रति संदेहनिर्णयो जातः | आशङ्कसे यदग्निं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम्||३०|| शकुंतला - - ( सरोषमिव ) अनसूये! गमिष्यामि| अनसूया - - किं निमित्तम् | शकुंतला - - इमामसम्बद्धप्रलापिनीं प्रियंवदाम् आर्यायै गौतम्यै गत्वा निवेदयिष्यामि | अनसूया - - सखि! न युक्तमाश्रमवासिनी जनस्य अकृतसत्कारमतिथिविशेषम् उज्झित्त्वा स्वछन्दतो गमनम् | ( शकुंतला उत्तरमदत्त्वैव प्रस्थिता ) राजाः - - (स्वगतम् ) कथमियं गच्छति (जिघृक्षुरिव पुनरिच्छां निगृह्य) अहो चेष्टानुरूपिणी कामिजनचित्तवृत्तिः | अहं हि -- अनुयास्यन्मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः | स्थानादचलन्नपि गत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः||३१|| प्रियंवदा - - ( शकुंतलामुपेत्य ) हला चण्डि! नार्हसि गन्तुम् | शकुंतला - - ( परिवृत्य सभ्रूभङ्गम् ) किमिति? प्रियंवदा - - द्वे मे वृक्षसेचने धारयसि, ताभ्यां तावदात्मानं मोचय, ततो गमिष्यसि | ( इति बलान्निवर्तयति ) राजाः - - भद्रे! वृक्षसेचनादेवात्र भवतीं परिश्रान्तां तर्कयामि| तथा ह्यस्याः -- स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ बाहू घटोत्क्षेपणा- दद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः | बद्धं कर्णशिरीषरोधि वदने घर्माम्भसां जालकं बन्धे स्रंसिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्धजाः||३२|| तदहमेनांनृणां करोमि | ( इत्यङ्गुलीयकं ददाति ) ( सख्यौ प्रतिगृह्य नामाक्षराणि वाचयित्वा च परस्परमवलोकयतः ) राजाः - - अलमन्यथा संभावनया, राज्ञः परिग्रहोयम्| प्रियंवदा - - तेन हि नार्हति इदमङ्गुलीयकमङ्गुलीवियोगम् | आर्यस्य वचनादेव अनृणा एषा भवतु | अनुसूया --- हला शकुन्तले! मोचितासि अनुकम्पिनार्येण, अथवा राजर्षिणा| तत् कस्मिन्निदानीं गमिष्यसि? शकुंतला - - ( आत्मगतम् ) नतं जनं पर्यहरिष्यम्, यद्यात्मनः प्रभविष्यम् | प्रियंवदा ---किमिदानीं न गम्यते? शकुंतला---इदनीं किं तव आयत्तास्मि? यतः मे रोचते, ततो गमिष्यामि| राजाः - - ( शकुंतलां विलोकयन्नात्मगतम् ) किं नु खलु यथा वयमस्यामियमप्यस्मान्प्रति तथा स्यात्? अथवा लब्धावकाशा मे मनोवृत्तिः | कुतः - वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः कर्णे ददात्यवहिता मयि भाषमाणे | कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीयं भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः||३३|| ( नेपथ्ये ) भो भोस्तपस्विनः! तपोवनसन्निहितसत्त्वरक्षणाय सज्जीभवन्तु भवन्तः, प्रत्यासन्नः किल मृगयाविहारी राजा दुष्यन्तः | तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु | पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु||३४|| राजा --- (स्वगतम्) अहो धिक् ! ममान्वेषिणः सैनिकास्तपोवनमभिरुन्धन्ति| (पुनर्नेपथ्ये) भो भोस्तपस्विनः! पर्याकुलयन् वृद्धस्त्रीकुमारान् एष गजः प्राप्तः - तीव्राघातादभिमुखतरुस्कन्धलग्नैकदन्तः प्रौढाकृष्टव्रततिवलयासञ्जनाज्जातपाशः | मूर्तो विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गयूथो धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकभीतः||३०|| ( सर्वाः श्रुत्वा ससम्भ्रममुत्तिष्ठन्ति| ) राजाः - - ( स्वगतम् ) अहो धिक्! कथमपराद्धस्तिस्विनामस्मि| भवतु, प्रतिगच्छामि तावत् | सख्यौ - - महाभाग! अनेन हस्तिसम्भ्रमेण पर्याकुलाः स्मः | तदनुजानीहि न उटजगमने| अनसूया --- (शकुन्तलां प्रति) हला शकुन्तले ! पर्याकुला आर्या गौतमी भविष्यति, तदेहि शीघ्रमेकस्था भवामः| शकुन्तला --- (गतिरोधं रूपयित्वा) हा धिक्! हा धिक्! ऊरुस्तम्भविह्वलाऽस्मि संवृत्ता| राजाः - - स्वैरं स्वैरं गच्छन्तु भवत्यः | आश्रमबाधा यथा न भवति, तथाहमपि यतिष्ये| सख्यौ - - महाभाग! विदितभूयिष्ठोऽसि| साम्प्रतमुपचारमध्यस्थतया अपराद्धाः स्मः| तन्मर्षय, असंभावितसत्कारं भूयोऽपि प्रत्यवेक्षणनिमित्तमार्यं विज्ञापयामः| राजाः - - मा मैवम् | दर्शनेनैव भवतीनां सम्भूतसत्कारोऽस्मि| शकुंतला - - हला अनसूये! अभिनवकुशसूचिपरिक्षतं मे चरणं कुरवक शाखापरिलग्नञ्च वल्कलम् | तावत्प्रतिपालयतं माम्, यावदेनं मोचयामि | (इति राजानमवलोकयन्ती सव्याजं विलम्ब्य सह सखीभ्यां निष्क्रान्ता ) राजाः - - (निःश्वस्य) गताः सर्वाः| भवतु अहमपि गच्छामि, शकुन्तलादर्शनादेव मन्दौत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति | यावदनुयात्रिकानतिदूरे तपोवनस्य निवेशयामि| न खलु शक्तोऽस्मि शकुंतलादर्शनव्यापारादात्मानं निवर्तयितुम् | मम हि - गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्थितं चेतः | चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य||३६|| ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) ( इति प्रथमोऽङ्कः ||१|| ) ********************************** अथ द्वितीयोऽङ्कः | ( ततः प्रविशति विषण्णो विदूषकः ) विदूषकः - - ( निःश्वस्य ) भोः! हतोऽस्मि एतस्य मृगयाशीलस्य राज्ञो वयस्यभावेन निर्विण्णः| अयं मृगः, अयं वराहः, अयं शार्दूल इति मध्यन्दिनेऽपि ग्रीष्मे विरलपादपच्छायासु वनराजिष्वाहिण्ड्य पत्रसङ्करकषायविरसानि उष्णकटुकानि पीयन्ते गिरिनदीजलानि| अनियतवेलञ्च उष्पोष्णमांसभूयिष्ठं भुज्यते | तुरगगजानाञ्च शब्देन रात्रावपि नास्ति मे प्रकामशयितव्यम् | महत्येव प्रत्यूषे दास्याः पुत्रैः शाकुनिकलुब्धः कर्णोपघातिना वनगमनकोलाहलेन प्रतिबोधितोऽस्मि | एतावतापि मे पीडा न संवृत्ता, यतो गण्डस्योपरि विस्फोटकः संवृत्तः | तेन हि किल अस्मास्ववहीनेषु तत्र भवतो मृगानुसारिणा आश्रमपदं प्रविष्टेन मम अधन्यतनया शकुंतला नाम कापि तपस्विकन्यका दृष्टा, तां प्रेक्ष्य साम्प्रतं नगरगमनस्य कथामपि न करोति| एवमेव चिन्तयतः मे प्रभाता अक्ष्णोः रजनी, का गतिः| यावदेनं कृताचारपरिग्रहं प्रियवयस्यं प्रेक्षे| (परिक्रम्यावलोक्य च ) एष बाणासनहस्तः हृदयनिहितप्रियजनः वनपुष्पमालाधारी इत एवागच्छति प्रियवयस्यः| भवतु, अङ्गभङ्गविकलो भूत्वा स्थास्यामि |एवमपि नाम विश्रामं लभेय | ( इति दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः ) ( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा) राजा - - (आत्मगतम्) कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि | अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते||१|| ( स्मितं कृत्वा ) एवमात्माभिप्रायसम्भावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थयिता विप्रलभ्यते|कुतः -- स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेरयन्त्या तया यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव | मा गा इत्युपरुद्धया यदपि तत्सासूयमुक्ता सखी सर्वं तत्किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति||२|| विदूषकः - - ( तथा स्थित एव ) भो महाराज ! न मे हस्तः प्रसरति, तत् वाचामात्रेण जाप्यसे| जयतु जयतु भवान् | राजाः - - (विलोक्य सस्मितम्) कुतोऽयं गात्रोपघातः | विदूषकः - - कथं कुत इति, स्वयमेव अक्षि भङ्क्त्वा अश्रुकारणं पृच्छसि| राजाः - - न खल्ववगच्छामि भिन्नार्थमभिधीयताम्| विदूषकः - - यद्वेतसः कुब्जस्य लीलां विडम्बयति, तत्किमात्मनः प्रभावेण ? अथवा नदीवेगस्य ? राजाः - - नदीवेगस्तत्र कारणम् | विदूषकः - - ममापि भवान् | राजाः - - कथमिव ? विदूषकः - - युक्तं नाम एवम्, यत् त्वया राजकार्याण्युज्झित्वा तादृशम् अस्खलितपदं प्रदेशञ्च वनचरवृत्तिना भवितव्यमिति| किमत्र मन्त्र्यताम्, अहं पुनर्ब्राह्मणः प्रत्यहं श्वापदानुसरणैः संक्षोभितसंधिबन्धानामङ्गानामनीशोऽस्मि| तत्प्रसीद मे एकाहमपि तावद्विश्रम्यताम् | राजाः - - (आत्मगतम् ) अयमेवमाह, ममापि कण्वसुतामनुस्मृत्य मृगयां प्रति निरुत्सुकं चेतः, तथाहि -- न नमयितुमधिज्यमुत्सहिष्ये धनुरिदमाहितसायकं मृगेषु | सहवसतिमुपेत्य यैः प्रियायाः कृत इव लोचनकान्तिसविभागः||३|| विदूषकः - - ( राज्ञो मुखमवलोक्य ) अत्रभवान्किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयति, अरण्ये खलु मया रुदितम्| राजाः - - ( सस्मितम् ) अनतिक्रमणीयं सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि | विदूषकः - - (सपरितोषम्) तेन हि त्वं चिरं जीव | ( इत्युप्थातुमिच्छति ) राजाः - - तिष्ठ, शृणु मे सावशेषं वचः| विदूषकः - - आज्ञापयतु भवान्| राजाः - - विश्रान्तेन भवता ममान्यस्मिन्ननायासे कर्मणि सहायेन भवितव्यम्| विदूषकः - - किं मोदकखादिकायाम् ? राजाः - - यद् वक्ष्यामि | विदूषकः - -गृहीतः क्षणः | राजाः - - कः कोऽत्र भोः | दौवारिकः - -( प्रविश्य ) आज्ञापयतु भर्त्ता | राजाः - - रैवतक सेनापतिस्तावदाहूयताम् | दौवारिकः - - तथा | ( इति निष्क्रम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य ) एतु एतु | एष आलापदत्तकर्णः भर्ता इह एव तिष्ठति, उपसर्पतु एनमार्यः | सेनापति - - ( राजानमवलोक्य स्वगतम्) दृष्टदोषापिमृगया स्वामिनि केवलं गुण एव संवृत्ता | तथाहि देवः अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरवर्ष्मा रविकिरणसहिष्णुः स्वेदलेशैरभिन्नः | अपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति||४|| ( उपगम्य ) जयतु जयतु स्वामी | स्वामिन् ! गृहीतमृगप्रचारम् सूचितश्वापदमरण्यम्, तत किमन्यदनुष्ठीयताम् ? राजाः - - भद्रसेन ! भग्नोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माधव्येन | सेनापति - - ( जनान्तिकम् ) सखे ! माधव्य ! स्थिरप्रज्ञो भव, अहं तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्तिमनुवर्तिष्ये | ( प्रकाशम् ) प्रलपत्वेष वैधेयः | ननु प्रभुरेव निदर्शनम् | मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः | उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्या हि व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः||५|| विदूषकः - - (सरोषम्) अपेहि रे उत्साहहेतुक ! अत्रभवान्प्रकृतिमापन्नः | त्वं तावद् दास्याः पुत्रः अटवीतोऽटवीमाहिण्डमानो यावत् शृगालमृगलोलुपस्य कस्यापि जीर्णऋक्षस्य मुखे निपतितो भव| राजाः - - भद्र सेनापते ! आश्रमसंनिकर्षे स्थितोऽस्मीति वचनं ते नाभिनन्दनामि | अद्य तावत् - गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितम् छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु | विश्रब्धैः क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदञ्च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः||६|| सेनापति - - यथा प्रभविष्णवे रोचते | राजाः - - तेन हि निवर्त्तय पूरोगतान् धनुर्ग्राहिणः | यथा न मे सैनिकास्तपोवनम् नाभिरुन्धन्ति, दूरात् परिहरन्ति च, तथा निषेद्धव्याः | पश्य | शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः | स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्ते ह्यन्यतेजोऽभिभवाद्दहन्ति||७|| सेनापति - - यथाज्ञापयति स्वामी | विदूषकः - - भोः उत्साहहेतुड ! निष्क्रम निष्क्रम| ( सेनापतिर्निष्क्रान्तः ) राजाः - - ( परिजनानवलोक्य ) मृगयावेशमपनयन्तु भवन्तः| रैवतक ! त्वमपि स्वनियोगमशून्यं कुरु | रैवतकः - - यत् महाराज आज्ञापयति | ( इति निष्क्रान्तः ) विदूषकः - - कृतं भवता साम्प्रतमं निर्मक्षिकम्, तदस्मिन्पादपच्छायाविरचितवितानसनाथे शिलातले उपविशतु भवान् यावदहमपि सुखासीनो भवामि | राजाः - - गच्छाग्रतः | विदूषकः - - एतु एतु भवान् | (परिक्रम्योपविष्टौ ) राजाः - - सखे माधव्य ! अनाप्तचक्षुःफलोऽसि | येन त्वया द्रष्टव्यानां परं न दृष्टम् | विदूषकः - - ननु भवानेव मे अग्रतो वर्तते | राजाः - - सर्वः खलु कान्तमात्मानं पश्यति | अहं तु तामेवाश्रमललामभूतां शकुंतलामधिकृत्य ब्रवीमि | विदूषकः - - ( स्वगतम् ) भवतु, नास्य प्रश्रय वर्द्धयिष्यामि| ( प्रकाशम् ) भोः ! यदि सा तपस्विकन्यकाभ्यर्थनीया तत् किं तया दृष्टया ? राजा - धिङ्मूर्ख ! निवारितनिमेषाभिर्नेत्रपङ्क्तिभिरुन्मुखः| नवामिन्दुकलां लोकः केन भावेन पश्यति || ८|| न परिहार्ये वस्तुनि दुष्यन्तस्य मनः प्रवर्तते | विदूषकः - तत् कथय| राजा - ललिताप्सरोभवं किल मुनेरपत्यं तदुज्झिताधिगतम् | अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमालिकाकुसुमम्||९|| विदूषकः - - ( विहस्य ) भोः ! यथा पिण्डीखर्ज्जूरुद्वेजितस्य तिन्तिण्ड्यां श्रद्धा भवति, तथा अन्तःस्त्रीरत्नपरिभोगिनो भवत इयं प्रार्थना | राजाः - - एनां न जानासि, येनैवमवादीः | विदूषकः - - तत्खलु रमणीय नाम् यद्भवतोऽपि विस्मयमुत्पादयति | राजाः - - वयस्य ! किं बहुना | चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगान् रूपोच्चयेन विधिना विहिता कृशाङ्गी| स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः||१०|| विदूषकः - - सर्वथा प्रत्यादेशः खलु सा रूपवतीनाम् | राजाः - - इदञ्च मे मनसि वर्तते | अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहैरनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् | अखण्डं पुष्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः||११|| विदूषकः - - तेन हि लघु लघु गच्छतु भवान्, मा यावत् सा कस्यापि तपस्विन इङ्गुदीतैलचिक्कणशीर्षस्य हस्ते पतिष्यति | राजा - - परवतो खलु तत्रभवति, न च संनिहितगुरुजना| विदूषकः - - अथ तत्र उपरि कीदृशः अस्याः चित्तरागः ? राजाः - - वयस्य ! स्वभावादेवाप्रगल्भस्तपस्विकन्यकाः| तथापि तु अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकथोदयम् | विनयवारितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः||१२|| विदूषकः - - (विहस्य) किं दृष्टिमात्रेणैव भवतः अङ्कं आरोहतु | राजाः - - सखीभ्यां मिथः प्रस्थाने पुनः सलीलया तत्रभवत्य मयि भूयिष्ठमाविष्कृतो भावः| तथा हि | दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा | आसीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम्||१३|| विदूषकः - - गृहीतपाथेयः कृतोऽसि तया| अतः अनुरक्तं तपोवनमिति तर्कयामि| राजाः - - सखे ! तपस्विभिः कैश्चित्परिज्ञातोऽस्मि | चिन्तय तावत्केनापदेशेन पुनराश्रमपदं गच्छामः ? विदूषकः - - कोऽपरोऽपदेशः ननु भवान् राजा| राजा - ततः किम् ? विदूषकः - नीवारषष्ठभागं तापसा उमुपहरन्त्विति | राजाः - - मूर्ख ! अन्यमेव भागधेयमेते तपस्विनो निर्वपन्ति, यो रत्नराशीनपि विहायाभिनन्द्यते | पश्य - यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां क्षयि तद्धनम् | तपःषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः||१४|| ( नेपथ्ये ) हन्त सिद्धार्थौ स्वः | राजाः - - ( कर्णं दत्त्वा ) अये ! प्रशान्तस्वरैस्तपस्विभिर्भवितव्यम् | ( प्रविश्य ) दौवारिकः - - जयतु जयतु भर्ता | एतौ द्वौ ऋषिकुमारौ प्रतिहारभूमिमुपस्थितौ | राजाः - - अविलम्ब्य प्रवेशय तौ | दौवारिकः - - यत् भर्ता आज्ञापयति | ( इति निष्क्रम्य, ऋषिकुमाराभ्यां सह पुनः प्रविश्य ) इत इतो भवन्तौ | उभौ - (राजानं विलोकयतः ) एकः - - अहो ! दीप्तिमतोऽपि विश्वसनीयतास्य वपुषः | अथवा उपपन्नमेतदस्मिन् ऋषिकल्पे राजनि | कुतः- अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाऽप्याश्रमे सर्वभोग्ये रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं सञ्चिनोति | अस्यापि द्यां स्पृशति वशिनश्चारणद्वन्द्वगीतः पुण्यःशब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः||१५|| द्वितीयः - - सखे ! अयं स बलभित्सखो दुष्यन्तः ? प्रथमः - - अथ किम् | द्वितीयः - - तेन हि नैतच्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्रीमेकः कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति | आशंसन्ते समितिषु सुरा सक्तवैरा हि दैत्यैरस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरुहूते च वज्रे||१६|| उभौ - - ( उपगम्य ) विजयस्व राजन् | राजाः - - ( आसनादुत्थाय ) अभिवादये भवन्तौ | उभौ - - स्वस्ति भवते | ( इति फलान्युपहरतः ) राजाः - - ( सप्रणामं परिगृह्य ) आगमनप्रयोजन श्रोतुमिच्छामि | उभौ - - विदितो भवानिहस्थतपस्विनाम्| तेन भवन्तमभ्यर्थयन्ते| राजाः - - किमाज्ञापयन्ति | उभौ - - तत्रभवतः कण्वस्य कुलपतेरसान्निध्याद्रक्षांसि नः इष्टिविघ्नमुत्पादयन्ति| तत्कतिपयदिवसमात्रं सारथिद्वितीयेन भवता सनाथीक्रियतामाश्रम इति | राजाः - - अनुगृहीतोऽस्मि | विदूषकः - - ( अपवार्य ) एष इदानीं भवतः अनुकूलः गलहस्तः| राजाः - - ( स्मितं कृत्वा ) रैवतक ! मद्वचनादुच्यतां सारथिः | सबाणकार्मुकं रथमुपस्थापयेति| दौवारिकः - - यद्देव आज्ञापयति | ( इति निष्क्रान्तः ) उभौ - - ( सहर्षम् ) अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि | आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः||१७|| राजाः - - ( सप्रणामम् ) गच्छतां भवन्तौ, अहमनुपदमागत एव | उभौ - - विजयस्व ( इति निष्क्रान्तौ ) राजाः - - माधव्य ! अप्यस्ति ते कुतूहलं शकुंतलादर्शनं प्रति| विदूषकः - - प्रथममपरिबाधमासीत्, साम्प्रतं राक्षसवृत्तान्तेन सपरिबाधम् | राजाः - - मा भैषीः | ननु मत्समीप एव वर्तिष्यसे | विदूषकः - - एष तव रथचक्ररक्षीभूतोऽस्मि, यदि कोऽपि आगत्य विघ्नं करोति | दौवारिकः - ( प्रविश्य ) जयतु जयतु भर्ता| सज्जो रथो भर्तुर्विजयप्रयाणमपेक्षते | एष पुनर्नगराद्देवीनामाज्ञप्तिहरः करभक आगतः | राजाः - - ( सादरम् ) किमम्बाभिः प्रेषितः | दौवारिकः - - अथ किम् | राजाः - - ननु प्रवेश्यताम् | दौवारिकः - - तथा | ( इति निष्क्रम्य करभकेण सह प्रविश्य ) एष भर्ता, उपसर्पतु भवान् | करभकः - - (उपसृत्य प्रणम्य च) जयतु जयतु भर्ता | देव्याज्ञापयन्ति | राजाः - किमाज्ञापयन्ति ? करभकः - आगामिनि चतुर्थदिवसे पुत्रपिण्डपालनो नाम उपवासो भविष्यति | तस्मिन् दीर्घायुषावश्यं संभावनीयेति | राजाः - - इतस्तपस्विनां कार्यम्, इतो गुरुजनाज्ञा, उभयमप्यनतिक्रमणीयम् | किमत्र प्रतिविधेयम् ? विदूषकः - - भोः ! त्रिशङ्कुरिवान्तरा तिष्ठ | राजाः - - सत्यमाकुलीभूतोऽस्मि - कृत्ययोर्भिन्नदेशत्वाद् द्वैधीभवति मे मनः | पुरः पतिहतं शैले स्रोतः स्रोतोवहां यथा||१८|| ( विचिन्त्य ) सखे !माधव्य ! त्वमम्बभिः पुत्र इव गृहीतः स भवानितः प्रतिनिवृत्य तपस्विकार्यव्यग्रतामस्माकमावेद्य तत्रभवतीनां पुत्रकार्यमनुष्ठातुमर्हति | विदूषकः - - भो ! मा खलु रक्षोभीरुकं माम् अवगच्छ | राजाः - - ( सस्मितं कृत्वा) भो महाब्राह्मण ! कथमिदं त्वयि संभाव्यते ? विदूषकः - - तेन हि राजानुज इव गन्तुमिच्छामि | राजाः - - ननु तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति सर्वानेवानुयात्रिकांस्त्वयैव सह प्रषयिष्यामि | विदूषकः - - ( सगर्वम् ) युवराजोऽस्मीदानीं संवृत्तः | राजाः - - ( आत्मगतम् ) चपलोऽयं ब्राह्मणबटुः कदाचिदिमामस्मत्प्रार्थनामन्तःपुरेभ्यो निवेदयेत| भवत्वेवं तावद्वक्ष्यामि| ( विदूषकं हस्तं गृहीत्वा, प्रकाशम् ) सखे ! माधव्य ! ऋषिगौरवादाश्रमपदं प्रविशामि, न खलु सत्यमेव तापसकन्यायामभिलाषो मे| पश्य - क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सह वर्द्धितो जनः | परिहासविजल्पितं सखे ! परमार्थेन न गृह्यतां वचः||१९|| विदूषकः - - एवमेतत्| राजा - माधव्य ! त्वमपि स्वनियोगमनुतिष्ठ, अहमपि तपोवनरक्षार्थं तत्रैव गच्छामि | ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) ( इति द्वितीयोऽङ्कः | )